Moddiy, ma’daniy,arxeologik meros obektlarini muhofaza qilish - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	29.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Moddiy, ma’daniy,arxeologik meros obektlarini muhofaza qilish

Купить

Mavzu: Moddiy, ma’daniy ,arxeologik meros obektlarini muhofaza qilish.
Reja:
1. O rta asrlarda O zbekiston hududida tarixiy inshootlarning ta’mirlash tarixi.ʻ ʻ
2. Chor Rossiyasi davrida tarixiy-me’moriy obidalarni ularni saqlash, ta’mirlash
holati.
3. 1920 -1939 yillarda madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish tarixi.
4. 1940-1991-yil larda madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish tarixi.
1. O rta asrlarda O zbekiston hududida tarixiy inshootlarning ta’mirlash tarixi.
ʻ ʻ

O zbekiston hududida sugʻ ʻ orma dehqonchilikga asoslangan o troq jamoalar madaniyati ʻ
bronza davri taraqqiyoti so nggi bosqichlarida davlatchilik shakllarining yuzaga kelishiga imkon
ʻ
yaratgan. Ta’kidlash joizki, davlatchilikning tarixiy rivojlanishi urbanistik xarakterga ega bo lib
ʻ ,
q adimgi davlatchilikning tadrijiy rivojlanish jarayoni shaharlar va shahar madaniyatining
taraqqiyoti bilan chambarchas bog liq tarzda kechgan. Bunda me’morchilik alohida o rin tutgan.
ʻ ʻ
Markaziy Osiyoning qadimdan diniy va madaniy-ma’rifiy o ʻ chog ʻ i hisoblangan Zarafshon
vohasi o zida boy me’moriy merosni namoyon yetgan eng yirik shaharlari bo lganligi bilan
ʻ ʻ
alohida ajralib turadi.
Turkiston mintaqasida ham me’moriy ta’mirchilik ilmi va amaliyoti azaldan rivojlanib
kelgan. Ammo bu hodisa tarixiy taraqqiyotda doimo davlatning e’tiborida bo lmagan.
ʻ
O zbekistonda mavjud me’moriy yodgorliklarni ta’mirlash va qayta tiklash masalasi davlat
ʻ
siyosati darajasiga ko tarilishi o rta asrlardan boshlangan, desak mubolag
ʻ ʻ ʻ a bo lmaydi. Ayniqsa, ʻ
Amir Temur va temuriylar davriga kelib ta’mirlash, obodonlashtirish hamda yangidan qurish
amaliyoti rivojlandi. Bu davrdan yirik inshootlarni ta’mirlash amaliyoti namunasi sifatida
Chashmai Ayyub maqbarasi alohida o rin tutadi.
ʻ
XII asrning boshlarida Ayyub nomi bilan Buxoroning g ʻ arbiy qismida qurilgan maqbara
sohibqiron nazariga tushadi. 1379 - yilda Amir Temur Xorazmni markaziy hokimiyatga
bo ysundirgandan keyin Urganchdan mohir ustalarni Samarqand, Buxoroga taklif yetib, ularga
ʻ
turli imoratlar qurishni buyuradi. Jumladan, Chashmai Ayyub ham ta’mirlanib, uning ustki
qismiga katta gumbaz quriladi. Kvadrat tarxdagi go rxona devorida uning Amir Temur
ʻ
farmoyishi bilan 1379 yilda qurilgani haqida yozuv ham bor.
Temuriylar zamonida me’morchilik binolari ta’minotiga katta e’tibor berilgan
inshootlardan biri Namozgoh masjidi hisoblanadi. U 1119-1120 yillarda qoraxoniylar hukmdori
Arslonxon davrida shahar qal’asidan tashqaridagi Shamsobod degan mavzeda qurilgan bo lib, bu
ʻ
joy haqida mashhur muarrix Muhammad Narshaxiy o zining "Buxoro tarixi" kitobida ma’lumot
ʻ
beradi. Qurilgandan keyin masjid bir necha marta ta’mirlangan bo lib, yangilanish ishlarining
ʻ
asosiy qismi sohibqiron hukmronligi davriga to g ri keladi. Amir Temur Buxoroyi Sharifdagi
ʻ ʻ
boshqa muqaddas joylar qatorida Namozgohni ham ta’mirlash va obodonlashtirish chora-
tadbirlarini ko rgan. Ta’mir jarayonida 1119-1120 yillarda qurilgan dastlabki devorning
ʻ
qoldiqlari mehrobli devorga mahorat bilan ulab yuborilgan. Natijada inshoot mustahkam ayvon
kompozisiyasiga ega bo lib, markazida peshtoq va gumbazli bino bo lgan uchta ustunli
ʻ ʻ
galereyaning yuziga qaragan qiyofa olgan.
Umuman olganda, Amir Temur va temuriylar davrida nafaqat qadimiy Zarafshon vohasi,
balki butun O rta Osiyo o zining navbatdagi iqtisodiy, madaniy-ma’rifiy yuksalish pallasiga
ʻ ʻ
kirdi. Ayniqsa Zarafshon vohasi asrlar davomida rivojlanib kelayotgan me’morchilik an’analarni

davom yettirib, temuriylar davlatining markaziy madaniy o choqlaridan biriga aylandi. Shundayʻ
qilib, Amir Temur va temuriylar davrini me’moriy obidalarni muhofaza qilish hamda qurilish-
ta’mirlash ishlari ilk bor davlat siyosati darajasiga ko tarilgan davr sifatida e’tirof etish mumkin.
ʻ
2. Chor Rossiyasi davrida tarixiy-me’moriy obidalarni ularni saqlash, ta’mirlash
holati.
O rta Osiyo hududini Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishi tarixiy-me’moriy
ʻ
obidalarga bo lgan munosabatda, ularni saqlash, ta’mirlash va konservatsiyalash jarayonida
ʻ
yangi bosqichni boshlab berdi. Albatta chor Rossiyasi hukumati avvalam bor o zining iqtisodiy
ʻ
va siyosiy manfaatlari yuzasidan ushbu hududga nisbatan siyosat olib borganligini ta’kidlab
o tish kerak. O rta Osiyoning tarixi, arxeologiyasi va etnografiyasi bilan bir qatorda me’moriy
ʻ ʻ
obidalarni ilmiy asosda o rganish jarayonining ilk davri ham aynan shu davrdan boshlandi.
ʻ
Turkiston o lkasida amalga oshirilgan ilmiy ishlari bilan jahonga mashhur bo lgan olimlar
ʻ ʻ
geograf P.P Semenov-Tyanshanskiy, geolog I.V. Mushketov, sayohatchi olim N.A. Seversev,
geograf, zoolog, antropolog va geolog A.P. Fedchenko, sharqshunos olimlar V.V. Bartold, S.F.
Oldenburg, N.I. Veselovskiy, V.A. Jukovskiylar kabilar hisoblanadi. Masalan, N.I. Veselovskiy
rahbarligidagi arxeologik ekpeditsiya 1895 - yilda Go r-Amir maqbarasini har tomonlama
ʻ
o rganish asosida, 1905
ʻ - yilda u haqda tarixiy ma’lumotga boy albom chop yetildi.
Ta’kidlash joizki, bu davrda mahalliy obidalarni ilmiy jihatdan o rganishga qaraganda,
ʻ
ularni ta’mirlash ishlariga e’tibor ancha kamroq qaratilgan. Qolaversa, mutaxassislarning
ma’lumotlariga ko ra,
ʻ XVIII asr hamda XIX asr boshida barpo yetilgan obidalarga nisbatan
avvalroq qurilgan me’moriy obidalar o ta ayanchli holatga tushib qolganligi qayd etilgan edi.
ʻ
Jumladan , Samarqanddagi obidalar ham ayanchli holatga tushib qolganligi bilan ajralib turar edi.
Bu davrga kelib ayrim tarixiy obidalarda ta’mirlash ishlari olib borilganligini hamda ular ,
asosan , kosmetik va epizodik xarakterda bo lganligi, bu ishlarga asosan mahalliy ustalar jalb
ʻ
etilganligi haqida ma’lumotlar bor. Masalan, Shohi Zinda arxitektura majmuasida 2004 - yilda
keng miqyosda olib borilgan ta’mirlash ishlari jarayonida ushbu majmua tarkibiga kiruvchi
ayrim maqbaralarda XIX asr oxirlarida olib borilgan ta’mir ishlarining qoldiqlari topildi.
Jumladan, Usta Ali Nasafiy maqbarasining tashqi devorlari va derazalari sifasiz ta’mir
ishlarining natijasida yevropa shaklidagi g ʻ ish t lar bilan to ldirilgan, intererlardagi pol
ʻ
ko tarilgan. Bino bezagidagi barcha o
ʻ ʻ yilmalar ganch qorishmasi bilan tekislangan. Burunduq
maqbarasining XXI asr boshidagi holati avvalgi asrlarda kiritilgan o zgartish va qo shimchalar
ʻ ʻ
ta’sirida o z qiyofasidan deyarli o zgarib ketganligi aniqlanadi. XIX asrning 70-yillarida olib
ʻ ʻ
borilgan ta’mir ishlari natijasida portalning janubiy gul ustuni o rniga kontrofors (g isht
ʻ ʻ
tirgovuch) bilan mustahkamlangan, sakkiz qirrali deraza va janubiy devordagi kirish o rni urib
ʻ
tashlangan, shuningdek intererdagi pol qadimgi holatidan balandroq ko tarilgan.
ʻ

Mutaxassislar tili bilan aytganda, XIX asr oxiri va XX asr boshida amalga oshirilgan
ta’mirlash ishlari (avval davlat, keyinchalik turli jamiyatlar mablag lari hisobidan amalgaʻ
oshirilgan), obidalarning buzilishini oldini ololmagan. Bunda vaqtning, zilzilalar va h atto
odamlarning ta’siri sezilarli rol o ynagan. Xatto o sha davr hukmati harbiy-strategik
ʻ ʻ
“mulohazalar”dan kelib chiqib, ayrim binolarni buzilib tashlashgan ham. Masalan, 1883-yilda
Samarqand qal’asini rekonstruksiya qilish maqsadida Kutbi-Chaxar-duxum yodgorligi
portlatilgan. Yoki Amir Temur tomonidan so fiylar shayxi Nur ad-Din Basiraga atab qurdirilgan
ʻ
va ko lami jihatidan Go r Amirdan qolishmaydigan maqbara ham XIX asr oxirida ushbu
ʻ ʻ
“amaliyot” qurboni bo ldi. Shayxning mayidi esa Xazrat Xizr masjidi yonidagi qabristonga
ʻ
ko chirildi. Ushbu jarayonning to xtatib qoladigan nazorat qiladigan maxsus davlat organi ham
ʻ ʻ
tashkil etilmagan edi.
3. 1920 -1939 yillarda madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish tarixi.
Saqlanib qolgan noyob madaniy meros obyektlari muhofaza qilish faqat XX asr boshiga
kelib davlat e’tiboriga olindi. Ular 1920 - yildan boshlab tashkil qilingan yodgorliklarni muhofaza
qiluvchi maxsus davlat organi tasarrufiga o tkazila boshlandi. Ushbu organ vazifasini dastlab
ʻ
1920 - yil 30 - yanvardan o z faoliyatini boshlagan Turkiston respublikasining Arxiv ishlari
ʻ
bo yicha markaziy boshqarmaning qoshida tashkil qilingan tarixiy va san’at yodgorliklari
ʻ
muhofaza qiluvchi maxsus Qo mita vaqtincha bajargan edi. Turkrespublika rahbariyatining
ʻ
1921 - yil 23 - maydagi maxsus Dekreti asosida Qo mita mustaqil davlat organiga – Turkiston
ʻ
Respublikasi Xalk Komissarlari Sovetining Dekreti bilan muzeylar va yodgorliklar, san’at va
tabiatni muhofaza qilish ishlari bo yicha Turkiston qo mitasi (Turkomstaris)ga aylantirildi.
ʻ ʻ
Sovet hokimiyatining ma’muriy-hududiy masalada olib borgan siyosati oqibatlari ushbu
qo mitaning tashkiliy va tuzilmaviy xarakteridagi faoliyatiga o z ta’sirini o tkazdi. Natijada
ʻ ʻ ʻ
ushbu tashkilot O rta Osiyo respublikalarining milliy chegaralanishidan keyin 1925-yildan
ʻ
Turkomstaris yodgorliklar va tabiatni muhofaza qilish bo yicha O rta Osiyo qo mitasi nomini
ʻ ʻ ʻ
oldi (Sredazkomstaris). Qo mita yangi tuzilgan O rta Osiyo respublikalari va Qozoqistonda
ʻ ʻ
joylashgan yodgorliklarni muhofaza qilish, ulardan foydalanish va qayta ta’mirlash ishlariga
ma’sul bo ldi. 1929
ʻ - yildan esa O zbekiston SSR Markaziy Ijroiya Komiteti va Xalq ʻ
Komissarlari Sovetining №501 sonli Qarori bilan Sredazkomstaris o rniga qadimiy
ʻ
yodgorliklarni muhofaza qilish bo yicha O zbekiston Qo mitasi qaytadan tuzildi (va
ʻ ʻ ʻ
Uzkomstarisga aylantirildi).
Faoliyatining dastlabki davrida ushbu tashkiloting vazifalari doirasi keng bo lmay,
ʻ
mamlakatimiz miqiyosida arxeologik yodgorliklarni hisobga olishdan iborat edi. O sha davr
ʻ
mamlakat iqtisodiy ahvolning og irligi hamda restavra
ʻ t siya ishlariga doir me’yorlarni tayyor
emasliklari tufayli yodgorliklarni muhofaza qilish organlari me’moriy yodgorliklarining

butunlay vayron bo lishning oldini olishga qaratilgan zaruriy ta’mir ishlarini amalga oshirishʻ
bilan cheklanar edilar. Bu davrda yodgorliklarning restavra t siyasi va konserva t siyasi bilan
bog liq ishlab chiqarishning ilmiy asosini yaratish haqidagi masala endigina ko tarila boshlagan
ʻ ʻ
edi.
Shunday bo lsa-da, o sha murakkab siyosiy, ijtimoiyi-iqtisodiy sharoitlarda yodgorilklar
ʻ ʻ
restavratsiya va konservatsiyasining ilmiy metodikasining nazariy poydevori yara til di. Bu
nazariyalar mutaxassislarning ko p yillik kuzatishlari va amaliy taj
ʻ ri balari o sha vaqtda e’lon ʻ
qilingan ishlarda o z aksini topdi. Umuman ma
ʻ da niyat yodgorliklarning tadqiq etishning
me’moriy-arxeologik metodi bo yicha asosiy konsepsiyalar 1920
ʻ - yillar oxiriga kelib shakllandi
va u 1928 - yilda chop yetilgan “Restavra t siya masalalari” to plamida e’lon qilindi.
ʻ
Ta’kidlash joizki, o sha vaqtlarda me’moriy obidalarni muhofaza qilish va ta’mirlash
ʻ
ishlarini ommaviy yo lga qo yishda kommunistik partiyaning “umumiy tenglik”ga erishishni
ʻ ʻ
maqsad qilib olgan siyosati to sqinlik qilar edi. So
ʻ t sialistik o zgarishlarni nazarda tutgan ʻ
“revolyu t sion ruh” – yangi va eski shahar o rtasidagi tafovutni yo q qilish hamda ularni
ʻ ʻ
tenglashtirishga, shuningdek, din va qadriyatlarga qarshi qaratilgan g oyalarning, ayniqsa sovet
ʻ
hokimiyatining xukmronligi dastlabki o n yilliklarida ko plab qadimiy shaharsozlik
ʻ ʻ
namunalarining buzilishiga olib keldi. Ushbu radikal xarakterga ega bo lgan g oyalar Toshkent,
ʻ ʻ
Samarqand, Buxoro, Shahrisabz va O zbekistonning boshqa tarixiy shaharlariga o nglab bo lmas
ʻ ʻ ʻ
zarar yetkazdi.
Binobarin, respublika hukumatining maxsus yo riqnomasi asosida 1939
ʻ - yilning aprel-may
oylarida Uzkomstaris faoliyati yuzasidan o tkazilgan tekshiruv shuni ko rsatdiki, uning
ʻ ʻ
ixtiyoriga berilgan yodgorliklardan boshqa maqsadlar uchun foydalanilganligi aniqlandi.
Jumladan, birgina Buxoro shahri bo yicha o tkazilgan tekshiruv unda joylashgan Modari
ʻ ʻ
Abdullaxonn madrasasi aholiga uy-joy maqsadida berilgani, Abdullaxon nomi bilan bog liq yana
ʻ
bir yodgorlik – “Saxarsbыt” tashkiloti uchun omborxona, Kalon masjidi va Chor Minor –
“Gortorg” uchun omborxona, Devonbegi madrasi – "Buxkomstaris"ning kanselyariya idorasi
uchun va uy-joy maqsadida foydalanilganligi aniqlandi. Shu bilan birga, shahardagi ko plab
ʻ
tarixiy yodgorliklar shaharning kengayishi va “obodonlashtiri lishi” oqibatida yo q qilindi.
ʻ
Xususan, Buxoro shahrining rekonstruksiya qilinishi va transportning ko payishi natijasida
ʻ
Buxoro shahar kengashiga berilgan vakolatdan foydalanib 1939 - yilda 6 ta qadimiy shahar
darvozalarini devorlar bilan birga buzib tashladi.
Yuqorida qayd etilgan ayanchli holatlarga qaramasdan, tarixiy obidalar borasida asta-sekin
ilmiy restavratsiya va amaliyot tajribasi ortib bordi va buning natijasida me’moriy yodgorliklarni
saqlash bilan bog liq bir qator murakkab muhandislik-konstruktiv va me’moriy vazifalarni hal
ʻ
etish imkoniyati tug ildi. Bu davrga kelib respublika
ʻ mizda soha mutaxassislar i ning iqtidorli

yangi avlodi shakllana boshladi. Ular dastlaki ilmiy ekpeditsiyalarni tashkil etib, ko plab tarixiy-ʻ
madaniy, arxeologik va arxitektura yodgorliklarini aniqladi va ularni davlat hisobga ola boshladi.
Hisobga olish – qayd qilish hujjatlarini tuzish va tizimlashtirish ham aynan 1920-1930 yillardan
boshlandi. Bundan tashqari, O zbekistonning turli tumanlarida joylashgan me’moriy obidalarni
ʻ
restavratsiya va konservatsiya qilishning dastlabki ilmiy asoslangan loyihalarini ishlab chiqish
ham shu davrga to g ri keldi. Masalan, aynan shu murakkab davrda Samarqand shahri
ʻ ʻ
yodgorliklari bo yicha mas’ul
ʻ V.L. Vyatkin, muhandislar M. F. Mauyer va B. N. Kas talskiy
ishtirokidagi bir guruh tashabbuskorlar Samarqanddagi Ulug bek madrasasining og ib ketgan
ʻ ʻ
minorasini to g rilash bo yicha ish olib borib, ijobiy yutuqlarga erishdi.
ʻ ʻ ʻ
Qadimgi namunalarga o xshash qurilish materiallari va
ʻ qoplama materiallar yaratish uzoq
yillar davomida me’moriy yodgorliklarni restavratsiya qilishdagi muamolardan biri bo lib keldi.
ʻ
Mutaxassislar va xalq ustalarining sa’yi-harakatlari tufayli masala ijobiy hal etilib, obidalarni
qayta tiklashda yangi, yuqori pog ona qo lga kiritildi. Xususan, qoplamani
ʻ ʻ alebastr qorishmasi
bilan mahkamlashdan iborat bo lgan oddiy konservatsiyadan mozaika, moyolika va
ʻ o yma ʻ
mayolikani tiklashga o tildi. Me’moriy yodgorliklarni muxandislik yordamida zamonaviy usul,
ʻ
asbob-uskunalarni qo llangan holda zamonaviy qurilish materiallaridan foydalanishni ham o sha
ʻ ʻ
davr yodgorliklarining saqlashdagi muhim omil sifatida qayd etish lozim.
Bu jarayonda 1937 - yildan Samarqand shahrida o z faoliyatini boshlagan qadimgi qurilish
ʻ
usullarini o rgatishga ixtisoslashgan maktab-ustaxonaning o rni katta bo ldi. Buxorolik me’mor,
ʻ ʻ ʻ
mohir ganchkor usta Usta Shirin Murodov o z davrining yetuk arxitektori hisoblangan B.N.
ʻ
Zas i pkin bilan hamkorlikda ushbu maktab uchun qadimgi qurilish texnikasi va geometrik
ornament usullari sir-sinoatini o rgatuvchi o quv qo llanmasini tayyorlab berdilar. Qo lyozmaga
ʻ ʻ ʻ ʻ
238 sahifadan iborat chizmalar ham ilova qilingan edi. Shu bilan birga, ta’lim jarayonida usta
Usmon Umarov, usta Shamsiddin G afforov, usto Abdulla Boltayev, Nasim G ofurov, usto
ʻ ʻ
Muxiddin Raximov kabi mashhur usta-restavratorlar ham faol ishtirok yetishdi. Ko p vaqt
ʻ
o tmasdan, Ibrohim Shermuhamedov, Abdug affor Haq
ʻ ʻ q ulov, Anvar Quliyev, Mirumar Azizov,
Toshmuqum Qurbonovlar kabi maktab bitiruvchilari yetuk usta-restavratorlar darajasiga
yetishishdi.
4. 1940-1991-yil larda madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish tarixi.
Ikkinchi jahon urushi yillariga kelib O zbekistonda faoliyat olib borgan me’moriy
ʻ
yodgorliklarni muhofaza qiluvchi davlat orani uchun tashkiliy va tuzilmaviy o zgarishlarning
ʻ
yangi bosqichi boshlandi. 1943-yilda Uzkomstaris tashkiloti bekor qilinib, O zSSR Xalq
ʻ
Komissarlari Soveti qoshida Me’morchilik ishlari bo yicha boshqarma tuzildi, boshqarma
ʻ
qoshida esa Me’morchilik yodgorliklarini muhofaza qilish bo yicha bo lim faoliyat ko rsata
ʻ ʻ ʻ

boshladi . Keyingi amaliyotning dalolat berishicha, ushbu tarkibiy o zgarish ko plab tarixiyʻ ʻ
yodgorliklarni yo q bo lib ketishiga olib keldi. Buning boisi shundaki, arxitektura ishlari
ʻ ʻ
qo mitasi o zining asosiy faoliyat yo nalishidan kelib chiqqan holda mamlakat shahar va
ʻ ʻ ʻ
qishloqlarida asosan uy-joy va boshqa ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyatga ega bo lgan obyektlarni
ʻ
qurish ishlariga e’tiborni qaratadi. 1950-60 yillarda qo mitaning markazdagi rahbar tashkilotlari
ʻ
tomonidan ishlab chiqilgan bosh loyihalari, jumladan tarixiy shaharlarda ham yangi binolarni
qurishni nazarda tutar edi. Ammo ushbu amaliyot aholining an’anaviy yashash manzillarida
amalga oshirilishi ko zda tutilgan edi.
ʻ
Respublikadagi Samarqand, Buxoro, Xiva kabi tarixiy shaharlarda aholining uy-joylari
yodgorliklarga yaqin joylarda joylashganini hisobga oladigan bo lsak, bu amaliyot qadimgi
ʻ
binolar uchun zarar yetkazishi tabiiy edi. Xususan, reja bo yicha olib borilgan ishlarning keng
ʻ
ko lamda amalga oshirilishi natijasida Samarqanddagi me’moriy yodgorliklarning yon atrofida,
ʻ
ularning asl qiyofasiga putur yetkazadigan inshootlar – ta’lim muassasalari, madaniyat saroylari,
kinoteatrlar yoki ko p qavatli “quti”lar bilan “to ldirildi”. Buxoroda esa aynan shu davrda,
ʻ ʻ
shaharning tarixiy devorlari deyarli tashib ketilib, g isht uchun homashyo vazifasini bajardi,
ʻ
shahar markazidagi XVI asrda qurilgan Yor-Muhammad-Otaliq honakosi, E r-Nazar-elchi
madrasasi buzib tashlandi. Ushbu ro yxatni yana shu kabi ayanchli hodisalar bilan davom
ʻ
yettirish mumkin. Umuman olganda, agar o sha davrda davlatning iqtisodiy-moliyaviy
ʻ
imkoniyatlar cheklangan bo lmaganida, shaharlarning bosh loyihalarida ko zda tutilgan ishlar
ʻ ʻ
to liq amalga oshirilar edi. Bu esa hozirgi kunga qadar yetib kelgan tarixiy-me’moriy obidalar
ʻ
ro xatini yanada cheklab qo ygan bo lar edi. Boz ustiga, yodgorliklarni muhofaza qiluvchi
ʻ ʻ ʻ
tashkilotlarning ham moliyaviy imkoniyatlari, kadrlar bilan ta’minlanish darajasi ham o ta
ʻ
ayanchli holatga tushib qolgan edi.
Mutaxasislar fikricha, XX asrning 20 - yillaridan boshlangan mahalliy xalqlar madaniyatini
nivelirlash uzviy rivojlanib kelgan ta’lim jarayoni yangicha, Yevropacha tartib bilan
almashtirildi. Natijada , Usta Baqo (Buxorodagi Minorai Kalon me’mori), Me’mor Abdul Jabbor
(Samarqanddagi Sherdor madrasasi muallifi) singari me’morlarni yetishtirgan ta’lim tizimi tag-
tugi bilan y o
ʻ qotildi. Tamoman yangicha madaniyat yuzaga kela boshladi. Binobarin, O rta ʻ
Osiyoda ham Yevropadagi singari o zidan oldingi davrda va an’anaviy uslubda kurilgan
ʻ
imoratlarni ta’mirlash uchun maxsus o rganish ehtiyoji kelib chiqdi. Boshqacha
ʻ q ilib aytganda,
XX asr o rtalarida O zbekistonda ham ota-bobolari bunyod yetgan imoratlarni tiklash uchun
ʻ ʻ
maxsus ta’mirchilarni yetishtirish zaruriyati sezildi.
Vujudga kelgan vaziyat respublikada madaniy yodgorliklarni saqlash bilan bog liq
ʻ
tashkilotlar faoliyatida qayta o zgarishni taqazo yetgan. Shu bois Respublikamizning bir qator
ʻ
jonkuyar, ilg or ziyolilar qatlami vakillari tashabbusi bilan
ʻ 1957 - yil 30 - avgustda O zbekiston ʻ

Respublikasining № 557 Hukumat Qarori bilan “Moddiy madaniyat yodgorliklarini muhofaza
qilish bo yicha Komitet» tashkil etildi. Ushbu Komitet qoshidaʻ kengash tuzilib, uning tarkibiga
Y.G ulomov, M.Masson, T.Qori-Niyozov, G.Pugachenkova kabi shu soha mutaxassislari kirgan
ʻ
edi. Kengashning qisqa davr ichida faoliyat olib borishiga qaramasdan (1957–1961 yillar), uning
yordamida O zbekistondagi mavjud tarixiy va madaniy ahamiyatga ega bo lgan yodgorliklar
ʻ ʻ
sezilarli ko pchiligini ma’lum tarkibiy qismini saqlab qolish, ayrimlarida esa ta’mirlash ishlarini
ʻ
rivojlantirish, ularni ilmiy o rganish, respublikada restavratorlar maktabi ishini yanada
ʻ
jonlantirish borasida keng ko lamli ishlar amalga oshirildi. Muhimi shundaki, ushbu tashkilotda
ʻ
faoliyat olib borgan mamlakatning nufuzli olimlari sa’yi-harakatlari besamar bo lmadi, balki
ʻ
kelgusida respublikada madaniy va tarixiy ahamiyatga ega bo lgan merosni saqlash borasidagi
ʻ
ishlarga ijobiy ta’sir yetdi.
1968 - yil respublikada madaniy merosni muhofaza qilish sohasida olib borilayotgan ishlar
uchun muhim voqyea bo ldi – “Madaniy yodgorliklarni himoya qilish haqida”gi qonuni qabul
ʻ
qilindi. Shuni alohida qayd etish kerakki, bu Sobiq Ittifoq miqyosida qabul qilingan shunday
qonundan 8 yil (1976 - yil) oldinroq amalga oshirildi. Mazkur qonunga muvofiq respublika
hukumati tomonidan uning qo llanishiga doir yo riqnoma, moddiy madaniyat yodgorliklarni
ʻ ʻ
qo riqlash zonalari va ular atrofida binolar qurilishini tartibga solish haqidagi nizom,
ʻ
O zbekiston hududida arxeologik qazilmalar va qidiruv ishlarini amalga oshirish huquqi
ʻ
borasidagi yo riqnoma tasdiqlandi. Shu bilan birga, 1968
ʻ - yil 30 - avgustda O zbekiston ʻ
Respublikasi Ministrlar Soveti Qarori bilan ilgarigi Qo mita Yodgorliklar va tasviriy san’atni
ʻ
muhofaza qilish bo yicha Bosh Boshqarmaga aylantirildi.
ʻ
Umuman olganda, yodgorliklarni himoya qilish haqidagi qonun faqat obidalarni yo q
ʻ
bo lib ketishdan yoki qasddan buzib tashlanishidan himoya qilibgina qolmay, balki respublikada
ʻ
yodgorliklarni muhofaza qilish va ularni restavratsiyalash ishining yanada takomillashuvida ham
muhim rol o ynadi. Hamma joyda tarixiy va madaniy yodgorliklarni o rganib chiqish va ularni
ʻ ʻ
hisobga olish me’yoriy hujjatlarini ishlab chiqish amalga oshirildi.
Tarixiy va madaniy yodgorliklarning ahamiyatini hisobga olib, Respublika hukumati 1975-
yildan boshlab ularning muhofazasi uchun ajratiladigan mablag hajmini sezilarli darajada
ʻ
ko paytirdi. Bu yodgorliklarni qonunchilikda himoya qilish organlariga o z faoliyatini yanada
ʻ ʻ
kuchaytirish imkonini berdi va shu tufayli Respublikada barcha ko chmas yodgorliklarni qayta
ʻ
ro yxatga olish ishlari amalga oshirildi. Davlat muhofazasiga olingan yodgorliklarning yangi
ʻ
ro yxati tuzildi.
ʻ
Davlat muhofazasiga olish, ta’mirlash va konservatsiyalash ishlari hajmlarining ortib
borishi yagona boshqaruv organini tashkil etishni talab yetardi. Shu maqsadda, 1979 - yil 24 -
fevraldan O zbekistonda madaniyat yodgorliklarni muhofaza qiluvchi davlat tizimi –
ʻ

O zbekiston SSR KP Markaziy Komiteti va O zbekiston SSR Ministrlar Sovetining № 149ʻ ʻ
Qarori bilan Madaniyat yodgorliklarini ilmiy ishlab chiqarish Bosh Boshqarmasi tuzildi
(GlavNPU). Keyinchalik, uning tarkibida loyihash instituti, ilmiy-restavra t siya ishlab chiqarish
tashkilotlari, shu jumladan, me’moriy yodgorliklarni restavra t siya qilish, konserva t siyalash,
ularning dekori bo yicha noyob ishlarni bajarilishiga ixtisoslashgan restavra
ʻ t siya ustaxonasi ham
tashkil qilindi. Bosh boshqarmaga qo zg almas va qo zg aladigan madaniyat yodgorliklarini
ʻ ʻ ʻ ʻ
saqlash va muhofaza qilish, tasviriy va monumental san’atni rivojlantirish, muzey va ko rgazma
ʻ
ishlarini tashkil qilish yuklatildi.
Ammo, yuqorida qayd etganimizdek, davlat darajasida madaniy yodgorliklarni himoya
qilish borasida bir qator ishlar qilinishiga qaramasdan, uzoq yillar davomida hukm surgan
nigilizm va uy-joy qurishda bir tomonlama ommaviy yondoshish oqibatida ko plab arxitektura
ʻ
yodgorliklaridan buzib tashlandi. Odatda, shaharlar bosh rejalarini tuzishda tarxiy-arxitektura
qo riqxonalari loyihalashtirilmasdan, “oq dog ” sifatida ularni saqlab qolish rejalaridan chetda
ʻ ʻ
qolib ketildi. Jumladan, Registon ansambli sovet davrining oxirgi 25 yili davomida ko p
ʻ
yo qotishlarni boshidan kechirdi. Ushbu ayanchli holat nafaqat O zbekiston, balki sobiq
ʻ ʻ
Ittifoqning ko plab tarixiy shaharlarida ham kuzatildi.
ʻ
Xususan, 1989 yilga kelib sobiq Ittifoqda mavjud 2176 shaharlardan 800 tasi tarixiy
shaharlar ro yxatidan o rin olgan edi. Ulardan 127 nafari umumittifoq darajasidagi tarixiy
ʻ ʻ
shaharlar hisoblanar edi. Shu bilan birga, mamlakatning barcha shaharlarining yarmidan
ko pining tarixiy fondi jismoniy eskirishi 40-60 % tashkil qilgan edi.
ʻ
Qator tarixiy ahamiyatga ega bo lgan shaharlarda ta’mirlash ishlari olib borilishiga
ʻ
qaramasdan, bu boradagi ishlar sust va tizimli bormaganligi qayd etilgan. Sobiq markaz
“mulozimlari”ning tarixiy shaharlarga nisbatan olib borgan siyosatining havfli jihati shundaki,
ularning g oyasiga ko ra qadimiy me’moriy obidalarga boy shaharlarda rekonstruksiya ishlari
ʻ ʻ
kompleks tarzda borishi amalga oshirilmayotganligi ularni tashvishga solar edi. Yuqorida
ta’kidlanganidek, rekonstruksiya ishlari Samarqand shahrida amalga oshirilgan rekonstruksiya
ishlariga o xshash bo lishi lozim ekan.
ʻ ʻ
Shunday qilib, O zbekistonda tarixiy yodgorliklarning muhofaza qilish va ta’mirlashga oid
ʻ
sovet davri amaliyoti respublikada bu sohada tajriba to plashga, ta’mir ishining O rta Osiyo
ʻ ʻ
maktabini shakllanishiga olib keldi. Bundan tashqari, respublikada mavjud bo lgan tarixiy va
ʻ
me’moriy obidalarning ro yxatga olish ishi muntazam yo lga qo yildi. Jumladan, 1980-yillar
ʻ ʻ ʻ
oxiriga kelib, respublikada 7 mingdan ortiq yodgorliklar, shu jumladan 575 tasi – tarixiy, 1457
tasi – san’at, 545 tasi – arxitektura, va 4 mingdan ortiq arxeologik yodgorliklar davlat
himoyasiga olindi. O zbekistonning me’moriy obidalarga boy bo lgan 10 ta shahri tarixiy
ʻ ʻ
shaharlar ro yxatiga kiritildi.
ʻ

Ammo sobiq Ittifoq davrida qo lga kiritlgan ijobiy yutuqlarga nisbatan, ijtimoiy hayotningʻ
barcha jabhalarida, shu jumladan madaniy merosga bo lgan g oyaviy-mafkuraviy
ʻ ʻ
yondoshuvning zararli ta’siri ko proq suzildi. Minglab tarixiy obidalar “revolyu
ʻ t sion”
o zgarishlar ta’sirida buzib tashlandi, qolganlarining aksariyati esa tahqirlandi, madaniy
ʻ
merosligi inobatga olinmadi, ularni xo jalik maqsadlarida foydalanish ommalashdi. Asosiy
ʻ
arxitektura yodgorliklari ro yxatga olinib, davlat muhofazasiga o tkazilgan bo lsa-da, ularning
ʻ ʻ ʻ
restavratsiyasi va konservatsiyasi uchun juda kam mablag ajratilgan edi.
ʻ
Ko pgina masjid
ʻ - u madrasalar yopildi, ayrimlari molxona va omborxonalarga aylantirildi,
achinarlisi, nurab vayrona holga keldi. Masalan, qariyb XI asr guvohi bo lgan noyob obida
ʻ
Ismoil Somoniy maqbarasi cho kib ketish havfi ostida qolgan, masjidi Kalon esa to rt tomoni
ʻ ʻ
nurab, omborxonaga aylangan, ichiga kirib bo lmas ahvolda edi.
ʻ
Birgina Navoiy viloyatining Karmana tumanida xalqimizning necha asrlik tarixiga guvoh
bo lgan nodir me’moriy obidalarning katta qismi Sobiq Ittifoq davrida izsiz yo q bo lib ketdi.
ʻ ʻ ʻ
Xususan, Karmana arki, "Chorminor" madrasa-masjidi , Abdullaxon uyi va masjidi, Hindlar
saroyi, egamsaroy, To raqul bobo saroyi kabi o nlab obidalar shular jumlasidandir
ʻ ʻ . Yoki 1920 -
yilda Qizil armiyaning Buxoroga qilgan harbiy xurujining oqibatlari o ta ayanchli bo ldi.
ʻ ʻ
Shaharni qamal qilib uni to pga tutilishi, bombardimon qilinishi oqibatida ko plab me’moriy
ʻ ʻ
obidalar buzib tashlandi, keyinchalik esa o z holiga tashlab qo yildi yoki ko plab masjid va
ʻ ʻ ʻ
madarsalar omborxonalarga aylantirildi. Tariqachi Karim Ahmatning bergan ma’lumotlariga
qaraganda, Buxoro amirining “taxtdan ag darish” jarayonining oqibatlari quyidagicha bo ldi:
ʻ ʻ
shahardagi 47 tanob maydonni egallagan 27 ta guzar hududida, 9 masjid, 582 ta turar joy, 850
do kon va ustahonalar, 38 ta karvonsaroylar va 38 nonvoyxonalar buzib tashlangan, sog qolgan
ʻ ʻ
(tik holatdagi) binolarning aksariyati o q va oskolkalar ta’sirida “bag ri ilma-teshik” bo lib
ʻ ʻ ʻ
ketgan.
1973-yil 9 - avgustdagi O zbekiston Respublikasi Hukumatining 339-sonli qarori bilan
ʻ
respublikamizdagi madaniy meros obyektlariga boy 10 shahar- Toshkent, Buxoro, Samarqand,
Xiva, Shaurisabz, Kattaqo rg on, Karmana, Qo qon, Qarshi, G ijduvon tarixiy shaharlar
ʻ ʻ ʻ ʻ
ro yxatiga kiritilgan va bu shaharlarning tarixiy markazlari va
ʻ q o riqxonalari hududidagi barcha ʻ
yangi qurilish, qayta qurish, va boshqa ishlar Madaniyat va sport ishlari vazirligi va Fanlar
Akademiyasi bilan kelishilgan xolda rejalashtirish va amalga oshirish kerakligi belgilangan.
Xuddi shu tartib 2002 - yilda qaror qabul yetilgan "Shaharsozlik kodeksi"da ham o z aksini
ʻ
topgan.
1967 - yil 30 - noyabrda O zbekistan Respublikasi Hukumatining 616-sonli qarori bilon
ʻ
Xiva shahridagi 26 gektar maydondagi Ichan-qala devorlari chegarasida joylashgan 51 dona
me’moriy yodgorliklar, majmualar negizida "Ichan- qal’a Davlat me’moriy qo riqxonasi", 1969
ʻ -

yil da esa Dishan-qal’a hududagi yodgorliklarni qo shib "Ichan-qal’a Davlat tarixiy me’moriy-ʻ
muzey qo riqxona" deb e’lon qilinib, shaharning Bosh rejasida uning muhofaza qilish
ʻ
chegaralari va shaharning rivojlanishining asosiy yo nalishlari belgilangan.
ʻ
Hukumatning 1982 - yil 26 - maydagi 397-sonli qarori bilon Samarqand shahrining
Afrosiyob shahristoni, o rta asrlarda Amur Temur davrida bunyod yetilgan me’moriy
ʻ
yodgorliklar va XIX-XX asrlarda qurilgan "yangi shahar"dagi tarixiy binolar, tarix va
ulkashunoslik muzeylari asosida "Samarqand Davlat birlashgan tarixiy-me’moriy muzey-
qo riqxonasi" tuzilgan. Shu yilda shaharning tarixiy qismini muhofazalash hududlari
ʻ
belgilangan. 1983-yil 16 - maydagi 308-sonli qarorga binoan Buxoro sha h rining 200 gektardan
ortiq maydondagi tarixiy markazida joylashgan 125 ta nomlanishdagi monumental me’morchilik
va 300 dan ortiq turar-joy binolari va viloyat ulkashunoslik muzeyi negizida "Buxoro Davlat
me’moriy-badiiy muzey-qo riqxona" tashkil etilgan.
ʻ
1990-yilda Xivadagi "Ichan-qal’a" (14-sessiya, Kanada), 1993-yilda Buxoro shahrining
tarixiy markazi (1-sessiya, Kolumbiya)., 2000-yilda Sha h risabzning Amir Temur va temuriylar
davri me’morchilik yodgorliklari (24-sessiya, Avstraliya) va 2001-yilda Samarqand shahrining
me’moriy-tarixiy yodgorliklari (25-sessiya, Finlyandiya) "Butunjauon madaniy meroslari
ro yxati"ga kiritilgan.
ʻ
1991-yil 31-avgustda O zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligining qo lga
ʻ ʻ
kiritilishining dastlabki kunlaridan e’tiboran ijtimoiy hayotning barcha jabhalarida bo lgani kabi
ʻ
madaniyat yodgorliklariga ham munosabat tubdan o zgardi. Birinchidan
ʻ , mamlakatimizda milliy
o zlikni anglash, tarixiy haqiqat va adolatni tiklash yo lida cheksiz imkoniyatlar tug ildi.
ʻ ʻ ʻ
Ikkinchidan, ijtimoiy-siyosiy tafakkurning sovet mafkurasi va uning g oyaviy qoliplaridan xalos
ʻ
yetilishi, oshkoralik va hurfikrlilik tufayli ilgari soxtalashtirilib kelingan tarixni tiklash, uni
haqqoniy va xolisona yoritish uchun katta imkoniyatlar yaratildi. Uchinchidan, tarixiy haqiqatni
tiklash va uni xalqqa yetkazish davlat siyosati darajasiga ko tarildi hamda bu borada ulkan
ʻ
ishlarni amalga oshirishga kirishildi.
Qarovsiz qolgan diniy ma’rifiy obidalar, tabarruk ziyoratgohlarning qayta tiklab–
ta’mirlash ishi davlatning bevosita rahnamoligida amalga oshiriladigan bo ldi. Mamlakatda
ʻ
jamiyatning ma’naviy yangilanishi davrida tarixiy-me’moriy merosning va shaharsozlik
an’analarining saqlanishi va qayta tiklanishi katta tarbiyaviy ahamiyatga ega bo lgan dolzarb
ʻ
masalalar qatoridan o rin oldi.
ʻ
Adabiyotlar
1. O zbekiston Milliy Yensiklopediyasi. 13-jildlik. T., «O zME», 2000-2006 y.
ʻ ʻ
2. O zbekiston tarixi. T., «Universitet». 1999.
ʻ
3. Murtazayeva R va O zbekiston tarixi (ma’ruzalar matni). T., 2000.
ʻ

4. Ziyoyev X. O zbekiston mustaqilligi uchun kurashlarning tarixidan. T., 2001.ʻ
5. Azamat Ziyo. O zbek davlatchiligi tarixi. T.. «Sharq», 2000.
ʻ

Moddiy, ma’daniy,arxeologik meros obektlarini muhofaza qilish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish