Motivasiyaning vaziyatli rivojlanishi - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	43.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Motivasiyaning vaziyatli rivojlanishi

Купить

Motivasiyaning vaziyatli rivojlanishi
MUNDARIJA:
KIRISH.………………………………… . ……… . ……………………………3
I.BOB. Psixologiyada motiv tushunchasi ….…………..……………………..4
1. 2 . Motivatsiya haqida olimlarning fikrlari……………... …………………..…4
1.3. Motiv va motivatsiya muammosining jahon psixologiyasida
Tadqiq etilganligi…………………..…………………….. …………………….7
II.BOB. Motivatsiyaga oid tushunchalar atamalar, terminlar ………….…11
2.1 Ehtiyojlar, motivlar va emotsiyalar …………….………..……...…….........11
2.2 O ‘ zbekiston psixologlari tadqiqotlarida o ‘ z - o ‘ zini baholash va motivatsiya
muammosi ………………………..…………………………………………......15
XULOSA ……………………………………………………………………...19
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI …………….………....20
1

KIRISH
Motivatsiya — bu odamlar va boshqa hayvonlarning ma lum bir vaqtda xatti-ʼ
harakatni boshlashi, davom ettirishi yoki to xtatishi sababi. Motivatsion holatlar
ʻ
odatda agent ichida harakat qiluvchi, maqsadga yo naltirilgan xatti-harakatlarga
ʻ
moyillikni yaratadigan kuchlar sifatida tushuniladi. Ko pincha turli xil
ʻ ruhiy
holatlar bir-biri bilan raqobatlashadi va faqat eng kuchli holat xatti-harakatni
belgilaydi. [1]
Bu shuni anglatadiki, biz biror narsani amalga oshirmasdan turib,
biror narsa qilishga undashimiz mumkin. Motivatsiyani ta minlovchi paradigmatik
ʼ
ruhiy holat — bu istak . Ammo boshqa turli holatlar, masalan, nima qilish kerakligi
yoki niyatlari haqidagi e tiqodlar ham motivatsiyani ta minlashi mumkin.
ʼ ʼ
Motivatsiya „motiv“ so zidan olingan bo lib, u kishining ehtiyojlari, istaklari yoki
ʻ ʻ
undovlarini bildiradi. Maqsadga erishish uchun shaxslarni harakatga undash
jarayonidir. Ish maqsadlari kontekstida odamlarning xatti-harakatlarini
kuchaytiradigan psixologik elementlar pulga bo lgan xohishni o z ichiga olishi
ʻ ʻ
mumkin.
Majoziy ko rinishda motivatsiya eshak uchun „sabzi“ dir. Motivatsiyadan tashqari,
ʻ
eshakni ko chirish usullari Rag batlantirish, vaziyatni ko rish va hayotni tashkil
ʻ ʻ ʻ
etish, kerakli his-tuyg ular va holatlarni uyg otishdir
ʻ ʻ
Kurs ishining maqsadi : Motiv va motivatsiya muammolarini o‘rganish.
Kurs ishining vazifalari: Motivatsiya inson faoliyatiga yo‘naltirilgan aniq
ehtiyojlar va uni qo‘zg‘atuvchi voqealik sifatida
Motivatsiyaning turlarini o‘rganish
Motivatsiya kishini faoliyatga undovchi kuch,sabab yoki ehtiyojlar yig‘indisi
sifatida.
Motivatsiya muammolari majmuasi.
Kurs ishining ob’ekti : M otivlar, motivatsiyalar, motivlar muammosi , shaxs
faoliyatida motivatsiyaning o‘rni.
2

Kurs ishining tuzilishi : Kurs ishi 2 bob 4 bo‘lim xulosa va foydalanilgan
adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
I.BOB. Psixologiyada motiv tushunchasi
1.2. Motivatsiya haqida olimlarning fikrlari
Faoliyatning amalga oshishi va shaxs xulq - atvorini tushuntirish uchun
psixologiyada motivatsiya va motiv tushunchalari ishlatiladi . Motivatsiya
tushunchasi motiv tushunchasidan kengroq ma’noga ega.
Motiv - inson xulq-atvorning ichki barqarorligi, harakatta undovchi tushunchadir.
Motivatsiya esa xulq-atvorni psixologik va fiziologik boshqarishning dinamik
jarayoni bo’lib, unga tashabbus, yo’nalganlik tashkilotchilik , qo’llab-quvvatlash
kiradi. Ta’lim jarayonida o’sish motivlari "nima uchun” “nimaga?’, “qanday
maqsad bilan?” kabi savollar asosida yuzaga keladi. Motivlar birinchidan, o‘quv
faoliyatiga undasa, ikkinchidan, maqsadga erishish uchun zarur yo‘l va usullar
tanlashga yordam beradi. O‘quv faoliyatida o‘quv motivlar o‘quvchilar tomonidan
tanlanib, ular o‘quvchining maqsadi, qiziqishi , kelajak rejalari bilan bevosita
bog‘liq bo‘ladi. Yosh xususiyatlaridan kelib chiqqan holda o‘quv motivlari turli
yosh davrlarida turlicha bo‘ladi.
Motivatsiya inson xulq-atvori uning bog‘lanishi, yo‘nalishi va faolligini tushuntirib
beruvchi psixologik sabablar majmuini bildiradi. Bu tushuncha u yoki bu shaxs
xulqini tushuntirib berish kerak bo‘lganda ishlatiladi. Shaxsning jamiyatda
odamlar orasidagi xulqi va o‘zini tutishi sabablarini o‘rganish tarbiyaviy
ahamiyatga ega bo‘lgan narsa bo‘lib, masalani yoritishning ikki jihati farqlanadi;
a) ichki sabablar, ya’ni xatti-harakategasining sub’yektiv psixologik xususiyatlari
nazarda tutiladi (motivlar, ehtiyojlar, maqsadlar, mo‘ljallar, istaklar , qiziqishlar).
b) tashqi sabablar, ya’ni faoliyatning tashqi shart-sharoitlari va holatlari. Bular ayni
konkret holatlarni kelib chiqishiga sabab bo‘ladigan tashqi stimunlardir.
Shaxs xulq-atvorini ichkaridan, ichki psixologik sabablar tufayli boshqarish odatda
shaxsiy dispozitsiyalar ham deb yuritiladi. Shaxs tomonidan anglanilishi yoki
anglanmasligi ham mumkin. Ba’zan shuday bo‘ladiki, shaxs o‘zi amalga oshirgan
3

ishi yoki o‘zidagi o‘zgarishlarga nisbatan shakllangan munosabatning haqiqiy
sababini o‘zi tushunib yetmaydi “nega? Degan savolga o‘zim ham bilmay qoldim,
bilmayman deb javob beradi”. Bu anglanmagan dispozitsiyalar yoki ustanovkalar
deyiladi. Agar shaxs biror kasbga ongli tarzda qiziqib, uning barcha sir-asrorlarini
egallash uchun astoydil harakat qilsa , unda vaziyat boshqacharoq bo‘ladi, ya’ni
dispozitsiya anglangan ongli hisoblanadi.
Eng keng tarqalgan ta’riflarga ko‘ra, motiv - bu kishini faoliyatga undovchi kuch,
sabab yoki ehtiyojlar yig‘indisidan iboratdir.Motiv tushunchasiga olimlar
tomonidan quyidagicha ta’rif beriladi:
A.Maslouning fikricha, motiv bu ehtiyojlar yig’indisidir.
S.L.Rubinshteynning ta’kidlashicha, motiv bu ehtiyojning his qilinishi va
qondirilishi.
A.N.Leontev - motivni inson faoliyatiga yo‘nalgan aniq ehtiyojlar va uni
qo‘zg‘atadigan voqelik deb hisoblaydi.
Motiv-ma’lum ehtiyojlarni qondirish bilan bog‘liq faoliyatga undovchi sabab.
Motivatsiya keng ma’noda inson hayotining (uning xulq-atvori ,faoliyatining)
murakkab ko‘p qirrali boshqaruvchisi deb qaraladi.
Motivatsiya - insonni faoliyatga undashning murakkab, ko‘p darajali tizimi bo‘lib,
u o‘zida ehtiyojlarni, motivlarni, qiziqishlarni, ideallarni , intilishlarni,
ustanovkalarni, emotsiyalarni, normalarni, qadriyatlarni
mujassamlashtiradi. Motivatsiya - murakkab tuzilma , faoliyatni harakatlantiruvchi
kuchlar majmuasi bo‘lib, u o‘zini mayllar, maqsadlar, ideallar ko‘rinishida
namoyon qiladi va inson faoliyatini bevosita aniqlab, boshqarib turadi.
V.S.Merlin motivlar tizimlarining ayrim jihatlarini ancha batafsil yoritib bergan. U
motivlar tizimlarining shakllanish jarayonini quyidagicha tasavvur etadi: "turli
motivlar bora-bora o‘zaro bog‘liq va bir-biriga tobe bo‘lib boradi hamda oxir
oqibatda motivlarning yaxlit tizimi vujudga keladi". V.S.Merlin fikricha,
motivlartizimining shakllanishi jarayonida nafaqat motivlar barqarorligi, balki
motivlarni anglash kabi shartlar bajarilishini talab etiladi. Demak, V.S.Merlin
bo‘yicha motivlari tizimlari o‘zaro bog‘liq va bir-biriga tobe shaxs motivlarining
4

bir butun yig‘indisidan iborat. Ammo V.S.Merlin garchi motivlar tizimlarining
ayrimlarini haqiqatdan ham muhim jihatlarini ko‘rsatib o‘tgan bo‘lsa ham,
motivlar o‘rtasidagi tizimli munosabatlarni motivlar tizimlari va faoliyat ko‘rsatish
muammosini tadqiq etmagan.
5

1.3. Motiv va motivatsiya muammosining jahon psixologiyasida
Tadqiq etilganligi
Jahon psixologiyasi fanida motivatsiyaning keng ko‘lamda
o‘rganilishi natijasida u mazmun , ma’no, mohiyat jihatdan yanada kengaydi,
original nazariy va amaliy materiallar bilan boyidi. Shuning bilan birga
motivatsiya bir qancha mustaqil yo‘nalishlarga parchalanib ketishi tufayli uning
tadqiqot predmeti quyidagilarga qaratila boshladi:
A) jabhalarga(ma’noviy, dinamik tomonlarga),
B) darajalarga (ijtimoiy, biolog, tag zaminiy),
V) mexanizmlarga (mustahkamlash, yordam ko‘rsatish, siqib chiqarish va
hokazolarga).
SHunday qilib, inson xulq atvorining determinatsiya qiladigan sabablar majmuasi
hozirgi zamon motivatsiya psixologiyasi o‘rganadigan u yoki bu munosabatni
o‘zida aks ettiruvchi, o‘ziga hos jabhalari va darajalarini bevosita va tag-zamin,
genetik va vaziyatli, to‘g‘ri va teskari atamalar bilan nomlash imkoniyatini
vujudga keltirdi. Motiv va motivatsiya muammolarini tadqiq etishda rus va sobiq
ittifoq psixologlari o‘zlarining munosib hissalarini qo‘shganlar, jumladan,
K.D.Ushinskiy, I.M.Sechenov, I.P.Pavlov, V.M.Bexterev, A.F.Lazurskiy,
V.M.Myasishchev, A.A.Uxtomskiy, L.S.Vigotskiy, S.L.Rubinshteyn,
A.N.Leontev, P.M.YAkobson va boshqalar. XX asr boshlarigacha bo‘lgan
ijtimoiy-tarixiy davrning eng muhim va maxsus tadqiqoti L.I.Petrajitskiyning
“Inson xatti-harakati motivlari to‘g‘risida” nomidagi Peterburg universitetida
tayyorlagan ilmiy ishi hisoblanadi(1904). O‘z izlanishida muallif motivatsiyaning
ilmiy nazariyasini yaratish g‘oyasini ilgari surish bilan birga uning psixologiya va
boshqa fanlar uchun nihoyatda muhim ahamiyat kasb etishini ta’kidlab o‘tadi.
Uning mulohazasicha, shaxs fe’l-atvorini oqilona baholash uchun motivatsiyani
hisobga olmaslik aslo mumkin emas.
6

Xuddi shu bois u mazkur davr uchun huquqshunoslik (huquqni tushunish)
motivlari masalasini o‘rganish ijtimoiy zaruriyatligini qayd qiladi.Motivlar hal
qiluvchi, harakatlantiruvchi mexanizm ekanligini ta’kidlaydi. SHunga qaramasdan,
L.I.Petrajitskiy inson va uning motivatsiyasi muammosini psixologizatorlik
pozitsiyasidan turib tahlil qiladi hamda sharhlaydi, lekin bu psixologik voqelik
muallifning ilmiy chekinishi emas , albatta. O‘z zamonasining buyuk
eksperimentatori A.F.Lazurskiy (23) psixik jarayonlar va shaxs xususiyatlarini
tadqiq etayotganida motivlar masalasiga qiziqish bilan yondashadi. Buning uchun
muallif o‘z izlanishlarida “mayllar va xohishlar kuchi hamda zaifligi”, “motivlar
kurashiga moyilligi”, “motivlar muhokamasiga tortilganligi”, “xohishning
qadriyatga ega ekanligi, aniq xususiyatliligi” singari kontekstlar orqali o‘rganishga
intiladi. SHuning bilan birga A.F.Lazurskiy intilish rivojining darajasi ongli
irodaviy zo‘r berish bilan bog‘liq ekanligini alohida ta’kidlab o‘tadi.Xuddi shu
bois u shaxsning tadqiqot dasturida bunday munosabatlar tizimiga keng o‘rin
ajratadi.
G‘arb psixologiyasida motivatsiya muammolari Spinoza,Gobbs, Dekart
asarlaridayoq o‘z ifodasini topgan. Ushbu masalalar bilan assotsionistik,
introspektiv, bixeviorizm , geshtaltpsixologiya, psixoanaliz psixologiya
maktablarining namoyandalari keng ko‘lamda shug‘ullanganlar(U.Djeyms,
E.Tolmen, K.Xall, K.Levin, Z.Freyd va boshqalar). Bixeviorizm nazariyasiga
binoan xulq motivi tashqi ta’sirga tana a’zolarining javob reaksiyasi sifatida
vujudga keladi(A+SH). Jahonga mashhur bo‘lgan “Stimul-reaksiya” formulasiga
asoslangan bixevioristlar instinktiv xulq motivini insonning fe’l-atvoriga mexanik
ravishda ko‘chirishni anglatib keladi. Ularning talqiniga qaraganda, inson xulqi
ongsizlikdan iborat bo‘lib, tashqi qo‘zg‘atuvchi “stimul” tufayli tana a’zolarining
javob reaksiyasi tariqasida yuzaga keladi. G‘arb psixologiyasida motivatsiya
muammolari Spinoza,Gobbs, Dekart asarlaridayoq o‘z ifodasini topgan. Ushbu
masalalar bilan assotsionistik, introspektiv, bixeviorizm, geshtaltpsixologiya,
psixoanaliz psixologiya maktablarining namoyandalari keng ko‘lamda
shug‘ullanganlar(U.Djeyms, E.Tolmen, K.Xall, K.Levin, Z.Freyd va boshqalar).
7

Bixeviorizm nazariyasiga binoan xulq motivi tashqi ta’sirga tana a’zolarining
javob reaksiyasi sifatida vujudga keladi. Jahonga mashhur bo‘lgan “Stimul-
reaksiya” formulasiga asoslangan bixevioristlar instinktiv xulq motivini insonning
fe’l-atvoriga mexanik ravishda ko‘chirishni anglatib keladi. Ularning talqiniga
qaraganda, inson xulqi ongsizlikdan iborat bo‘lib, tashqi qo‘zg‘atuvchi “stimul”
tufayli tana a’zolarining javob reaksiyasi tariqasida yuzaga keladi.
Bixevioristlarning fikricha, psixologiyaning predmeti psixika emas, balki
reaksiyalar majmuasi bo‘lmish xulqdir. Hozirgi zamon bixevioristlari stimulni
tashqi qo‘zg‘atuvchi sifatida qaraydilar, tana a’zosining ichki quvvatini
faollashtiradi deb tushunadilar.
Neobixevioristik konsepsiyalarda yangi turtki (qo‘zg‘ovchi) larning paydo bo‘lishi
(drayv) insonning organik ehtiyojini qondirishninng stimul natijasi bilan
muvofiqlashuvi tariqasida talqin qilinadi. V.M.Daugall Darvinning biologik
determinizm ta’limotini vulgarlashtirib, motivatsiyani tug’ma xususiyatini
asoslashga, tug‘ma instinkt bilan uni qiyoslashga intiladi. Buning uchun muallif
oldin 14 ta, keyinchalik esa 18 ta inson instinktlari hukm surishini ajratib
ko‘rsatadi va ularni sharhlab beradi. Uning karashlari o‘zgarishga yuz tutgan
bo‘lishiga qaramay, bu sohaga oid talqinlar qolaverdi, bunga instinkt energiyasi
tug’maligi, impulsivligi g‘oyalari bixevioristik konsepsiyadan tashqariga chiqishga
imkon bermaydi. Psixoanalitik konsepsiya bixeviorizmdan farqli o‘laroq,
motivatsiyaning negizida insonga xos bo‘lgan mayllar yotishini tan oladi. Buning
manba sifatida maylni tortuvchi tana a’zosining qaysi bir qismidagi somatik
jarayon tushuniladi.
G.Ollport o‘z asarida personalistik yo‘nalishning namoyandasi tariqasida inson
motivatsiyasi mohiyatini ochishda shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvni tatbiq etish
g‘oyasini ilgari suradi.Uning o‘zini o‘zi namoyon qilish nazariyasida shaxs
motivatsiya sub’ekti tariqasida tahlil, talqin qilinadi. O‘zining shaxs konsepsiyasini
bayon qilishda uni “ochiq tizim” sifatida talqin qilib , motivatsiyaga undovchi
doirada motivning quyi (biologik ehtiyoj) va yuqori (rivojlanish) darajalariga
ajratadi.
8

Hozirgi zamon psixologiya fanida “motivatsiya” termini psixologik yangilanishlar,
o‘zgarishlar, holatlar, jarayonlar yig‘indisini umumlashtiruvchi tur(jins)
tushunchasi sifatida qo‘llaniladi. Motivatsiya hayotiy muhim ahamiyatga ega
bo‘lgan tabiiy va ijtimoiy shart-sharoitlarga, jismlarga xulq-atvorni yo‘naltiruvchi
qo‘zg‘atuvchi tariqasida baholanishi mumkin. Chunki u pirovard maqsadga
yo‘nalganlikni, tanlovchanlik, fikr yuritishdagi g‘arazgo‘ylikni aniqlovchi psixik
aks ettirish, shuningdek, uning yordami bilan faollikni boshqarish holati tasavvur
qilinadi. Motivatsiyaning keng ko’lamda bunday talqin qilinishi uni turmushda
odamlar tomonidan bevosita shunday tushunishga mos tushadi. Omma nima uchun
jonli mavjudod aynan shunday xatti-harakatni amalga oshiradi, nega boshqacha
yo‘sinda ish tutmasligini izohlash imkoniga ega.Boshqacha so‘z bilan aytganda,
ushbu psixologik voqelik negizida xulqatvorning sababiy shartlanganlik omili
yotadi.
Hatto jahon psixologlari “motivatsiya” tushunchasini “talab”, “intilish”,
“qo‘zg‘ovchi”, “ehtiyoj”, “zaruriyat” kabi atamalar bilan almashtirishga harakat
qiladilar. Bunday yondashuvlar, qarashlar , pozitsiyalar mavjudligi ta’riflarning
xilma-xilligini keltirib chiqaradi. Buning natijasida motivatsiyaning ma’noviy va
shakliy jihatlari orasidagi munosabatda chigalliklar yuzaga keltiradi. Lekin
psixologiya kategoriyalarining “ichki regulyator nuqtai nazaridan” tadqiqoti, ularni
ma’lumotlar bilan boyitish, yangi psixologik xususiyatlari va qirralarini ochish har
qanday cheklanish yoki cheklanganlikni inkor etadi. Shuning uchun motivatsiyaga
taalluqli terminlarni qo‘llash maqsadga muvofiqlikni ta’minlashga xizmat qilsa, u
holda qat’iy qabul qilingan, saralangan tushunchalardan foydalanishga imkon
tug‘diradi.
9

II.BOB. Motivatsiyaga oid tushunchalar atamalar, terminlar
2.1 Ehtiyojlar, motivlar va emotsiyalar
Motivatsiyaga oid tushunchalar atamalar, terminlar turlicha ma’noda
qo‘llanilishi bir tomondan uning yangi xususiyatlari yoki sifatlarini ochishga
xizmat qilsa-da, lekin ikkinchi tomondan ilmiy izlanishlarda muayyan darajada
qiyinchiliklarni vujudga keltiradi.Ushbu psixologik voqelik o‘ta munozarali omil
sifatida talqin qilishga arziydi. Sobiq ittifoq psixologi A.N. Leontev motiv,
motivatsiya to‘g‘risida turlicha yondashuvlar, nazariyalar, ta’riflar mavjud
ekanligiga e’tiroz bildirib , bu haqda u shunday mulohaza yuritadi: “Motiv” termini
qo‘llanishida shu darajada xilma xillik mavjudki, balki ularni tartibga keltirishning
iloji ham yo‘qdir. “Motiv” terminini shu yo’sinda qo‘llanilishi shunday ta’sirot
qoldiradiki, go‘yoki “motiv” tushunchasi turlicha ashyolar joylashtirilgan katta
qopga aylanib qolganga o‘xshaydi. Motivlar yoki motivlashtiruvchi omillar
qatoriga, jumladan ishtaha, mayl, impuls, odat, malaka, xohish, his-tuyg‘ular,
qiziqish, maqsad, hattoki yanada yaqqolroq motivlar, masalan, elektr toki bilan
qitiqlash, huzr-halovat yoki mamnuniyatni sezish, o‘ziga bino qo‘yishlik, maosh,
ideallar kiritiladi (kitob:
Ehtiyojlar, motivlar va emotsiyalar , M., 1971, 14-bet). Insonlarga aloqador
motiv va motivatsiya tushunchalari qo‘zg‘atuvchilar va qo‘zg‘ovchilarning barcha
turlarini o‘z ichiga oladi, chunonchi, motivlar, ehtiyojlar, qiziqishlar, maqsadlar,
intilishlar, motivlashgan ustanovkalar va boshqalar. Motiv va motivatsiya keng
ma’noda xulq-atvor determinatsiyasi sifatida belgilanishiga qaramay, ko’pgina
tadqiqotchilar ularni juda tor ma’noda tadqiq qilib, ilmiy jihatdan tekshiradilar ,
hattoki izlanuvchilar shartsiz reflektor aktlarining miqdorini, affektiv, stress va
10

ekspressiv reaksiyalarni ularning tizimiga kiritadilar.
Bir qator psixologlar motiv va motivatsiya energik; ma’noviy tomonlarini o‘zaro
solishtiradilar, tadqiqotchilar ularni tub ma’nodagi energetik bioquvvat faolligining
manbai sifatida talqin qilib, ma’noviy va ma’naviy jabhalarni hisobga olmay turib
tushuntirishga intiladilar. Sobiq ittifoq psixologiyasida motiv va motivatsiya tizimi
inson hayoti va faoliyatiga uzluksiz ravishda yo‘naltirilgan murakkab tuzilishga
ega bo‘lgan boshqaruvchisi (regulyatori) sifatida tushuniladi. Jumladan,
S.L.Rubinshteyn motivlashgan borliqni aks ettirishdagi rolini ko‘rsatib, shunday
mazmundagi mulohazalarni ta’kidlab o‘tadi: birinchi bo‘lib kuzatish ob’ektlari
emas, balki ehtiyoj ob’ektlari va shaxs xatti-harakatlari beriladi. Motivlashgan
ustanovkalarning faollikka oid o‘ziga xosligi ham shunday tuzilishga ega va u o‘zi
xohlagan borliq elementlari va holatini belgilashga xizmat qiladi. Ularning
fikricha, tashqi olamga munosabatning faol motivatsion xususiyatini ko‘rsatib
o‘tishning o‘zi kifoya. S.L.Rubinshteyn “ong- bu faqatgina aks etish emas, balki
insonning tashqi muhitga nisbatan munosabati hamdir” deb yozadi.
Motiv va motivatsiya tuzilishini genetik bosqichda tarkib topish ehtimolini tahlil
qilish natijasida ularning sodda bir bosqichli tizimlardan murakkab, ko‘p bosqichli
yuksak darajaga o‘sib o‘tish jarayoni ishonchli omillar yordami bilan yaqqol
ko‘rsatib beriladi. Umumlashgan ma’lumotlarning ko‘rsatishicha, motiv va
motivatsiyaning tuzilishi muammosini tadqiq etilishi tufayli ularning dinamik va
ma’noviy jabhalari birligi prinsipidan kelib chiqilish maqsadga muvofiq. Motiv va
motivatsiya tuzilishiga oid masalaga yondashish jarayonida butun e’tiborni
ularning mazmuniy jihatini alohida ko’rsatishga ma’noviy tomonlarining
birlamchiligini belgilashga qaratiladi. Inson xulq-atvor motivi va motivatsiyasi
tuzilishini , ularning asosiy funksional mexanizmlarini hamda shakllanish
jarayoniga yo‘naltirishning strategik rejasini ishlab chiqish muammosini
psixologik jihatdan tushuntirish uchun individning psixik rivojlanishi tahliliga
o‘ziga xos ravishda taktik yondashish maqsadga muvofiq.
Shaxs motivlari va motivatsiyasi oqimi muammosi uning ham metodologik, ham
nazariy munosabatlarni tekshirish demakdir. Chunki to hozirgi davrgacha sobiq
11

ittifoq psixologiyasida ularning ko‘pgina qismlari, tomonlari o‘z yechimini topa
olmagan. Uzoq xorij psixologlari orasida “biologik ehtiyojlar asosida inson
motivlari yotadi”, degan qarashlar majmuasi keng ko‘lamda qo‘llanilib
kelinmoqda. Chunonchi , AQSHlik B.Damellning fikricha, to‘qimada vujudga
kelgan ehtiyojlar qo‘zg‘atuvchining asosiy manbai hisoblanadi.Mazkur g‘oya
yuzasidan mulohaza yuritgan Danlen esa “qo‘zg‘alish biologik to‘qimalardan
chetga chiqmaydi”, degan fikrga qat’iy ishonadi.Gilfordning ta’kidlashicha,
faollikning birlamchi manbai ovqatdan iboratdir.Lekin muallif o‘z fikrini izchil
ochib berishga intilmaydi. Ushbu vaziyatni baholashda psixologik muammolar
oqimi bilan motiv va motivatsiyalarning biologik oqimi o‘rtasida yuz beruvchi
o‘zaro o‘rin almashishning sodir bo‘lishini mulohaza doirasidan tashqari
chiqmasligi lozim. Chunki biologik shartlangan reja faollik manbai o‘zaro o‘rin
almashish jarayonlari dissimilyasiya sifatida namoyon bo‘ladi. Holbuki biologik
holatlar psixik jarayonlarning moddiy asosini tashkil qiladi. Xuddi shu bois ular
birlamchi manba va psixik faollikning negizi tariqasida yuzaga keladi.
Chet el olimlarining motivatsiya sohasidagi tadqiqotlari orasida G.Olportning
motivlar funksional avtonomiyasi nazariyasi alohida o‘rin egallaydi. Bu nazariyada
motivlar transformasiyasi, tizimli rivojlanishi jarayon sifatida talqin etiladi.
G.Olport o‘z konsepsiyasida tizimlarning umumiy nazariyasi g‘oyalaridan,
ayniqsa, ochiq tizimlar haqidagi g‘oyadan keng foydalangan. Olimning fikricha,
shunday motivlar borki, ular yarim yopiq tizimlarning tabiatiga monand faoliyat
ko‘rsatadi va rivojlanadi, ya’ni funksional avtonomiyaga ega. Bir tizimga kiruvchi
motivlarni G.Olport reaktiv, tashqi undovga muhtojlik qonunlariga bo‘ysunuvchi
motivlar deb ataydi. G.Olport tomonidan shaxs motivlarining ochiq tizimlar
sifatida tahlil etilishi, shaxs va shaxs motivlari taraqqiyoti chegarasiz jarayon
ekanligini ta’kidlash uchun imkoniyat beradi. Shunday qilib , biz shaxs motivasion
sohasi haqidagi turli qarashlar, ularda tizimli yondashuv g‘oyalarining aks etishi
masalasini ko‘rib chiqdik. Mazkur qarashlar motivatsiya sohasidagi zamonaviy
tadqiqotlarning ajralmas qismiga aylandi. Ko‘rsatib o‘tilganidek, psixolog olimlar
tomonidan motivasion soha 276 tizimliligiga oid turli jihatlarni qayd qilinmoqda.
12

Ayni damda motivasion mexanizmlar haqidagi tizimli yondashuvga asoslangan
tasavvurlar turli yo‘nalishlarda tadqiq etilmoqda. Biroq tadqiqotlarning barchasini
bir yo’nalish - motivasion hodisalar o‘rtasidagi ma’no hosil qiluvchi aloqa va
munosabatlarni tadqiq etish atrofida birlashtirish mumkin. Ko‘pchilik psixologlar
fikricha, motivatsiya muammosi shaxs psixologiyasining markaziy muammosidir.
Xornining ta’kidlashicha, inson xulqi motivatsiyasini boshqa motivlar yordamida
aniqlash mumkin. Jumladan, birlamchi bezovtalanish atrof-muhitga nisbatan
dushmanlik hissini tug’diradi, xavfsizlikka ehtiyoj esa insonni boshqa odamlar
tomonidan baholash va o‘z-o‘zini baholashga nisbatan ichki intilishini vujudga
keltiradi. E.Fromm ham o‘z qarashlarida ibtido masalasiga katta e’tibor bermaydi,
chunki uni qiziqtirgan muammo inson xulqi jabhalarida ijtimoiy va psixologik
omillarning o’zaro ta’sir o‘tkazish jarayonidir.
13

2.2 O‘zbekiston psixologlari tadqiqotlarida o‘z-o‘zini baholash va motivatsiya
muammosi
O‘quv faoliyati motivatsiyasi muammosi hamdo‘stlik davlatlari qatori
respublikamizda ham ilmiy tadqiqot olib borayotgan olimlar tomonidan keng
miqyosda o‘rganib kelinmoqda. Jumladan , keyingi yillarda mazkur ilmiy
muammolarning turli jabhalariga nisbatan qiziqish yanada kuchayib bormoqda.
Bunga yaqqol misol sifatida respublikamiz miqyosida ushbu muammo yuzasidan
tadqiqot ishlarini olib borayotgan taniqli psixolog olimlarni ta’kidlab o‘tish joizdir.
Bular sirasiga respublikamizda psixologiya fanining rivojlanishiga amaliy
vanazariy hissasini qo‘shib kelayotgan M.G.Davletshin rahbarligidagi
uningshogirdlari A.Q.Saitova, F.I.Haydarovlar hamda E.G‘.G‘oziev va
E.Z.Usmonova,V.A.Tokareva, A.A.Fayzullaev, R.Asomova, U.Jumaev va
boshqalarning ushbu muammo yuzasidan olib borgan tadqiqotlarini kiritishimiz
mumkin. Keyingi o‘n yilliklar mobaynida M.G.Davletshin rahbarligida
ushbumuammo yangicha ilmiy asosda talqin qilinib, keng ko‘lamda
o‘rganilmoqda.
M.G.Davletshinning fikrlariga ko‘ra, O‘zbekiston kelajagi bo‘lgan yoshlar har xil
sohaning mazmuniga ongli ravishda yondashuvi orqali, ularni mumkin qadar
ertaroq, to‘g‘ri va oqilona tasavvur qiladi. M.G.Davletshin konsepsiyasidan kelib
chiqqan holda olib borilgan tadqiqotlardan biri A.Q.Saitovaning "O‘smir yoshidagi
o‘quvchilarning o‘quv motivlarini va qadriyatlarini o‘rganishga" bag‘ishlangan
ishdir. Bu ishda muallif o‘smir yoshining xususiyatlariga tayangan holda bir qator
xulosalarga kelgan. Xususan tadqiqotchi fikriga ko‘ra, o‘smirlar o‘quv faoliyatida
potensial hisoblangan motiv o‘z-o‘zini namoyon qilish motividir;o‘ quv faoliyati
o‘smir o‘quvchilarda o‘z-o‘zini takomillashtirishga, bu esa o‘quv faoliyati bilan
14

bog‘liqdir. Muallif tomonidan olib borilgan ilmiy izlanishlarda shaxsdagi
qadriyatlar yo‘nalganligining o‘quv faoliyatga bog‘liqligi masalalari tadqiq
qilinadi. V.A.Tokarevaning "Kichik maktab yoshidagi bolalarning ijtimoiy
burchga nisbatan shakllanish psixologiyasiga" tadqiqotlarida o‘quvchilar o‘quv
faoliyati motivlarini o‘rganish borasida olib borilgan tadqiqotlarda va
izlanishlarida burch motivini shakllanishiga jamiyatning ta’sirini o‘rganish muhim
sanalishi ko‘rsatib o‘tiladi.
`E.G‘.G‘oziev tadqiqotlarida o‘smir o‘quvchilarning o‘quv faoliyatiniboshqarish
xususiyatlari o‘quv faoliyatini rejalashtirish, o‘z-o‘zini nazorat qilish, o‘z-o‘zini
baholash jarayonlari haqida mulohaza yuritiladi. Tadqiqotchi o‘quv faoliyatini
boshqarishning diagnostik metodini ishlab chiqib, psixologiya fanining kam
o‘rganilgan sohalaridan biri bo‘lgan o‘qish faoliyatini boshqarish muammosining
nazariy va amaliy , empirik tomonlarini yoritib beradi. Shuningdek, mazkur
tadqiqotlarda o‘qish va o‘qitish jarayoni uchun tavsiyanoma ishlab chiqilgan, o‘z-
o‘zini anglash bosqichlari to‘g‘risida ma’lumot berilgan.
E.Z.Usmonovaning ilmiy tadqiqotida o‘quvchilarning o‘quv faoliyati jarayonidagi
qarama-qarshilik, motivatsiya, ijod va shaxs muammolari o‘rganilgan.
Tadqiqot davomida ikki asosiy motivatsiya toifasining munosibligini tushunish
muhim bo‘lgan, muvaffaqiyatga erishish motivatsiyasini odamda tashqi
motivatsiyaga kiritiladi. F.I.Haydarovning "Qishloq maktabi o‘quvchilarida o‘qish
motivlarining shakllanishi" nomli ilmiy izlanishlarida o‘quv motivlari ularning
xususiyatlari, o‘qitish jarayonida ijobiy va salbiy motivlarning ta’siri keng
qamrovda o‘rganilgan. Shuningdek, muallif o‘quvchilarning yosh xususiyatlariga
bog‘liq holda o‘qish motivlarini namoyon bo‘lishining regional tafovutlarni
o‘rganishga asosiy e’tiborni qaratgan. Muallifning ishlariga nazar tashlar ekanmiz,
o‘qish motivlarini bir qator turkumlarga ajratgani, ya’ni obro‘ga intilish , kasbga
qiziqish, muvaffaqiyatga erishish va boshqalarni yuzaga kelishiga ta’sir
ko‘rsatuvchi ob’ektiv, sub’ektiv omillarni, shuningdek rivojlanish mexanizmlarini
ishlab chiqqanligini ko‘ramiz. U esa ta’lim faoliyatida o‘quvchiga samarali
yondashish mezoni hisoblanadi.
15

Xulosa
Xulosa o‘rnida shuni keltirish mumkinki, o‘quv motivatsiyasini talabalarda
shakllantirish oliy maktab psixologiyasi, pedagogik psixologiya tarmoqlarining
markaziy va dolzarb muammolaridan biri bo‘lib hisoblanadi. Xuddi shu bois
hozirgi zamon ta’lim va tarbiya tizimining muhim jabhasi-motivatsiya(motiv)
masalasini tadqiq etishdir. O‘quv jarayonining motivatsion saboq oluvchilarida
uzluksiz ravishda O‘zgaruvchi, ba’zida tubdan zid tuzilishga ega bo‘lgan turli
xususiyatli turtki, qo‘zg‘atuvchi, hatto boshqaruvchi(regulyator) sifatida
gavdalanadi.
Mamlakatimiz fuqarolarining yurtimizda va uning tashqarisida sodir bo’layotgan
ijtimoiy, ijtimoiy-psixologik voqelikka, shaxslararo va millatlararo muomala
xususiyatiga, maromiga , umuminsoniy hamda milliy qadriyatlarga nisbatan
munosabatlari ijtimoiy muhitni (makro, mikro, mezo ) harakatlantiruvchi kuchni
o‘zida mujassamlashtiradi.
Xalq ommasining jamiyatga, tabiatga, yakka shaxsga nisbatan munosabatlari
ehtiyojlarda, xohish-istaklarda, qiziqishlarda, xulq-atvor (faoliyat, muomala)
motivlari yoki motivatsiyalarida, iymon-e’tiqodda, qarashlarda, g‘oyalarda, milliy
an’analarda o‘z ifodasini topadi.Munosabatlar negizida esa inson ongidagi
timsollar, tasvirlar , tasavvurlar, taassurotlar, kechinmalar, irodaviy xislatlar,
xarakter sifatlari, yuksak his-tuyg‘ular, aql-zakovat, barkamol shaxsning barqaror
fazilatlari yotadi. Milliy istiqlol mafkurasining mustaqilligi,
mustahkamligi, barqarorligi ,qudratliligi mamlakatimiz fuqarolarining istagi,
intilishi, faoliyat
16

rejasi, xulq-odobi, muomala maromi, yaqqol vazifasi bilan bevosita
uyg‘unlashuviga bog‘liq.
Shuni ta’kidlash joizki, insonning ijtimoiy hodisalarga, holatlarga, voqeliklarga
nisbatan munosabatining psixologik mohiyati uning ongli, faol, yaxlit, maqsadga
yo‘naltirilgan, ijtimoiy shartlangan shaxsiy tajribasining tizimiga asoslangan
muvaqqat aloqalarining hamda sub’ktiv jabhalarning majmuasidan iboratligidadir.
Hodisa va voqeliklarning fuqaro (omma, xalq) tomonidan baholanishi va berilgan
bahoning oqilligi , haqchilligi yoki uning his-tuyg‘ular, emotsional kechinmalar
tazyiqi ostida amalga oshirilganligi kayfiyat, shijoat, asabiylashish(affekt),
zo‘riqish, tanglik(stress) jarayonlarida yuzaga keladi.
Ijtimoiy munosabatlar bilan g‘oyalar o‘rtasidagi jarayonlarning o‘zaro muvofiqligi,
qarama-qarshiligi, nizoli, mojaroli xususiyatga ega ekanligi ommaviy
baholashning asosiy ko‘rsatkichi vazifasini bajaradi. Ijtimoiy hodisalar va
holatlarni baholashyakka shaxs, guruh, jamoa tomonidan taqlid (imitatsiya),
yuqtirish, yuqish, ishontirish, ta’sir o‘tqazish kabi psixologik vositalar orqali
ijtimoiy turmushda amalga oshadi. Insonning biron-bir narsaga yoki holatga taqlid
qilishi ixtiyoriy tarzda vujudga kelsa, ommaviy yuqish esa ixtiyorsiz ravishda hosil
bo‘ladi.
Tabiatda yoki jamiyatda sodir bo‘lgan va bo‘layotgan voqelik yuzasidan dalillar
keltirish, bildirilgan fikrni mantiqiy shakllar(hukm, xulosa, tushuncha) yordami
bilan asoslash tufayli shaxs shu narsaga ishontiriladi , buning natijasida fikrlarda
(mulohazalarda) umumiylik ro‘y beradi.
Yuzaga kelgan, sodir bo‘lgan hodisa yoki holatni ommaviy tarzda baholash jamoa
a’zolarining aqlzakovatiga, ma’naviy-madaniy darajasiga, mentalitet
ko‘rsatkichiga, qarashlariga, e’tiqodlariga, fikrlashning mustaqilligiga, ijodiyligiga,
fikrning chuqurligi, teranligi va tezligiga, favqulodda yuzaga kelgan yaqqol
sharoitga bog‘liqdir.
Ijtimoiy munosabatlar omma orasidagi stereotiplar, assotsiatsiyalar ,
identifikatsiyalar, refleksiya va antitsipatsiyasiyaga asoslanadi. Ommaning ijtimoiy
va shaxsiy tajribasi bilan diniy ta’limot o‘rtasidagi uzviy aloqalar ham o‘zaro
17

munosabatlar mohiyatiga ta’sir etadi. Shaxslararo, millatlararo munosabatlar
majmuasi esa motivatsiya(motiv) negizda mujassamlashadi. Oddiy turtki sifatidagi
motiv takomillashuv evaziga motivatsiyaga(motivlar majmuasiga) o‘sib o‘tadi.
Faoliyat, xulq-atvor, muomala motivi,motivatsiyasi regulyator funksiyasini bajarib,
faollik manbai, qat’iylilik ifodasiga aylanadi. Motiv anglanilmagan(biologik),
anglanilgan(psixologik verballik, noverballik(ijtimoiy psixologik)
bosqichlari(darajalari)ga egadir. Motivatsiya shaxsiy, ijtimoiy, kasbiy, etnik,
gender, status xususiyatlaridan iborat.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Averyanov, L.Ya. Sotsiologiya: savol berish san'ati. 2-nashr, qayta ko'rib
chiqilgan va kengaytirilgan. / L.Ya. Averyanov – M.: 2008. – 357 b.
2. Berger, P.L. Sotsiologiyaga taklif: gumanistik nuqtai nazar. / P.L. Berger -
M.: BEK nashriyoti, 2006. - 544 b.
3. Volkov, Yu.G., Mostovaya K.V. Sotsiologiya. / Yu.G. Volkov - M.: BEK
nashriyoti, 2008. – 98 b.
4. Vulfov, B.Z. Bola shaxsini ijtimoiylashtirish omillarining o'zaro ta'siri /
B.Z. Vulfov // Bola shaxsini ijtimoiylashtirish jarayonida oilalar, bolalar
uyushmalari va ijtimoiy o'qituvchilarning hamkorligi. - Chelyabinsk, 2006 yil.
5. Gvishiani D.M., Lapina N.I., Korzheva E.M., Naumova
N.F. Sotsiologiyaning qisqacha lug'ati./ D.M.Gvishiani - M.: Politizdat, 2006.
6. Devyatko, I. F. Sotsiologik tadqiqot usullari. / I. F. Devyatko - Ekaterinburg:
Ural nashriyoti, Universitet, 2008 - 169 b.
7. Jeri D., Jeri J. Katta izohli sotsiologik lug'at. 2 jildda. / D. Geri - M.: 2009 -
895 b.
8. Dyurkgeym, E. Sotsiologiya, uning predmeti va metodi. Yodgorliklarda
sotsiologiya tarixi. / E. Durkgeym - M.: 2005 - 254 b.
9. Ermolaev, A.V. Sotsiologiyada namuna olish usuli Uslubiy qo'llanma. /
A.V.Ermolov - M.: INFRA, 2006 - 25 b.
18

10. Kapitonov, E.A. 20-asr sotsiologiyasi. / E.A. Kapitonov - Rostov-na-Donu:
Feniks, 2006 - 234 p.
11. Kondaurov, V.I., Stradanchenkov A.S. Sotsiologiya. / IN VA. Kondaurov -
M.: INFRA-M, 2006 - 189 b.
12. Kravchenko, A.I. Sotsiologiya: Lug‘at: Universitet talabalari uchun darslik. /
A.I. Kravchenko - M.: "Akademiya" nashriyot markazi, 2007 yil.
13. Kravchenko, A.I. Sotsiologiya: Umumiy kurs: Universitetlar uchun
darslik. A.I. Kravchenko – M.: PERSE; Logotiplar, 2007. – 271 b.
14. Kravchenko, A. I. Sotsiologiya; Universitetlar uchun darslik / A. I.
Kravchenko. - 5-nashr. – M: Akademik loyiha, 2009. – 508 b.
15. Krivov Yu.I. "Ijtimoiylashtirish" tushunchasining zamonaviy
pedagogikadagi o'rni haqida / Yu. I. Krivov // Pedagogika № 2, 2003 yil.
16. Radugin A.A., Radugin K.A. Sotsiologiya. Ma'ruza kursi. 3-nashr./
A.A. Radugin - M.: Biblionica, 2006 yil.
17. Smirnov S.S., Isaev N.A. Ijtimoiy siyosat. Yangi kurs / S.S. Smirnov //
Iqtisodiyot masalalari No 2, 2009 - s. 21 – 29.
18. Solodovnikova I.V. Shaxsning ijtimoiylashuvi: hayotning turli bosqichlarida
mohiyati va xususiyatlari. / I.V. Solodovnikova // Sotsiologik tadqiqotlar. № 2,
2007 yil - b. 32-39.
19. Sorvina A.S., E.I. Xolostova. Ijtimoiy ish: nazariya va amaliyot: Proc. Foyda
/ A.M. Sorvina - M .: INFRA-M, 2007. - 427 p.
20. Sotsiologiya. Umumiy nazariya asoslari: darslik / rep. ed. G.V. Osipov,
L.N. Moskvichev. – M.: Norma, 2008 – 912 b.
21. Pavlenok P. D. Ijtimoiy ish asoslari: Darslik. / P.D. Pavlenko - M .: INFRA-
M, 2008 - 395 b.
22. Teterskiy I. O. Ijtimoiy ishga kirish: Darslik. - 4-nashr. / VA
HAQIDA. Teterskiy - M .: Akademik loyiha, 2008-496 p.
23. Tishin E.A. Ijtimoiy rivojlanishning dolzarb muammolari / E.A. Tishin //
Iqtisodchi No 4, 2007 - s. 15 – 19.
19

24. O'quv sotsiologik lug'at. / Umumiy ed. A.I.Kravchenko - M.: "Imtihon",
2005 yil.
25. Xolostova E.I. Ijtimoiy ish: Darslik. /E.I. Xolostova - M.: "Dashkov va K"
nashriyot-savdo korporatsiyasi, 2008 - 692 b.
26. Xolostova E.I. Ijtimoiy ish nazariyasi: Darslik. / E.I. Xolostova – M.: Yurist,
2008 – 334 b.
27. Chuprov V.I. Yoshlar ijtimoiy ko'payishda / V.I. Chuprov // Socis No 3 -
2006.
28. Efendiev A.G., Kravchenko E.I., Pushkareva G.V. va boshqalar.Umumiy
sotsiologiya. Universitetlar uchun darslik / A.G. Efendieva – M.: INFRA – M,
2008– 654 b.
201-guruh talabasi Murodov Ulug’bek Turdimurod o`g`li
“ Motivasiyaning vaziyatli rivojlanishi ’’ mavzusida “UMUMIY
PSIXOLOGIYA” fanidan yozgan kurs ishiga
TAQRIZ
________________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
20

________________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
______________________________________
Talaba:__________________________________________ning
kurs ishi_____ball bilan baholandi.
Ilmiy rahbar: __________________
21

Motivasiyaning vaziyatli rivojlanishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish