Moddiy mahsulot va jami ijtimoiy mahsulot. Ularning mohiyati - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	282.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Moddiy mahsulot va jami ijtimoiy mahsulot. Ularning mohiyati

Купить

Mavzu: Moddiy mahsulot va jami
ijtimoiy mahsulot. Ularning mohiyati
Bajardi:

Kirish

Hammaga ma’lumki, o’tmishda O’zbekiston iqtisodiyoti sobiq sovet ittifoqi iqtisodiyotining tarkibiy qismi
hisoblanib, uni mustaqil milliy iqtisodiyot deb bo’lmas edi. Bizga bir yoqlama rivojlangan ‘axta
yakkahokimligiga, xom ashyo ishlab chiqarishga va boy mineral xom ashyo resurslaridan nazoratsiz ,
ayovsiz foydalanish asosiga qurilgan, yonilg’i, g’alla va boshqa ko’’gina ishlab chiqarish vositalari, iste’mol
tovarlarining ta’minlanishi bo’yicha markazga qaram bo’lgan iqtisodiyot meros bo’lib qolgan edi.
Mamlakatimiz ‘rezidenti I.A.Karimov qisqa qilib aytganlaridek, «O’zbekiston bir yoqlama iqtisodiyotga –
markazga butunlay qaram, izdan chiqqan iqtisodiyotga ega bo’lgan»1
mamlakat edi.

1991 yil sentyabridan buyon o’tgan qisqa davr mobaynida iqtisodiy mustaqillikni qo’lga kiritib,
mamlakatimiz hududidagi barcha tabiiy, mineral xom ashyo boyliklardan, butun iqtisodiy resurslar va
quvvatlardan o’z xalqimiz va uning kelajagi manfaatlari yo’lida foydalanish imkoniyatiga ega bo’ldik.68

Yangi
energetika , mashinasozlik va boshqa sanoat tarmoqlarining vujudga kelishi, ko’’lab yirik inshootlar,
korxonalar, zavod va fabrikalar qurilganligi, yonilg’i va g’alla mustaqilligiga erishilganligi iqtisodiyotdagi
tarkibiy o’zgarishlar, izchil o’sish sur’atlari milliy mustaqil iqtisodiyotni mustahkamlash sari harakat
natijalaridir.

Shunday qilib, O’zbekistonda bozor munosabatlariga asoslangan yangi, mustaqil rivojlanayotgan, o’z
xalqi, millati manfaatlariga xizmat qiladigan milliy iqtisodiyot shakllanib bormoqda.

Milliy iqtisodiyot ko’’lab o’zaro bog’liq iqtisodiy unsurlardan iborat bo’lgan murakkab iqtisodiy tizimni
namoyon etadi. Mazkur unsurlar o’rtasidagi amalda tarkib to’gan munosabatlarning butun majmui
iqtisodiyotning tarkibiy tuzilmasini tavsiflab beradi.

Milliy iqtisodiyot

- barcha tarmoqlar va sohalarni, mikro - va makrodarajadagi iqtisodiyotlarni,
funkstional iqtisodiyotni, ko’’lab infratuzilmalarni o’z ichiga olgan yaxlit
iqtisodiyotdir. Milliy xo’jalikning tarkib to’gan tuzilishi ijtimoiy mehnat taqsimoti
rivojining natijasi hisoblanadi.Makroiqtisodiyot, milliy iqtisodiyot, xalq xo’jaligi,
yaxlit tarzdagi mamlakat iqtisodiyoti – bular bir-biriga ayniy tushunchalar bo’lib,
ma’lum hududiy chegaralarda tarixan tarkib to’gan ijtimoiy takror ishlab
chiqarish tizimini tavsiflaydilar. Milliy iqtisodiyot uni jahon hamjamiyatidagi
boshqa mamlakatlardan ajratib turuvchi tarixiy, tabiiy-geografik, siyosiy va
ijtimoiy-iqtisodiy xususiyatlarni o’zida namoyon etadi.

Makroiqtisodiy jihatdan qaralganda milliy iqtisodiyotning tarkibiy tuzilishi
mamlakatda mavjud bo’lgan
ishlab chiqarish resurslari ; ularning ijtimoiy mehnat
taqsimoti asosida ajralib chiqqan iqtisodiy sub’ektlar o’rtasidagi taqsimot hajmi;
mazkur sub’ektlar ishlab chiqarish hajmlari, milliy mahsulotni ishlab chiqarish,
taqsimlash, ayirboshlash va iste’mol qilish jarayonlarida shakllanuvchi tarkibiy
qismlari o’rtasidagi munosabat sifatida namoyon bo’ladi.

Milliy mahsulotning mazmuni, tarkibiy
qismlari va harakat shakllari.

Jamiyat a’zolarining ehtiyojlari muntazam ravishda yangilanib,
miqdoran ko’’ayib va sifat jihatidan takomillashib borar ekan, bu
ehtiyojlarni qondirishga qaratilgan ishlab chiqarish jarayoni ham
to’xtovsiz yangilanib, takroran amalga oshib turadi. Jamiyat
miqyosidagi ishlab chiqarishni bir zumga ham to’xtatib bo’lmaydi,
chunki u bir-birlari bilan o’zaro bog’lanib ketgan turli ishlab chiqarish
jarayonlari o’rtasidagi aloqalarning uzilishiga, ‘irovardida esa ishlab
chiqarish hajmining keskin kamayib ketishiga va jamiyat a’zolari
ehtiyojlarining qondirilmay qolishiga olib kelishi mumkin.Jamiyat
miqyosidagi ishlab chiqarish jarayonlarining muntazam ravishda
yangilanib va takroran amalga oshirilib turilishi
ijtimoiy takror ishlab
chiqarish deyiladi.

Ijtimoiy takror ishlab chiqarish ikki ko’rinishda amalga oshirilishi
mumkin: oddiy va kengaytirilgan takror ishlab chiqarish.

M illiy mahsulot

Ijtimoiy takror ishlab chiqarish natijasida mamlakat
miqyosida milliy mahsulot yaratiladi. Milliy mahsulot
barcha moddiy va nomoddiy ne’matlar hamda
xizmatlarni o’z ichiga olib, uning hajmi iqtisodiyot
taraqqiyotida ahamiyatli o’rin tutadi. Shunga ko’ra,
milliy mahsulot hajmini aniqlash, uning tarkibi va
harakat shakllarini o’rganish doimiy ravishda
iqtisodiyot nazariyasi fanining asosiy
muammolaridan biri bulib hisoblanadi. Milliy
mahsulot turli davrlarda turli malakatlarda turlicha
atalib, turlicha hisobga olinishi mumkin

Jami ijtimoiy mahsulot

Jami ijtimoiy mahsulot ko’rsatkichida yil mobaynida yaratilgan moddiy
ne’matlar yig’indisi hisobga olingan, unda xizmat ko’rsatish sohalarida vujudga
keltirilgan ma’naviy ne’matlar va xizmatlar qiymati aks etmagan. Lekin bir ishlab
chiqarish sohasidan chiqqan xom ashyo, materiallar, yonilg’i va energiyalarning
qiymati boshqa sohalarda ishlatilib, bir necha bor takror-takror hisobga olinib,
mahsulotning hajmi sun’iy ravishda oshirib ko’rsatilgan, iste’molga borib
tushadigan tayyor mahsulot esa undan bir necha barobar kam bo’lgan.

Mana shu takror hisoblashlarga barham berish uchun boshqa qator
mamlakatlar bilan birgalikda bizning mamlakatda ham hozir milliy hisob tizimiga
o’tilib, endi mamlakatda vujudga keltirilgan milliy mahsulot, ya’ni tovarlar va
xizmatlar yig’indisi yal’i ichki mahsulot deb atala boshlandi.
Yal’i ichki
mahsulot
- bu ma’lum vaqt davomida, masalan, bir yilda yaratilgan va bevosita
iste’molchilarga borib etadigan barcha tayyor mahsulot va ko’rsatilgan
xizmatlarning bozor narxidagi qiymati. Yal’i ichki mahsulot moddiy ne’matlar
ishlab chiqarish va xizmat ko’rsatish sohalari yillik faoliyatining umumiy
samarasi bo’lib hisoblanadi.


Mana shu takror hisoblashlarga barham berish uchun hozir milliy hisob
tizimiga o'tilib, endi mamlakatda vujudga keltirilgan mahsulotlar, ya'ni
tovarlar va xizmatlar yig'indisi yalpi milliy mahsulot deb atala
boshladi.
Yalpi milliy mahsulot deb ma'lum vaqt davomida,
masalan, bir yilda yaratilgan va bevosita iste'molchilarga borib
yetadigan barcha tayyor mahsulot va ko'rsatilgan xizmatlarning
bozor bahosidagi qiymati tushuniladi.
Milliy mahsulot moddiy
ne'matlar ishlab chiqarish va xizmat ko'rsatish sohalarining yillik
mehnati faoliyatining umumiy samarasi bo'lib hisoblanadi. Ichki milliy
mahsulot xam xuddi shu mazmunda tushuniladi.

Yalpi milliy mahsulot bilan ichki maishiy mahsulotning farqi shundaki,
yalpi milliy mahsulotga mamlakat ichidagi va turli mamlakatlardaga
korxonalarimizda vujudga keltirilgan, qo'shma korxonalarda
hissamizga (mamlakatimiz hissasiga) -to'g'ri keladigan mahsulotlar
kiradi.

Jami ijtimoiy mahsulot

Lekin bu yerda shuni aytish lozimki, mamlakat miqyosida takror
hisobga yo'l qo'ymaslik uchun yalpi va ichki milliy mahsulotni
hisoblashda sotib olingan xom ashyo, yonilg'i va materiallar hisobga
olinmaydi, faqat qo'shilgan qiymat hisobga olinadi, ularning yig'indisi
esa yalpi yoki ichki milliy mahsulot deb yuritiladi. Ammo har bir korxona
va tarmoq uchun sotilgan tovar mahsuloti ichki milliy mahsulotdan
emas, balki

jami yaratilgan ijtimoiy mahsulotdan iboratdir. Masala bizning
misolimizda paxtani qayta ishlash korxonasi ishlab chiqargan va
sotgan mahsulot 285 birlikni, ichki milliy mahsulot hisobiga kiradigan
qo'shilgan qiymat esa 145 birlikni tashkil etadi. Sotilgan mahsulotning
(285) 140 birligi xom ashyo, yonilg'i va materiallarni sotib olish uchun
ishlatiladi. Shuning uchun biz bu mavzuda korxonalar va tarmoqlar
yaratgan yillik milliy mahsulot haqida gapirganda ko'proq jami ijtimoiy
mahsulotni nazarda tutamiz.

Milliy mahsulot qiymat jihatdan uch
qismdan iborat bo'ladi, ya'ni:

1. Ishlab chiqarish jarayonida iste'mol qilingan ishlab chiqarish vositalarining, ya'ni ular
qiymatining mahsulotga o'tgan qismi (S).

2. Yangidan vujudga keltirilgan mahsulotning zaruriy mehnat bilan ishlab chiqarilgan
zaruriy mahsulotning qiymati (U).

3. Yangidan vujudga keltirilgan mahsulotning mulqdorlar, tadbirkorlar va jamiyat uchun
qilingan qo'shimcha mehnat bilan ishlab chiqarilgan qo'shimcha mahsulot qiymati (M) dan
iboratdir. Boshqacha qilib aytganda, oldingi ishlab chiqarish jarayonlarida yaratilgan va
ushbu jarayonda iste'mol qilingan ishlab chiqarish vositalarining qiymatidan hamda shu
ishlab chiqarish jarayonida yaratilgan yangi qiymat, ya'ni sof milliy mahsulotdan iboratdir
(MM=MS+SMM). Chunki milliy mahsulotning bir qismidan ishlab chiqarish jarayonida
iste'mol qilingan ishlab chiqarish vositalarining o'rniga qoplash uchun foydalaniladi. Ishlab
chiqarishning uzluksiz davom etishi va rivojlanishi uchun iste'mol qilingan ishlab chiqarish
vositalari har qanday asbob-uskunalar, xom ashyo, yoqilg'i va boshqa yordamchi
materiallar o'rnini to'ldirib turishi talab qilinadi. Buning uchun milliy mahsulotning bir
qismidan foydalaniladi.

Demak, sof milliy mahsulot bevosita ishlab chiqarishda band bo'lgan menejerlar, ishchilar,
dehqonlar va muxandislar, texnik xodimlarning yangidan sarf qilingan mehnati, ya'ni zaruriy
mehnat bilan yaratilgan zaruriy mahsulotdan va qo'shimcha mexnat bilan yaratilgan
qo'shimcha mahsulotdan iboratdir.

Moddiy mahsulot va jami ijtimoiy mahsulot. Ularning mohiyati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish