Moliyaviy nаtijаlаrning shakllanishi hisobi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	72.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Moliyaviy nаtijаlаrning shakllanishi hisobi

Купить

Mavzu . Moliyaviy nаtijаlаrning shakllanishi hisobi
Reja:
1 . Moliyaviy natijalarning shakllanishi va ularni hisobga olish
2. Mahsulot (ish, xizmat)larni sotishdan olingan yalpi foyda (zarar)larni
hisobga olish
3. Asosiy faoliyatdan olingan boshqa daromadlar, moliyaviy faoliyatdan
olinadigan foyda (zarar), favqulodda foyda va zararlarni hisobga olish

1. Moliyaviy natijalarning shakllanishi va ularni hisobga olish
Korxona faoliyatining moliyaviy natijasini ta’riflovchi sintetik ko‘rsatkich
bo‘lib balans (yalpi) foyda va zarari hisoblanadi va Nizomga asosan tartibga
solinadi. 1
Ushbu Nizomning ahamiyati behad katta bo‘lib u soliqqa tortiladigan
foyda bilan buxgalteriya schyotida (balans foyda) hosil bo‘ladigan foyda farqini
aniqlash imkoniyatini beradi; foydalanuvchilar tomonidan qarorlar qabul qilish
uchun moliyaviy hisobotning ahamiyatini oshiradi.
Nizomga ko‘ra, bir tomondan korxonalarga hisobot davri ichida sodir bo‘lgan
xarajatlar va daromadlar to‘g‘risidagi aniq ma’lumotlarni olish imkoniyatini bersa,
ikkinchi tomondan soliq qonunlariga binoan soliq organlariga hisobotlarni tuzib
topshirish imkoniyatini yaratadi. Bunda davlat o‘z vakolatli organlari orqali soliq
hisobotini to‘g‘riligini tekshirish huquqiga ega.
Agar soliq qonunchiligi korxona foydasi va rentabelligini aniqlashda
tadbirkorlik – barcha daromadlardan barcha xarajatlarni chiqarib tashlash –
qonuniga amal qilganda oson bo‘lar edi. Lekin davlatning soliq siyosati faqat soliq
hisoblash va uni budjetga o‘tkazib olishnigina inobatga olmaydi, balki soliq
siyosati rag‘batlantiruvchi xarakterga ega, xo‘jalik yuritishning ratsional usulini
rag‘batlantiradi va resurslardan qonunsiz foydalanishni jazolaydi. Soliq siyosati
ma’lum ijtimoiy maqsadni ham ko‘zlaydi, yangi xududlarni o‘zlashtirishga
undaydi va h. k.
Demak, korxona o‘z xo‘jalik faoliyatini samaradorligini aniqlash va kelgusi
davrga boshqaruv qarorlarini qabul qilish uchun hisobot davrida daromad va
xarajatlarni hisoblab chiqish imkoniyatini beradigan axborotlarni yig‘ish va ishlab
1
O‘zR Vazirlar Mahkamasining 54-sonli qarori bilan tasliqlangan «Mahsulot (ishlar, xizmatlar) ni ishlab
chiqarish va sotish xarajatlarining tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi to‘g‘risida
Nizom» 1999 yil 5 fevral. (2003 yil 15 oktyabrdagi yangi qaytadan ishlab chiqilgan nashri), (2017yil
yangi tahrirdagisi)

chiqish tizimiga ega bo‘lishi kerak. Korxona – bu hisoblarni soliq omilini inobatga
olmasdan bajaradi.
Korxonaning balans foydasini aniqlash uchun sotishdan tushgan tushumdan
olib tashlanadigan xarajatlar ro‘yxati xarajatlar tarkibi to‘g‘risidagi Nizomning
asosiy matnida keltirilgan. Bundan keyin korxona buxgalteriya hisobi schyotlarida
ko‘rsatilgan foydani soliq qonunchiligiga binoan tuzatib soliqqa tortiladigan bazani
aniqlaydi. Buxgalteriya hisobi schyotlaridagi foydani soliq qonunchiligiga binoan
tuzatishga misol sifatida normadan ortiq sarflangan safar xarajatlari, yoki
normadan ortiq reklama xarajatlari va boshqalarni keltirish mumkin.
Demak, soliqqa tortiladigan bazani hisoblab chiqish uchun bu xarajatlar (1 va
2-ilovalarga binoan) ni soliqqa tortiladigan foydaga qaytadan qo‘shish kerak.
Buning natajasida korxona quyidagi ma’lumotlarga ega bo‘ladi:
- qancha va korxonaning qaysi bo‘linmalaridan ishlab chiqarish, buxgalteriya
faoliyati natijasida foyda olindi;
- korxonaning yakuniy faoliyatiga davlatning soliq siyosati qanchalik ta’sir
qilganligi;
- pirovard natijada korxona budjetga qancha pul o‘tkazib berishi.
SHunday qilib, korxona axborotlarni yig‘ish bosqichida xo‘jalik faoliyati
natijalariga ta’sir etuvchi tashqi (soliq) va ichki omillarga bo‘lish imkoniyatini
beruvchi buxgalteriya hisobi tizimiga ega bo‘ladi. Demak, bu omillarga javoban
asoslangan siyosat ishlab chiqish zarur bo‘ladi.
Xarajatlar tarkibi to‘g‘risidagi Nizomda aytilganidek, ishlab chiqarish-
xo‘jalik faoliyati natijasida korxona tomonidan daromad quyidagi asosiy bo‘limlar
bo‘yicha aks ettiriladi: sotishdan olingan sof tushum; asosiy faoliyatidan
olinadigan boshqa daromadlar; moliyaviy faoliyatdan olinadigan daromadlar;
favqulodda foydalar.

Bunday bo‘limlarning kiritilishi korxonaning turli faoliyatidan olinadigan
daromadlarini ajratib ko‘rsatish bilan izohlanadi: mahsulot ishlab chiqarish va
sotish bo‘yicha asosiy faoliyatidan, moliyaviy faoliyatidan va favqulodda
operatsiyalardan. Daromadlarning bunday bo‘linishi barcha qiziquvchi tomonlarga
korxona faoliyatiga obektiv baho berish imkoniyatini beradi.
Moliyaviy natijalarning shakllanishi buxgalteriya hisobi schyotlar rejasining
9- bo‘limida hisobga olinadi.
Sotishdan olingan sof tushum yangi schyotlar rejasi bo‘yicha 9000 «Asosiy
(operatsion) faoliyatdan olingan daromadlar» schyotining kreditidan olinadi. Unga
tovarlarning qaytarilishi, xaridorlar uchun berilgan chegirmalar va boshqalar
kiritilmaydi.
Mahsulot (ishlar, xizmatlar) sotishdan tushgan tushum tovar (bajarilgan ish va
xizmatlar) ni yuklab jo‘natilishiga va xaridorlarga hisoblashish hujjatlari taqdim
etilishiga qarab aniqlanadi. Taqdim etilgan hisoblashish hujjatlariga qarab
moliyaviy natijalarni aniqlash uslubi bozor iqtisodiyotidagi mamlakatlarga xos.
Buxgalteriya hisobining xalqaro andazalari moliyaviy natijalarni aynan shunday
tartibda shakllantirishni talab qiladi.
Taqdim etilgan schyotlar bo‘yicha moliyaviy natijalarni aniqlash qo‘shilgan
qiymat solig‘i, budjetga foydadan ajratma solig‘ini to‘lashda korxonalarni
murakkab sharoitda qoldirishi mumkin. SHuning uchun ham korxonalar
jo‘natiladigan mahsuloti, bajariladigan ish va xizmatlari uchun oldindan haq
to‘lash usulidan foydalanishi kerak.

2 . Mahsulot (ish, xizmat)larni sotishdan olingan yalpi foyda (zarar)larni
hisobga olish
Mahsulot, ishlar va xizmatlar sotishdan olingan yalpi foyda va zarar hisobot
davri oxirida sotishdan tushgan sof tushum bilan sotilgan mahsulot, ishlar va
xizmatlarning haqiqiy tannarxi orasidagi farqi miqdorida aniqlanadi.
Tayyor mahsulotlar, tovarlar, bajarilgan ish va ko‘rsatilgan xizmatlar, olingan
daromadlar, shuningdek sotilgan tovarlarning qaytarilishi, sotish narxlaridan
chegirmalar to‘g‘risidagi axborotlar quyidagi: 9010-«Mahsulot sotishdan olingan
daromad», 9020-«Tovarlar sotishdan olingan daromadlar», 9030-«Bajarilgan ishlar
va ko‘rsatilgan xizmatlardan olingan daromadlar», 9040-«Sotilgan tovarlarni
qaytarish» va 9050-«Xaridor va buyurtmachilarga berilgan chegirmalar»
schyotlarda aks ettiriladi.
YUqorida keltirilgan 9010, 9020 va 9030-schyotlar tranzit schyotlar
hisoblanib, ko‘payishi kreditida, kamayishi debetida aks ettiriladi. 9040 va 9050
schyotlari kontrpassiv schyot bo‘lib 9010, 9020 va 9030- schyotlar summasini
tuzatib turadi. Bu schyotlarda quyidagilarni sotishdan tushgan sof tushum aks
ettiriladi: sanoat, qishloq xo‘jaligi va boshqa korxonalarda ishlab chiqarilgan
tayyor mahsulot va o‘zida ishlab chiqarilgan yarim tayyor mahsulot; sanoat
tusidagi ishlar va xizmatlar; sanoat tusiga ega bo‘lmagan ishlar va xizmatlar; sotib
olingan buyumlar (butlash uchun sotib olingan); qurilish montaj, loyiha-qidiruv,
geologiya-qidiruv, ilmiy tadqiqot va boshqa shunga o‘xshagan ishlar; savdo,
ta’minot korxonalarining tovarlari; transport tashkilotlarining yuk va kishilar
tashish bo‘yicha xizmatlari; engil avtomashinalarni ijaraga berish va
avtomashinalarni xaydab olib borib berish xizmatlari; transport - ekspeditsion va
yuklash - tushirish operatsiyalari; aloqa korxonalari xizmatlari.
9010, 9020 va 9030-schyotlarining kreditida 4010-«Xaridorlar va
buyurtmachilardan olinadigan schyotlar» va 4110-«Alohida bo‘linmalardan

olinadigan schyotlar» schyotlarining debeti bilan korrespondentlangan holda
xo‘jalik yurituvchi subektning asosiy faoliyatidan olingan daromadlar aks ettiriladi.
Hisobot davriga tegishli bo‘lgan oldingi davrda olingan daromadlar
summasiga pul mablag‘larini hisobga oladigan schyotlar debetlanib, 6230-«Boshqa
muddati uzaytirilgan daromadlar» yoki 6310-«Xaridorlar va buyurtmachilardan
olingan avanslar» schyotlari kreditlanadi.
Sanoat korxonalarida mol yuboruvchi va buyurtmachilarga yuklab yuborilgan
mahsulot (bajarilgan ish va xizmatlar) bo‘yicha taqdim etilgan hisob hujjatlari
summasiga 4010-«Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan schyotlar» schyoti
debetlanib, 9010, 9020 va 9030 - schyotlar kreditlanadi.
Kelgusida yuklab jo‘natiladigan mahsulot, ko‘rsatiladigan xizmat va
bajariladigan ishlar uchun oldindan olingan bo‘naklar summasi ushlab qolinganda
6230 va 6310-schyotlari debetlanib, 4010-schyoti kreditlanadi. YUborilgan
mahsulot, bajarilgan ish va xizmatlar uchun pul mablag‘lari tushganda pul
mablag‘larini hisobga oladigan schyotlar debetlanib, 4010-«Xaridorlar va
buyurtmachilardan olinadigan schyotlar» schyoti kreditlanadi.
Korxonaning yakuniy balans foydasi (zarari) hisobot davrining oxirida 9910
«YAkuniy moliyaviy natija» schyotida aniqlanadi. 9010, 9020 va 9030-
schyotlarning kredit qoldiqlari hisobot davri oxirida 9910- schyotga o‘tkaziladi: Dt
9010, 9020, 9030 – schyotlar, Kt 9910 «YAkuniy moliyaviy natija» schyoti.
9040 va 9050- schyotlari sotilgan tovarlarni qaytarilishi, shartnoma
shartlariga binoan sotishdan chegirma, shuningdek sotilgan mahsulotdan brak
aniqlanishi natijasida narxidan chegirma va shu kabilarni hisobga olish uchun
belgilangan. Bu schyot kontrpassiv bo‘lib, ularning debet oborotlari sotilgan
mahsulot (tovar, ish va xizmatlar) dan tushgan tushum summasidan hisobot davri
oxirida quyidagi hisobdan chiqariladi: Dt 9010, 9020 va 9030-schyotlar, Kt 9040
va 9050-schyotlar.

9040 «Sotilgan tovarlarning qaytishi»-schyotining debetida operatsiyalar
quyidagi hollarda aks ettirriladi: buyurtmachi va xaridorlarga ushbu tovarlar
qiymati qaytarilganda: Dt 9040 «Sotilgan tovarlarning qaytishi», Kt 5010, 5110,
5210- schyotlar.
Qaytarilgan tovarlar bo‘yicha debitor qarzi bekor qilinganda, Dt 9040
«Sotilgan tovarlarning qaytishi», Kt 4010-«Xaridor va buyurtmachilardan
olinadigan schyotlar».
Bunda qaytarilgan tovarlar bo‘yicha oldin hisoblangan QQS va aksiz solig‘i
summasi quyidagicha rasmiylashtiriladi: Dt 6410-«Budjetga to‘lovlar bo‘yicha
qarz (turlari bo‘yicha)», Kt 5110-«Hisob - kitob schyoti» yoki 4010 «Xaridor va
buyurtmachilardan olinadigan schyotlar».
Qaytarilgan mahsulot va tovarlarning tannarxi hisobdan chiqarilganda: Dt
2810 «Ombordagi tayyor mahsulotlar» yoki 2910 «Ombordagi tovarlar», Kt 9119-
9130-schyotlar.
SHartnoma shartlariga binoan sotishdan chegirma, shuningdek sotilgan
mahsulotdan brak aniqlanishi natijasida chegirma berilsa, quyidagicha
rasmiylashtiriladi, Dt 9050-«Xaridorlar va buyurtmachilarga berilgan
chegirmalar», Kt 4010-«Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan schyotlar»
schyoti.
Sotilgan tayyor mahsulot, tovarlar (ishr va xizmat)lar tannarxi to‘g‘risidagi
axborotlar quyidagi schyotlarda aks ettiriladi: 9110 «Sotilgan tayyor
mahsulotlarning tannarxi», 9120-«Sotilgan tovarlarning tannarxi» va
9130-«Bajarilgan ish va ko‘rsatilgan xizmatlarning tannarxi» schyotlari. Bu
schyotlar tranzit hisoblanib aktiv schyotlarga mansub. Ularning debeti
ko‘payishini, krediti esa kamayishini ko‘rsatadi. Bu schyotlarda hisobot davrining
boshiga qoldiq qolmaydi.

Korxonalarda mol xaridorlarga jo‘natilgan mahsulot (ish va xizmat) lar uchun
hisoblashish hujjatlarini taqdim etilishiga qarab jo‘natilgan mahsulot (ish va
xizmat)larning haqiqiy tannarxiga 2010-«Asosiy ishlab chiqarish» yoki
2810-«Ombordagi tayyor mahsulotlar» schyoti kreditlanib, 9110 yoki 9130-schyoti
debetlanadi.
Ayrim korxonalarda sotilgan mahsulot (ish va xizmat) larning haqiqiy
tannarxi faqat kalendar yilining oxirida bir marta aniqlanganligi uchun 9110 va
9130- schyotlarning debetida yil davomida sotilgan mahsulot (ish va xizmat)
larning reja tannarxi aks ettiriladi. Yil oxirida mahsulot (ish va xizmatlar)ning
haqiqiy tannarxi bilan reja tannarxi orasidagi farqi tegishli schyotlarga o‘tkaziladi.
Bunda quyidagicha rasmiylashtiriladi:
Dt 2810-«Ombordagi tayyor mahsulotlar» yoki 2820-«Ko‘rgazmadagi tayyor
mahsulotlar» - ombordagi yoki ko‘rgazmadagi tayyor mahsulotga tegishli farq
summasiga, Dt 9110-«Sotilgan mahsulotlar tannarxi», 9130 «Bajarilgan ish va
ko‘rsatilgan xizmatlarning tannarxi» - sotilgan mahsulot, ishlar, xizmatlarga
tegishli farq summasiga, Kt 2010 «Asosiy ishlab chiqarish» yoki
2310-«YOrdamchi ishlab chiqarish».
Agar bu farq summasi ortiqcha qilingan xarajatni ko‘rsatsa, yuqoridagi
buxgalteriya o‘tkazmalar oddiy siyohda, aksincha, tejalgan summani ko‘rsatsa -
qizil siyohda storno qilib reja tannarxi haqiqiy tannarxga etkazib qo‘yiladi.
Hisobot davri oxirida 9110 «Sotilgan mahsulotlar tannarxi», 9120 «Sotilgan
tovarlar tannarxi» va 9130 «Sotilgan ishlar va xizmatlar tannarxi» schyotlarining
debet oborotlari yakuniy moliyaviy natija schyotiga o‘tkazish yo‘li bilan hisobdan
chiqariladi. Bunda quyidagicha rasmiylashtiriladi: Dt 9910-«YAkuniy moliyaviy
natija», Kt 9110, 9120 va 9130-schyotlari.
SHunday qilib, 9910-«YAkuniy moliyaviy natija» schyotining debetida
hisobot davrida sotilgan mahsulot, ishlar, xizmatlarning haqiqiy tannarxi, kreditida

esa mahsulot, ishlar va xizmatlarni sotishdan tushgan sof tushum aks ettiriladi.
Ushbu muomalalar bo‘yicha 9910-«YAkuniy moliyaviy natija» schyotining debet
va kredit oborotlarini taqqoslash natijasida hisobot davridagi mahsulot, ishlar va
xizmatlar sotishdan olingan yalpi foyda (zarar) aniqlanadi.
3. Asosiy faoliyatdan olingan boshqa daromadlar, moliyaviy faoliyatdan
olinadigan foyda (zarar), favqulodda foyda va zararlarni hisobga olish
Korxonalarda mahsulot, ishlar va xizmatlar sotishdan olingan yalpi foydadan
tashqari asosiy faoliyatdan olinadigan boshqa daromadlar ham bo‘lishi mumkin.
Bunday daromadlar kelib tushish manbalariga qarab quyidagi: 9310-«Asosiy
vositalarning chiqib ketishdan foyda», 9320 «Boshqa aktivlarnining chiqib
ketishdan foyda», 9330-«Undirilgan jarima, penya va ustamalar», 9340-«O‘tgan
yillar foydalari», 9350-«Qisqa muddatli ijaradan daromadlar», 9360- «Kreditor va
deponent qarzlarni hisobdan chiqarishdan daromadlar», 9370-«Xizmat
ko‘rsatuvchi xo‘jaliklar daromadlari», 9380-«Tekin moliyaviy yordam»,
9390-«Boshqa operatsion daromadlar» schyotlarda hisobga olinadi. Bular tranzit
schyotlar bo‘lib, passiv schyotlarga mansub.
YUqoridagi schyotlarning kredit oboroti tegishli manbalar hisobidan foyda
(daromad) ning ko‘payishi, debet aylanmasi esa ularning hisobdan chiqarilishini
ko‘rsatadi va hisobot davri boshiga qoldig‘i qolmaydi.
Asosiy faoliyatdan olinadigan boshqa daromadlarning shakllanishi milliy
standart bilan tartibga keltiriladi. 2
9310-«Asosiy vositalarning chiqib ketishidan foyda» schyotida asosiy
vositalarni sotish va boshqa ko‘rinishdagi hisobdan chiqarishlardan olingan foyda
hisobga olinadi. Bu vaqtda quyidagicha rasmiylashtiriladi: Dt 9210-«Asosiy
2
O‘zR AV tomonidan ro‘yxaga olingan 2-sonli «Asosiy xo‘jalik faoliyatidan olinadagan daromadlar»
BXMS.

vositalarning chiqib ketishi», Kt 9310 «Asosiy vositalarning chiqib ketishidan
foyda» schyoti.
9320-«Boshqa aktivlarning chiqib ketishidan foyda» schyotida nomoddiy
aktivlar, qimmatli qog‘ozlar va shunga o‘xshagan boshqa aktivlarni sotishdan
olingan foyda summasi quyidagicha rasmiylashtiriladi: Dt 9220-«Boshqa
aktivlarning chiqib ketishi», Kt 9320 «Boshqa aktivlarning chiqib ketishidan
foyda» schyoti.
9330-«Undirilgan jarima, penya va ustamalar» schyotida shartnoma
shartlarini buzganligi uchun undirilgan yoki qarzdor tomonidan etirof etilgan
jarimalar, boqimandalar, vaqtida to‘lanmagan qarzlar va boshqa hil jazo jarimalari,
shuningdek etkazilgan zararlarni undirish bo‘yicha daromadlar aks ettiriladi.
Bunday jarima va boqimandalar undirib olinsa 5110 yoki pul mablag‘larini
hisobga oladigan boshqa schyotlar debetlanib, 9330 schyoti kreditlanadi. Lekin
bunday jarima va boqimandalar aybdor tomonidan tan olinib hali puli o‘tkazib
berilmagan bo‘lsa, 4860-«Da’volar bo‘yicha olinadigan schyotlar» schyoti
debetlanib 9330- schyot kreditlanadi.
9340-«O‘tgan yillar foydalari» schyotida hisobot yilida aniqlangan oldingi
yillarga tegishli foyda aks ettiriladi. Bunga xususan, oldingi yillarda olinib sarflab
yuborilgan materiallar bo‘yicha qaytadan hisoblash natijasida mol
yuboruvchilardan olingan summa, xaridorlarga oldingi yillarda jo‘natilgan
mahsulot, ko‘rsatilgan xizmatlar bo‘yicha qaytadan hisoblash natijasida hisobot
yilida olingan summa va shunga o‘xshaganlar kiradi.
Bunday foyda o‘tkazib berilsa, pul mablag‘larini hisobga oladigan schyotlar
debetlanib, 9340-«O‘tgan yillar foydalari» schyoti kreditlanadi. Agar bunday foyda
hali o‘tkazib berilmagan bo‘lsa, 4010-«Xaridor va buyurtmachilardan olinadigan
schyotlar» schyoti debetlanib, 9340-«O‘tgan yillar foydalari» schyoti kreditlanadi.

9350-«Qisqa muddatli ijaradan daromadlar» schyotining kreditida
4820-«Qisqa muddatli ijara bo‘yicha olinadigan to‘lovlar» schyoti bilan
korrespondentlangan holda mulklarni qisqa muddatli ijaraga berishdan olinadigan
daromadlar aks ettiriladi. Qisqa muddatli ijara haqi olinganda pul mablag‘larini
hisobga oladigan schyotlar debetlanib 4820-«Qisqa muddatli ijara bo‘yicha
olinadigan to‘lovlar» schyoti kreditlanadi.
9360-«Kreditor va deponent qarzlarni hisobdan chiqarishdan daromadlar»
schyotida da’vo qilib olish muddati o‘tgan kreditor va deponent qarzlarni hisobdan
chiqarishdan olingan daromadlar aks ettiriladi. Bunday hollar quyidagicha
rasmiylashtiriladi: Dt-6720-«Deponentlangan mehnat haqi», 6990-«Boshqa
majburiyatlar», Kt 9360-«Kreditor va deponent qarzlarni hisobdan chiqarishdan
daromadlar» schyotlari.
9370-«Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklar daromadlari» schyotida korxonaning
asosiy faoliyati bo‘yicha mahsulot ishlab chiqarish, ishlar bajarish va xizmatlar
ko‘rsatish bilan bog‘liq bo‘lmagan daromadlar hisobga olinadi. Bularga korxona
balansida turadigan sog‘liqni saqlash, maktabgacha yoshdagi bolalar muassasalari
obektlari, turar-joy-kommunal xo‘jaligi, madaniyat, sport obektlari kiradi.
YUqorida keltirilgan obektlarning daromadlari xarajatlaridan ko‘p bo‘lsa,
farqi quyidagicha daromadga o‘tkaziladi: Dt 2710-«Xizmat ko‘rsatuvchi
xo‘jaliklar» schyotining tegishli analitik schyoti, Kt 9370-«Xizmat ko‘rsatuvchi
xo‘jaliklar daromadlari» schyoti.
9380-«Tekin moliyaviy yordam» schyotining kreditida pul mablag‘lari va
ularning ekvivalentlarini hisobga oladigan schyotlar bilan korrespondentlangan
holda qaytib olmaslik sharti bilan pul mablag‘lari va ularning ekvivalentlari
ko‘rinishida olingan daromadlar aks ettiriladi. Bu vaqtda quyidagicha
rasmiylashtiriladi: Dt 5110-5530-schyotlar, Kt 9380«Tekin moliyaviy yordam»
schyoti.

9390 - «Boshqa operatsion daromadlar» schyotida b oshqa operatsion
faoliyat i dan daromadlar hisobga olinadi. Bu schyotining kreditida, xususan,
quyidagi lar hisobga olinadi :
- asosiy, yordamchi, xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklarda ortiqcha chiqqan
tugallanmagan ishlab chiqarishlar, umumxo‘jalik omborlarida ortiqcha chiqqan
materiallarning kirimga olinishi, Dt 2010, 2310, 2510, 2710-schyotlar, Kt 9390
«Boshqa operatsion daromadlar» schyoti».
- oldin hisobdan chiqarilgan debitor qarzlarni undirib olishdan olingan
daromadlar, Dt 4010- «Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan schyotlar», Kt
9390 «Boshqa operatsion daromadlar» schyoti».
SHu bilan birga balansdan tashqari 007- «To‘lashga qobiliyatsiz
debitorlarning zararga o‘tkazilib hisobdan chiqarilgan qarzi» schyotidan chiqim
qilinadi;
- mulk sug‘urtasi bo‘yicha sug‘urta organlaridan tushgan to‘lovlarga, Dt
4510- «Sug‘urta bo‘yicha bo‘nak to‘lovlari», Kt 9390-«Boshqa operatsion
daromadlar» schyoti;
- zaxira tashkil etilgan yildan keyingi yilning oxirigacha dargumon qarzlar
zaxira s idan foydalanilmagan qismini ng daromadga o‘tkazilishiga, Dt
4910-«Dargumon qarzlar bo‘yicha zaxira», Kt 9390-«Boshqa operatsion
daromadlar» schyoti.
- ortiqcha chiqqan mahsulot va tovarlarning kirimga olinishi, Dt 2810-2890,
2910-2990-schyotlari, Kt 9390-«Boshqa operatsion daromadlar» schyoti.
- tugallanmagan qurilishda aniqlangan ortiqcha chiqishlarni daromadga
olinishiga, Dt 0810-0890-schyotlar, Kt 9390-«Boshqa operatsion daromadlar»
schyoti.

- xaridor va buyurtmachilardan olingan bo‘nak summalarni talab qilib
olinmaganligi uchun hisobdan chiqarilishiga, Dt 6310-6390-schyotlar, Kt
9390-«Boshqa operatsion daromadlar» schyoti.
Bu xil daromadlar hisobot davri oxirida yakuniy moliyaviy natijaga
o‘tkaziladi: Dt - 9310 , 9320, 9330, 9340,9350, 9360 ,9370 ,9380, 9390-schyotlari,
Kt 9910-«YAkuniy moliyaviy natija» schyoti.
Moliyaviy faoliyatdan olinadigan foyda va zararlar alohida daromad va
xarajatlar guruhiga kiritiladi. Bu foyda va zararlar korxonaning asosiy faoliyati
bilan bevosita bog‘liq emas. Buxgalteriya hisobida moliyaviy faoliyatdan
olinadigan foyda alohida, zarar alohida schyotlarda hisobga olinadi.
Moliyaviy faoliyatdan olinadigan foyda (daromad) quyidagi: 9510-«Royalti
ko‘rinishidagi daromadlar», 9520-«Dividendlar ko‘rinishidagi daromadlar»,
9530-«Foizlar ko‘rinishidagi daromadlar», 9540-«Valyutalar kursi farqidan
daromadlar», 9550 -«Uzoq muddatli ijaradan daromadlar», 9560-«Qimmatli
qog‘ozlarni qayta baholashdan daromadlar» va 9590-«Moliyaviy faoliyatning
boshqa daromadlari» schyotlarda hisobga olinadi.
Bu schyotlar tranzit schyotlar bo‘lib, passiv schyotlariga mansubdir. Ushbu
schyotlarning kredit aylanma tegishli manbalar hisobidan moliyaviy foydaning
ko‘payishini, debet aylanmasi esa ularning hisobdan chiqarilishini ko‘rsatadi va
hisobot davri boshiga qoldig‘i qolmaydi.
Moliyaviy faoliyatdan olinadigan foydaning shakllanishi buxgalteriya hisobi
milliy standartlari bilan tartibga solinadi. 3
9510-«Royalti ko‘rinishidagi daromadlar» schyotida pul mablag‘larini
hisobga oladigan schyotlar bilan korrespondentlangan holda royalti va kapitalning
transfertidan olingan daromadlar hisobga olinadi.
3
2-sonli «Asosiy xo‘jalik faoliyatidan olinadigan daromadlar»; 6-sonli «Lizing hisobi»; 12-sonli
«Moliyaviy investitsiyalar hisobi» BXMS.

Royalti - sotuvchiga (litsenziyalarga) litsenziya shartnoma buyumdan
foydalanish huquqi uchun vaqti - vaqti bilan ajratib turiladigan summa. Olishga
tegishli bo‘lgan royalti va gonorarlar summasi quyidagicha rasmiylashtiriladi: D-t
4850-«Olinadigan royalti», Kt 9510-«Royalti ko‘rinishidagi daromadlar» schyoti.
Ushbu olishga tegishli summa olinsa, pul mablag‘larini hisobga oladigan schyotlar
debetlanib 4850- schyot kreditlanadi.
9520-«Dividendlar ko‘rinishidagi daromadlar» schyotida O‘zbekiston
Respublikasi xududida va chet ellarda ulush qo‘shish yo‘li bilan boshqa korxonalar
faoliyatida qatnashishdan olingan daromadlar, aksiyalar bo‘yicha dividendlar,
obligatsiya va boshqa qimmatli qog‘ozlar bo‘yicha daromadlar aks ettiriladi.
Bunday daromadlar hisoblanganda 9520-«Dividendlar ko‘rinishidagi
daromadlar» schyoti kreditlanib quyidagi schyotlar debetlanadi:
5110-«Hisob - kitob schyoti», 5210-«Mamlakat ichidagi valyuta schyotlari»-
korxonaning hisob - kitob schyotidagi pul mablag‘laridan foydalanganligi uchun
bank tomonidan o‘tkazib berilgan summaga;
4840-«Olinadigan dividendlar» schyoti - korxona tomonidan sotib olingan
aksiyalar va boshqa qimmatli qog‘ozlar bo‘yicha hisoblangan dividendlar
summasiga. Ushbu dividendlar hisob - kitob schyotiga o‘tkazib berilsa,
5110-«Hisob - kitob schyoti» debetlanib 4840- schyot kreditlanadi.
9530-«Foizlar ko‘rinishidagi daromadlar» schyotida uzoq va qisqa muddatli
investitsiyalar bo‘yicha hisoblangan foizlar aks ettiriladi.
Foizlar hisoblanganda 9530-«Foizlar ko‘rinishidagi daromadlar» schyoti
kreditlanib quyidagi schyotlar debetlanadi:
4830-«Olinadigan foizlar» schyoti – uzoq muddatli va joriy investitsiyalar
bo‘yicha va berilgan kreditlar bo‘yicha mijozlardan olinadigan foizlar summasiga.
Foizlar summasi olinganda pul mablag‘larini hisobga oladigan schyotlar debetlanib
4830- schyoti kreditlanadi.

9540-«Valyutalar kursi farqidan daromadlar» schyotida valyuta schyotlari,
shuningdek xorijiy valyuta muomalalari bo‘yicha ijobiy kurs farqlaridan olingan
daromadlar hisobga olinadi.
Valyuta schyotlari va xorijiy valyuta muomalalari bo‘yicha kurs farqlaridan
daromad olinganda 9540- «Valyutalar kursi farqidan daromadlar» schyoti
kreditlanib quyidagi schyotlar debetlanadi:
5210-«Mamlakat ichidagi valyuta schyotlari» - valyuta schyotidagi mablag‘
bo‘yicha ijobiy kurs farqiga;
0610-«Qimmatli qog‘ozlar», 5810-«Qimmatli qog‘ozlar» schyotlari - uzoq va
qisqa muddatli qimmatli qog‘ozlar bo‘yicha xorijiy valyutalarning ijobiy kurs farqi
summasiga;
4720- «Berilgan qarzlar bo‘yicha xodimlarning qarzi» schyoti – xodimlarga
xorijiy valyutada berilgan qarzlarning ijobiy kurs farqi summasiga;
4110-«Ajratilgan bo‘linmalardan olinadigan schyotlar» - filial va
vakolatxonalar bilan olib boriladigan hisob–kitoblar bo‘yicha valyuta kursining
ijobiy farqi summasiga;
6230-“Boshqa kechiktirilgan daromadlar» schyoti - muddati uzaytirilgan qarz
bo‘yicha valyuta kursi”ning ijobiy farqi summasiga.
9550-«Uzoq muddatli ijaradan daromadlar» schyotida mulkni uzoq muddatli
ijaraga berishdan olingan daromad aks ettirilib quyidagi provodkalar bilan
rasmiylashtiriladi:
- Uzoq muddatli ijara bo‘yicha joriy yilda olinadigan daromad summasiga; D-
t 6230-«Boshqa muddati o‘zaytirilgan daromadlar» - joriy qismi, K-t 9550-«Uzoq
muddatli ijaradan daromadlar».
- Uzoq muddatli ijara bo‘yicha asosiy vositalarni ijaraga berishdan olingan
daromad summasiga; D-t 7290- «Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan
daromadlar», K-t 9550 «Uzoq muddatli ijaradan daromadlar».

9560-«Qimmatli qog‘ozlarni qayta baholashdan daromadlar» schyotida
qimmatli qog‘ozlarga qo‘yilgan mablag‘larni qayta baholashdan olingan
daromadlar hisobga olinadi.
Uzoq va qisqa muddatli investitsiyalar bo‘yicha qimmatli qog‘ozlarning
nominal qiymatidan ortiq baholangan farq summasiga 0610- «Qimmatli qog‘ozlar»
va 5810 «Qimmatli qog‘ozlar» schyotlari debetlanib 9560- «Qimmatli qog‘ozlarni
qayta baholashdan daromadlar» schyoti kreditlanadi.
9590- «Moliyaviy faoliyatdan olingan boshqa daromadlar» schyotida
yuqoridagi schyotlarda aks ettirilmagan muomalalardan olingan foyda aks
ettiriladi.
Masalan, uzoq muddatli qimmatli qog‘ozlar auksionida auksion
muvafaqqiyatli o‘tkazilgandan so‘ng garov summasi qoldirilsa 0610-«Qimmatli
qog‘ozlar» schyoti debetlanib, 9590-«Moliyaviy faoliyatdan olingan boshqa
daromadlar» schyoti kreditlanadi.
Hisobot davri oxirida yuqoridagi schyotlarning kredit oborotlari yakuniy
moliyaviy natijaga o‘tkaziladi: Dt 9510, 9520, 9530, 9540, 9560, 9590 schyotlar,
Kt-9910 -«YAkuniy moliyaviy natija» schyoti.
Moliyaviy faoliyat bo‘yicha xarajatlar – bu alohida guruhga ajralib turadigan
xarajatlar bo‘lib ular korxonaning asosiy faoliyati bilan bevosita bog‘liq emas.
Mazkur modda bo‘yicha korxonaning moliyaviy faoliyati bilan bog‘liq bo‘lgan
xarajatlar aks ettiriladi.
Korxonaning moliyaviy faoliyati deganda quyidagilar tushiniladi: kredit
resurslarini jalb etish va berish; qimmatli qog‘ozlar bilan olib boriladigan
operatsiyalar; valyutalar bilan olib boriladigan operatsiyalar; asosiy vositalarni
uzoq muddatli ijaraga berish va olish.
SHunday qilib moliyaviy faoliyat xarajatlariga quyidagi moddalar kiradi:

1) O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan belgilangan hisob
stavkasi doirasida va ulardan yuqori doirada qisqa muddatli hamda uzoq muddatli
kreditlar bo‘yicha, shu jumladan to‘lov muddati o‘tgan va uzaytirilgan ssudalar
bo‘yicha to‘lovlar.
SHuni inobatga olish kerakki, xarajatlar tarkibi to‘g‘risidagi Nizomga binoan
olingan kreditlar bo‘yicha har qanday foiz to‘lovlari korxona tomonidan o‘zining
xarajatlari tarkibida hisobga oladi.
15 oktabr 2003 yilda O‘z R.V.M. tomonidan tasdiqlangan xarajatlar tarkibi
to‘g‘risidagi Nizomga asosan faqat to‘lov muddati o‘tgan va kechiktirilgan
ssudalar bo‘yicha foizlar, shuningdek bank va boshqa moliyaviy tashkilotlarning
bergan uzoq muddatli kreditlari bo‘yicha to‘lanadigan foizlar xarajatlar tarkibi
to‘g‘risidagi Nizomning 1-ilovasiga asosan (1.44;1.45) soliqqa tortiladi.
2) Mulklarni uzoq muddatli ijaraga olish bo‘yicha to‘lanadigan foiz
xarajatlari.
3) Kurslardagi salbiy farqlar va xorijiy valyuta operatsiyalari bo‘yicha
zararlar.
4) Sarflangan (qimmatli qog‘ozlarga, shu’ba korxonalarga va hakozalarga
qo‘yilgan) mablag‘larni qayta baholashdan ko‘rilgan zararlar.
5) O‘z qimmatli qog‘ozlarini chiqarish va tarqatish bilan bog‘liq xarajatlar:
aksiyalar, obligatsiyalar, veksellar va boshqa qimmatli qog‘ozlar. Bularga
blankalarni xarid qilish, qimmatli qog‘ozlarni tarqatgani uchun bankka
to‘lanadigan komissiya summasi va b.
6) Moliyaviy faoliyat bo‘yicha boshqa xarajatlar, shu jumladan salbiy diskont.
Korxonalarning moliyaviy faoliyati bo‘yicha xarajatlar to‘g‘risidagi axborot
9600-«Moliyaviy faoliyat bo‘yicha xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlar»
bo‘yicha ochilgan quyidagi schyotlarda umumlashtiriladi: 9610-«Foizlar
ko‘rinishdagi xarajatlar»; 9620-«Valyutalar kurslari farqlaridan zararlar»;

9630-«Qimmatli qog‘ozlarni chiqarish va tarqatish bo‘yicha xarajatlar»;
9690-«Moliyaviy faoliyat bo‘yicha boshqa xarajatlar» schyotlari.
YUqorida keltirilgan schyotlar tranzit hisoblanib aktiv schyotlarga masubdir
va ular debet saldosiga ega bo‘lmaydi. Debet aylanmasi hisobot davrida
xo‘jalikning moliyaviy faoliyatidan sodir bo‘lgan xarajatlarni ko‘rsatadi. Hisobot
davri oxirida ushbu debetida yig‘ilgan jami xarajatlar 9910- «YAkuniy moliyaviy
natija» schyotining debeti bilan korrespondentlangan holda hisobdan chiqariladi.
Bank kreditlari, mol yuboruvchilardan qarzlar, shuningdek uzoq muddatli
ijara va boshqalar bo‘yicha foizlar to‘lash uchun hisoblanganda 9610- «Foizlar
ko‘rinishdagi xarajatlar» schyoti debetlanib 6920- «Hisoblangan foizlar» schyoti
kreditlanadi. Ushbu foizlar summasi hisob-kitob schyotidan o‘tkazib berilsa, 6920-
schyoti debetlanib 5110 «Hisob-kitob schyoti» kreditlanadi.
Salbiy kurslar farqlari va balansning valyuta moddalari bo‘yicha
operatsiyalardan ko‘rilgan zararlar 9620-«Valyutalar kurslari farqlaridan zararlar»
schyotining debetida aks ettiriladi.
Xorijiy valyutalardagi operatsiyalar bo‘yicha salbiy kurslar farqi, shu
jumladan buxgalteriya balansini tuzish sanasiga bo‘lgan qarzlarni qaytadan
baholashdan vujudga kelgan farqi pul mablag‘larini hisobga oluvchi schyotlar,
olishga tegishli schyotlarni hisobga oluvchi schyotlar, majburiyatlar va boshqalarni
hisobga oluvchilarning krediti bilan korrespondentlangan holda 9620-«Valyutalar
kurslari farqlaridan zararlar» schyotining debetida aks ettiriladi.
Qimmatli qog‘ozlarni chiqarish va tarqatish bilan bog‘liq bo‘lgan xarajatlar
majburiyatlar va pul mablag‘larini hisobga oladigan schyotlarning krediti bilan
korrespondentlangan holda 9630-«Qimmatli qog‘ozlarni chiqarish va tarqatish
bo‘yicha xarajatlar» schyotining debetida aks ettiriladi.

YUqoridagi xarajat moddalariga kirmaydigan xo‘jalikning moliyaviy
faoliyatidan ko‘rilgan boshqa xarajatlar 9690- «Moliyaviy faoliyat bo‘yicha
boshqa xarajatlar» schyotining debetida hisobga olinadi.
Hisobot davrining oxirida korxonaning moliyaviy faoliyati bo‘yicha 9610,
9620, 9630 va 9690-schyotlarning debetida yig‘ilgan xarajatlar hisobdan
chiqarilganda quyidagicha buxgalteriya yozuvi beriladi: D-t 9910-«YAkuniy
moliyaviy natija», K-t 9610, 9620, 9630 va 9690-schyotlari.
Favqulodda foyda va zararlar - bu korxonaning xo‘jalik faoliyatida nihoyatda
kam sodir bo‘ladigan, uning uchun odat bo‘lmagan va korxonada boshqaruv
qarorlarini qabul qilish natijasi bilan bog‘liq bo‘lmagan voqealardan olinadigan
daromad va xarajatlardir. U yoki bu moddani favqulodda daromad va xarajat
tarzida aks ettirilishi uchun quyidagi uchta talablarga javob berishi kerak:
- o‘z xarakteri bo‘yicha odatdagidek bulmasli (korxonaning odatdagi xo‘jalik
faoliyatiga tegishli emas);
- bir necha yillar davomida takrorlanmaydi gan ;
- korxonaning boshqaruv xodimlari tomonidan qabul qilinadigan qarorlarga
bog‘liq bo‘lmagan holatlardan tashkil topadi.
SHunday qilib, tegishli modda bir vaqtning o‘zida odatdagidek emaslik,
oldindan ko‘rabilmaslik va takrorlanmaslik talablariga mos kelishi kerak.
Korxonalarning xo‘jalik faoliyatida shunday voqealar sodir bo‘lishi
mumkinki, ular faqat odatdagidek emas yoki faqat oldindan ko‘rabilmaydigan
voqea. Masalan, xorijiy valyuta muomalalaridan olingan foyda yoki zararlarni
oldindan ko‘rib bo‘lmaydi, lekin bu favqulodda emas, chunki valyuta kursining
barqaror emaslik sharoitida bu odatdagi foyda va zarar hisoblanadi.
Demak, quyidagi moddalar favqulodda foyda va zararlarga kiritilmaydi:
dargumon debitor qarzlarni hisobdan chiqarilishi yoki shu maqsad uchun tashkil
qilingan zaxira; valyuta muomalalaridan yoki kurslar farqidan olingan daromad

yoki yo‘qotishlar; narxlardagi tuzatishlar; aktivlar qiymatini qaytadan baholashdan
olingan natija, soliq summalari bo‘yicha tuzatishlar; oldingi yillar foydasi yoki
zarari.
Xorijiy amaliyotda favqulodda zararlarga quyidagilar kiritiladi: tabiiy
ofatlardan ko‘rilgan yirik yo‘qotishlar; siyosiy voqealar, masalan, urush, inqiloblar
natijasida yo‘qotishlar; mazkur davlatning qonuniyatchiligidagi o‘zgarishlar,
natsionalizatsiya qilish, ma’lum bir faoliyatni taqiqlash va boshqalar natijasidagi
yo‘qotishlar.
SHuni ham aytish kerakki, tegishli modda favqulodda holatga to‘g‘ri kelishi
va kelmasligiga korxona faoliyat ko‘rsatayotgan tashqi muhit ham ta’sir qiladi.
Foyda va zararlar summasining hajmi favqulodda voqealarga o‘tkazish va
o‘tkazmaslik uchun sabab bo‘lolmaydi.
Favqulodda foyda va zararlarni alohida ajratib hisobga olishdan maqsad
hisobot davri ichida korxona faoliyati natijasini obektiv aks ettirishdir. Favqulodda
voqealar sodir bo‘lganda bu voqealardan olingan foyda va zararlar quyidagi
schyotlarda hisobga olinadi: 9710-«Favquloddagi foydalar» va
9720-«Favquloddagi zararlar» schyoti. Bular tranzit schyotlar bo‘lib, 9710-passiv,
9720-aktiv schyotlariga mansubdir.
Favqulodda voqealardan olingan daromadlar summasiga 9710-«Favquloddagi
foydalar» schyoti kreditlanib turli schyotlar debetlanadi. Sodir bo‘lgan zarar
summasiga esa 9720-«Favquloddagi zararlar» schyoti debetlanib turli schyotlar
kreditlanadi. Bu schyotlarning debet va kredit oborotlari hisobot davri oxirida
yakuniy moliyaviy natijaga o‘tkaziladi: favqulodda voqealardan olingan foyda
summasiga- Dt 9710-«Favquloddagi foydalar», Kt 9910- «YAkuniy moliyaviy
natija» schyoti.
Favqulodda voqealardan sodir bo‘lgan zarar summasiga- Dt 9910-«YAkuniy
moliyaviy natija», Kt 9720-«Favquloddagi zararlar» schyoti.

Moliyaviy nаtijаlаrning shakllanishi hisobi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish