Mohiyat va hodisa, zarurat va tasodif kategoriyalari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	76.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Mohiyat va hodisa, zarurat va tasodif kategoriyalari

Купить

MOHIYAT VA HODISA, ZARURAT VA TASODIF
KATEGORIYALARI
I. Kirish
II. Asosiy qism
1.Mohiyat tushunchasi
2.Mohiyat va hodisa
3.Zaruriyat va tasodif.
III. Xulosa

Dialektika ta’limotini muhim vazifalaridan biri insonni olam bilan bog‘lab
turadigan, predmetlarning harakatlari va o‘zgarishlarida namoyon bo‘ladigan
aloqadorliklar va qonuniyatlar to‘g‘risida umumiy tasavvurlarni, tushunchalarni
shakllantirishdir.
Borliqni dialektik tarzda o‘rganishni muhim nazariy natijalaridan bir – moddiy va
ma’naviy predmetlar olamida yakka, juz’iy va umumiy aloqa va bog‘lanishlar
bilan birga eng umumiy, universal (har tomonlama, beistisno barcha narsa va
hodisalarga xos bo‘lgan ) aloqadorliklar mavjudligi haqidagi xulosa bo‘ldi. YAlpi,
universal aloqadorlik munosabat, aloqa, bog‘lanish, ta’sir va aks ta’sir orqali o‘zini
namoyon etadi. SHu bilan birga munosabat har qanday aloqa, bog‘lanish, ta’sir va
o‘zaro ta’sirga xos bo‘lgan muhim tomon yoki jihatdir.
Barcha narsa va hodisalar bir – birlari bilan doimo o‘zaro munosabatda va aloqada
bo‘ladilar. M u n o s a b a t – o‘zaro aloqadorlikning zaruriy lahza narsalarning bir
– biridan shartlanganligidan, o‘zaro qaramalikdan, bog‘lanishdan kelib chiqadi.
Predmetning xossasi, belgilari uning boshqa predmetga yoki tevarak muhitga
bo‘lgan munosabati mavjud bo‘ladi. Borliqda munosabat turli xil shakl, daraja va
amalga oshish usullariga egadir. Aytaylik, munosabatlar ichida ijtimoiy
munosabatlar alohida xususiyatga egadir. Har bir inson o‘zi yaratgan predmetlar,
tashkilotlar, g‘oyalar va individlar Bilan ijtimoiy, madaniy, ma’naviy mafkuraviy
va boshqa xildagi munosabatni o‘rnatdi, shu munosabat doirasida faoliyat
ko‘rsatadi.
Munosabatning konkret ko‘rinishi, namoyon bo‘lish shakli aloqa va uning
xususiyati bilan belgilanadi. A l o q a predmetlarning bir – biri bilan uzviy
bog‘lanishini, o‘zaro taqazo etishini bildiradigan borliqning tub xossasidir. Bilish
va amaliyot shuni ko‘rsatadiki, u yoki bu hodisani tushunish uchun uning boshqa
hodisalar bilan bog‘lanishini tadqiqot qilish kerak. Aloqaning borliqni tub,
universal xossasi ekanligi aloqadorlik kategoriyasida ifodalanadi.
A l o q a d o r l i k - barcha tizim va tuzilmalarni, narsa va hodisalarni bir -0 biri
bilan bog‘lovchi, ichki va tashqi xossalarni yuzaga keltiradigan, ularga barqarorlik
yalpi, universal va atributiv (mohiyatli, ajralmas) xislatdir. Aloqadorlikning
mavjudligini asosida narsa va hodisalarni bir – biriga bog‘liqgi yotadi. Bilish
jarayonida bir hodisani tushunish uchun uni boshqa hodisalar bilan
bog‘langanligini ko‘rib chiqadilar. Masalan, mexanikada pastga tushuyotgan
jismni sharqdan g‘arbga qarab og‘ishi hodisani Erning o‘z o‘qi atrofida aylanishi
bilan shu jism o‘rtasida bog‘lanish borligi bilan tushuntiradilar.
Aloqadorlik ikki tomonlama bog‘lanish shaklida namoyon bo‘lsa, unda o‘zaro
bog‘lanish yuzaga keladi. Er sathini strukturasi va iqlim o‘rtasida mavjud bo‘lgan
bog‘lanish shunga misol bo‘ladi.

O‘zaro bog‘lanishining qarama – qarshi tomoni xolislikdir. X o l i s l i k
ajratilganlikni, yakkalikni ko‘rinishi bo‘lib, u predmetlarning nisbiy
mustaqqilligini ifodalaydi, ularning mavjud bo‘lish me’yorini, chegarasini
bildiradi. O‘zgarish va rivojlanish jarayonida xolislik va bog‘lanish o‘z o‘rinlarini
almashtiradilar, ya’ni, xolislik holati yo‘qolib bog‘lanish, aloqa vujudga keladi va
aksincha, bog‘lanish biron – bir yangi xossa yoki holatni paydo qilib, xolislikni
keltirib chiqarishi mumkin.
2. Dialektika kategoriyalari.
Dialektik tafakkurning muhim funksiyalaridan biri insonni olam bilan bog‘lab
turadigan, harakat va o‘zgarishlarda namoyon bo‘ladigan aloqadorliklar va
qonuniyatlar haqida umumiy tasavvurlarni, tushunchalarni hosil qilishdir. Umumiy
aloqadorlikni, uni aks ettiruvchi tushunchalar, kategoriyalar tizimini yaratish
qadim zamonlardayoq falsafani diqqat markazida turgan.
Falsafada k a t e g o r i ya l a r ( grekcha – ko‘rsatma, guvoh, tur ) borliq va
uni bilish jarayoniga oid eng umumiy tomonlarni, munosabatlarni va aloqadorlikni
aks ettiruvchi tushunchalar deb belginalandi. Kategoriyalar orqali inson o‘z
tajribasini umumlashtirgan, dunyoqarashini shakllantirgan.
In’ikos etilayotgan aloqadorlik va bog‘lanishalrni, borliqning universal xislatlari va
qonuniyatlarini miqyosi va mazmunini nazarga olib falsafiy kategoriyalarni uch
turkumga bo‘lish mumkin:
1. Borliq to‘g‘risidagi ta’limot kategoriyalari (borliq, olam, substansiya,
materiya, harakat, makon va vaqt, cheklik va cheksizlik va boshqalar). F
a
ls
a
f
a

k
a
t
e
g
o
r
iy
a
la
r
i
Borliq to‘g‘risidagi ta’limot
kategoriyalari
Bilish nazariyasiga oid kategoriyalar
Dialektika kategoriyalari

2. Bilish nazariyasiga oid kategoriyalar (bilish, in’ikos, haqiqat,
adekvatlik, obraz, tafakkur va boshqalar).
3. Dialektika kategoriyalari (yakkalik va umumiylik, xodisa va mohiyat va
hokazo). Borliq
olam
materiya makon
vaqt
bilish
haqiqat
tafakku
r

Ijtimoiy hayotning, fan va falsafaning taraqqiyoti bilan birga kategoriyalar
ham rivojlanib boradilar. Ular asosan ikki yo‘l Bilan rivojlanadi: 1) o‘tmishda
shakllangan va hozirgi paytda ishlatilayotgan kategoriyalar mazmunining boyib
borishi; 2) yangi kategoriyalarning vujudga kelishi va shakllanishi. Falsafada keng
qo‘llanilayotgan YAngi kategoriyalar qatoriga sistema (tizim), element – struktura,
garmoniya, taraqqiyot va tanazzul kategiriyalarini kiritish mumkin.
Kategoriyalarni vujudga kelishi va shakllanishi, ularning mazmuni va sonini boyib
borishi moddiy va ma’naviy ishlab chiqarish darajasi, insonning olamga bo‘lgan
munosabatining ko‘p qirraligi, fan va madaniyatning rivojlanishi bilan belgilanadi.
Falsafiy kategoriyalar tizimida o‘ziga xos o‘rinni egallagan d i a l e k t i k a
k a t e g o r i ya l a r i borliqda mavjud bo‘lgan barcha ob’ekt va predmetlarda,
narsa va hodisalarda namoyon bo‘ladigan aloqadorliklarni, o‘zaro bog‘lanishlarni,
eng umumiy atributiv xislatlar va qonuniyatlarni aks ettiradigan universal (ya’ni
har tomonlama qamrab oladigan) tushunchalardan iboratdir.
Dialektika kategoriyalarining xususiyatlaridan biri – o‘zaro uzviy
bog‘langan, biri ikkinchisiga aylanib ketadigan xislatlarni, biri ikkinchisini keltirib
chiqaradigan tomonlarni, xossalarni ifodalagani uchun ularning juft yoki uchlama
holatda ishlatilishidir (ayniyat – tafovut, qism – butun, sistema – struktura –
element va boshqalar).
Kategoriyalarni tahlil qilishga o‘tar ekanmiz, quyidagi tartibga amal qilamiz. Oldin
borliqdagi narsa va hodisalarning eng umumiy mavjud bo‘lish xossalarini,
tomonlarini aks ettiradigan kategoriyalarini ko‘rib chiqamiz. Keyin shu
kategoriyaga mazmunan yaqin turgan. Ob’ektlarni tartiblanganligini, murakkabroq
universal qonuniyatlarini ifodalaydigan kategoriyalar tahlil qilinadi. Va, nihoyat,sabab
oqibat
hodisa
mohiyat
yakkalik
umumiyli
k

predmetlarning kelio chiqishini, bir holatdan ikkinchi holatga o‘tishini
belgilaydigan bog‘lanishlarni in’ikos qiladigan kategoriyalar izohlanadi.
Hodisa va mohiyat.
Falsafa va maxsus fanlarda olib borilayotgan tadqiqotlarning birinchi darajali
vazifasi o‘rganilayotgan predmetning mohiyatini ochib berishdir. Bu bejiz emas,
albatta. Inson faoliyatining samaradorligini belgilaydigan omillardan biri
ob’ektlarning, narsa va hodisalarning mohiyatini, qonuniyatlarini, zaruriy
aloqadorliklarini chuqur bilib olish, shu bilimdan amaliyotda foydalanishdir.
SHunisi e’tiborliki, «yakkalik - umumiylik» va «hodisa - mohiyat» kategoriyalari
o‘rtasida ma’lum o‘xshashlik, bog‘lanish bor. Har ikala juft kategoriyalar predmet
va jarayonlarning yagonalik va umumiylik, tashqi va ichki, takrorlanish va
betakror, barkarorlik va o‘zgaruvchanlik tomonlarini ifoda etadi.
Xodisa u yoki bu predmetga oid bo‘lgan harakat, ta’sir qilish, o‘zgarish xislatidir.
Bir predmet boshqa predmetga nisbatan o‘zini hodisa orqali namoyon qiladi.
Umumiy, mavhum hodisa bo‘lmaydi. Lekin konkret, yakka hodisani umumiy
tomoni, belgisi bo‘lishi mumkin. Har qanday hodisaning asosida mavjud holatning
o‘zgarishi yotadi. Mutlaq sunatda bo‘lgan predmetda hech qanday hodisa ro‘y
bermaydi.
Inson voqelik Bilan munosabatda bo‘lar ekan, u dastavval xodisalarga duch keladi.
Xodisalarni idrok qilish paytida aniqlik darajasi turlicha bo‘lgan tasavvurlarni hosil
qiladi.
Hodisa to‘g‘risida yuqorida keltirilgan dastlabki izohdan so‘ng, uning kategorial
ta’rifini berishga harakat qilish mumkin. H o d i s a – alohida olingan narsaning
yakka o‘zgaruvchan holatini, unda ma’lum fazo va vaqt intervalida (oralig‘ida)
sodir bo‘ladigan juz’iy jarayonni bildiradi. YAkka olingan hodisa predmetning bir
butun hususiyatini belgilamaydi. Suvning issiqlik darajasini 6 dan 7 gradusga
ko‘tarilish hodisasi suyuqliq holatining umumiy xislatini, boshqacha qilib
aytganda, gidrodinamika qonuniyatini bildirmaydi. Lekin hodisalar takrorlansa,
doimiy o‘zaro ta’sir natijasida barqaror munosabat o‘rnatilsa, unda yakka xodisada
mavjud bo‘lmagan xislat – qonuniyat, mohiyat paydo bo‘ladi.
M o h i ya t – predmetning ichki, barqaror xususiyatini, bir butunligini,
xossa va tomonlarining muayyanligini bildiradi. O‘z tabiati bilan mohiyat
predmetning tomonlari, xossalari va elementlari o‘rtasidagi barqaror aloqadorlik va
o‘zaro ta’sir orqali namoyon bo‘ladigan xislatdir. Ijtimoiy hayotning mohiyatini
ishlab chiqarish, mulkchilik munosabatlari, mehnat taqsimoti, manfaatlar,

ma’naviy tamoyillar kabi hodisalar, tomonlar va strukturalarning doimiy, zaruriy
aloqadorligi, o‘zaro ta’sir namoyon etadi. Bundan kelib chiqadiki, mohiyat
hodisalarning o‘zaro aloqadorligini, ta’sirini barqaror, zaruriy, qonuniy tomonini
bildiradi. Hodisa esa mohiyatning o‘zgaruvchan, yuzaga chiqaradigan, xilma –
xillikni kirishmaydigan tashqi «qobig‘idir». Mohiyat hodisa orqali harakatga
keladi, o‘zini namoyon qiladi va rivojlanadi. Inqiloblar, islohatlar, iqtisodiy
yuksalish, Fan – texnika taraqqiyoti kabi ijtimoiy hodisalar tufayli jamiyatning
xususiyati, rivojlanish qonuniyatlari, xullas, mohiyati o‘zgaradi. O‘zbekistonni
istiqlolga erishishi ham mohiyat, ham hodisa jihatdan yangi ijtimoiy – iqtisodiy va
siyosiy jarayonlar va qonuniyatlarni amal qilishi orqali sodir bo‘lmoqda.
Hodisa mohiyatga nisbatan boyroqdir. U nafaqat mohiyatning tomonlarini,
balki ichki va tashqi ta’sirlarni, ikkinchi darajali, tasodifiy, o‘tkinchi jarayonlarni
ham bildiradi.
Hodisa va mohiyatning dialektikasi shundan iboratki, ular ham zid, qarama –
qarshi tomonlarga (hodisa – o‘zgaruvchan ko‘p xil, yakka, o‘tkinchi; mohiyat –
baraqaror, umumiy, doimiy, bir butunlikka) ega bo‘ladilar, ham uzviy
bog‘langandir, biri ikkinchisisiz mavjud bo‘lmaydi.
Turli dunyoqarash va nazariy mavqeda turuvchi faylasuflar hodisa va mohiyatni
xususiyati va nisbatini muqobil ravishda talqin qiladilar. Materialistlar mohiyat va
hodisani moddiy va ma’naviy sohalarda namoyon bo‘ladigan tashqi va ichki,
o‘zgaruvchan va barqaror xislatlarni, aloqadorlik va bog‘lanishini bildiradi deb
tushuntiradilar. Idealizm namoyondalari mohiyatni qandaydir ijod qilish yaratish
qobiliyatiga ega bo‘lgan o‘ziga xo sbir borliq (olamiy ruh, ma’naviy kuch va
hokazo), hodisa esa shu borliqning faolligini hissiy ko‘rinishi deb tushuntiradilar.
Metafizik tafakkur hodisa va mohiyat o‘rtasidagi murakkab, ziddiyatli aloqa
borligini inobatga olmaydi. Bu nuqtai nazarga ko‘ra mohiyat va hodisa mazmun
jihatdan qarama – qarshi xislatga ega bo‘lgani uchun ular o‘zaro bog‘lanmagan,
voqealikdagi biron – bir tomon, jarayon yoki mohiyatli, yoki hodisa ko‘rinishida
namoyon bo‘ladi. G‘arb falsafasini ayrim yo‘nalishlarida ham shunga o‘xshash fikr
ta’kidlanmoqda. Neopozitivizm va tanqidiy rapionalizm falsafasida mohiyat
masalasi ilmiy bilish tili muammosidir («mohiyat» degan xislat bormi, faktni,
hodisani mohiyat deb atash mumkinmi yoki yo‘qmi ma’nosida), aslida faqat idrok
qilish mumkin bo‘lgan hodisalar mavjud degan g‘oya bildirilmoqda.
Zaruriyat va tasodifiyat. Universal aloqadorlik va bog‘lanishning zanjirida
sabab va oqibat doimo o‘rni almashib turadi. YEtarli sharoit va omillarni o‘z
ichiga olangan sababiy asosan bir- biriga qarama – qarshi, ko‘p qirradi, ichki va
tashqi sharoitlarni, ommaviy jarayonlarni o‘z ichiga olgan taqdirda zaruriy
bo‘lmagan, tasodif oqibatlar ham sodir bo‘ladi. Bundan tashqari, oqibatning sodir

bo‘lishiga turtki beruvchi bahona tasodifiya paydo bo‘lishi mumkin. SHunday
ekan borliqda tasodifni tutgan o‘rni, me’yori qanday?
SHuni ta’kidlash lozimki, predmetlarning taraqqiyotini, o‘zgarish va rivojlanish
yo‘nalishini tasodif emas, balki qonuniy, zaruriy bog‘lanishlar va aloqadorliklar
belgilaydi. Lekin bu qonuniy o‘zgarishlar sof, mutlaq zaruriyat holda, bir chiziq
bo‘ylab sodir bo‘lmasdan, zaruriy qonuniyatlar va tasodifiy hodisalar bir –
birlariga ta’sir qilib, tasodifiy jarayonlar o‘zaro to‘qnashib, o‘rtacha moyillik
ehtimolli holati bo‘lgan yo‘nalish usulida yuzaga keladilar. Bu fikrni batafsilroq
ko‘rib chiqish uchun zaruriyat va tasodifiyat kategoriyalariga murofaat qilamiz.
Zaruriyat va tasodifiyat nisbatdosh kategoriyalar bo‘lib, hodisalarning o‘zaro
bog‘langanligini belgilanish yoki ro‘ybga chiqish darajani jixatini, miqyosini
ifodalaydilar. Zaruriyatning o‘zi nima?
Z a r u r i ya t – bu ilgari holati bilan belgilangan aloqadorlikning shakli bo‘lib,
bunda voqea – sababning sodir bo‘lishi qonuniy ravishda hodisa – oqibatni yuzaga
keltiradi. Masalan, suvga ma’lum massa va hajmga ega bo‘lgan predmet
tashlanganda zaruriy ravishda Arximed qonuni amal qiladi. Ko‘rinib turibdiki,
zaruriyyo‘l bilan sodir bo‘layotgan hodisa yoki qonuniyatda noaniqlik (ehtimollik),
tanlash holati mavjud emas.
Tasodifiyat zaruriyatga nisbatan qarama- qarshi xislatga egadir. T a s o d i f i ya t
– bu sabab va oqibat o‘rtasidagi shunday bog‘lanishni bildiradiki, unda sababiy
asosdan tanlash imkoniyati, alternativ holat bo‘lgani uchun hodisaning yo bux ili
kelib chiqishi mumkin.
Zaruriy yoki tasodifiy hodisaning kelib chiqishi sababiy asosning xususiyati bilan
belgilanadi. Predmetning suvga tashlanishi sababiy asosni tashkil qiladi. Bu
asosdan zaruriyatlik bilan Arximed qonunining amal qilishi kelib chiqadi. Bu
asosda yuz beradigan hodisa yoki qonunni har tomonga tortadigan kuchlar,
intilishlar yo‘qdir. Endi boshqa misolni olamiz. Erda turib ikki tomonida ramziy
belgisi bo‘lgan tangani parakning aylanishiga o‘xshatib yuqoriga otish mumkin.
Tanganing erga qaytib tushishiga nisbatan yuqoriga otish jarayoni sababiy asos
bo‘ladi. Lekin, bu asos tanganing qaysi tomoni bilan erga tushishi mumkinligini
zaruriy ravishda belgilab bermaydi. CHunki sababiy asos nomuayyan, bir – biriga
nisbatan mustaqil bo‘lgan ko‘pgina sabab hodisalarni o‘z ichiga oladi.
Tasodifiyatni zaminda barobar imkoniyati (alternativasi) bor hodisalarning
birontasi amalga oshishi yotadi. Uning mavjud bo‘lishi sababiyat tamoyiligi zid
kelmaydi. Gap ilgarigi materialistlar o‘ylaganlaridek, tasodifiy hodisaning (yoki
tasodifiy bo‘lib ko‘ringan hodisaning) asl sababini bilish bilmaslik emas, balki
tasodifiy oqibatlarni keltirib chiqaradigan sababiy asosda tanlash imkoniyatini,
alternativ yo‘nalishni birligidadir.

Zaruriyat va toasodifiyatning bir – biriga qarama – qarshi tomonlar sifatida zid
ekanligini bo‘rtirib yuborish, ular o‘rtasidagi bog‘lanishni anglamaslik metafizik
tasavvurga olib boradi. YUqorida keltirilgan tanganing yuqoriga otish misolida
zaruriyat va tasodifiyatning bir – biriga ta’sirini, biri ikkinchisiga aylanishini
aniqlash mumkinmi? Mumkin. Tanga tashlangandan keyin uning harakati dinamik
qonunlarga bo‘ysunishi, harakat energiyasiga ega bo‘lishi va boshqa ayrim
parametrlar zaruriy holatga ega bo‘ladi. Ayrim paytda bu zaruriy xislatlarga
tasodifiy elementlar ham qo‘shiladi. Qanday qiymatga ega bo‘lgan, qaerda turgan
tangani, kim tomonidan tashlanishi, qancha energiya bilan harakatning boshlanishi,
tanganing o‘z o‘qi atrofida necha marta aylanib erga tushushi – bularning hammasi
tasodifiy tomonlardir. Harakatga kelitirilgan tangani har bir holatida zaruriyat va
tasodifiyat o‘rin almashtirib turadi, biri ikkinchisiga aylanadi. Tabiatda tasodifiy va
zaruriy hodisalar bevosita ro‘y bersa, jamiyatda ular ob’ektiv va sub’ektiv omillar
ta’sirida inson faoliyatini xislati sifatida vujudga keladi. YA’ni inson faoliyati va
uning natijasi zaruriy va tasodifiy ko‘rinishga egadir. Ob’ektiv ravishda sodir
bo‘ladigan zaruriy va tasodifiy hodisalarni (zaruriy – ishlab chiqarish, maorif va
madaniyat tizimlarini ish faoliyati; tasodifiyat - iqtisodiyot, siyosat va boshqa
sohalarda alternativ imkoniyatga ega bo‘lgan hodisalarning birontasini amalga
oshishi) namoyon bo‘lishiga manfaatlar, madaniy va ma’naviy an’analar, udumlar,
ijtimoiy maqsad va rejalar kata ta’sir ko‘rsatadi. Oqibatda, jamiyatda mavjud
bo‘lgan zaruriyat va tasodifiyat murakkab, bilvosita, ko‘p pog‘onali bog‘lanish va
aloqadorlik ko‘rinishiga ega bo‘ladi.
Ayrim mutafakkirlar (Demokrit, Spinoza, Golbax) narsalarning tabiatida hech
qanday tasodifiylik yo‘q, ularning barcha xislatlari zaruriyatga ko‘ra mavjud
bo‘ladi deb hisoblashagan. Tasodifni inkor qilish sababsiz hodisa bo‘lmaydi,
tasodif bo‘lib ko‘ringan voqea aniqlanmagan hodisadir, degan fikr yotadi. Bu erda
bir – biri bilan aloqada bo‘lmagan tomonlar: tasodif va bilib olinmagan sabab
aynanlashtirilgan.
Ommaviy tasodifiy hodisalarni o‘rganish statistik qonuniyatlarning ochilishiga olib
keldi. Bu qonuniyatlarning xususiyati shundan iboratki, Biron bir ko‘plik yoki
uyushmaning statistik boshlang‘ich holoatidan keyingi holati aniq va muayyan
qiymat bilan emas, balki ehtimollik, nomuayyan natija bilan kelib chiqadi.
Statistik qonuniyatlarni tahlil qilib beradigan fan tarmoqlaridan biri ehtimollik
nazariyasidir. Bu nazariyaning muhim xulosalaridan biri shuki, katta sonli
tasodifiy voqealarni harakati ayrim voqea, hodisaga bog‘liq bo‘lmagan natijani
beradi. Ko‘p miqdorli elementlarga ega bo‘lgan uyushmalarda (molekulyar gaz,
biologik populyasiya, ijtimoiy jamoalar) tasodifiy hodisalar va jarayonlar bir –
biriga ta’sir ko‘rsatib qaytaruvchan, barqaror va demak, zaruriy holatni, harakatni

vujudga keltiradilar. Bu esa tasodifiy hodisalarni zaruriyatga aylanishidan darak
beradi.
Zaruriyat va tasodifiyatning mohiyatini, ularning o‘zaro bog‘liqligini o‘rganish
tevarak – atrofni, biz ish ko‘radigan ob’ekt va predmetlarni holati va harakatini
chuqur tushunishda muhim nazariy va metodologik ahamiyatga egadir. Haqiqatan
ham tabiat, jamiyat va bilish, shunga muvofiq ma’naviy va amaliy faoliyatning
yo‘nalishini belgilash imkoniyatini beradi.
Xulosa.
Dialektika kategoriyalarini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, borliq bir – biri bilan
o‘zaro munosabatda bo‘lgan chesiz sistemalar, predmetlar va hodisalardan iborat
bo‘lib, ularning mohiyati, mavjudligi va bir holatdan ( bosqichdan, sifatdan )
boshqasiga o‘tishdan turli hil aloqadorlik, o‘zaro ta’sir va qonuniy bog‘lanishlar
orqali sodir bo‘ladi. O‘z mohiyati jihatidan dialektika kategoriyalari borliqdagi
barcha ob’ekt, predmet va hodisalarning harakati, o‘zgarishi va o‘zaro
aloqadorligini qonuniy, ya’ni, doimiy, zarur va umumiy tomonlarini aks etadilar.
Olamda mutlaq xolis (yakka, boshqa hodisa bilan bog‘lanmagan) predmet yo‘qdir.
SHunday ekan olamdagi narsa va hodisalar o‘rtasidagi aloqadorlik yalpi o‘zaro
bog‘lanishni hosil qiladi. YAlpi o‘zaro bog‘lanish cheksiz, ko‘p xil aloqalar orqali
namoyon bo‘ladi. Bulardan asosiy va asosiy bo‘lmagan, bevosita va bavosita, ichki
va tashqi, funksional va genetik aloqadorlik va bog‘lanishlarni ko‘rsatish mumkin.
Asosiy aloqadorlik va bog‘lanish predmetning mavjudligini belgilaydigan qonuniy
va zarur xislatni, tomonni bildiradi. Masalan, kislorodni bir atomi bilan vodorodni
yakka o‘rtasidagi bog‘lanish suv molekulasini vujudga keltiradigan aloqadorlikdir.
Atom darajasiga kelsak undagi yadro va elektronlar o‘rtasidagi bog‘lanish ichki
aloqadorlikni tashkil qiladi. SHu darajaga nisbatan atomni boshqa atom bilan
bog‘langanligi tashqi aloqadorlikni hosil qiladi.
Narsa va hodisalarning barqarorligi va taraqqiyotini belgilaydigan bog‘lanishlar
funksional va genetik (tug‘ilish, shakllanish) aloqadorlikdir. Funksional
bog‘lanishlar o‘z – o‘zini tashkillashtiradigan, o‘z – o‘zini tiklaydigan bir butun
predmetlarga (tizimlarga, ob’ektlarga) xosdir. Bularga hujayra, mavjudot, biosfera
tizimlar kiradi. Aytaylik, hujayradagi neytronlar bir – biri bilan bog‘langan
holdagina o‘zligini biologik funksiyalarini amalga oshiradilar. Tirik tabiatda
mavjud bo‘lgan irsiyat, mutatsiya va tabiiy tanlanish o‘rtasidagi bog‘lanish
mavjudotlarning evolyusiyasini keltirib chiqaradigan genetik aloqadorlikdir.
Predmetlarning tizimi va bir – butunligini saqlashga qaratilgan qismlar va
funksiyalar o‘rtasidagi bog‘lanish strukturaviy aloqadorlikni tashkil qiladi.
Kimyoviy birikmalardagi mllekulalar, tanadagi a’zolar o‘rtasida mavjud bo‘lgan
bohlanish strukturauiy aloqadorlik turiga kiradi.

Predmetda olidin mavjud bo‘lmagan xossa yoki holatni keltirib chiqaradigan
bog‘lanish deterministik (sababiy) aloqadorlikni tashkil qaladi. Sababiy bog‘lanish
va aloqadorlarni tadqiqot qilish jarayonida olimlar tekshirilayotgan ob’ektning
harakatini, holatini bnlgilaydigan qonunlarni kashf etiladi.
Munosabat va bog‘lanishni bavosita yuzaga kelishi aloqadorlik tufayli hosil bo‘lsa,
ularni bevosita sodir bo‘lishi o‘zaro ta’sirda namoyon bo‘ladi.
O‘ z a r o t a ‘ s i r harakat va o‘zgarishni umumiy amalga oshish usuli bo‘lib, u
narsa va hodisalarning bir – birlariga massa, energiya va strukturaviy almashish
yo‘li Bilan ta’sir ko‘rsatishni bildiradi. Olamdagi qaysi bir predmetni olmasak, u
o‘zini elementlari o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir tufayli mavjud bo‘ladi va o‘zligini
saqlaydi.
O‘zaro ta’sir va bog‘lanish o‘rtasida o‘xshashlik bor. Bularni har ikkalasi
aloqadorlikni turidir, namoyon bo‘lish usulidir. SHu bilan birga ular o‘rtasida farq
ham bor. Ta’kidlaganimizdek, har qanday o‘zaro ta’sir bog‘lanishni vujudga
keltiradigan jarayondir. Lekin buni aksini (ya’ni har qanday bog‘lanish,
aloqadorlik o‘zaro ta’sirni bildiradi ma’nosida) aytib bo‘lmaydi. Haqiqatni o‘am,
o‘zaro ta’sirsiz namoyon bo‘ladigan bevosita aloqadorliklar mavjuddir. Masalan,
falsafa va ijtimoiy ishlab chiqarish darajasi (taraqqiyoti) o‘rtasida aloqa bor, lekin
ular o‘rtasida bevosita o‘zaro ta’sir mavjud emas. Bo‘lmasam XIX asrni boshida
Olmoniya emas, balki ijtimoiy ishlab chiqarish jihatdan ancha rivojlangan Angliya
taraqqiyparvar falsafaga ega bo‘lishi kerak edi.
Borliqda mavjud bo‘lgan aloqadorlik, sababiy bog‘lanish va o‘zaro ta’sirni
o‘rganish sababiyat haqidagi falsafiy g‘oyani, ya’ni, determinizmni (lat.
determinare – belgilamoq, sabab bo‘lmoq) shakllanishiga olib keldi.
Determinizmning asosiy tamoyilini barcha narsa va hodisalar bir – biri bilan
sababiy bog‘langan dekan qoida tashkil qiladi. Bu qoidaga ko‘ra olam betartib
sochilgan narsalar majmui emas, balki tartiblashgan, tizimlashgan va o‘zaro
bog‘langan ob’ektlardan tashkil topgan dunyodir. Determinizmga nisbatan
muqobil yo‘nalishni indeterminizm tashkil qiladi. Bu ta’limotda sababiy
bog‘lanishning ob’ektiv xarakteri, ilmiy bilish sohasida sababiy tushuntirishning
qadr – qimmati, tabiat va jamiyatda sababiy bog‘lanishni namoyon etuvchi
qonunlarni mavjudligi inkor qilinadi. Baholanki bili shva inson amaliyoti tarixi
shuni ko‘rsatadiki, sababiy bog‘lanishlarni o‘rganish narsa va hodisalarni ilmiy
nuqtai nazarda tushuntirishga, tabiat va jamiyatda amal qiladigan ob’ektiv
qonunlarni tahlil etish asosida ilmiy bashorat qilishga yordam beradi.
Sababiy bog‘lanishlarni, yalpi aloqadorlkni yana ham chuqurroq tushunish uchun
dialektika kategoriyalariga murojat qilishga to‘g‘ri keladi.
Borliq dialektikasining bu jihatlarini o‘rganish olamning ko‘p bosqichli va rang –
barang tasvirini berish asosida ilmiy va falsafiy dunyoqarashni, bilish va amaliyot

natjalarini umumlashtirish, inson faliyatini xususiyati va yo‘nalishiga ma’lum
tazrda baho berish imkoniyatini beradi.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1. Koxanovsiy V.P. Filosofiya i metodologiya nauki. – Rostov na Donu.:
Feniks, 1999. – S 576.
2. Qo‘shoqov SH.S. Dialektika rivojlanish konsepsiyasi. – S., 2000. –B. 8 6 .
3. SHermuxamedova N.A. Gnoseologiya. –T.O‘FMJ. 2007. -460 s.
4. SHermuxamedova N.A. Falsafa. -Toshkent, Noshir.2012. -1207 b.
5. SHermuxamedova N.A. Borliq va rivojlanish falsafasi.-Toshkent, Noshir,
2013. -720 b.
Shermuhamedova N.A. Falsafa va fan metodologiyasi. Toshkent, Fan va
texnjlogiyalar. , 200 8 . -420 b

Savol va topshiriqlar
1. Dialektika ta’limotini ng muhim vazifalaridan biri qaysi hisoblanadi?
2. Munosabat tushunchasi qanday ta’riflanadi?
3. Falsafa kategoriyalari qanday turkumlarga ajratiladi?
4. Bilish nazariyasiga oid kategoriyalar ga qaysi kategoriyalar kiritiladi?
5. Kategoriyalar qanday yo’llar bilan rivojlangan?
6. Mohiyat va hodisa o’rtasidagi bog’liqlik qanday?
7. Metafizik tafakkur qanday ko’rinishda namoyon bo’ladi?
8. Zaruriyat qanday tavsiflanadi?
9. Tasodifiyatning zaruriyatdan farqi nimada?
10. Statistik qonunlarning ochilishida qaysi kategoriya muhim bo’ldi?
TEST
1. “Hodisa-mohiyat” kategoriyasining qaysi kategoriya bilan umumiyligi bor?
A) yakkalik-umumiylik B) zarurat-tasodifiyat C) sabab-oqibat D) alohidalik
2. Kategoriya so’zining ma’nosi nima”
A) ko‘rsatma, guvoh, tur B) dunyoqarash C) mohiyat D) o’ziga xoslik
3. Borliq to‘g‘risidagi ta’limot kategoriyalari ko’rsatilgan javobni belgilang?
A) olam, substansiya, materiya ; B) harakat, makon va vaqt, in’ikos;
C) cheklik va cheksizlik , mohiyat D) umumiylik, zaruriyat, oqibat
4. Dialektika kategoriyalari qaysilar?
A) yakkalik va umumiylik, xodisa va mohiyat B) harakat, makon va vaqt, in’ikos;
C) cheklik va cheksizlik , mohiyat D) olam, substansiya, materiya ;
5. Kategoriyalar necha yo’lda rivojlangan?
A) 2 B) 4 C) 5 D)3
6. Ilgari holati bilan belgilangan aloqadorlikning shakliga nima deyiladi?
A) zaruriyat B) tasodifiyat C) mohiyat D)oqibat
7. Predmetning ichki, barqaror xususiyatini, bir butunligini, xossa va
tomonlarining muayyanligini bildiruvchi tushuncha?
A) mohiyat B) hodisa C) kategoriya D) aloqadorlik
8. Statistik qonunlarning ochilishida qaysi kategoriya muhim bo’ldi?
A) Tasodifiyat B) zaruriyat C) oqibat D) sababiyat
9. Hodisaga mos ta’rifni belgilang?
A) alohida olingan narsaning yakka o‘zgaruvchan holatini, unda ma’lum fazo va
vaqt intervalida (oralig‘ida) sodir bo‘ladigan juz’iy jarayonni bildiradi;
B) bu ilgari holati bilan belgilangan aloqadorlikning shakli bo‘lib, bunda voqea –
sababning sodir bo‘lishi qonuniy ravishda hodisa – oqibatni yuzaga keltiradi.
C) predmetning ichki, barqaror xususiyatini, bir butunligini, xossa va
tomonlarining muayyanligini bildiradi.
D) bu sabab va oqibat o‘rtasidagi shunday bog‘lanishni bildiradiki, unda sababiy
asosdan tanlash imkoniyati, alternativ holat bo‘lgani uchun hodisaning yo bux ili
kelib chiqishi mumkin.

10. Mohiyat masalasi ilmiy bilish tili muammosidir («mohiyat» degan xislat bormi,
faktni, hodisani mohiyat deb atash mumkinmi yoki yo‘qmi ma’nosida), aslida faqat
idrok qilish mumkin bo‘lgan hodisalar mavjud degan g‘oya qaysi falsafiy
tarmoqqa xos?
A) Neopozitivizm va tanqidiy rapionalizm falsafasi B) G’arb falsafasi
C) Materialistik falsafa D) Idealistik falsafa
KROSSWORD
1. M o h i y a t
2. H a q i q a t
3. D e m o k r i t
4. G o l b a x
5. S p i n o z a
6. T a s o d i f i y a t
7. H o d i s a
8. K a t e g o r i y a
Savollar:
1. Predmetning ichki, barqaror xususiyatini, bir butunligini, xossa va
tomonlarining muayyanligini bildiruvchi tushuncha?
2. Bilish nazariyasiga oid kategoriyalar idan biri?
3-5. Narsalarning tabiatida hech qanday tasodifiylik yo‘q, ularning barcha
xislatlari zaruriyatga ko‘ra mavjud bo‘ladi deb hisoblagan mutafakkirlar?
6. Zaruriyat va _______ nisbatdosh kategoriyalar bo‘lib, hodisalarning o‘zaro
bog‘langanligini belgilanish yoki ro‘ybga chiqish darajani jixatini, miqyosini
ifodalaydilar?
7. Alohida olingan narsaning yakka o‘zgaruvchan holatini, unda ma’lum fazo
va vaqt intervalida (oralig‘ida) sodir bo‘ladigan juz’iy jarayonni bildiruvchi
tushuncha?
8. Nima orqali inson o‘z tajribasini umumlashtirgan, dunyoqarashini
shakllantirgan ?

Mohiyat va hodisa, zarurat va tasodif kategoriyalari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish