Morfemika - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	240.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Morfemika

Купить

Reja:

Kirish

So’z yasalishi. Asos va qo’shimchalar

Qo’shimchalar tasnifi

So’z tarkibida tartib

Test va mashqlarda morfemik tahlil..

Morfema ( yunoncha : morphe — shakl) — o ziga xos shakl va ma noga ʻ ʼ
ega
bo lgan, boshqa ma noli qismlarga bo linmaydigan, ʻ ʼ ʻ so z ʻ ( leksema )
yasash
yoki so zning shaklini hosil qilish uchun xizmat qiladigan lisoniy ʻ
birlik.
Morfemalar o zbek ʻ tilida , asosan, affiks (qo shimcha) holatida ʻ
bo ladi.
Masalan, -chi (kurashchi), -shunos (siyosatshunos), ʻ -
q (taroq), ki (tepki), li (aqlli), chan (ishchan), la (tuzla), -
illa (taqilla), lar (bolalar), rok ,
(kattaroq), -mtir (qoramtir) va hokazo.
Morfemalar
asosiy vazifasiga ko ra, 2 turga bo linadi; so z yasovchilar; ʻ ʻ ʻ
so zning
shaklini yasovchilar. Suz yasovchi Morfemalar yangi-yangi ʻ
leksemalar
hosil qilish uchun qo llanadi va o zbek tili lug at (leksik) ʻ ʻ ʻ
qatlamining
boyishida muhim rol o ynaydi. So z shakli hosil qiluvchi ʻ ʻ
Morfemalar
so zning qo shimcha ma no ifodalovchi shaklini yasaydi. ʻ ʻ ʼ
Mas:
daraxtlar (daraxt so zining ko plik shakli), balandroq (baland ʻ ʻ
so zining
daraja shakli), sarg ish (sariq so zining ozaytirma shakli) ʻ ʻ ʻ
keldim
(kel fe lining o tgan zamon birinchi shaxs birlik shakli) va boshqa ʼ ʻ
Morfemalar
mustaqil qo llanmaydi, lug aviy ma no ifodalay olmaydi, ʻ ʻ ʼ
faqat
so zning lug aviy va grammatik ma nolari shakllanishiga xizmat ʻ ʻ ʼ
qiladi.
So z tarkibida Morfema ishtirok etmasligi ham mumkin. ʻ
„Morfema“
termini va tushunchasini tilshunoslikka polyakrus tilshunosi
I.A.Boduen
de Kurtene kiritgan. Lekin Morfemaning I.A.Boduen de
Kurtene
talqini bilan ushbu, hozirgi talqini o rtasida bir qadar farq bor. ʻ


So‘zning asosiy ma’nosini ifodalab, mustaqil qo‘llana oladigan qismi
asos deyiladi. Mustaqil qo‘llana olmaydigan, asosga qo‘shilib, unga
yangi yoki qo‘shimcha ma’no yuklaydigan, shuningdek, so‘zlarni
bog‘lashga xizmat qiladigan qismga qo‘shimcha deyiladi .

Qo‘shimchalar vazifasiga ko‘ra ikki turli bo‘ladi: a) so‘z yasovchi
qo‘shimchalar, masalan, oq asosiga -la qo‘shimchasining qo‘shilishidan
«oq rangga kiritish» ma’noli yangi so‘z yasalgan; b) shakl yasovchi
qo‘shimchalar, masalan, -lar qo‘shimchasi gul asosiga qo‘shilib, uning
ma’nosidan boshqa yangi ma’no yasamaydi, gulning birdan ortiq
ekanligini bildiradi.

Asosga qo‘shilib, yangi ma’no hosil qiluvchi qo‘shimchalar so‘z
yasovchi qo‘shimchalar deyiladi . Masalan: do‘ppi + do‘z, ser + qatnov,
foyda + li, taqsim + la.

Asosga qo‘shilib, uning ma’nosiga qo‘shimcha ma’no yuklash yoki o‘zi
qo‘shilayotgan so‘zni boshqa so‘zga bog‘lash vazifasini bajaruvchi
qo‘shimchalarga shakl yasovchi qo‘shimchalar deyiladi.

Tarkibi asos va yasovchi qo‘shimchalarga
bo‘linmaydigan so‘zlarga tub so‘zlar deyiladi. Masalan:
tosh, temirga, quyoshimiz. Asosga so‘z yasovchi
qo‘shimchalar qo‘shilishi orqali hosil qilingan yangi asos
sodda yasama so‘zlar deyiladi. Masalan: toshloq,
temirchi, temirchilik, serquyosh.
So‘zning qo‘shimchalarsiz qismi asos sanaladi. Bir
umumiy asosga ega bo‘lgan so‘zlar asosdosh so‘zlar
sanaladi: tashvishli, sertashvish, tashvishlanmoq
kabi.
Asosga qo‘shilib, uning ma’nosiga qo‘shimcha
ma’no yuklash yoki o‘zi qo‘shilayotgan so‘zni
boshqa so‘zga bog‘lash vazifasini bajaruvchi
qo‘shimchalarga shakl yasovchi qo‘shimchalar
deyiladi.

Mashqlar:
-bon, -shunos, -gi, -lar, -imiz, be-, -ib, -li,
-ona, -guncha, -soz, -paz, -ga, -siz
So’z yasovchi qo’shimchalar Shakl yasovchi qo’shimchalar
Ixtirochi, guldon, suhbatlashmoq, ixtiro, tinim,
qisqich, to‘g‘ri, gul, ixtirochilik, tinmoq, qisilmoq,
tindirmoq, noto‘g‘ri, to‘g‘rilanmoq, tinimsiz,
guldor, gulchilik
Tub so’zlar Yasama so’zlar

Shakl yasovchi qo‘shimchalar vazifasiga ko‘ra ikki turli
bo‘ladi: a) lug‘aviy shakl yasovchilar; b) sintaktik shakl
yasovchilar
Asosga qo‘shilib, uning ma’nosiga qo‘shimcha ma’no
yuklovchi qo‘shimchalar lug‘aviy shakl yasovchi
qo‘shimchalar deyiladi. Ularga ko‘plik , kichraytirish-
erkalash, qarashlilik, o‘rin-joyga xoslik; sonning ma’noviy
guruhlarini, sifat va ravish darajalarini; fe’lning bo‘lishsizlik,
nisbat, vazifa shakllarini yasovchi qo‘- shimchalar kiradi.
O‘zi qo‘shilayotgan so‘zni boshqasiga bog‘lash vazifasini
bajaruvchi qo‘shimchalar sintaktik shakl yasovchi
qo‘shimchalar yoki munosabat shakllari deyiladi. Ularga
egalik, kelishik, shaxs-son, zamon, mayl va boshqa
qo‘shimchalar kiradi.

Mashq:So‘zning ma’noli qismlari ma’lum tartibga ega. Ularning joylashuvi quyidagicha
bo‘ladi:
ASOS + SO’Z YASOVCHI + LUG’AVIY SHAKL YASOVCHI+SINTAKTIK SHAKL YASOVCHI.
Ularni shartli belgilar orqali shunday ko‘rsatish mumkin:
ASOS + SO’Z YASOVCHI + LUG’AVIY SHAKL YASOVCHI+SINTAKTIK SHAKL YASOVCHI.
ni, -roq, -lab, -in, -(i)miz, -dan, -k, -lan, -
dor, -i(ng), -gan, -r, -sira, -(a)y
So’z yasovchi Lug’aviy shakl yasovchi Sintaktk shakl yasovchi

Test topshiriqlari:
1. So’zlarning eng kichik ma’noli qismlarini o’rganuvchi tilshunoslik bo’limini
aniqlang.
A) morfemika B) morfologiya
C) sintaksis D) frazeologiya
2. Odobli va adolatli insonning qalami baxt-saodat uchun xizmat qiladi, odamlarni
yaqinlashtiradi, do’stlikni mustahkamlaydi.
Berilgan gapdagi yasama so’zlar miqdorini aniqlang.
A) 7 ta B) 6 ta C) 5 ta D) 4 ta
3. Tepada cho’ziq oshqovoqlar quyoshning so’nggi shu’lalari bilan oltinlanar edi.
Gapdagi sodda yasama so’zlarning asosi qaysi turkumlarga mansub?
A) ot, sifat, fe’l B) ot, ravish, fe’l
C) sifat, ot, ravish D) fe’l, ravish, sifat
4. Qaysi javobda tarkibida fonetik o’zgarish bo’lgan sodda yasama so’z qo’llangan?
A) Ko’klam. Butun mavjudot qaytadan yasharmoqda.
B) Izg’irindan ko’zlar yoshlandi.
C) Bir-birimiz bilan eski qadrdonlardek suhbatlashdik.
D) Dalada mashinalar ko’paymoqda.

Test topshiriqlari:
1.So’zlarning eng kichik ma’noli qismlarini o’rganuvchi tilshunoslik bo’limini aniqlang.
A) morfemika B) morfologiya
C) sintaksis D) frazeologiya
2.Odobli va adolatli insonning qalami baxt-saodat uchun xizmat qiladi, odamlarni yaqinlashtiradi, do’stlikni mustahkamlaydi.
Berilgan gapdagi yasama so’zlar miqdorini aniqlang.
A) 7 ta B) 6 ta C) 5 ta D) 4 ta
3.Tepada cho’ziq oshqovoqlar quyoshning so’nggi shu’lalari bilan oltinlanar edi.
Gapdagi sodda yasama so’zlarning asosi qaysi turkumlarga mansub?
A) ot, sifat, fe’l B) ot, ravish, fe’l
C) sifat, ot, ravish D) fe’l, ravish, sifat
4.Qaysi javobda tarkibida fonetik o’zgarish bo’lgan sodda yasama so’z qo’llangan?
A) Ko’klam. Butun mavjudot qaytadan yasharmoqda.
B) Izg’irindan ko’zlar yoshlandi.
C) Bir-birimiz bilan eski qadrdonlardek suhbatlashdik.
D) Dalada mashinalar ko’paymoqda.
5.Hindubek turkiy va forsiy tillarni mukammal o’rgangan ilmli, ma’rifatli, dilkash kishi ekani uchun Boburning eng yaqin beklari qatoriga
kirgan edi.
Gapda qo’llangan yasama so’zlar miqdorini toping.
A) 5 ta B) 4 ta C) 3 ta D) 2 ta
6.So’z tarkibini o’rganuvchi tilshunoslik bo’limini aniqlang.
A) fonetika B) morfemika C) grafika D) leksika
7.Asos haqida aytilgan qaysi fikr to’g’ri emas?
A) So’zning eng kichik ma’noli qismi asos deyiladi.
B) Asos so’zning asosiy ma’nosini ifodalaydi.
C) Asos mustaqil holda qo’llana oladi.

Test topshiriqlari davomi:
D) Asos so’z yasovchi qo’shimchalar qo’shilgan sayin kengayib boradi.
8.Qaysi A) so’zga yangi ma’no yuklaydi.
B) so’zga qo’shimcha ma’no yuklaydi.
C) mustaqil holda qo’llana olmaydi.
D) so’zlarni bir-biriga bog’laydi.
9.Qaysi javobda qo’shimchalarning qo’llanish o’rniga ko’ra ikki turi qo’llangan?
A) sergaplik, noqonuniy
B) dehqonchilik, temirchilik
C) kitobxonlar, iliqroq
D) aqlli—aqlsiz, paxtakor—itoatkor
10.Qaysi javobda qo’shimchalarning vazifasiga ko’ra ikki turi qo’llangan?
A) sergaplik, noqonuniy
B) dehqonchilik, temirchilik
C) kitobxonlar, iliqroq
D) aqlli—aqlsiz, paxtakor—itoatkor
11.Qaysi javobda qo’shimchalarning tuzilishiga ko’ra ikki turi qo’llangan?
A) sergaplik, noqonuniy
B) dehqonchilik, temirchilik
C) kitobxonlar, iliqroq
D) aqlli—aqlsiz, paxtakor—itoatkor

E’tiboringiz uchun rahmat !!!

Morfemika

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish