Moddalar almashinuvi oqsil, yog va uglevodlar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	56.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Moddalar almashinuvi oqsil, yog va uglevodlar

Купить

Moddalar almashinuvi oqsil, yog va uglevodlar
Reja:
1. Moddalar almashinuvi va uning asosiy bosqichlari.
2.Biokimyoviy reaktsiyalar energetikasi (organizmda energiya almashinuvi).
3. Oqsil, yog va uglevodlar

1. Moddalar almashinuvi va uning asosiy bosqichlari. Tiriklikning
asosiy xususiyatlaridan biri – tashqi muhit bilan modda almashinuvidir. Biologik
kimyo esa buning negizida yotuvchi kimyoviy jarayonlarni o’rganadi.
Organizmning tashqi muhit bilan modda almashinuvida murakkab biokimyoviy
jarayonlar kechadi va buning natijasida ozuqa mahsulotlari – oqsillar, uglevodlar
va yog’larga kimyoviy ishlov berilib, organizmning energetik va plastik
ehtiyojlarini qoplashga ishlatiladi.
Organizmda asosiy ozuqa mahsulotlarining o’zgarishi 4 bosqichda boradi:
1. Ovqatlanish va ovqat mahsulotlarining hazm bo’lishi.
2. Hazm bo’lgan mahsulotlarning so’rilishi.
3. To’qima metabolizmi yoki ozuqa mahsulotlarining hujayradagi
o’zgarishlari.
4. Metabolizmning oxirgi mahsulotlari (suv, karbonat angidridi, ammiak,
siydikchil, kreatinin, siydik kislotasi) ning ajratilishi.
Organizmning moddalar almashinuvi ikki xil bo’ladi: 1) tashqi almashinuv –
hujayradan tashqaridagi moddalarning kirishi va chiqishi yo’llaridagi almashinuv;
2) oraliq almashinuv – hujayra ichida boradigan jarayonlarga bo’linadi. Oraliq
moddalar almashinuvi yoki metabolizm deganda tirik hujayraning hamma
kimyoviy reaktsiyalari yig’indisi tushuniladi.
Metabolizmning quyidagi asosiy vazifalari mavjud:
 kimyoviy moddalarning parchalanishidan hosil bo’lgan energiyani to’plash
yoki yorug’lik yutish;
 zarur molekulyar komponentlar (monomerlar, makromolekulalar) sintezi uchun
energiyadan foydalanish va osmotik, elektr, mexanik ishlarni amalga oshirish;
 hujayraning yangilanadigan komponentlarining parchalanishi;
 maxsus ahamiyatga ega bo’lgan biomolekulalar (gormonlar, mediatorlar,
gormonoidlar, kofaktorlar) ning sintezi va parchalanishi.
Kimyoviy reaktsiyalar zanjiri metabolik yo’llar yoki sikllarni hosil qiladi va
ularning har biri ma’lum bir vazifani bajaradi. Metabolik yo’llarni markaziy va
maxsus metabolik yo’llarga ajratish mumkin. Asosiy makromolekulalarning

parchalanishi va sintezi uchun umumiy bo’lgan yo’llar markaziy metabolik yo’llar
hisoblanadi. Ular tiriklik dunyosining istalgan bir vakili uchun juda o’xshash
bo’ladi. Maxsus yo’l, ya’ni sikl esa individual monomerlar, makromolekulalar,
kofaktorlar sintezi va parchalanishi uchun xos.
Moddalar almashinuvi bir-biriga uzviy bog’liq va qarama-qarshi ikkita katta
jarayonni o’z ichiga oladi. Bu katabolizm va anabolizm.
Katabolizm – yirik organik molekulalarning mayda molekulalarga
parchalanishi va ularning oxirgi mahsulotlari: suv, karbonat angidridi, ammiak,
siydikchil, kreatinin, siydik kislotasi va boshqalarga aylanishi.
Anabolizm – oddiy molekulalardan murakkablarining sintezi, ya’ni bu
jarayon murakkab kimyoviy jarayon bo’lib, buning natijasida tashqi muhitdan
kirgan organik va anorganik moddalardan organizmning o’ziga xos bo’lgan
oqsillar, nuklein kislotalar, yog’lar, uglevodlar va boshqa moddalar hosil
bo’lishidir. Bu jarayon organizmning o’sishini, rivojlanishini, yangilanishini
ta’minlaydi.
Katabolizm energiya ajralishi bilan boradigan jarayon bo’lib, undan ajralgan
energiya ATF ko’rinishida to’planishi mumkin. Anabolik jarayonlarda esa ATF
sarflanib, undan ADF va H
3 PO
4 hosil bo’ladi. Aytish mumkinki, ATF
metabolizmning ikkita yo’lini bog’lovchi energetik bo’g’indir. Lekin ATF 2 ta
yo’lni tutashtiruvchi yagona komponent emas, undan tashqari boshqa
makromolekulalar va monomerlar katabolizmida oddiyroq metabolitlar hosil
bo’lib, ular anabolizm, ya’ni moddalar sintezi uchun boshlang’ich material sifatida
ishlatiladi. Moddalarning parchalanishi va sintetik yo’llarini birlashtiruvchi bu
bog’lovchi yo’l yoki siklga amfibolik yoki ikki tomonlama deb aytiladi. Demak,
katabolik va anabolik yo’llar faqat ATF-ADF energetik sistemasi bilan emas, balki
umumiy metabolitlar orqali ham bog’langan. Biosintez uchun kerak bo’lganda
oddiy oraliq moddalardan foydalaniladi va bunday holatlarda ularning tashqaridan
kirishiga zarurat qolmaydi. Amfibolik yo’l moddalarning terminal yoki oxirgi
oksidlanish sistemasi bilan bog’liq bo’lib, unda bu moddalar ko’p miqdorda
energiya hosil qilgan holda oxirgi mahsulotlar – karbonat angidrid va suvgacha

parchalanadi. Bulardan tashqari aminokislotalar va nukleotidlar almashinuvining
maxsus reaktsiyalarida hosil bo’ladigan siydikchil va siydik kislotasi ham
metabolizmning oxirgi mahsulotlari hisoblanadi.
Katabolik va anabolik jarayonlar borishi natijasida hujayraning molekulyar
komponentlari yangilanib boradi. Shuningdek, katabolizm va anabolizm
yo’llarining mustaqilligini ham ta’kidlash lozim. Agar bu yo’llar faqatgina
yo’nalishi bilangina farq qilganda edi, unda moddalar almashinuvida foydasiz
sikllar yuzaga kelgan bo’lar edi. Bunday sikllar patologiyada mavjud bo’lib, unda
metabolitlarning foydasiz aylanishi amalga oshishi mumkin. Bunday holatlar
bo’lmasligi uchun hujayradagi moddalarning sintezi va parchalanishi avvalo
chegaralar bilan ajratilgan. Masalan, yog’ kislotalarning oksidlanishi
mitoxondriyalarda, ularning sintezi esa mitoxondriyadan tashqarida, ya’ni
mikrosomalarda amalga oshadi.
2. Biokimyoviy reaktsiyalar energetikasi (organizmda energiya
almashinuvi). Moddalar almashinuvi doimo energiya almashinuvi bilan birga
sodir bo’ladi. Kimyoviy reaktsiyalar bilan energiyaning o’zaro munosabatini
tekshirish biokimyo uchun muhim ahamiyatga ega, chunki hujayraning hayoti
doimo ozuqadagi kimyoviy moddalarning potentsial energiyaning fiziologik
funktsiyalar (muskulning qisqarishi, nerv impulslarining o’tkazilishi, turli sintetik
jarayonlar va hokazolar) ni bajarish uchun foydalaniladigan shaklga aylanishiga
bog’liq.
Tirik sistemalarda energiya almashinuvini termodinamikaning biologiyaga
tadbig’i bilan shug’ullanadigan bioenergetika fani o’rganadi. Bu soha
biofizikaning bir bo’limi bo’lganidan bu yerda biz faqat biokimyo uchun zarur
bo’lgan bir qator asosiy tushunchalar haqida to’xtalamiz.
Jarayonlarning umumiy energetik balansini tuzishda Gess qonuni muhim
ahamiyatga ega. Bu qonunga ko’ra, kimyoviy jarayonning issiqlik effekti oraliq
bosqichlarga bog’liq bo’lmay, u faqat sistemaning dastlabki va oxirgi holati bilan
belgilanadi. Masalan, yog’ yoki uglevod kalorimetrik bombada yonganida ham,
organizmda asta-sekin oksidlanganida ham oxirgi mahsulot suv va karbonat

angidriddir. 1 g yog’dan 9300 kaloriya va 1 g uglevoddan 4200 kaloriya issiqlik
ajraladi. Ammo oqsillarning yonishi va organizmda oksidlanishidan ajraladigan
energiya miqdori bir xil emas. 1 g oqsil kalorimetrik bombada 5700 kaloriya bersa,
organizmda oksidlanganida 4300 kaloriya issiqlik ajratadi. Buning sababi
shundaki, oqsillarning organizmda parchalanishining asosiy mahsuloti – siydikchil
kalorimetrik bombada hosil bo’ladigan mahsulotlardan o’zida ortiqcha energiya
saqlashi bilan farqlanadi.
Energiyaning hamma turlari bir-biriga ekvivalent nisbatda o’ta oladi, lekin
energiya turlaridan biri bo’lgan issiqlik boshqa shakllarga to’la o’ta olmaydi.
Ma’lumki, har qanday energiyaning bir shakldan ikkinchi shaklga o’tishi ba’zi
behuda yo’qotishlar bilan kuzatiladi. Energiyaning bir qismi issiqlikka aylanib
tarqalib ketadi va undan foydalanib bo’lmaydi. Bu hodisani tahlil qilish quyidagi
muhim xulosaga olib keldi: sistemaning umumiy energiyasi bir xil emas, uning bir
qismi foydali ish qilishi mumkin, u erkin energiya deb atalib, G harfi bilan
ifodalanadi. Ikkinchi qismi esa ayni sharoitda ishga va energiyaning boshqa
shakllariga o’ta olmaydi, u bog’langan energiya deb ataladi.Yopiq sistemalarda
erkin energiya o’z-o’zicha minimumga intiladi, ya’ni issiqlik issiqroq jismdan
sovuqrog’iga o’tadi. Binobarin, issiqlikning ishga aylanishi ikki jism orasidagi
haroratning farqiga bog’liq. Lekin issiqlikning bir qismigina ishga aylanadi. Har
bir sistema uchun harorat farqi qancha kichik bo’lsa, bog’langan energiya shu
qadar katta bo’ladi. Issiqlikning bu qimmatini yo’qotgan qismi entropiya deb
ataladi va u S harfi bilan ifodalanadi.
Erkin energiyaning o’zgarishi sistemaning umumiy energiyasi (H) va
entropiya o’zgarishidan kelib chiqadi:
∆G = ∆H - T∆S
T- mutlaq harorat. Bu formulada entalpiya o’zgarishining simvoli ∆H erkin
va bog’langan energiya yig’indisini, T∆S esa bog’langan energiyaning o’zgarishini
ifodalaydi.

Kimyoviy reaktsiyalar odatda, issiqlik effektlari bilan birga kuzatiladi,
ko’pincha ∆G manfiy, demak erkin energiyaning kamayishi bilan kechadi,
reaktsiya ekzergonik bo’ladi. Agar ∆G musbat bo’lsa, reaktsiya sistema ichki
energiyasining ortishi bilan boradi, u endergonik. Ammo ekzergonik reaktsiya
davomida ajralib chiqadigan issiqlik erkin energiyaning o’zgarishini aks
ettirmaydi, chunki entropiya o’zgarishini ham hisobga olish kerak.
Organizmda biokimyoviy jarayonlar odatda, 7,0 ga yaqin pH qiymatida
(neytral sharoitda) kechadi va ko’pincha H +
ionlarining hosil bo’lishi va iste’mol
qilinishi bilan kuzatiladi. Shuning uchun energiya o’zgarishining standart sharoiti
deb pH=7,0 (25˚C da) qabul qilingan va ∆G˚ ramzi bilan ko’rsatiladi. U
boshlang’ich moddalarning erkin energiyasi bilan reaktsiya mahsulotlarining erkin
energiyasi orasidagi farq.
Moddalar almashinuvining tavsifi uchun erkin energiyadan foydalangan
holda katabolik reaktsiyalar energiya ajratish bilan, anabolik reaktsiyalar esa
energiya yutishi bilan boradi, deb aytish mumkin. Yuqori energetik yoki
makroergik moddalar ular orasidagi energetik vositachilar vazifasini bajaradi.
Oqsillar, ya’ni proteinlar odam organizmining s og‘lom, normal o‘sishi, sog‘ligi va
rivojlanishida muhim rol uynaydi. Ular organizmda ikki xil fiziologik vazifani
bajaradi, ya’ni plastik va energetik. Oqsillarning plastik ahamiyati shunday
iboratki, ular barcha hujayra va to‘qimalarning tarkibiy qismiga kiradi.
Oqsillarning energetik vazifasi esa, ular parchalanganda energiya hosil bo‘ladi,
masalan, 1g oqsil parchalanganda 4,1 kkal. energiya ajratadi. Bu energiya odam
tanasini xaroratini birday saqlash, ichki organlarni normal ishlashi,
odamning harakatlanishi va boshqa ishlarni bajarish uchun sarflanadi. Oqsillar
molekulasidagi aminokislotalar soniga qarab oqsillar sifatli va sifatsiz turlarga
bo‘linadi. Tarkibida organizm uchun barcha aminokislotalarni uzida to‘plagan
oksillarga sifatli oqsillar deyiladi. Ular xayvon mahsulotlarida (go‘sht, baliq, ikra,
sut va sut mahsulotlarida) bo‘ladi. Tarkibida ba’zi aminokislotalari bo‘lmagan
oqsillar sifatsiz oqsillar deyiladi. Ular non, non mahsulotlarida bo‘ladi. Bolalar

organizmini normal o‘sishi va rivojlanishi uchun kundalik ovqat tarkibida sifatli
oqsillar 80-90% tashkil etishi kerak. Bolalar ovqati tarkibida sifatli oqsillarning
kam bo‘lishi o‘sish va rivojlanishni sekinlashtiradi, yuqumli kasalliklarga
chidamlilik xususiyati pasayadi, nerv sistemasining kuzg‘aluvchanligi, aqliy
faoliyat susayadi. Oqsillar ortiqcha bo‘lsa nerv sistemasi, jigar va buyraklar
faoliyati buziladi.
Uglevoddar organizmda asosiy energiya manbai bo‘lib, hisoblanadi, 1 g
uglevod parchalanganda 4,2 kkal energiya ajraladi, Bir sutkalik energiyaning 56%
uglevodlar hisobiga hosil bo‘ladi. Uglevodlar asosan o‘simliklardan olinadigan
ovqat maxsulotlarida ko‘p bo‘ladi (non, kartoshka, mevalar, qovun-tarvuz,
shirinliklar). Uglevodlar normadan ortik iste’mol qilinsa, organizmda yog‘ga
aylanib semirishga olib keladi. Jismoniy mexnat, sport bilan shugullanuvchi
odamlarda me’yoridan ortiq uglevodlar qabul qilinsa, uning parchalanib energiya
hosil qilgan qismidan tashkari qolgan qismi glikogenga aylanadi. Glikogen
parchalanganda energiya hosil bo‘ladi.
Vitaminlar ham yog‘lar, oqsillar, uglevodlar, mineral tuzlar, suv kabi
organizm uchun zarur bo‘lgan ozika moddalardan hisoblanadi. Rus olimi N.I.
Lunin 1880 yilda organizm uchun zarur bo‘lgan moddalardan biri vitaminlar
ekanini birinchi bo‘lib isbotladi. 1912 yilda K. Funk tomonidan vitaminlar deb
nomlandi (vita -xayot degan ma’noni anglatadi. Vitaminlarning 40 dan ortiq turi
bo‘lib, ular organizmning o‘sishiga, modda almashinuviga, immun xolatiga, yurak-
qon tomir, nerv tizimining ish faoliyatiga ta’sir ko‘rsatadi. Agar biror vitamin
organizmga mutlaqo kirmasa avitaminoz, yetishmasa gipovitaminoz, meyoridan
ortib ketsa gipervitaminoz deyiladi. Xar bir vitamin turli xil vazifani bajaradi.
A vitamin o‘sish vitamini deyiladi. U organizmning o‘sish va rivojlanishida,
teri ustki qavati xolatini normal saqlashda, ko‘z o‘tkirligini yaxshi bo‘lishini
ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Bu vitamin yetishmaganda teri kuruqlashib,
yorilib, nafas yullari va oshqozon ichak qavatining yallig‘lanishi kasalliklari
yuzaga keladi. Vitamin D balik yogida, sariyogda tuxum saririda, jigarda, sabzi,

qizil kalampir, o‘rik tarkibida ko‘p bo‘ladi. B gruppa vitaminlarga B1 (tiamin), V2
(riboflavin), Bb, B12, B15, PP (nikotin kislota) kiradi. Bu vitaminlar nerv
sistemasining faoliyati, kon yaratilishi uchun zarur. Ular guruchda, loviya, nuxat,
yongokda, pivo achitqisida, jigarda, tuxum sarig‘ida bo‘ladi. S vitamin (askorbin
kislota) moddalar almashinuvida muhim rol uynaydi. Bu vitamin yetishmaganda
singa kasalligi paydo bo‘ladi. Bolaning mulki, og‘zi yaralanadi, tishlari tushib
ketadi. Bu vitamin karam, petrushka, pomidor, kuk piyoz, na’matak, apelsin,
limon, olmada ko‘p bo‘ladi.
Yog‘lar hujayra tarkibiga kiradi va plastik material hisoblanadi.
Uglevodlardan organizmda yog‘lar sintezlanadi. Yog‘lar ichaklar devoridan
glitserin, yog‘ kislotalar holida so‘rilib, jigarga tushadi. Ortiqcha yog‘ teri ostida,
yurak, buyraklar atrofida to‘planadi. Organizmda zapas yog‘lar sovuqda, och
qolganda energetik material bo‘lib xizmat qiladi. O‘simlik va mol yog‘i
organizmda 97-98%, qo‘y yog‘i 90% o‘zlashtiriladi. Katta yoshli odam uchun bir
kecha-kunduzda o‘rta hisobda 100 g yog‘ kerak. Iste’mol qilingan yog‘ning 70-
75% hayvon, 25-30% o‘simlik yog‘idan iborat bo‘lishi shart. 6 oylikdan 4
yoshgacha bo‘lgan bolalarning har kilogramm vazniga 3,5-4 g, maktabgacha
yoshda 2-2,5 g yog‘ zarur. Yog‘lar yetishmaganda bola ozib ketadi, organizmning
chidamliligi pasayadi. Yoglarni ortiqcha qabul qilganda oziq moddalar va
oqsillarni o‘zlashtirish buziladi. Turli yoshdagi bolalarpipg oq-
sillar,yog‘lar,uglevodlarga bo‘lgan bir kecha-kunduzlik o‘rtacha talabi miqdorini
va kaloriyasini ishlab chiqilgan.
Odam mineral tuzlarni asosan oziq-ovqat bilan oladi. Bir kecha-
kunduzda ovqat 10-12,5 g osh tuzi iste’mol qilinadi. Mineral tuzlar suyaklar,
oqsillar, fermentlar, gormonlar tarkibiga kiradi va odam tanasi vaznining 4,5%ni
tashkil etadi. Ular organizmdagi barcha funksiyalarning bir xilda kyochishini
ta’minlaydi. Mineral tuzlar ionlari qon va to‘qimalarda ishqoriy, kislotalilik
reaksiyasining turg‘un bo‘lishini

Mineral tuzlar, shuningdek, nerv sistemasining faoliyati, qon ivishi,
so‘rilish, gaz ajralishi, sekresiya va ajratish jarayonlari uchun xam zarur. Mineral
tuzlar energiya hosil qilmaydi, ulardan jigarda tomir, suyakda kalsiy va fosfor,
muskullarda kaliy saqlanadi. Bundan tashqari kaliy, natriy ionlari organizmda
bioelektr hodisalari vujudga kelishida ishtirok etadi.
Bolalar organizmi o‘sadigan bo‘lganidan mineral tuzlarga bo‘lgan
ehtiyoji tana vazniga nisbatan ancha yuqori bo‘ladi. Katta yoshli odamda mineral
tuzlarning bir kecha-kunduzdagi miqdori: natriy 4-6 g, kalsiy 1 g, kaliy 3 g, fosfor
1,5 g, temir 15-30 mg. bo‘lishi kerak. Bolalarda skelet va nerv to‘qimalari
o‘sishi uchun kalsiy, fosfor tuzlari zarur. Bir yoshigacha va jinsiy balog‘at yoshida
organizmining kalsiyga zhtiyo ji ortadi.
Maktab yoshidagi bolalarda fosforga bo‘lgan bir kecha-kunduzlik extiyoj
1,5-4,0 g, bo‘lib, uning 30- 35% organizmda saqlaiib qoladi. Temirga bo‘lgai eh-
tiyoji 15-30 mg, natriyga 4-5 g, kaliyga 2-3 g. Asosan sut, tuxum, go‘sht, meva,
sabzavotlarda mineral tuzlar ko‘p bo‘ladi va hokazo.
Bolalar uchun yana marganes, kobalt, mis, rux, brom, yod, oltingugurt va
boshqa mikroelementlar xam zarur. Bular muxim fiziologik va bioximiya
jarayonlarida ishtirok etadi. Masalan, marganes suyaklar o‘sishi, kobalt qon
yaratilishi, mis qon yaratilishi va hujayralarning nafas olishi, rux, oltingugurt
me’da osti bezi gormoni, brom gipofiz bezi gormoni, yod esa qalqonsimon bez
gormoni sintezi uchun zarur. Bola organizmida mineral tuzlar yetishmaganda
yoki ortiqcha bo‘lganda fiziologik funksiyalar buziladi. Masalan, natriy
xlorid ortiqcha bo‘lganda harorat ko‘tariladi.
Bolaning o‘sishi va rivojlanishi organizmining suv bilai yetarli darajada
ta’minlanishiga bog‘liq. Tashqi muhitning odatdagi harorati va namligida
odamning sutkalik suv balansi taxminan 2,2-2,8 l. Organizm bir sutkada siydik
bilan 1,5 l, ter bilan 400-600 ml va najas bilan 100-150 ml suv yo‘qotadi. Havo
harorati yuqori bo‘lib, suv almashinuvi buzilganda organizm ko‘p suv yo‘qotadi.

Moddalar almashinuvi oqsil, yog va uglevodlar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish