Moliya tizimi va uning bo‘g‘inlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	35.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Moliya tizimi va uning bo‘g‘inlari

Купить

MOLIY A TIZIMI VA UNING BO ’ G ’ INLARI
Reja:
1. Moliya tizimi
2. Moliya tizimi bo ’ g ’ inlari.

1. Moliya tizimi
Moliya tizimi - moliyaviy munosabatlarning turli sohalarini o’z ichiga
olib, har qaysi sohalar pul mablag’lari fondlarini shakllantirish va ulardan
foydalanish xususiyatlari bilan tavsiflanadi.
Moliya tizimi bir tomondan moliya munosabatlarining yig’indisi
sifatida, ikkinchi tomondan moliya organlarining yig’indisi sifatida olib
qaraladi. Moliyaning mohiyatidan kelib chiqib, moliya tizimini o’rganishda
uni moliya munosabatlari yig’indisi sifatida yondashish maqsadga muvofiq.
Moliyaviy munosabatlar o’z xususiyatiga ko’ra taqsimlovchi
hisoblanadilar, shu bilan birga qiymatni taqsimlash, avvalo, subyektlar
bo’yicha amalga oshiriladi. Subyektlar ijtimoiy ishlab chiqarishdagi
ahamiyatidan kelib chiqib, maqsadli pul fondlarini shakllantiradilar. Aynan
subyektning ijtimoiy ishlab chiqarishdagi roli moliyaviy munosabatlarni
turkumlashning birlamchi obyektiv belgisi hisoblanadi. Bunga asosan
moliyaviy munosabatlarning yig’indisida uchta yirik sohalar ajratilishi
mumkin: korxonalar, tashkilotlar va muassasalar moliyasi; sug ’ urta;
davlat moliyasi.
Har bir sanab o’tilgan soha ichida bo’g’inlar ajraladi, shu bilan birga
moliyaviy munosabatlarni guruhlashtirish subyekt faoliyatining maqsadli pul
fondlarini tarkibi va yo’nalishiga hal qiluvchi ta’sir ko’rsatuvchi xarakteridan
kelib chiqib amalga oshiriladi. Mazkur belgi korxonalar, tashkilotlar va
muassasalar moliyasi sohasida tijorat asosida faoliyat ko’rsatuvchi korxonalar
moliyasi, notijorat faoliyat bilan shug’ullanuvchi tashkilotlar va muassasalar
moliyasi, jamoat birlashmalari moliyasi kabi bo’g’inlarni hosil qilish
imkoniyatini beradi. Sug’urta sohasida, subyekt faoliyatining xarakteri
sug’urta obyektining xususiyatini belgilab beruvchi, bo’g’inlar sifatida

ijtimoiy sug’urta, shaxsiy sug’urta, mulkiy sug’urta, javobgarlik sug’urtasi,
tadbirkorlik tavakkalchiliklari sug’urtasi hisoblandi. Davlat moliyasi sohasida
– davlat byudjeti, byudjetdan tashqari fondlar, davlat krediti hisoblanadi.
Moliya munosabatlarining soha va bo’g’inlari o’zaro uzviy bog’langan
bo’lib, ularning yig’indisi moliya tizimini tashkil qiladi. Moliya tizimi
moliya organlari va muassasalari yig’indisi sifatida ham ishlatiladi.
Moliya tizimining barcha bo’g’inlari o’z navbatida ichki moliyaviy
munosabatlar tarkibidan kelib chiqib quyi bo’g’inlarga bo’linadi. Demak,
tijorat asosida faoliyat ko’rsatuvchi korxonalar moliyasi tarkibida, tarmoq
yo’nalishidan kelib chiqib, sanoat korxonalari moliyasi, qishloq xo’jaligi
korxonalari moliyasi, savdo korxonalari moliyasi, transport korxonalari
moliyasi va boshqa mulkchilik shaklidan kelib chiqib, davlat korxonalari
moliyasi, shirkat korxonalari moliyasi, aksionerlik jamiyatlari moliyasi,
xususiy korxonalar va boshqalar moliyalariga bo’linishi mumkin. Tijorat
asosida faoliyat yurituvchi korxonalarning tarmoq va iqtisodiy xususiyatlari
ularning moliyaviy munosabatlarini tashkil qilishga, maqsadli pul fondlarini
tarkibiga, ularni shakllantirish va ishlatish tartiblariga o’zining sezilarni
ta’sirini ko’rsatadi.
Sug’urta munosabatlari sohasida sug’urta tarmoqlarini tashkil qiluvchi
bo’g’inlar sug’urta turlari bo’yicha bo’linadi.
Davlat moliyasi tarkibida ichki bo’g’in moliyaviy munosabatlarini
guruhlanishi davlat boshqaruvi darajasidan kelib chiqib amalga oshiriladi
(respublika, mahalliy).
Moliya tizimini alohida bo’g’inlarga ajratish har bir bo’g’inning
vazifalaridagi farqlanishga hamda markazlashgan va markazlashmagan pul
fondlarini shakllantirish va ishlatish usullaridagi farqlanishga asoslanadi.
Umumdavlat markazlashgan pul fondlari moddiy ishlab chiqarish sohalarida

yaratilgan milliy daromadni taqsimlash va qayta taqsimlash yo’li bilan
tuziladi.
Iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishdagi davlatning bajaradigan muhim roli
uning ixtiyorida moliyaviy resurslarning katta qismini markazlashtirish
zaruriyatiga olib keladi. Ularni ishlatish shakllari davlat byudjeti va
byudjetdan tashqari fondlar orqali namoyon bo’ladi. Bular hisobidan
davlatning iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy vazifalarini hal etish ehtiyoji
ta’minlanadi. Pul fondlarini tashkil qilish va ishlatish shakllari hamda usullari
moliya tizimining kredit va sug’urta bo’g’inlari orqali qo’llaniladi.
Markazlashmagan pul fondlari korxonalarni o’zlarining pul daromadlari va
jamg’armalari hisobidan tashkil topadi.
1-rasm. Moliya tizimining tuzilishi
Yagona moliya tizimining asosi korxonalar moliyasi hisoblanadi,
chunki ular moddiy ishlab chiqarish jarayonida bevosita ishtirok etadilar.
Markazlashgan davlat fondlarining manbai moddiy ishlab chiqarish sohasida
yaratilayotgan milliy daromad hisoblanadi. Moliya tizimi
Korxona va tashkilotlar
moliyasi Davlat moliyasiSug’urtaTijorat tashkilotlar
moliyasi
Notijorat tashkilotlar
moliyasi
Jamoat birlashmalar
moliyasi
Ijtimoiy sugurta
Shaxsiy sugurta
Mulkiy sugurta
Javobgarlik sugurtasi
Tadbirkorlik sugurtasi
суғуртаси
Davlat byudjeti
Byudjetdan tashqari
fondlar
Davlat krediti

Umumdavlat moliyasi xalq xo’jaligining barcha tarmoqlari
rivojlanishining ma’lum sur’atlarini ta’minlashda, moliyaviy resurslarni
iqtisodiyot tarmoqlari va mamlakat hududlari o’rtasida, ishlab chiqarish va
noishlab chiqarish sohalari o’rtasida hamda mulk shakllari, aholining alohida
guruh va qatlamlari o’rtasida qayta taqsimlashda yetakchi rol o’ynaydi.
Moliyaviy resurslardan samarali foydalanish davlatning faol moliyaviy
siyosati asosidagina mumkin bo’ladi.
Moliya tizimi orqali davlat markazlashgan va markazlashmagan pul
fondlarini, jamg’arish va iste’mol fondlarini soliqlar, davlat byudjeti
xarajatlari, davlat kreditini qo’llash bilan shakllantirishga ta’sir o’tkazadi.
Davlat byudjeti davlat moliya tizimining bosh bo’g’ini hisoblanadi. U
davlat boshqaruv organlari funksiyalarini ta’minlash uchun markazlashgan
pul fondlarini shakllantirish va ishlatish shaklidir.
2. Moliya tizimi bo ’ g ’ inlari
Moliya tizimi sifatida «moliyaviy munosabatlarning tashkil qilish
shakli» yoki «moliyaviy munosabatlarning tashkiliy tuzilmalari
majmuasi» sifatida k o’ rib o’ tish mumkin. Masalan, Taniqli amerikalik
mutaxassis J.Van Xorn moliya tizimiga - davlat, firmalar va fuqarolarga
turli xil xizmatlar k o’ rsatuvchi moliyaviy muassasalar va bozorlarning
majmuasi – degan ta’rifni beradi. L.Drobozinaning fikricha «Moliya
tizimi - pul mablag’lari fondini tashkil qilish va foydalanish jarayonidagi
moliyaviy munosabatlarning turli so h alarini majmuasidan iborat»-degan
ta’rifni beradi. G.Polyakning fikricha moliya tizimi - davlat, x o’ jalik
subyektlari va uy x o’ jaliklarining pul mablag’lari fondini turli xil usullari
va shakllarda taqsimlash jarayonidagi turli moliyaviy munosabatlar
majmuasi-deb talqin qilinadi. Taniqli iqtisodchi V.Kovaleva esa moliya

tizimiga ijtimoiy takror ishlab chiqarish jarayonining subyektlari o’ rtasida
jami ijtimoiy ma h sulotni taqsimlash va qayta taqsimlash b o’ yicha pul
munosabatlarni tashkil qilish shakli sifatida qarash lozimligini ta’kidlaydi.
Yuqoridagi moliya tizimi b o’ yicha keltirilgan ta’riflarda mantiiqiy
ya h litlik mavjud b o’ lib, ijtimoiy ma h sulot qiymatini taqsimlanish
jarayonida h osil b o’ ladigan pul mablag’lari fond lar ini shakllantirish va
u lar dan foydalanish jarayoni moliya tizimining markaziy mazmunini
tashkil qilish i ta’kidlanadi.
Demak, moliya tizimi – moliyaviy munosabatlarning turli sohalarini
o’z ichiga olib, har qaysi sohalar pul mablag’lari fondlarini shakllantirish
va ulardan foydalanish xususiyatlari bilan tavsiflanadi .
Iqtisodiy subyektlarning daromadlarini shakllanish usullariga bog’liq
ravishda moliya tizimini markazlashtirilgan moliya (umumdavlat
moliyasi) va markazlashtirilmagan moliya (xo’jalik subyektlari va uy
xo’jaliklari moliyasi) kabi asosiy turlarga ajratish mumkin.
Moliya tizimi pul munosabatlari tizimini tashkil qilish shakli sifatida
moliyaviy resurslarni shakllantirish va foydalanishni ta’minlovchi 3 asosiy
o’zaro bog’liq tizimlarga bo’linadi: Davlat va mahalliy boshqaruv
organlarining moliyasi, turli mulkchilik va faoliyat bilan shug’ullanuvchi
xo’jalik subyektlari moliyasi, uy xo’jaliklari moliyasi(xonadon moliyasi).
Yahlit moliya tizimini tashkil qiluvchi mazkur tizimlar ham iqtisodiy
subyektlarning aniq pul mablag’lari fondini tashkil qilinishiga qarab o’z
navbatida alohida bo’g’inlarga ajratiladi.

Adabiyotlar :
1. Va h obo v A. va bosh q alar. Budjet - soli q siyosati yaxlitligi. O‘q uv
qo‘ llanma. - T.: I q tisod va moliya. 2005.285 b.
2. Va h ob o v A. va bosh q alar . Moliyaviy va bosh q aruv ta h lili. Darslik. T.:
Shar q 2005. 220 b.
3. Mali k ov T., Xaydarov N. Davlat budjeti . O‘q uv qo‘ llanma, T . :
"IQT1SOD-MOLIYA", 2007, 84 b.
4. M alikov T., Xaydarov N. Budjet daromadlari va xarajatlari . O‘q uv
qo‘ lla n ma, T . : "IQTISOD-MOLIYA", 2007 , 245 b.
5. M aliko v T., Xaydarov N. Budjet: tizimi, tuzulmasi, jarayoni . O‘q uv
qo‘ llanma, T .: "IQTISOD-MOLIYA", 2008, 84 b.
6. Yo‘l dosh e v Z ., Malikov T. Uy x o‘ jaligi moliyasi. O‘q uv qo‘ llanma, T .:
"IQTISOD-MOLIYA", 2008, 105 b.
7. Неshитой А.С. Финансы. Уchебник.-М.:”Даshков и К”, 2007. 512 с.
8. Романовский В.М. Уchебник.-М.:”Юрайт”, 2008. 462 с.

Moliya tizimi va uning bo‘g‘inlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish