Moyli ekinlarning zararkunandalari va qarshi kurash choralari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	22.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Moyli ekinlarning zararkunandalari va qarshi kurash choralari

Купить

MOYLI EKINLARNING ZARARKUNANDALARI VA QARSHI
KURASH CHORALARI
REJA;
1.Moyli ekinlarga kiruvchi щsimliklar.
2.Moyli ekinlarning zararkunandalariga tarif.
3.Moyli ekinlar kasalliklari

Tur - DALA QANDALASI – Lugus pratensis L.
oila - Miridlar - Miridae
turkum - yarim qattiqqanotlilar - Nemirtera
Dala qandalasining bo’yi 3,5-4mm, rangi yashil tusda bo’lib, qora rangli
naqshlar bor; mo’ylovining birinchi bo’g’imi yashil, ikkinchi bo’g’imi jigar
rangli, uchi biroz qoramtir, so’nggi ikki bo’g’imi esa qora rangli bo’ladi.
Qandalaning yashil tanasida qora naqshlar ajralib turadi, boshi o’rtasida,
orqasining old chetida va o’rtasida, tukchalari tubida dog’chalar bo’ladi,
shuningdek qanot ustligining teri qismida, ko’kragining ost qismida, yon
tomonida yo’llarida, qorin uchida ham dog’ bor: boldirida dag’al to’q,
keyingi oyoq sonida esa halqasimon yo’llar bor. Qandalaning yashil tusi
ba’zan biroz qizg’ish - qo’ng’ir rangga kiradi.
Qandala tanasi cho’ziq oval shaklda, qoplag’ichi nisbatan yumaloq va
beda qandalasidan asosiy farqi yelka qismida (orqa tomonining) ikkita qora
nuqta shaklidagi dog’i yo’q.
Lichinkasi kichik va qanotsiz bo’lishi bilan voyaga yetgan qandaladan
farq qiladi.
Tuxumining uzunligi 1 mm bo’lib, oldingi uchi qisman egilgan, uchi
biroz yassi bo’ladi. Dala qandalasining lichinka va imagosi o’simlikni
shirasini so’rib zararlaydi. Qandalalar ayniqsa o’simlik o’sish nuqtasini
ko’proq shikastlaydi. O’simlik urug’dan o’sib chiqqan paytdagi zararlashi
ayniqsa xavfli bo’lib, bunday holda o’simlik qurib qolishi, o’sishdan orqada
qolishi va barvaqt shoxlanishi mumkin.
Agar o’simlik gullash oldidan yoki gullash boshlanganda o’sish nuqtasi
shikastlansa, o’simlikni o’sishi to’xtaydi, poya yo’g’onlashib qisqa shoxlar
hosil bo’ladi va lub tolasining sifati yomonlashadi. Qandalalar boshqa
qishloq xo’jaligi ekinlariga ham zarar yetkazadi.

Dala qandalasi imagolik bosqichida - o’simlik qoldiqlari va begona o’tlar
orasida qishlaydi. Qandala erta ko’klamda qishlovdan chiqib avval qishloq
xo’jalik ekinlari rivojlanguncha har xil yovvoyi o’sib turgan o’simliklar
shirasini so’rib oziqlanadi.
Qandala tuxumini barg bandi va barg yaprog’i ichiga qo’yadi.
Tuxumdan 7-10 kunda lichinka chiqadi. Lichinkalari 25-35 kun oziqlanib
rivojlanadi. Zararkunanda tushgan kanon o’simligining g’unchasi va
tugunchalari to’kilib ketadi.
Dala qandalasi O’zbekistonda ob-havoga bog’liq holda 3-4 marta avlod
beradi.
Tur - MAXSAR PASHSHASI - Trypetidae
oila- chiporqanotlilar - Tephritidae
turkum – ikkiqanotlilar - Diptera
Markaziy Osiyoda maxsarga ikki tur pashsha: maxsar chipor qanoti
(CHaetorellia sarthami Stask.) va maxsar pashshasi (Asanthiophilus
helianthi Rossi.) zarar yetkazadi.
Maxsar pashshasi maxsarning doni boshlang’ichini yo’q qiladi.
Markaziy Osiyoda maxsar boshchasi savatchasining chipor qanot bilan
shikastlanishi 55% gacha, maxsar pashshasi bilan zararlanishi 1% cha
bo’lganligi ma’lum. Maxsar pashshasi ba’zi joylarda juda ko’payib ketadi;
masalan, quyi Volga bo’yi mintaqalarida maxsarning 76% chasiga,
shimoliy Kavkazda 80% chasiga shu pashsha tushganligi ma’lum.
Maxsar pashshasi Markaziy Osiyoda, Kavkazda va yevropaning ko’p
qismida bo’ladi. Maxsar pashsha 4-7 mm kattalikda, qo’ng’ir, deyarli qora
tusda; qorni ko’kragidan qoraroq; boshi, yelkasi, qalqonchasi, mo’ylovi va
oyoqlari sariq bo’ladi. Pashshaning tanasi kul rang tusli g’ubor va
qoramtir tuklar bilan siyrak qoplangan; qalqonchasida dag’al tuklardan
to’rttasi joylashgan. Rangsiz qanotida dog’chalardan tashkil topgan

o’zgaruvchan kul rang tusli naqshlar bor. Urg’ochisida yirik yaltiroq qora
tuxum qo’ygichi bor. Maxsar pashshasining tuxumi oq tusda, urchuqsimon
bo’ladi. Lichinkasining bo’yi 8 mm cha, oq rangda, tanasi cho’ziq bo’lib,
oldingi uchi ingichkalashib ketgan, oyog’i va alohidalashgan boshi yo’q,
tanasidagi so’nggi segmenti to’mtoq. Soxta pillasi (pupariysi) 3-7 mm
kattalikda, chipor qanotli pashshada och sariq tusda, maxsar pashshasida
jigar rangda bo’ladi.
Bu zararkunanda maxsar ekinida o’simlik g’unchalayotgan davrda
(may o’rtalarida) paydo bo’ladi. Urg’ochi maxsar pashshasi 30-40 tadan
tuxum qo’yadi; tuxumini uzun tuxum qo’ygichi vositasi bilan maxsar
boshchasining o’rov bargi ostiga qo’yadi. Tuxum qo’yish davri ancha uzoq
vaqtga cho’ziladi, tuxumni bitta yoki bir necha kichik to’da qilib qo’yadi.
Tuxumdan uch-olti kun ichida lichinka chiqadi, bu lichinka dastlabki
vaqtlarda maxsar boshchasining o’rov bargchalari etini yeb yashaydi,
so’ngra lichinka maxsar boshchasi ichiga ost tomonidan teshib kiradi va u
yerda urug’ boshlang’ichini yo’q qiladi.
Markaziy Osiyoda maxsar ekinida maxsar pashshasining kamida ikki
avlodi rivojlanadi. Maxsarning g’unchalash davrigacha bu pashshalardan
shikast lanish hollari kamdan-kam uchraydi; maxsar g’unchalashgacha
shikastlangan bo’lsa, demak, lichinka markaziy bargni yegan bo’ladi.
Tuxum qo’yish davrining uzoqqa cho’zilishi munosabati bilan butun
yoz bo’yi hamma vaqt maxsar pashshasining barcha stadiyadagi holatini
uchratish mumkin. Kuzatish natijalariga qaraganda bu zararkunandadan
kechikib ekilgan maxsar eng ko’p zarar ko’radi.
Tur – KUNGABOQAR KAPALAGI - Homoyeosoma nebulella Hb.
oila – parvonalar - Ruralidae
turkum – tanga qanotlilar - Hepidoptera

Bu hasharot kungaboqarning ancha jiddiy zararkunandasi hisoblanadi;
chunki bu zararkunanda ko’plab paydo bo’lgan vaqtlarda kunga boqar
hosili deyarli batamom nobud bo’ladi. Bu hasharotni ba’zan kungaboqar
kuyasi deb yuritadilar, bu noto’g’ridir holbuki, bu zararkunan da kapalaklar
(Ruralididae) oilasiga kiradi.
Kungaboqar kapalagi Markaziy Osiyoda, Qozog’istonda, Kavkazda,
Sibirda, Rossiyaning yevropa qismida, Ladoga ko’ligacha bo’lgan
yerlar da, yevropaning O’rta va janubiy qismlarida, Turkiya hududida,
SH imoliy Afrikada uchraydi.
K a p a l a g i qanotini yozib turganda 2-2,7 mm katta likda bo’ladi;
oldingi qanoti ensiz, oqish yoki kul rangda, qanotining o’ rtasiga yaqinroq
joyida hamma vaqt aniq ko’rinib turmaydigan to’rtta qoramtir nuqta bor;
keyingi qanoti birmuncha enliroq va oqishroq bo’ladi . Kapalakning
paypaslagichlari yuqoriga qayrilgan; oldingi qanotida uchinchi radial
tomir yo’q; keyingi qanotidagi medial tomir ikkita shoxlagan. Tuxumi oq,
yaltiroq, 0,8 mm kattalikda bo’ladi. Q u r t i n i n g bo’yi 1 sm ga yetadi;
rangi och kul tusli, usti sal qo ramtirroq; orqasi bo’ylab uchta jigar rang yo’l
o’tadi; biqinida nafas olish teshiklari bo’ylab bittadan qoramtir chiziq
o’tadi. Qurt tanasi tukchalar bilan siyrak qoplangan.
G’umbagi 9-12 mm kattalikda; jigar rangda; tanasining oxirida
bulavkasimon yo’g’onlashgan 6-7 ta tikanchasi bor; urchuqsimon pishiq
oqish pillasiga joylashib oladi; uning uchiga ko’pincha tuproq zarrachalari
ilashgan bo’ladi.
Kungaboqar kapalagi tuproqda pilla stadiyasida qishlaydi; ko’klamda
g’umbakka aylanadi; qushqo’nmas o’ti gul lash paytida voyaga yetgan
kapalagi qorong’i tushishi bilan ucha boshlaydi; kapalak kunduzi o’simlik
bargi ostida yoki kesakchalar panasida harakatsiz o’ tiradi.

Kapalak ucha boshla ganidan keyin tez orada uning urg’ochisi tuxum
qo’ yishga kirishadi; bunda kapalak kungaboqarning yoki boshqa
murakkabgulli o’simliklarning guldastasidagi gul otaliklariga, ba’zan gul
onaligiga va gullarning ichki sathiga bittadai tuxum qo’yadi. Ka palak
kungaboqarning bit ta savatchasiga juda ko’p tuxum qo’yishi mumkin.
Bitta urg’ochi kapalak 200- 300 ta tuxum qo’yadi. Tuxumdan chiqqan qurt
dastlab gulning ichki qism larini yeb yashaydi; uchin chi yoshidan boshlab
esa urug’ning ichiga kirib, uning mag’zini yeydi.
Q urtning rivojlanish davri 2-3,5 haftaga cho’ziladi, so’ngra o’simlikdan
ye rga tushib, tuproq orasiga kiradi va shu joyda pilla o’rab kelgusi yil
ko’klami gacha diapauza holatida qoladi.
Ayrim qurtlar, ayniqsa sernam va o’rtacha harorat sharoitida pilla
o’ raganidan keyin tez orada g’umbakka aylanadi. Mana bu g’umbakdan
ikkinchi avlod kapalaklari chiqib, darhol tuxum qo’yishga kirishadi.
Moy olinadigan o’simliklar :
• g’o’za,
• zig’ir,
• maxsar,
• kunjut,
• kanakunjut,
• ye ryong’oq,
• raps, kungaboqar va ba’zi boshqa o’simlik turlari
Kungaboqarning yovvoyi holda o’sadigan turlari ham ko’p, ulardan
ba’zilari q.x. ekinlariga zarar yetkazadigan ashaddiy begona o’tlardir.
Jumladan, kungaboqarning 4 ta turi O’zbekistonda karantin begona o’tlar
ro’yxatiga kiritilgan.
Kungaboqarning yovvoyi holda o’sadigan turlari ham ko’p, ulardan ba’zilari
q.x. ekinlariga zarar yetkazadigan ashaddiy begona o’tlardir. Jumladan,

kungaboqarning 4 ta turi O’zbekistonda karantin begona o’tlar ro’yxatiga
kiritilgan.
Kungaboqarda eng ko’p uchraydigan va zararli kasalliklar qatoriga oq
chirish, kulrang chirish, zang, soxta un-shudring, vertitsillyoz so’lish va
shumg’iya bilan zararlanish kiradi
KUNGABOQARNING OQ CHIRISH KASALLIGI
Ushbu kasallik deyarli barcha kungaboqar o’stiriladigan mintaqalarda
uchraydi, O’zbekistonda ayrim sabzavot ekinlarida qayd etilgan, ammo
kungaboqarda qayd etilgani haqida ma’lumotlar mavjud emas.
Kasallik belgilari. Urug’pallada, yosh nihollarning dastlabki olti juft
barglarida, poyaning ostki qismida, ildiz ustida va uning atrofidagi tuproq
zarrachalari orasida oq mog’or paydo bo’ladi. Poyaning ustki qismi bukiladi,
barglar so’lib qoladi. O’simlik to’satdan so’lib qolishi oq chirish
kasalligining xarakterli belgilaridan biridir (rasm). Ildiz yumshaydi va nam
bo’lib qoladi. Poyaning mog’or bilan qoplangan qismlari jigarrang-qo’ng’ir
tus oladi, keyinroq ularning po’sti parchalanadi, o’tkazuvchi tomirlari
titilgan ipga o’xshab, ochilib qoladi.
Kurash choralari
• CHidamli navlar yaratish va ekish;
• Urug’lik sifatida urug’lar orasida yoki ichida sklerotsiylari
bo’lganlarini qo’llamaslik;
• Dalani begona o’tlardan toza tutish va almashlab ekishga jiddiy
shaklda rioya qilish (chunki ko’p begona o’tlar va ekin turlari oq
chirish bilan zararlanadi);
• Ayni dalaga kungaboqarni har 5 yilda bir marta joylashtirishni ko’zda
tutuvchi almashlab ekish sxemasini qo’llash;
• O’simlik qoldiqlarini dalalardan yo’qotish va ang’izni 2-3 marta yuza
haydash;

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Kimsanboyev X.X., Yo’ldoshev A. va boshqalar - O’simliklarni
kimyoviy himoya qilish. Darslik - T.: “O’qituvchi”, 1997.-280 b.
2. Xo’jaev SH.T., Xolmurodov E.A. - “Entomologiya, o’simliklarni
zararkunandalardan uyg’unlashgan himoya qilish, qishlok xo’jalik
ekinlarini himoya qilish va agrotoksikologiya asoslari”. Darslik -
Toshkent, “Fan” nashriyoti, 2009.-396 b.
3. Xasanov B.O. va boshqalar “G’o’zani zararkunanda kasallik va
begona o’tlardan himoya qilish”. Darslik- “Universitet” nashriyoti,
Toshkent. 2002.-379 b.
4. O’ zbekiston Respublikasi q ishlo q x o’ ja l igida ishlatish uchun
ruxsat etilgan pestitsidlar va agroximikatlar r o’ yxati. “ O ’ simliklar
himoyasi va karantini ” jurnali ilovasi. Toshkent, 2013.-335 b.
5. YAxontov V.V. - O’rta Osiyoda qishloq ekinlarining va
mahsulotlarining zararkunandalarini va ularga qarshi kurash. Darslik-
T., 1962. -186 b.
6. Vasilev V.II., Livshits I.Z.- Vrediteli plodov ы x kultur 2-e izd.
Uchebnik.-M.: «Kolos», 1984,-190 b.
7. Kimsanboyev X.X. va bosh q alar. - G’o’ zaning zararkunandalariga
q arshi uy g’ unlashgan kurash choralari. Ma’ruza matni. T., 1994.-196 b.
8. K i msa n boyev X.X., Boltaev B.S., Sulaymonov B.A. - Bo g’
za rarkuna n dalar g a q arshi uy g’ unla shg an kurash choralari. O’q uv
qo’ llanma T oshkent. 1998,- 168 b.

Moyli ekinlarning zararkunandalari va qarshi kurash choralari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish