Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 172.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение doc
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Modda tuzilishining molekulyar kinetik nazariyasi. Molekulalarning massasi va o‘lchami. Modda miqdori. Ochiq dars ishlanmasi ishga

Купить
Mavzu nomi : Modda tuzilishining molekulyar kinetik nazariyasi. Molekulalarning massasi va o lchami. Modda miqdori.ʻ Darsning maqsadlari: a) Ta limiy: ’ O`quvchilarga mavzu bo yicha ’ ma ’ lumot berish hamda ularni masalalar yechishga qo`llshga o`rgatish b) Tarbiyaviy: O`quvchilarga mavzu orqali fizika faniga qiziqishlarini yanada oshirish . Fizika fanini kundalik turmush bilan bo`glab o`quvchilarga aqliy tarbiya berish , formulalarni keltirib chiqarishda estetik tarbiya berish . c) Rivojlantiruvchi: Miyaga aqliy hujum orqali xotirani mustahkamlash Darsdan kutilayotgan natijalar: - mavzuni o`zlashtirgandan so`ng o`quvchilar qo`yidagi bilim va ko`nikmalarga ega bo`ladilar 1. MKN haqda aytib bera oladilar. 2. Molekulalarning massasini hisoblay oladilar. 3. Kerakli formilalar va modda miqdori haqda tushunchaga ega bo ladi. ʻ Ta lim metodlari: ’ Ma ruza, Amaliy ish, Aqliy hujum ’ Baholash mezonlari: O`quvchilar 5 ballik tizimda baholanadi Axborot manbalari va texnik vositalari : Internet materiallari , adabiyotlar , kadoskop , ekran , kompyuter Dars turi: Nazariy Darsga ajratilgan vaqt miqdori: 80 minut Dolzarblashtirish: Mavzuni dolzarbligi hozirgi vaqtda test tayyorgarligida mexanik ish va quvvatga doir yangi masalalarni yechishda qo`llash. Mustaqil masalalar yechishda fizik formulalardan to`g’ri foydalanish Yangi tushuncha va hatti-harakatlar usullarini shakllantirish: oldindan mavjud tushunchalarni yanada mustahkamlash hamda yangi tushunchalarni rivojlantirish. Bunda asosiy muammo fizik formulalarni farqlay olish va ularni test jarayonida to`g ri foydalanish. ’ Predmetlararo bog lanish: ’ Matematika , Kimyo Uyga vazifa: O`tilgan mavzuni o`qib kelish, mavzuga oid masalalar ishlab kelish 2. NAZARIY DARSNING TEXNOLOGIK XARITASI № Ma sh g’ulot bosqichlari Ajratilga n vaqt Ma sh g’ulot mazmuni Ta’lim metodlari Ta’li m vositalari 1 Tashkiliy qism 5 Salomlashish Yo`qlama qilish Guruh tayyorgarligini o`tkazish Xona tozaligini tekshirish Kuzatuv Doska, mel gupka 2 Kirish qismi (Motivasiya) 10 O`quvchilarga o’tilgan mavzu bo’yicha masalalar yechish usullarini o’rgatish, test jarayonida va keyingi ilmiy izlanishlarida fizika qonunlarini qo`llash Aqliy hujum Pinboord Plakat, kadoskop, kompyuter , adabiyotla r 3 Yangi mavzuning bayoni 50 1. Asosiy qonunlar va formulalar 2. MKN haqda tushuncha mavzuga oid masalalar ishlash Mavzuga oid plakatlar Plakat, kadoskop, kompyuter , adabiyotla r 4 Mustahkaml ash (Qo`llash) 10 Modda miqdoriga doir masalalar yechish Molekulyar fizikaga oid kitob o qishʻ Plakat, kadoskop, kompyuter , adabiyotla r 5 Yakuniy qism 5 Uyga vazifa: Har bir o`quvchi Mexanik ish va quvvatga doir berilgan masallarni yechimini topadi. Bugungi mavzuni o`qib keladi Amalyotch i: ________ I.Abdiraxmonov Kafedra mudiri: ________ E.Ziyadullayev Tayanch kompetensiyalar O‘zini o‘zi rivojlantirish kompetentsiyasi ( V1+ ) – shaxs sifatida ma’naviy, ruhiy va intellektual kamolotga intilishni hayotiy- ma’naviy ehtiyojga aylantirish; – o‘z xatti-harakati, fikr-mulohazalariga tanqidiy yondasha olish, o‘zini nazorat qila bilish, og‘zaki va yozma masalalar va qonuniyatlar mazmuniga to‘g‘ri baho bera bilish, tushunish. Fanga oid kompetensiyalar: Nutqiy kompetensiya (B1+). Tinglab tushunish: ilmiy manbalardagi o’rtacha murakkablikdagi masala va qonuniyatlarni tinglab tushunadi. Mavzuga oid ma‘lumotlarning ma’no va mazmunini tinglab tushunadi. Tasavvur qilib tushunish : turli tipdagi masalalarni, qonunlarni hamda hodisalalarni tasavvur qila oladi, ularning ilmiy va amaliy ahamiyatini tushunadi. YANGI MAVZU BAYONI: Jismlar tashqi kuch ta’sirida bir vaziyatdan ikkinchi vaziyatga ko’chadi. Mana shu ko’chishi natijasida mexanik ish bajariladi. Agar jism unga qo’yilgan kuch ta’sirida joyidan siljimasa (ko’chmasa), bu xrlda mexanik ish bajarilmaydi. Jismga ta’sir etuvchi kuch va shu kuch ta’sirida yuzaga kelgan ko’chish vektorlarining skalyar ko’paytmasi bilan aniqlanadigan fizik kattalikka mexanik ish deyiladi. Ta’rifga ko’ra: (1) Ikki vektorning skalyar ko’paytmasini ifodalash uchun, ularni qavs belgisi ichiga olib yozish qabul qilingan, xuddi (1) ifodadagi kabi. Matematika kursidan ma’lumki, ikki vektorning skalyar ko’paytmasi skalyar kattalikdir. Demak, mexanik ish skalyar kattalikdir. XBSda ish birligi sifati 1 m yo’lda 1 N kuchning bajargan ishi qabul qilingan. Bu birlik ingliz olimi Joul sharafiga joul (J) deb ataladi. Vektorlarning skalyar ko ’ paytmasiga asosan mexanik ishni yana quyidagicha ta ’ riflash mumkin: mexanik ish deb, jismga ta ’ sir etuvchi kuch vektorining moduli bilan ko ’ chish vektorining moduli xamda shu vektorlar yo ’ nalishilari orasidagi burchak kosinusining ko ’ paytmasiga teng bo ’ lgan fizik kattalikka aytiladi. Ta ’ rifga ko ’ ra: (2). Kuch va ko ’ chish vektorlari orasisdagi burchakning qabul qilayotgan qiymatiga qarab, (2) munosabatga ko ’ ra mexanik ish quyidagi qiymatlarga ega bo ’ ladi: 1. kuch va ko’chish vektorlari orasidagi burchak  (0°; 90°) bo’lsa, cos  > 0 va bajarilgan ish A>0 bo’ladi ( kuchning bajargan ishi musbat). 2. kuch va ko’chish vektorlari orasidagi burchak  =90° bo’lsa, cos 90°=0 va A=0 bo’ladi ( kuch ish bajarmaydi). 3. kuch va ko’chish vektorlari orasidagi burchak  (90°; 180°) bo’lsa, cos  < 0 va A < 0 bo’ladi ( kuchning bajargan ishi manfiy). Jism o’zgarmas kuch ta’siri ostida, kuch vektorining yo’nalishii bo’yicha S masofaga ko’chsin. Bunda kuchning ba jargan ishi (2) ifodaga asosan A=F S ga teng bo’ladi. Ik kinchi tomondan kuch va jism ko’chishi orasidagi grafik (1- rasm) dan ko’rinib turibdiki bajarilgan ish son jihatdan grafik ostidagi shtrixlangan yuzaga teng. Jismga ta’sir etayotgan kuch o’zgaruvchan bo’lgan holda ham, kuchning bajargan ishi kuch va ko’chish orasidagi grafik ostvdagi yuzaga son jihatdan teng bo’ladi. Og’irlik kuchining bajargan ishi. m massali jismni Yer sirtiga nisbatan biror h balandlikdan qo’yib yuborsak, u og’irlik kuchi ta’siri ostida tik pastga qarab harakatlanadi va Yerga kelib tushadi. Bunda jismning ko’chishi h masofaga teng bo’ladi S=h (2-rasm). Havoning qarshiligini e’tiborga olmagan holda, jism faqat og’irlik kuchi ta’siri ostida harakatga kelgan bo’lsin, u holda: F=mg. Jismning ko’chish yo’nalishii og’irlik kuchining yo’nalishii bilan bir xil bo’lganligi uchun jismga ta’sir etuvchi kuch va ko’chish vektorlari orasidagi burchak 0° ga teng (cos 0°=l) bo’ladi. U holda og’irlik kuchining bajargan ishi quyidagicha aniqlanadi: A=mgh (3) Ayni shu massali jismni Yer sirtiga nisbatan h balandlikka, a tezlanish bilan ko’tarishda og’irlik kuchi ustidan bajarilgan ish quyidagicha hisoblanadi: A = m(g + a)h . (4) Agar jism havoning qarshilik kuchi ta’siri ostida a (a<g) tezlanish bilan h balandlikdan tushsa, qarshilik kuchining bajargan ishi quyidagicha hisoblanadi: A = m(a-g)h. (5) m massali jism Yer sirtidan h balandlikdan uzunligi L va gorizontga nisbatan qiyaligi  ga teng bo’lgan qiya tekislik bo’ylab tushgan holdagi og’irlik kuchining bajargan ishini aniqlaylik. Ishqalanish va qarshilik kuchlarini e’tiborga olmaymiz. Jismga ta’sir etuvchi og’irlik kuchi va ko’chish vektor ( ) lari ora sidagi burchak  ga teng bo’lsin (3- rasm), u holda og’irlik kuchining bajargan ishi: A=P S cos  =mg S cos  . Ko’chish vektorining moduli qiya tekislining uzunligiga teng, ya’ni S=L, lekin qiya tekislikning uzunligi (L), balandligi (h) va burchagi (  ) o’rtasida quyidagi munosabat o’rinli: h=Lcos  . U holda A=mg L cos  = mgh (6) (3) va (6) ifodalardan ko’rinib turibdiki jism Yer sirtiga nisbatan h balandlikdan to’g’ri vertikal trayektoriya bo’ylab tushganda ham (3), yoki go rizontga biror  burchak tashkil etuvchi trayektoriya bo’ylab tushganda ham (6) og’irlik kuchi bir xilda ish bajarar ekan. Demak og’irlik kuchining bajargan ishi jismning harakat trayektoriyasiga bog’liq emas. Bajargan ishi jismning harakat trayektoriyasiga bog’liq bo’lmagan kuchga konservativ kuch deyiladi. Og’irlik, elastiklik, elektrostatik kuchlari konservativ kuchlardir. Konservativ kuchning maydoni potensial maydon bo’ladi. Kon servativ kuchlarining yopiq trayektoriya bo’yicha bajargan ishi nolga teng bo’ladi. Bajargan ishi jismning harakat trayektoriyasiga botiq bo’lgan kuchga nokonservativ kuch deyiladi. Nokonservativ kuchlarga havoning qarshilik kuchi, ishqalanish kuchlari misoldir. Nokonservativ kuchlarining yopiq trayektoriya bo’yicha bajargan ishi noldan farqli bo’ladi. 1. Elastiklik kuchining bajargan ishi. Prujinani cho’zishda elastiklik kuchi ustidan bajarilgan ish: (7) ifoda yordamida aniqlanadi. Bu yerda k- deformasiyalanayotgan jismning bikrligi,  x-absolyut deformasiya. Shuningdek elastiklik kuchining mo duli F=k  x ga teng ekanligini inobatga olib (7) ifodani quyidagicha yozish mumkin: A = F el x/2 (8) 2. Ishqalanish kuchining bajargan ishi. Jism biror L masofaga gorizontal siljiganda, unga uzluksiz ravishda F ishq shqalanish kuchi ta’sir etayotgan bo’lsa, u holda ishqalanish kuchi ning bajargan ishi quyidagicha aniklanadi: A = F ishq L =  m gL (9) Agar jism gorizontga nisbatan qiyalik burchagi  bo’lgan qiya tekislikda L masofaga siljigan bo’lsa, u holda ishqalanish kuchining bajargan ishi quyidagi ifoda yordamida aniqlanadi: A = F ishq L =  mgLcos  (10) O’zgarmas kuchning bajargan ishi. Jism o’zgarmas F kuch ta’siri ostida harakatlanayotgan bo’lsin. O’zgarmas kuch ta’siri ostida jism tekis tezlanuvchan (yoki tekis sekinlanuvchan) harakat qiladi. Agar bu kuch jismning harakat tezligini  1 dan  2 ga o’zgartirsa, u holda uning ko’chishi kuydagicha aniqlanadi: (11) Xususiy holda jismning ko’chishi kuch yo’nalishiida bo’lsa, bu kuchning bajargan ishi (2) ifodaga kura quyidagicha aniqlanadi: (12) Quvvat. Foydali ish koeffisienti Bugungi kunda texnikaning beqiyos taraqqiyoti natijasida turli-tuman mashina (ya’ni ish bajara oladigan mexanizm)lar paydo bo’lmoqda. Ayni bir xil ishni turli mashinalar bajarganda turlicha vaqt ketadi. Mashinaning ish bajara olish tezligini miqdor jihatdan tavsiflash uchun quvvat deb ataluvchi fizik kattalik qabul qilingan. Agar muayan miqdordagi ishni bajarayotgan mashinalardan qaysi biri ishni tezroq bajarsa, shunisi quvvatliroq bo’ladi. Mashinalar yoki turli mexanizmlarning quvvati ularning vaqt birligi ichida bajargan ishi bilan aniqlanadi. Quvvat deb, vaqt birligi ichida bajarilgan ishga son jihatdan teng bo’lgan kagtalikka aytiladi. Ta’rifga ko’ra quvvat quyidagicha hisoblanadi: N = A / t (1) bunda t - ishni bajarish uchun ketgan vaqt. Quvvat - skalyar kattalikdir. XBSda quvvat birligi sifatida bir sekunda bir Joul ish bajara oladigan mexanizmning quvvati qabul qilingan va bu birlik Jeyms Uatt sharafiga Vatt (qisqacha Vt) deb ataladi. [N]=1 J / 1s = 1 J/s = 1 Vt Transport vositalarining quvvati ot kuchi deb ataluvchi maxsus birlikda o’lchanadi. Quvvati 736 Vt ga teng bo’lgan mashinaning quvvati 1 ot kuchiga teng bo’ladi, ya’ni 1 ot kuchi  736 Vt. Jism unga qo’yilgan kuch (masalan dvigatelning tortish kuchi) ta’sirida to’g’ri chiziqli tekis harakat qilsin. Bu holda quvvatni jismga ta’sir etuvchi (F) kuch va tekis harakat tezligi (U) orqali quyidagicha hisoblash mumkin: N = F  (2) (1) ifodaga ko’ra mashina yoki mexanizning bajargan ishi: A = N t (3) Ushbu (3) ifodaga ko’ra, hozirgi vaqtda amalda Vt • soat; kVt • soat kabi ish birliklari ishlatiladi. 1 Vt soat=1Vt* 3600s=3600J=3,6*10 3 J 1 kVt soat=10 3 Vt* 3600s=3,6*10 6 J Har bir mashina (mexanizm) o’ziga berilayotgan energiyaning qanchalik samarali ishlatilishini ko’rsatadigan maxsus kattalik bilan tavsiflanadi. Bu kattalik foydali ish koeffisiyenti (FIK) deb ataladi. Foydali ish koeffisiyenti mashinaning takomilashganlik darajasini bildiradi. Energiya yo’qolishi qancha kam bo’lsa, mashina shuncha takomillashgan bo’ladi. Mashina bajargan foydali ish, umumiy ishning qancha qismini tashkil qilishini ko’rsatadigan kattalik foydali ish koeffisiyenti deyiladi. Bu, odatda, grekcha  (eta) harfi bilan belgilanadi. Ta’rifga ko’ra FIK:  =A f /A um FIK ni, ko’pincha, foiz (prosent) hisobida ifodalanadi, u vaqtda (4) ifoda quyidagi ko’rinishga keladi: (5) Qiya tekislik uchun FIK quyidagi ko’rinishga ega ; Mustaxkamlash uchun savollar: 1. Mexanik ish va uning grafik ko’rinishi. 2. Og’irlik kuchining bajargan ishi. 3. Elastiklik kuchining bajargan ishi. 4. Ishqalanish kuchining bajargan ishi. 5. O’zgarmas kuch bajargan ish. 6. Quvvat va uning birliklari. 7. Foydali ish koeffitsiyenti. 8. Qiya tekislikning foydali ish koeffitsiyenti qanday topiladi? Mavzuga doir masalalar 1. Бикрлиги 200 Н / м бўлган пружина чузилганда , 400 Н эластиклик кучи ҳосил бўлди . Пружинани чўзишда бажарилган ишни аниқланг (Ж). А) 100 В) 200 С) 300 D 400 2. Жисмни ўзгармас 20 Н куч таъсирида 5 м масофага силжитишда бажарилган иш 50 Ж га тенг. Куч ва кўчиш векторлари орасидаги бурчакни топинг. А) 0° В) 30° С) 45° D) 60° 3. Фабрикада массаси 2 т бўлган вагонеткани ишчи горизонтал йўлда бир текис тортиб бормоқда. Агар ишқаланиш коэффициенти 0,01 бўлса, ишчининг 100 м йўлда бажарган ишини топинг (кЖ). А) 20 В) 15 С) 25 D) 30 4. Бикрлиги k бўлган пружинани x -га чўзгандан кўра. 3х - га чўзиш учун неча марта кўпроқ иш бажариш керак? А) 3 В) 2 С) 9 D) 6 5. Пружинани 0 дан  х гача чўзишда бажарилган иш уни  х дан 3  гача чўзишда бажарилган ишдан неча марта кичик бўлади? А) 3 В) 6 С) 8 D) 9 6. Стол сиртида турган 5 кг массали брусокни стол сирти бўйлаб 0,5 м га суриш учун қанча иш бажариш керак (Ж)? Брусок билан стол сирти ора - сидаги ишқаланиш коэффициента 0,2 га тенг. А) 25 В) 2,5 С) 5 D) 0,5 7. 500 г массали жисмни қандай тезланиш билан 4 м га вертикал кўтарганимизда, 24 Ж иш бажарилади (м/с 2 )? А) 10 В) 5 С) 3 D) 2 8. 3 кг массали жисмни 2 м/с 2 тезланиш билан 3 м га тик кўтариш учун қанча иш бажариш керак бўлади (Ж)? А) 108 В) 18 С) 180 D) 27 9. Ишчи арқонга 250 Н куч билан таъсир этиб, кўчар блок ёрдамида 20 м баландликка юкни кўтарди. Бажарилган ишни топинг (кЖ). А) 10 В) 4 С) 5 D) 6 10. Берилган юкни бирор баландликка ўзгармас тезлик билан кўтаришда бажарилган А 1 иш ҳамда 0,5 g тезланиш билан кўтаришдаги А 2 иш орасидаги муносабатни кўрсатинг. A) A 2 =2A 1 В) А 2 =0,5А 1 С) А 2 =1,5А 1 D) А 1 =А 2 Foydalanilgan adabiyotlar . 1. A.S.No‘monxo‘jayev va boshqalar “Fizika” I-qism, 6-nashri. (Akademik litsey va kasb xunar maktablari uchun) Toshkent. O‘qituvchi-2019 y. 2. A.G.Ganiyev, A.K.Avliyoqulov 10-sinf Fizika darsligi VI bob “Termodinamika” Toshkent-“Niso poligraf”-2017 y. 3. M.H.O‘lmasova “Mexanika va molekulyar

Modda tuzilishining molekulyar kinetik nazariyasi. Molekulalarning massasi va o‘lchami. Modda miqdori. Ochiq dars ishlanmasi ishga

Купить