Муҳaммaдсиддиқ ҳайрат ва хiх аср охири - хх аср бошида тожик шеърияти анъаналари
![тўсқинлик қилди. Марказий Осиё ҳукмдорлари ўртасида дипломатик
муносабатлар яхши йўлга қўйилмагани адабиёт ва фан ривожланишига ҳам
монеълик қилган. Хусусан, Бухоро амирлигида сиёсий ва ижтимоий муҳит
ниҳоятда ачинарли аҳволда бўлиб, ҳукмрон табақа адабиёт ва фан, шеъру
шоирликни қўллаб қувватламасди [44,45].
Х I Х асрнинг иккинчи ярмидаги тожик адабиёти Марказий Осиё
халқлари тарихининг, ўзбек ва тожик халқлари яшаган мазкур ҳудуднинг
катта қисмлари Чор Россияси томонидан босиб олинган давр билан боғлиқ.
Марказий Осиё мамлакатларининг Чор Россияси томонидан босиб олиниши,
унинг мустамлакачилик сиёсати ва мустабид тузумини бу ўлкаларда кириб
келишига сабаб бўлди, натижада тарихий воқиаларга нисбатан янада янгича
чуқур объектив илмий муносабат пайдо бўлишига олиб келган. Aгар Чор
Россияси ва Бухоро амирлиги ўртасида асрлар давомида мавжуд бўлган
иқтисодий ва сиёсий муносабатларни таҳлил қилсак, Марказий Осиё
давлатларининг мазкур тарихий ва қонли ҳодиса туфайли қашшоқланишини
кузатамиз. Аммо шуни таъкидлаш зарурки, Марказий Осиё мамлакатлари ва
Чор Россияси ўртасидаги дўстлик ва ҳамкорлик алоқалари XVII асрдан йўлга
қўйилиб, XIX асрда эса дипломатик жиҳатдан янада мустаҳкамланди. XIX
асрнинг иккинчи ярмидан бошлаб, бундай алоқалар ўртасида муаммолар
юзага кела бошлади. Бундай вазият хорижий ва халқаро муносабатларнинг
ўзгариши билан боғлиқ эди.
Марказий Осиё мамлакатидаги амирлик ва хонликлар - Бухоро
амирлиги, Хива ва Қўқон хонликлари ўртасидаги узлуксиз кураш ҳамда
қонли урушлар мазкур мамлакат халқларининг иқтисодий инқирози, қишлоқ
хўжалигининг оғир аҳволга юз тутишига олиб келди. Шу билан бирга,
ҳукмрон табақа ва деҳқонлар ўртасидаги курашлар марказий ҳокимиятнинг
пойдеворини сусайирган эди. Марказий Осиё халқлари ўртасидаги бундай
ижтимоий тартибсизлик ҳамда сиёсий-иқтисодий парокандаликни юзага
келтиришда, Ҳиндистонда ўз мавқеини ўрнатган Англия мустамлакачилари
манфаатдор бўлишни назарда тутган эдилар. Уларнинг асосий
12](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_12.png?v=1)
![Абдурауф Фитрат “жадид” ва “қадим” сўзлари орасидаги зиддиятларни
изоҳлаб, шундай деган эди: “Бухоронинг донишманд миллати сир эмаски,
бир муддат “жадид” ва “қадим” ихтилофиким, унинг манбайи миллат
хоинларининг хатога йўл қўйиши ва фисқу фасоддан ўзга нарса эмас,
бизнинг муқаддас Ватанимизни қамраб олиб, аҳолининг бирлашган
жамоасини икки фирқага – “жадид” ва “қадим” номига бўлиб, уларни
бирбирига нисбатан нохуш аҳволга келтирди.
Табиий ҳолки, мусулмонлар аҳолисининг хору хароблигига асосий
сабаб, мазкур иккита қарама-қарши маъноли сўзлардир! Шу боис кимки
ўзини дини мубини исломнинг ходими деб билса, бундай хонавайрон
қиладиган ихтилофни биз бухорийлар орамиздан чиқариб ташламоққа саъйи
- ҳаракат қилмоғи зарур” [34, 7]. Афсуски, бу йўналишга нисбатан бугунги
кунгача нотўғри нуқтаи назар давом этмоқда. Аслини олганда,
маърифатпарварлар асарлари туфайли ижтимоий тафаккур олға қадам
ташлаб, эстетик онг ўзгариш томон юз тутган бўлса, жадидчиликнинг пайдо
бўлиши ва жадидлар тафаккури натижасида, “Ватан”, “Миллат”, “Ислом” ва
“Ватанпарварлик” тушунчалари янги ижтимоий маъно касб этиб, адабиёт
жавҳарига айланди.
Шу асосда, “адабиёт тўлиқ ижтимоий мазмун касб этиб, миллий
адабиётга айланди, у на фақат инсон ҳақида, балки миллат мавзусида ҳам сўз
юритиб, миллат тақдирини, унинг бугуни ва келажагини ўйлади, гарчи у
вақтда миллат ҳақида, муаллифнинг мақсади: Бухоро амирлиги аҳолиси
ўртасида миллат тўғрисида аниқ тасаввур мавжуд эмас эди, ҳар ҳолда
адабиёт миллий ўзликни англашнинг шаклланиши томон юз тутди” [145].
Жадидчиларнинг “Миллат ва миллийлик ҳақида” “ҳали ҳануз унча
аниқ” тасаввурга эга эмасликликлари, уларнинг ҳаётий дастуридан
далолатдир. Ислом дини жадидчилар идеологиясининг асосий устуни эди.
Улар фақат исломий ахлоқ ва тафаккур негизида, ўз амалий дастурини тузган
эди. Маълумки, ислом дини барча мусулмон халқи учун тенглик мақоми ва
қадриятини талқин қилади. Бутун мусулмон халқининг манфаати айни ана
23](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_23.png?v=1)
![шу муҳим заминда бўлиб, “Бухоро миллати” унинг бир бўлаги эди.
Жадидчилик адабиётининг намояндалари мазкур асосий ғояларни
ўзларининг амалий фаолиятларида ҳам илгари суриб, шу асосда Туркияни
“ўз тафаккур ва орзуларининг ҳомийси” деб ўйлаган эдилар. Шу манбага
асосан тадқиқотчилар жадидчилик ҳаракати ва туркий халқларнинг
бирлаштириш ғояси ўртасидаги фарқни аниқлаган бўлиб, айрим ҳолларда
мазкур ғоялар ўртасида ихтилофлар мавжудлиги кузатилган. И.С.Брагинский
шундай ёзади: “Аслида Марказий Осиёда жадидчилик фаолияти
маърифатпарвалик ғояларига нисбатан бир қадам орқала эди” [71, 441].
Ушбу
хулоса ҳам, ҳукмрон шўролар мафкураси нуқтаи назаридан мазкур
йўналишга нисбатан хато айтилган фикр сифатида юзага келган. Аслида,
Муҳаммаджон Шакурий хулосаси билан айтганда, ўтган асрнинг бошида
ҳамда 1917 йил инқилобидан олдин форс-тожик адабиётида жадидчилик
фаолияти вужудга келиб, уни тарихда бутун ўзгаришлар ҳодисаси сифатида
эътироф этиб, янги давр адабиётининг ривожланиш даврини шу билан
боғлиқ деб билганлар.
Абдурауф Фитратнинг “Раҳбари нажот” ва “Оила” номли дастурий
асарларидан англаш мумкинки, жадидлар ғоявий зиддиятлардан қатъи назар
олий маърифатпарварлик ва ватанпарварлик ғояларига эга бўлиб,
жадидчилик адабиёти ҳам, айни ана шу мақсад ва муддаоларни ифодалар
эди. Бу адабиётнинг асосий мақсади ҳам, асосан миллий ўзликни англаш,
халпарварлик, ватанпарварлик ғояларини тарғиб қилиш эди. Биринчи газета
ва нашриётларнинг ташкил этиши натижасида, жадидчилик ғояларини
тарғиб қилиш вазияти ижобий томон ўзгарди. Фақатгина 1906-1917 йиллар
давомида 10 дан ортиқ газета ва журналлар ташкил этилиб, нашрдан
чиқарилди. “Ўрта Осиёнинг умргузорлиги” газетасидан бошлаб, кейинги
даврларда қуйидаги газеталар нашр қилинди. Уларнинг энг муҳимлари:
“Тараққий” (жадидларнинг биринчи махсус газетаси) “Хуршид”, “Шуҳрат”,
“Осиё”, “Бухорои Шариф”, “Турон”, “Самарқанд”, “Оина”, “Садои Фарғона”,
ва “Садои Туркистон”га ўхшаш газеталар эди. Таъкидлаш зарурки, мазкур
24](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_24.png?v=1)
![миллатпарварликка асосланган тарғибот ифодаси 1917 йилдан кейин ҳам
давом етди ва уларнинг мазмунини ўзгартирди. Бу ҳаракатнинг энг муҳим
мақсадлари шўро мактаблари ва таълимига даъват, ижтимоий фаоллик,
аёлларнинг эркинлиги ва синфсиз жамият қуриш учун кураш эди.
Адабиётшунос олим Муҳаммаджон Шакурийнинг нуқтаи назарига
мувофиқ, “маърифатпарварлик тарғиботи ва ташвиқот ғоялари шўролар
даврида тез ўртадан кўтарилиб, ўз ўрнини сиёсий тарғибот ва очиқ
инқилобий ташвиқотга алмаштирди, синфий қарама қаршилик тарғиботи,
моҳиятан динга қаршилик, миллий анъаналар ва урф - одатларга қарши
тарғибот бўлиб, шахс ва миллатга қарши ғоя сифатида сафарбар қилинган
[143, 113].
Жадидчилик адабиётининг аксарият намояндалари бу гирдобга тушиб,
асл ғоявий ва бадиий мақсадларидан узоқлашиб, кейнроқ Сталин қатағон
сиёсатининг қурбонига айландилар. Шунга биноан, бу давр адабиёти, уни
даврларга бўлиб тасниф қилиниши ҳамда мазкур даврга таллуқли бўлган
шоиру ёзувчилар ҳақидаги бир нечта қарашларни теран ифодалаш мумкин.
Таъкидлаганимиздек, Садриддин Айний фикрига хилоф равишда, биз
янги тожик адабиётининг бошланиш ғоясини XIX асрнинг иккинчи ярми деб
билиб, бу ҳақда бир нечта далил келтирдик. Агар биз адабий ҳодиса -
воқиалар моҳиятига чуқур назар солсак, XX асрдаги жадидчилик адабиёти
XIX аср охиридаги Аҳмад Дониш ва унинг издошлари асарларидаги
маърифатпарварлик ғояси асосида пайдо бўлганлигини кузатамиз.
Аҳмад Донишнинг маънавий сиймоси ўзгармас қиёфадир. У ўз
тафаккури, адабий ютуқлари ва ислоҳотпарварлик ғоялари орқали кейинги
даврдаги янгиланиш талаботининг бошида қарор топган. Хусусан, унинг
хизмати янги адабий вужудга келишнинг рольи алоҳида эътиборга лойиқдир.
Бу ўз навбатида янги адабий йўналишларининг юзага келишига сабаб бўлди.
”Наводир ул-вақоеъ” асарида ёзилган давлат ислоҳотига оид талаб ва
таклифлари, унинг юксак бадиий ва жамиятшунослик соҳасига оид
ижтимоий дидга эга бўлганлигини исботлайди. Аҳмад Дониш назмда ҳам,
28](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_28.png?v=1)
![Бухорий, Соиб Табрезий, Сайидо Насафий ва бошқа шоирларнинг изидан
боришган. Бироқ, Ҳофиз, Жомий ва Бедил шеърларининг бадиий таъсири
уларда кўпроқ сезилади. Бу шоирлар ўзбек шеъриятида, асосан Навоий ва
Фузулий бадиий услубида ижод қилганлар.
Бу даврда адабий ҳаёт туб ўзгаришларга учрайди, унинг асосий омили
«маърифатпарварлик » ёки бошқача айтганда « ислоҳотталаб » кучлар ва
жараёнларнинг юзага келиши эди. Адабиётшунос Субҳон Амирқуловнинг
фикрига кўра, « Х I Х асрнинг иккинчи ярмидаги адабиётнинг янги йўналиши,
Марказий Осиёнинг бошқа туркий халқлари адабиётига ўхшаган типологик
ҳодиса эмас, балки тожик халқининг ўзига хос адабий ва интеллектуал
ҳодисаси сифатида пайдо бўлди » [55, 109].
Тадқиқотчилар маърифатпарварлик адабиётининг ижодий
йўналишидаги ўзгаришларни эътироф этган бўлсада, бу ўзгаришларни
моҳиятан туб ўзгаришлар деб англаш мумкин эмас. Бу давр адабиётида
мумтоз адабиёт анъаналарига мойиллик ҳам адабий шаклда, ҳам бадиий
тасвир усулида намоён бўлди. Ҳатто бу жараён вакиллари – Аҳмад Дониш,
Шамсиддин Шоҳин, Қори Раҳматулло Возеҳ, Абдулқодирхўжа Савдо,
Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат ва бошқаларнинг асарлари ўтмишдаги адабиётнинг
доимий анъаналарини сақлаб қолган ҳолда, уни ривожлантирган. Бу
даврнинг маърифатпарвар вакиллари асарларида маърифатпарварлик ғоялари
замон, жамият, сиёсат, ахлоқ ва бошқа муҳим масалалар билан узвий
боғланган ҳолда, икки жиҳатдан фалсафий ғояларни бадиий тасвирлаш ва
муҳокама қилиш орқали тақдим этилган. Бу даврдаги манбалар орасида,
Бухорода маърифатпарварлик ғояси тикланишнинг кўзга кўринган вакиллари
сифатида Аҳмад Дониш, Шамсиддин Шоҳин, Абдулқодирхўжа Савдо, Қори
Раҳматулло Возеҳ, Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат танилган. Адабий ва тарихий
манбалардан олинган маълумотлардан, биринчи навбатда, ушбу давр
адабиётининг жанрий хусусиятлари: ғазал, маснавий, рубоий, қасида,
муфрадот, тарих қитъалари ва тарихий қитъаларда (ўлим, туғилиш ва ҳ.к.)
мазкур жанрларнинг сўз санъаткорлари шеъриятидаги таъсирини Х I Х
30](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_30.png?v=1)
![томон юз тутиб, тадқиқотчилар ҳамда тазкиранависларнинг диққатини ўзига
жалб этди.
Расул Ҳодизоданинг фикрига биноан, « Возеҳнинг ғазаллари ва
Бедилнинг ҳинд услуби издошлари ғазалларида радиф боғлашда мойиллик
ёрқин намоён бўлган бўлса, Шоҳин ва Ҳайрат ғазалларида эса биз қофия
боғлашнинг бирхиллигини кўролмаймиз. Бу икки шоир кўпроқ
қофияларнинг хилма - хиллиги, айниқса, мураккаб қофияларни яратишда,
ғазал ижодида XV аср ғазалларига ўхшаш оҳанги ва хилма - хиллиги билан
ғазал мазмунига кўпроқ боғлиқ бўлган » [135, 113-114].
Бу маънони Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг қуйидаги ниҳоятда гўзал ва
жозибали ғазалидан яққол англаш мумкин:
Масалан:
Гашт дил волаву шайдои ту, майлаш - дияе,
Рехт хунам ба таманнои ту, майлаш - дияе.
Тоқату сабру қарори мани маҳзун гардид,
Садқаи лутфу адоҳои ту, майлаш - дияе.
Ба дуо ёфт агар неъмати дашном рақиб,
Аз лаби лаъли шакарҳои ту, майлаш - дияе.
Шудам ар шўҳра ба ишқи ту надорад зараре,
Шудам ар музтару расвои ту, майлаш - дияе.
Падарат воқиф агар гашт набошад боке,
Рафт ин ҳол ба бобои ту, майлаш - дияе.
Нағз шуд аз сари кўи ту удо монд рақиб,ҷ
Ҷ игараш рехт зи савдои ту, майлаш - дияе.
Чашм дар ҳа ри ту хун гиряд агар кўр шавад
ҷ
В-ар фитад сар ба таги пои ту, майлаш - дияе
Ҳайрат аз авру афои ту мурад, хайр - дия,
ҷ ҷ
Хок гардад ба аламҳои ту, майлаш - дия е [43, 126[ .
32](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_32.png?v=1)
![Баъзилар Айний, Мунзим, Ҳамдийга ўхшаш шоирлар адабий
мажлисларга қатнашиб, мазкур “адабиёт мактаби”дан бевосита таълим
олганлар, баъзиларга эса, бевосита “узоқ йўлдан” бу давлат насиб этган.
Бундан ташқари, юқорида келтирилган Ҳайратнинг ғазали “ағлоти
урфия” (маъ навий хатолар)да ёзилган. “Ағлоти урфия” сўзидан мақсад,
шеърнинг “майли - га - е” радифидир. “Ағлот” ғалатлар, хатолар деган
маъноларни ифодалайди. Яъни Садри Зиё “майли - га - е” сўзини оддий
мулоқот хатоларидан ҳисоблаган. Шу билан бир қаторда, эҳтимол у лойиқ
деб билган, зеро уни янги шеър намунаси сифатида келтирган. Ҳар ҳолда
“муҳовироти урфия” (урфий, оммавий мулоқот) унсурлари, омиёна сўзлар,
халқий мажозлар ҳамда, янги ташбеҳ ва истиоралар “муҳовироти урфия”
(оммавий сўзлашувдан) олинган бўлиб, улар “Тазкори ашъор” шеърий
асаридаги “янги шеър”нинг биричи белгиси ҳисобланади.
Шу билан бирга, ушбу давр шоирларининг ғазалларида, анъанавий
бадиий тасвирни сақлаб қолиши ҳам кузатилади, бу эса мазкур давр
шеъриятининг ташқи кўриниши ҳамда шеърий санъатида, жумладан, ғазал
турини сақланиб қолишига ижобий таъсир қилган. Ғазалнинг ташқи
кўринишига Бедил бадиий услуби ҳамда унинг шеъриятдаги бадиий тасвир
мукаммалиги таъсири сақланиб қолган. Ҳашмат Бухорий ўзининг 2729
рақамида са қ ланадиган « Тазкират уш-шуаро » асарида Шамсиддин
Шоҳиннинг ғазалидаги янги бадиий тафаккур ва бадиий кашфиётлари ҳақида
қизиқарли илмий ва танқидий фикрларни баён этган: « Ға залда икки хил сўз
юритиш: бири Бедил бадиий услубида, бошқаси ўз ижодий услубида бўлиб,
бу ерда аввало Бедил ижодига татаббуъ... ёзилади, кейин унинг ғазалиёти
ихтироси (янги бадиий образлари) тасвирланади» [48, 119].
Рубоий . Расул Ҳодизоданинг таъкидлашига кўра, бу давр шеъриятида
лирик шеъриятнинг бошқа турлари - рубоий ва қитъа кўпроқ учрамасада,
аммо бу турдаги шеърлар яратишда шоирлар мумтоз шеъриятнинг
анъаналарига тўла амал қилишган.
33](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_33.png?v=1)
![Ушбу давр шоирларидан Возеҳ ва Савдо анъанавий тарзда ижод
қиладиган шоирлар қаторига мансуб бўлиб, улар ниҳоятда кам рубоий
айтган. Бироқ, уларнинг шу миқдордаги рубоий ва қитъаларида ўтмишдаги
шеъриятнинг бундай хусусиятлари сақланиб қолган. Бу даврнинг яна бир
таниқли шоири Шоҳин девонида ҳам деярли рубоий ва қитъалар сони унча
кўп учрамайди [135, 114].
Адабиётшунос олим Субҳон Амирқулов рубоийнинг ўзига хос
хусусиятларидан бирини Бухоро амирлиги шоирларининг ижодида
аниқлаган бўлиб, бу ҳол рубоий шаклида ижод қилинган жавобиялар
саналади. Субҳон Амирқуловнинг сўзларига кўра, кейинроқ бу мавзунинг
мазмуни ва кўлами кенгайиб борган, у н да давр маънавий ва ижтимоий
ҳаётини ёритиш, ижтимоий туйғулар, панд насиҳат, шикоят ва танқид,
муҳаббат изҳор, бегоналашиш кабилар рубоийнинг асосий мавзулари
ҳисобланган [56, 18-29].
Масалан, ушбу давр илғор сўз санъаткорларининг рубоийлари
фикримизми асослашга хизмат қилади:
Аҳмад Дониш :
Ё Раб, чу ман гуноҳкоре набувад,
Ҳамчун ту кариму бурдборе набувад.
Бо ман ту агар ба адл гир дар ҳашр,ӣ
Ғайр аз хусрону шармсоре набувад. [50 , 50 ] .
Возеҳ:
Аҳдест, ки илму фазлу дониш хор аст,
Ҳиммат масруфи сарфаи динор аст.
Асҳоби ту аз суҳбатат, эй ëри азиз,
Бе зар ту агар Абўзар , безор аст
ӣ [ 9, 79-80 ] .
Шоҳин :
Эй чарх басе ситам ба онам кард ,
ҷ ӣ
Аз фоқаву фақр саргаронам кард .
ӣ
Афканда ба кун ҷ и узлат охир к - имрўз
34](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_34.png?v=1)
![М ӯ ҳто ҷ ба як парчаи нонам кард .ӣ [ 50 , 86].
Савдо:
Эй чарх, басо ситам ба ҷ онам кард ,
ӣ
Бисёр забуну нотавонам кард .
ӣ
Ман ошиқи ринди бенамозе будам,
Дар Ширбадан намозхонам кард
ӣ [50, 86].
Ҳайрат:
Эй он ки ба дарди дили ман дармон ,
ӣ
Васлат ҳамаро расидаву дар мо не,
Дар базми рақиб агар қадам дармон ,
ӣ
Чун ман биравам бурун аз дар мон [43, 86].
ӣ
Офат нарасад ба дегу оташдонат,
Таҳсин ба нони кўҳнаи тафтонат,
З-ин ош ду қошуқе агар нўш кун ,
ӣ
Маҳкам гардад гу ум барин имонат [4
ҷ 3, 201 -202 ].
Айтиш мумкинки, Х I Х аср адабиётида нафақат рубоийнинг кўлами ва
мазмуни кенгайиб борди, балки бадиий ижод тамойиллари ва турли хил
адабий жанрлар мазмуни нинг эволюци яси билан боғлаган ҳолда, рубоийнинг
шакли ва бадиий услуби нинг унсурларида ўзгариш юзага келди. Хулоса,
рубоийни халқона - оммавий руҳиятда куйлаш тикланди.
Фард . Бу даврнинг энг маъмул жанрларидан бири, бу муфрадот (фард)
саналади. Маълумки, фард - бир байтдан иборат бўлган кичик лирик жанр
бўлиб, унинг мисралари бир бирига қофиядош, баъзи ҳолларда эса, қофиядан
озорд тарзда ижод қилинади. Даврнинг ижод аҳлининг асарларида ушбу
турдаги адабий жанрни кўриш мумкин. Хусусан, Қори Раҳматулло Возеҳ
фард байти ижодида маҳорат кўрсатган бўлиб, уларнинг баъзиларини мисол
сифатида келтирамиз:
Бо тоати кам аз карамат ҳаст умедам,
Бахшой Х удоë : ками мову карами ту !
***
35](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_35.png?v=1)
![Дасти мо худ кўтаҳ асту бахту толеъ норасо,
В-арна натвон ëфт з-ин болобаландон кўтаҳ .ӣ
***
Чун хат дамид аз лабаш уммеди бўса кун,
К-ин Хизр то ба оби бақо роҳбар шавад.
***
Тирабахтон фориғ аз захми ҳаводис нестанд,
Шона шарҳи ин суханро мў ба мў тақрир кард.
***
Хатти ў аз имтидоди ҳусн меболад ба зулф,
Оқибат ин мўри о из мори афъ мешавад.
ҷ ӣ
Ёки:
Возеҳ аз бахти сияҳ яксар парешонам чу зулф,
Аз сари ҳар кас, ки гардам поймолам мекунад [ 22 , 204].
Дар вафодор намебошад сагонро ҳеч шак,
ӣ
Чун рақиби бевафо ҳаргиз надидам ҳеч саг [22, 204].
***
Н-афтода ба кўза равғане дар саратон,
Дар кўзаи равған саратон афтодаст.
***
Рақиби кажназар гуфто, ки:- “Қаддаш сарвро монад!”,
Шумо, эй ростон, гўед: мемонад, намемонад?
Қарашлари қийшиқ (иллюзия касаллигига дучор бўлган) рақиб,
айтдиким: “Қомати сарвга ўхшайди!”, Сиз, эй ростг йлар, айтинг: Ўхшайди!
ӯ
Ўхшамайди! (шоир бу мисрада ҳам сўз ўйинини - тажнис санъатини
ишлатган: “монад” ва “намемонад” икки маънода ишлатилган: монад - 1.
ўхшайди; 2. қолади; намемонад - 1. ўхшамайди, 2. қолмайди).
Дилро нигоҳи шўхи ту, к-аз роҳи дида бурд:
Дуздест хонаро зи раҳи тобдон занад.
***
36](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_36.png?v=1)
![Марав дар хонаи қоз , ки ҳаргиз,ӣ
Ба уз савганд чизи хўрдан нест.
ҷ ӣ
***
Рўй дар мас ид, раҳи майхонаро тай мекунам,
ҷ
Сабҳа дар дасту шумори соғари май мекунам [4 3, 223-225 ].
Қасида. Тазкиралар ва шоирлар девонида келтирилган қасидалар,
Бухоро адабий муҳитидан далолат бериш билан бир қаторда,
қасиданависликнинг ижодидаги тадрижий ривожланишини ёрқин акс
эттиради. Бу даврдаги шоирлар қасиданавислик анъанасида ўтмиш
шоирларининг издошлари эдилар. Расул Ҳодизода бу ҳолатни « анъана ҳукми
ва асосида ҳамда сарой аҳли ижодининг таъсири кучайиши билан » изоҳлайди
[ 1 35, 114].
Бу адабиётшунос олим қасиданавислик бобида анъананинг салбий
йўналишини кузатган, чунки бу давр шоирлари амирни мадҳ этишга кўпроқ
берилиб, мадҳиянинг моҳиятига эътибор бермаганлар. Қасида яратишда
шоирлар биринчи навбатда, анъанавий оҳанг ва мавзунинг кўламига ҳамда
мумтоз шеъриятнинг таркибий анъаналарига амал қилганлар. Бу даврдаги
анъанавий шоирларнинг шеърларида ўтмиш шеъриятдаги каби мадҳия ва
фахрланиш туйғуси алоҳида ўрин эгаллайди. Улар олдинги сўз санъати
усталари сингари, қасида жанрида ахлоқий, фалсафий, диний ва бошқа
масалаларни қамраб олганлар. Ушбу даврдаги қасидаларда (мазкур турдаги)
шеъриятнинг бир қатор анъанавий хусусиятларини кузатиш мумкин:
- шоирлар ўтмиш анъанаси мисоли қасиданинг бошланиш қисмини
насиб (тағаззул) билан бошлаганлар. Одатда ушбу муқаддима маъшуқа
муҳаббати, табиат гўзаллигининг тавсифи, висол базмининг таърифи ва
бошқалар мавзулардан иборат. Сўз санъати аҳлининг мазкур муқаддимадан
мақсади, ўтмиш шоирларидек, тингловчи эътиборини ўзига жалб этиш
бўлган;
37](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_37.png?v=1)
![- бу қасидаларнинг иккинчи хусусияти шундан иборатки, шоирлар
ўтмишдаги сўз санъаткорлари мисоли насибни бир неча байтлар орқали
қасиданинг кейнги қисми билан боғлашади.
- анъанавий қасиданинг вакиллари ушбу турнинг асл шаклини мадҳия
асосида тузиб, мадҳ этилгани шахснинг таърифига эътибор каратиб, уни
иғроқ даражасидаги ҳайратланарли амалларни бажарадиган фавқулодда
қаҳрамон сифатида тавсифлаганлар. Буни биз ушбу даврда яшаб ижод этган
кўпгина шоирлар шеърларида кузатамиз, бу фикрнинг айни мисоли
Шамсиддин Шоҳин шеърлари бўлиб, « Ўтган кечаким, чарх жоми бодадан
шафаққа тўла эди » мисраси билан бошланади. Ва ниҳоят, ушбу қасидалар
охирида шоирлар мамдўҳ (мадҳланувчи) ҳақида мадҳия ва дуо айтиш
анъанасига риоя қилганлар. Бу дуо одатда мамдўҳ - мадҳланувчининг таъбид
дуоси, яъни абадий умр кўриш дуосидир. Сўз санъаткорлари дуо айтиш
жараёнида, дуони шартли гаплар суратида баён этишда, ўтмиш анъаналарига
тўлиқ риоя қилганлар. Шамсиддин Шаҳиннинг зикр қилинган қасидаси
қуйидаги дуо билан ниҳоясига етади:
... То чархро фурўғ бувад аз фурўғи Моҳ,
То Моҳро субот бувад аз давоми чарх.
Ҷ уз бур ҷ и толеъи ту мабодо масири Моҳ,
Ҷ уз хоки даргаҳи ту мабодо мақоми чарх ... [ 1 35 , 116 ] .
Бундай қасидаларда шеърий санъатдан фойдаланиш услубидан ҳам
қатъий риоя қилинган. Бошқача қилиб айтганда, шоир шакл жиҳатидан
ўтмиш шеърияти санъатининг анъаналарини сақлаган ҳолда, улар изидан
борган.
Маснавий ҳам ғазалга ўхшаш шу давр шоирлари асарларида энг кўп
кўллангадиган адабий жанрлардан бири бўлган. Достонавислик Шамсиддин
Шоҳин мумтоз шоирларининг изидан бориб, анъанавий услубда ижод
қилган, жумладан, унинг «Лайли ва Мажнун» ишқий - романтик достонлари
таъсирида яратилган.
38](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_38.png?v=1)
![У «Тўҳфаи дўстон» (Дўстлар совғаси) номли маснавийсини Шайх
Саъдийнин «Бўстон» асари таъсирида ёзган бўлиб, ахлоқий - фалсафий
мазмунда ижод қилинган маснавийлар анъанасига мукаммал риоя қилинган.
Бу даврнинг таниқли тазкиранависларидан яна бири Мирсиддиқхон
Ҳашмат Бухорий ўзининг « Тазкират уш-шуаро » (Шоирлар тазкираси) номли
2728 рақами остида сақланадиган ) асарида, кўзга кўринадиган
маснавийлардан, Жунайдулло Ҳозиқнинг « Юсуф ва Зулайхо » достони,
Шамсиддин Шаҳиннинг « Т ў ҳфаи дўстон » ва Гулмуҳаммад Афғоннинг
« Афғону Одил » маснавийсини тўлиқ матнини келтирган бўлиб, улар га шарҳу
изоҳлар ёзган. У ёзилган асарларнинг зикрини келтириш билан бир қаторда,
мазкур даврдаги маснавийларнинг мавзуларига алоҳида эътибор кўзи билан
қараган. Жумладан, Шамсиддин Шоҳиннинг « Лайли ва Мажнун » достони
ҳамда, « Тўҳфаи дўстон » маснавийси ва бошқа шоирлар маснавий жанрида
ёзилган асарларига алоҳида эътибор қаратилиб, мавзуларнинг
долзарблигидан то уларнинг зарурлиги, қадру қиймат ва аҳамиятигача
эслатиб ўтади. Масалан, у «Тўҳфаи дўстон» маснавийсида шундай ёзган:
«Фалакнинг ҳаракати ва идроксиз одамларнинг аралашуви муносабатидан
кўп - кўп шикоят ва ҳикоятлар қилиб, унда шоҳона мазмунларни назм
силкига киритганки, ҳамасининг ниҳояси ул даврон нодирасининг билими ва
фазилатларида ғоятда аёндир» [46, 83-85]. Тазкира муаллифи Шамсиддин
Шоҳиннинг «Лайли ва Мажнун» маснавийсини Низомий ва Мавлавийнинг
машҳур маснавийлари қаторида қўтарган бўлиб, бу Шамсиддин Шоҳиннинг
сўз санъатида юқори даражадаги шоирлик маҳоратидан далолат беради [46,
84-85].
Жунайдулло Ҳ о зиқнинг « Юсуф ва Зулайхо » маснавийси ҳам
тазкиранависларнинг зикрида таъриф ва тавсифланган бўлиб, унда мазкур
достоннинг ёзилиши сабаби ва мавзулар кўлами аниқланган. Бу ҳақда
Ҳашмат Бухорий шундай ёзади:
« Ушбу саҳифаларда биз унинг « Юсуф ва Зулайхо » маснавийсидан бир
неча байтларни келтирамиз, гарчи мутаахирин (охирги) нозимлардан ҳеч
39](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_39.png?v=1)
![бири бундай назм айтмаган. Маснавийнинг мазмунидан шундай
тушуниладики, « Юсуф ва Зулайхо » достонининг хотимаси Муҳаммадалихон
ибн Умархон номига мувашшаҳ тарзида ёзилган » [38, 51].
Худовандо дари қалби диламро,
Зи доғи меҳри худ муҳре биёро.
Ки дар бозори савдои муҳаббат,
Ситонам Юсуфи ҳуснат ба қиммат.
Чу кард дурам аз Канъони лоҳут, ӣ
Баровар Юсуфам аз чоҳи носут.
Ба мав ҷ и баҳри ишқам ошно кун,
Зи гирдоби ману моям ҷ удо кун.
Ҷ унуне деҳ, ки аз ҳар устухонам,
Фурўзад шамъи савдои ба онам.
ҷ
Дилам чун донаи тасбеҳ гардон,
Вале он дона к-аз зикр аст, гардон.
Қиёме чун сутуни мас ҷ идам деҳ,
Чу меҳробаш рукўе бар қадам деҳ,
Бидеҳ пое чу минбар бар қуудам,
Чунин чун муқтадие дар су ҷ удам,
Ки бошам ман, ки бошад ихтиёрам.
Агар дорам чаро роҳат надорам.
Муҳаммадро ку о буд ихтиёре,
ҷ
Ки шуд даври нубувватро мадоре.
Биё, Ҳозиқ, ч дор бо Худо баҳс,
ӣ ӣ
Забон даркаш муно ҷ от аст, ё баҳс [ 3 8 , 50].
Тарих қитъа си ёки тарихий қитъа лар . Ушбу турдаги ше ъ р форс –
тожик адабиётида узоқ тарихга эга бўлиб, замон воқ и алари ва тарихий
шахсларнинг туғилиши ва ўлими тарихини акс эттириш учун алоҳида
аҳамиятга эга. Бу даврдаги сўз санъаткорларининг асарларида араб, форс ва
туркий тилларда ижод қилинган қит ъ а ва тарихий моддалар жой олган бўлиб,
40](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_40.png?v=1)
![улар асосан ўша давр маънавий шахсларининг адабий муҳити ва тарихидан
сўзлаб беради. Масалан, Возеҳ ва Ҳашмат тазкираларида Сарвий номли
шоирнинг вафоти шундай келтирилган:
Соли фавташро чунин Возеҳ навишт,
Як ҳазору дусаду ҳаштоду ҳафт [ 22 : 33].
Ёки Шеван номли шоирга оид қуйидаги тарих қитъасини кузатиш
мумкин:
Мавлав он ки дурри маъниро,ӣ
Дар ҳама боб аз ҳама беҳ гуфт,
Дар сипеҳри камол Бадре буд,
Рух чу Моҳ аз саҳоби марг нуҳуфт.
Мунқабиз гашт аз ин сарои ғурур,
Рафт чун гул ба боғи хулд шукуфт.
Солу моҳи қазо-ш пири хирад :
« Шаҳри шавволу явми шанбе » - гуфт [ 46, 77].
Агар ушбу тарихни моддасини эътиборга олсак, шоирнинг вафоти йили
ҳижрий 1241 ҳ ижрий йилга, 1824 милодий йилга тенг келади. Шунга ўхшаш,
ушбу давр манбаларида шоирларнинг вафоти қилган йилини белгилашда
катта аҳамиятга эга бўлган бир нечта тарих қитъаларни учратиш мумкин.
Шундай қилиб, айтиш мумкинки, мумтоз адабий жанрлари ва
анъанавий меъёрларида бу даврдаги сўз санъаткорлари ўтмишдаги бадиий
санъат анъаналарининг издоши эдилар. Бу даврдаги адабиётга яна бир
анъанавий ёндашувни ҳинд услубига адабий тақлид ва ундан таъсирланиш
ҳодисаси ташкил қилади. Ҳинд услубидаги бу таъсирланишда, айниқса, XIX
асрнинг иккинчи ярмида Бедил асарларининг таъсири моҳиятан барқарор
эди. Мазкур давр адабиёти вакиллари Бедил ва ўтмишдаги шеъриятнинг
диний ва ирфоний таркибини ҳам мамнуният билан қабул қилдилар. Биз
бундай анъанавий ёндашувни Садри Сарир, Сипандий, Сират, Бебок ва
бошқа баъзи шоирларнинг асарларида кузатамиз. Бедил услубини
соддалаштириш хусусиятларини Аҳмад Дониш, Савдо, Исо Махдум, Возеҳ,
41](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_41.png?v=1)
![Шоҳин ва Музтарибнинг асарларида, баралла кўриш мумкин. Ўтмиш
шеърияти анъаналарига, жумладан Бедил ижодий услуби йўлидан борган
шоирларнинг аксарияти, биринчи навбатда, нафа қ ат Бедил шеъриятининг
поэтик образлари, атамалари ва таъсирини, балки унинг бадиий образлар
яратиш услуби, ижодий услубини ҳам мамнуният билан қабул қилишди.
Шундай қилиб, ушбу давр адабиётида анъанавий жараённинг салбий ва
ижобий жиҳатлари мавжуд бўлиб, умумий ҳолатда шоирлар ижодий
маҳоратининг кўзгуси сифатида, адабиётни маънавий ва бадиий эҳтиёжларни
очиш ва ифода этиш воситаси сифатида эътироф этган ва шу заминда
санъатнинг ўзига хослигини сақлаб қолишга ҳаракат қилган. ..
Қайд қилиш зарурки, бу даврнинг аксарият шоирлари шеърий девонга
эга эдилар, аммо улар томонидан ижод қилинган асарлар ҳозиргача девон
шаклида жамланмаган. Муҳим сиёсий ўзгаришлар ҳамда орзу - армон
йўлидаги курашлар 1870 ва 1880 йиллар орасида адабиётда кириб борган
бўлиб, янги тафаккур тарзини юзага келтирди. Бошқа жиҳатдан, профессор
Иржи Бечканинг [67,124] сўзи билан айтганда, маълумки, бу даврдаги
тазкираларда эслатилган 450 нафар шоир ва ёзувчилар ичида ниҳоятда кам
шоирлар классик шеъриятнинг илғор анъаналаридан ҳамда олдинги синфий
шеърлардан ёки Бедил шеъриятининг ижобий хусусиятларидан зуҳур этиб,
Марказий Осиёнинг истилосидан кейинги янги ижодий тафаккур услубини
қабул қиладиган адаб аҳли кам миқдор киши эдилар. Шароитнинг узлуксиз
ўзгариш тамойиллари ва тараққийпарвар тафаккур ғояси адабиёт соҳасида
янгича ўзига хос хусусият касб этди: федализм тизумининг таназзулга юз
тутиши Бухоро ва Чор Россияси табиатида очиқ ва ошкора бўлди, Марказий
Осиёда демократик ғоялар ривожланиб, ғарбий туманлардаги мусулмон
миллатлари (озарбайжонликлар, тоторлар, ўзбеклар) ҳамда, расмий
босмахоналар йўли билан (улар орасидан татар тилида чиқарилган
“Таржимон” нашриёти ва Калкуттада форс тилида чоп қилинган “Ҳабл ул-
матин” газетаси) мазкур тизимга йўл топган эди.
42](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_42.png?v=1)
![Садриддин Айнийнинг «Намунаи адабиёти то ик» («Тожик адабиётинингҷ
намунаси») 8. Шайх Абдулқодир Кароматуллоҳ Бухорийнинг “Армуғони
саббоқ” ( Сибоғ совғаси ) га ўхшаш асарларда кам маълумот келтирилган.
Тадқиқот ишининг бу фасли Ҳайрат Бухорийнинг ҳаёти ва асарларини аниқ
тадқиқ қилиш, шу асосида форс - тожик адабиётида ҳали мукаммал таҳлил
қилинмаган ва ўрганилмаган мазкур ижодкор фаолиятини теранроқ ёритишга
қаратилган.
Тазкираларда Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг юқори даражадаги
шоирлик истеъдоди ва ижоди унинг шеърлари давр шеърият ва сўз санъатида
юқори баҳоланганини кузатиш мумкин.
Шоирнинг ҳаёти ва фаолияти ҳақидаги энг ишончли манба Садриддин
Айнийнинг “Эсдаликлар” асари ҳисобланади. Муаллиф асарнинг бир нечта
алоҳида бобларида, жумладан, “Ҳайрат билан танишувим”, Ҳайратнинг
таржимаи ҳоли”, “Ҳайратнинг адабий мероси” номли фаслларида
Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг ҳаёти, шахсияти ва шоирлик истеъдоди ҳақида
муҳим маълумотлар келтирган [ 12, 270 -291 ; 13 ; 10] .
Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат 1878 милодий йилида Бухоронинг Арўсон
маҳалласида дунёга келган. Унинг отаси шу маҳалла Масжидида муаззин
бўлиб, масжиддан олган даромади ҳисобидан фақирлик ҳолида яшаган, аммо
оилавий қашшоқлик ҳамда отасининг вафоти унинг руҳиятига салбий таъсир
этди. У ўзининг кичик укаси билан саккиз ёшлигида отадан, ўн икки
ёшдалигида эса онадан етим қолди. Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат бошланғич
билимни маҳаласидаги мактабдан олиб, зукко ва юқори истеъдодлилиги
туфайли ёшлигидан хаттотлик санъати билан шуҳрат топди. Унинг билим
олиши ва маънавий камол топишида, гарчи илмий шуҳратга эга эмаслиги ва
ҳеч бир адабиёт билан алоқадор бўлмаса-да, биринчи устозлари Мулло
Абдулкарим Балхий ва Мулло Ҳомид Арабларнинг таъсирлари сезиларлидир.
Ҳайрат илм ўрганишда ўзига хос иштиёқ ва муҳаббатга эга бўлиб, шу
жиҳатдан араб тили сарфу наҳви (грамматикаси) ва мантиқ илмларида ўз
маҳоратини намоён этган эди [13 , 2-232 ] .
49](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_49.png?v=1)
![Садриддин Айнийнинг бу маълумоти Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг бир
қатор шеърлари, масалан, “Ашъори мунтахаб” (Сайланма шеърлар”) да нашр
қилинган, унда айрим арабий мисра ва иборалар ниҳоятда ўринли ишлатилган
бўлиб, мантиқ илмининг тушунчалар ва атамаларини бадиий тасвир воситаси
сифатида келтирилган шеърлари исботлайди.
Ҳайратнинг оилавий муҳити ва унинг ёшлик даври Садриддин
Айнийнинг “Ёддоштҳо” (“Эсдаликлар”) асарида аниқ ёзилган [13 , 214 ] . Бу
борада Садриддин Айний шундай ёзган: “Ҳайрат мадрасада ўқиши давридаёқ,
шеър ижод қилишни бошлаган бўлиб, икки ва уч йил давомида адабий
маҳоратини кўрсатди. У болалигиданоқ маҳалласидаги китоблар соҳиби
бўлган Ҳожи Ҳамиджон номли шахсдан қўлёзма ва босма тарзда ёзилган
китобларни сўраб олиб, уларни ўқигандан сўнг ўз эгасига қайтариб бериб,
бошқа китобларни олиб кетар экан. Унинг кучли хотира эгаси эканлиги
ҳақида Айний шундай ёзади: “У юқори даражадаги хотира эгаси бўлганлиги
сабабли, бир марта ўқиши билан китобнинг мазмун ва мундарижалари унинг
ёдида қолар эди, жозибали шеърлар, гарчи улар узун бўлсада, унинг
хотирасида нақш бўлиб қолар эди...” [8 , 214 ] .
Шу тариқа, Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат ўн беш ёшидан сўнг илм ва билим
олиш мақсадида Муҳаммадали-Ҳожи мадрасасида яшаб, кейин Сўзангарон
кўчасига келади ва умрининг охиригача шу жойда ҳаёт кечиради. Садриддин
Айний Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат билан дўст ва яқин шахс бўлганлиги ҳақида
муҳаббат билан хотирлайди [13 ,214 ] .
Ҳайрат оилавий шароитини яхшилаш
мақсадида, 1898 йилда мирзо сифатида Ашурбек номли қоракўл териси
даллолининг хизматига киришган.
1895 йилнинг охирлари, 1896 йилнинг бошида Бадалбек мадрасасида
Ҳайрат билан Айнийнинг танишуви ва дўстлик муносабатлари бошланади.
Устоз Айнийнинг “Гули сурх” (Қизил гул) номли биринчи машҳур шеъри
Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг таҳрири ва ислоҳи асосида нашр қилинади. Бу
шеър Шарифжон Махдум Садри Зиё эътиборига ҳам сазовор бўлган эди.
Дарвоқеъ, “Гули сурх” шеъри Ҳайрат қалами таҳрири остида чиқиб, (юқори
50](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_50.png?v=1)
![нисбатан бўйи ва бўйни пастроқ киши, бадани ариқ, кўзлари қора бўлиб,
лекин ҳар бир нарсага ҳайрат кўзи билан жимгина қараб турар эди. “Ҳайрат”
тахаллуси унинг шахсига шундай муносиб тушган эдики, мен уни
кўрганимданоқ унинг тахаллусининг маъно ва мазмуни шоир шахсига тўлиқ
муносиб тушганидан ҳайратда эдим” [ 13, 224 ] .
Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат вафоти тарихи ҳақидаги мулоҳазалар.
Садриддин Айнийнинг “Намунаи адабиёти то ик”, “Ёддоштҳо” (Эсдаликлар)ҷ
асарида Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг айнан такрорланган, фақат вафот этган
йилининг тарихи ва фавқулодда истеъдод эгаси бўлганлиги ҳақидаги
маълумот билан кифояланган, холос.
Олим “Ёддоштлар”да шоирнинг вафот этган йилини 1902 йил,
“Намунаи адабиёти то ик” асарида эса, “1330 ҳ.қ. йил, рабеъуссон
ҷ и ойининг
15 куни, шанба кечаси” 1905 милодий йилига мувофиқ, 27 ёшда вафот
этганлигини таъкидлаган бўлиб, бу ерда икки турдаги маълумот кузатилади
[15, 182] . Адабиётшунос олимлар Р. Ҳодизода ва Х. Асозода эса,
Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг 24 йил умр кўрганига ишора қилганлар [43 , 15;
60, 28 ] . Шу сабабдан, хулоса чиқариш мумкинки, тадқиқотчилар Садриддин
Айнийнинг “Ёддоштҳо” (Эсдаликлар) асарига таяниб, Муҳаммадсиддиқ
Ҳайрат вафотининг аниқ тарихини 1902 йил деб саналганлар.
Манбалардан маълум бўладики, Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат ва
Шарифжон Махдум Садри Зиё ораларида маънавий алоқадорлик мавжуд
бўлган экан. Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг адабий маҳорати ва
маърифатпарварлик қарашларининг кенг ёйилишида, Садри Зиёнинг таъсири
ва ҳиссаси катта. Шарифжон Махдум Садри Зиё 1868 йилда Бухоро шаҳрида
машҳур олим ва амирлик ҳокимиятининг арбоби оиласида туғилган. У олим
ва шоир бўлган ўз отаси олдида илк таълимни ўзлаштирган. Садри Зиё
болалигиданоқ, адабиётга шавқ ва ҳавас қилиб, отасининг кутубхонасидан
нодир китобларни олиб мутолаа қилиб, адабиёт ва тарих соҳаларида ўз
замонасининг мутафаккири даражасига етди. Садри Зиё ўз замонасининг
билимли ва маърифатпарвар шахсларидан эди. У Аҳмад Дониш, Қори
52](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_52.png?v=1)
![фикрига кўра “Садри Зиё адабий маҳфилининг тарихий рисолати шу эдики, у
ҳақгуйликда жасоратли, Аҳмад Дониш томонидан қатъий ҳолда илм
майдонида киритган маърифатпарварликни ёйилишида ҳамда ижтимоий
курашда устуворлик бағишлади, ҳамда жамиятда маърифатпарварликни
ривожлантиришга ёрдам берди” [145 , 2].
Таъкидлаш жоизки, С.Айний
моҳиятан Садри Зиёнинг хизматида эмас, балки шогирди бўлиб, уй эгасидан
тарбия олар эди, унинг хонасида ҳафтада уч кун бўлиб ўтадиган адабий
мажлисда қатнашадиган шоир ва донишмандларнинг ажиб суҳбатларидан
баҳраманд бўлар эди. Адабий маҳфил буюк мактаб ва баракали олийгоҳ
бўлиб, шу сабабдан машҳур тожик шоири Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат айтган
эдик: “Шарифжон Махдум замонамизнинг машҳур фозили бўлиб, унинг
ҳовлиси шу давринг адабиёт мактаби эди” [ 13, 228].
Aйтиш мумкинки, бундай тўгараклар ва учрашувлар
маърифатпарварлик ғояларини кенгайтириш ва тарқатиш ҳамда янги
ижтимоий - танқидий ғояларни ривожлантириш; сифат жиҳатидан
жадидчилик адабиётини тиклаш учун катта аҳамиятга эга. Гарчи Шарифжон
Маҳдуми Садри Зиё жадидлар ҳаракатида бевосита иштирок этмаган бўлса-
да, доимо унинг аъзолари ҳаракатининг тарафдори ва ёрдамчиси бўлган.
Ушбу ғояни ёзувчининг ўғли, бухоролик Муҳаммаджон Шакурий ҳам тан
олади. Чунки "Тарбияи атфол" (Болалар тарбияси) жамиятининг моддий
ёрдами Шарифжон Махдуми Садри Зиё зиммасига юкланган эди. Худди шу
тарзда, Садри Зиё учрашуви ХIХ аср охири ва ХХ асрнинг бошларида
тараққийпарвар ва эркин фикрловчи нотиқлар, хусусан, ўша даврнинг ёш
шоирлари (масалан, Садриддин Aйний, Мирзо Aбдулвоҳид Мунзим,
Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат ва бошқалар) ғояларининг кенгайиши ва
ижодкорлигини ривожлантиришда муҳим роль ўйнади.
Шарифжон Махдуми Садри Зиё шарҳловчи сифатида ушбу давр
маълумотларини умумлаштирди ва такомиллаштирди, бундан ташқари,
Муҳаммадсиддиқ Ҳ айратнинг баъзи тафсилотлари ва ҳаётий нуқталари ва
аҳволини тасвирлаб берди. Садри Зиё нуқтаи назаридан, шоир Ҳайрат ўз
54](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_54.png?v=1)
![даврининг «етук даражадаги фикр эгаси», «юқори бадиий табъ» (шоирлик
табиати) ва «билимдонлар майдонининг етук кишиси» сифатида танилган.
«Тазкори ашъор» («Шеърлар тазкираси») асарининг муаллифи
Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг ҳаёт ва маънавий меросини таҳлил қилиш
жараёнида, унинг юқори даражадаги шоирлик қобилияти ва инсоний
фазилатларидан эътирофга сазовор маълумот ёзиб қолдирган. Жумладан,
шеърий тазкира муаллифининг қуйидаги маълумотига эътибор билан қараш
мақсадга мувофиқдир:
авони хирадманди некуниҳод,Ҷ
Чун ў модари даҳр ҳаргиз назод.
... Бинои суханрост рукни тамом,
Яке содиқул қ авл Сиддиқ ном.
Ба ҳайрат фурў рафта халқе аз ў,
Варо Ҳайрат омад лақаб баҳри ў [32] .
Шариф жон Махдум Садри Зиё шоир Ҳайратнинг Устоз Айний ва
Абдувоҳид Мунзимлар ўрталаридаги дўстлик ва маънавий муносабатлар
ҳақида хабар бериб, шундай ёзган:
... Ҳамеша ба Айниву Мунзим ба ҳам
Буданди ба шодиву бо ҳам ба ҳам.
Ба дарсу ба шеъру ба дигар ҳунар,
Шарику рафиқанд бо ҳамдигар [32].
Шарифжон Махдум Садри Зиё шоир Ҳайрат ижодидан 2 та қитъа (35
байт атрофида), 1 та таржимаи ҳол характерига эга бўлган қасида (33 байт)
ҳамда, Устоз Садриддин Айний томонидан шоирнинг вафотига бағишлаб
марсия жанрида ижод қилган 1 та тарихий қитъани келтирган бўлиб, мазкур
манба шоирнинг ҳаёт - фаолияти ва ижодининг моҳиятини ўрганиш учун
муҳим аҳамиятга моликдир.
Жадидчилик ҳаракатининг тарқалиши янги маданиятлар ва ҳаётдаги
янги ҳодисаларнинг шаклланиши ва эволюцияси, шу жумладан янги услубий
мактаблар, матбуот, театр, хорижий тилларни ўрганишга интилиш ва янги
55](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_55.png?v=1)
![миллий маданиятни яратишга олиб келди, унда Садриддин Aйний ,
Маҳмудхўжа Беҳбудий, Aбдурауф Фитрат, Aбдулвоҳид Мунзим,
Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат, Муҳиддин Хўжаев, Ҳамдий каби ўнлаб
олимларнинг хизматлари катта.
Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг Шарифжон Махдум Садри Зиё билан
танишиши ва адабий алоқалари жараёни Садриддин Aйнийнинг бевосита
саъйи - ҳаракатлари ва ёрдами билан амалга оширилди. Устоз Aйний
айтганидек: “... Aммо у одамларни бутун куч ва қудрат билан шоир сифатида
тан олишларини истамади. Шунинг учун у мендан шеърини ҳеч кимга,
айниқса шоирларга кўрсатмасликни ва шеърини ҳеч кимга
тушунтирмаслигимни сўради.
Лекин мен у нодир гавҳарни унутиш денгизининг остида қолиб
кетишини хоҳламадим, Мен шу даврнинг адабиёт намояндалари бу
шоирнинг ноёб маҳоратидан хабардор бўлишларини хоҳладим. Шунинг
учун, унда сақланиб қолган бир ғазалини Шарифжон Махдум Садри Зиёга
кўрсатдим" [13, 227].
Ушбу мақола мазмунидан кўриниб турибдики, устоз Aйний
Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг камтарлиги, қудрат даражаси ва маҳоратининг
фазилатларини мақтаган ва уни "замонанинг ягонаси ва даврон нодири" деб
таърифлаган. Ҳайрат шеърлар тўпламининг 114-бетида ёзилган ғазал матни
қуйидагича ўқилади:
“Эй сарв, беибо ба чаман сар кашида ! ӣ
Моно, ки сарви қомати ўро надида !
ӣ ”
Бу ғазал Ҳайратни Шарифжон Махдуми Садри Зиёнинг адабий
мажлисларига таништириш ва боғлаганлигини кўрсатади. Ҳайрат узоқ
вақтдан буён устоз Aйнийнинг бундай тавсияси ва таклифини кутган ва
унинг ишидан жуда мамнун бўлган [13, 231].
С. Айний нинг фикрига кўра, Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг яшаш жойи
Қушмадраса яқинида жойлашган Муҳаммадали - Ҳожи мадрасасида бўлган.
У ер айни ҳолда донишмандлар ва илму фан намояндаларининг маркази
56](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_56.png?v=1)
![бўлган Чорсудан шоир учун узоқ эди. Шунинг учун, Ҳайрат шу йилнинг
ёзида шаҳар марказида Сўзангарон мадрасасига кўчиб ўтиб яшашга қарор
қилди [13, 231].
Бу йиллар Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат ҳаётининг энг яхши дамлари
ҳисобланар эди. Шоирнинг моддий ҳолатида ижобий ўзгариш бўлмаган
бўлсада, билимдонлар мажлисида алоқадор бўлганлиги туфайли унинг
маънавий дунёси кенгайиб, илҳом ва тафаккури ривожланди. Aйтиш
мумкинки, унинг лирик ғазалларида оптимизм руҳи, инсоний муҳаббат куйи,
ёшлик кайфияти ва лирик қаҳрамоннинг энг яхши умидлари ифода этилган.
Бироқ, шоирнинг бу бахтли ва тинч ҳаётини машаққат ва қашшоқлик
безовта қилди. Aфсуски, шоирнинг саросимага тушиб қолишининг сабаби
нафақат машаққатлар балки унинг ҳажвий ғазаллари мазмунидан кўриниб
турибдики, у ўзининг тинимсиз машаққатли ҳаётида мунли мисралари билан
таскин излагани кўриниб турибди. Ўзи ёзганидек:
Задам руфў чу Масеҳо қабо ба риштаи фақр,
Манам над ў хта чашме ба ресмони касе:
Ба ҳирси т ў ъма чу боз аз паи шикор чу саг
Ба ресмони касе ё ба устухони касе.
Чу ҷ ои амну қаноат, чу қути фақрам ҳаст,
Ч ӣ ҷ ои хоки касеву ч ӣ ҷ ои нони касе? [4 3 , 150].
Ушбу адабий муҳитнинг шарҳ ва изоҳини Садриддин Айний ўзининг
“Ёддоштҳо” (Эсдаликлар) асарининг учинчи қисмида: “Шарифжон Махдум
ҳовлиси” ва “Шарифжон Махдум ва унинг суҳбатдошлари” номлари билан
келтирилган [13 , 7-34 ] .
Ҳайрат Бухорийнинг шахсияти ва шоирлик истеъдодини англаш шу
даврдаги бошқа тазкиранавислардан бири Ҳожи Неъматулло Муҳтарам
нуқтаи назари билан янада янгича бадиий дид ва характер асосида ёндашган
ҳолда талқин қилинган. Муаллиф ўзининг «Тазкират уш-шуаро» асарида,
аввало Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг туғилган жойи, унинг шеърият
дунёсидаги даражасидаги ўрни ҳақида мулоҳаза юритиб, бу борада ниҳоятда
57](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_57.png?v=1)
![адиблар-ўзи ва Ҳайрат ўртасидаги мушоиралар ва маънавий муносабатлар
тўғрисида маълумот ёзиб қолдирган. Жумладан:
Нури чашмо, он қадар бар дидаам қуръат макун,
Заҳри чашмеро ба коми чашми ман миннат макун.
Хешро ойинарў бар рўи ҳар суратпараст,
Аз хирад бегона, яъне соҳиби уръат макун.ҷ
Он хароботе, ки обод аст аз лаҳву лаъаб,
Бо гадо биншин, машав шаҳ, а з кун, савлат макун.
ҷ
Васлро, эй ма маъи умед умре бар сарам,
ҷ
Чун умеди ман зи умри хеш бефурсат макун.
Ҳар тилисми розу ган и маъниям дар коми туст,
ҷ
Шаҳриёро, мулки худро ин қадар ғорат макун.
Хоки истеъдоди табъаш қобили зар гаштан аст,
Офтобо! Тарки нурафшонии ҳиммат макун.
Пурсиши бемори дарди интизори суннат аст,
Уммати хоси Расули, тарки ин суннат макун.
Муҳтарам дар боғи гети як-ду рўзе беш нест,
Қадрдоно! Қадр дон, куфронаи неъмат макун.
Ҳайратнинг жавобия тариқасида ижод қилган шеъри:
Эй бароҳилфазли соҳибҳаққу во иб эҳтиром,
ҷ
Ин қадар ҳам бар ману бар ёри ман уръат макун.
ҷ
Ман туро з-оини ҳусни занни худ бишнохтам,
Бадгумону баддилу бадгўву бадтинат макун.
Ман маризи дарди ишқам, ман ғариби шаҳри васл,
Бар маризе, бар ғарибе, ин қадар савлат макун.
Ман ба ёре нозирам, гар ҳаст он манзури ту,
Ҳар ч мехоҳ бикун, аммо маро т ҳмат макун.
ӣ ӣ ӯ
Эй ба маън Муҳтарам аз даъвии Ҳайрат гузар,
ӣ
Ман, ки худ маънипарастам, нисбати сурат макун* [29].
59](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_59.png?v=1)
![Юқорида келтирилган иккита шоир - Ҳожи Неъматулло Муҳтарам
билан Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат орасидаги мушоира тариқасида ёзилган
жавобиялардан ёрқин кўриниб турибди, иккита шеър ҳам ниҳоятда шакл ва
мазмун, моҳият ва маъно жиҳатидан юқори даражада ижод қилинган.
Абдуллохожа Абдий ҳам Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг шоирлик
маҳорати, ўрни ва эътиборини тавсифлаб, “йигирма етти ёшида навқирон
ёшлиги даврида руҳининг қуши сифлий оламидан муқаддас оламга тараққий
этди...” деб унинг ижодиётидан иккита ғазал - 14 байт атрофида намуна
келтирган [11,86-88].
XIX аср охири ҳамда XX аср бошидаги тазкиранавислардан Ҳожи
Неъматулло Муҳтарам, Садри Зиё ва Садриддин Айнийлар ўз асарларида,
Ҳайратнинг шоирлик қобилияти ҳамда шеъриятининг ўзига хослиги
тўғрисида илмий аҳамиятга лойиқ бўлган маълумот келтирган бўлсаларда,
бироқ унинг шеърий девони мавжудлиги ҳақида ҳеч қандай мулоҳаза
юритмаганлар. Садриддин Айний ўзининг «Эсдаликлар» асарида шоирнинг
« Ашъори мунтахаб» («Сайланма шеърлари») мавжудлигидан хабар берган
бўлса ҳам бу ҳол Ҳайратнинг мукаммал шеърий девони борлиги маъносига
эга эмас. «Ашъори мунтахаб» («Сайланма шеърлари») нинг нисбатан тўлиқ ва
ишончли нусхаси бугунги кунда Тожикистон Республикаси Фанлар
академиясининг Шарқ қўлёзмалари захираси руйхатида № 1247-сонда
сақланган бўлиб, мазкур қўлёзма Садриддин Айний топшириғига мувофиқ
Мирзо Абдулвоҳид Мунзим томонидан китоб ҳолида кўчирилган.
Мазкур маърифатпарвар шоирнинг танланган шеърлари Тожикистон
Фанлар академиясининг қўлёзмалар фондида (1247) рақам остида
сақланадиган ягона қўлёзмаси нусхаси асосида, адабиёшунос
Р.Ҳодизоданинг саъй-ҳаракатлари билан 1964 йилда «Ҳайрат. Танланган
шеърлар» номи билан алоҳида китоб ҳолида нашр этилади. Ушбу
тазкираларнингмаълумотлари Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг шахсияти ва
шоирлик қобилиятини қамраб олиб, унинг юқори мавқеи ва обрўсидан
далолат беради.
60](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_60.png?v=1)
![Ҳайратнинг адабий мероси унчалик самарали бўлмасдан, шеърларини
девон шаклида келтирмаган эди. Унинг вафотидан сўнг устоз Айний ва
Абдулвоҳид Мунзим унинг пароканда шеърларини тўплаб, девон шаклида
келтирган. Муҳаммадсиддиқ Ҳайратининг девони ғазал, қасидалар, достон,
қитъа ва рубоийлардан иборат бўлиб, 2000 байтдан таркиб топган.
С.Айний ва Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат орасидаги дўстлик ва
муносабатлар 1895 йилнинг охири ва 1896 йилнинг бошида юзага келган.
Ҳайрат аксарият Бедил шеъриятининг тақлидчиси бўлган ўз замондош
шоирлари орасидан Садриддин Айний учун мазкур давр адаб аҳли кўзидан
яширин қолган янги адабий сиймо сифатида намоён бўлди. С.Айний бу ҳақда
ўз китобида батафсил сўз юритган [ 13,208 ] .
Устоз Садриддин Айний “Намунаи адабиёти то ик” асаридаҷ
Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг ижодидан 4 та ғазал (26 байт атрофида), 1 та
мусаддас (15 байт ва 5 банддан иборат), 1 та қасида (24 байт), 1 та қитъа (4
байт), таркиббанддан 1 банд (8 байт), 1 та мусаддас (6 байт), 3 та рубоий (6
байт), 6 та фард (12 байт) ва болалар шеъриятидан бир банд (2 байт)
келтирган бўлиб, бу кўрсаткич бошқа шоирлар ижоди намунасига нисбатан
анча кўпроқдир. Бу ҳақда Устоз Садриддин Айний қуйидаги маълумотни
келтирган: «Ҳайрат фақирнинг сабоқдошларидан эди, аммо истеъдод
камолоти ҳамда адабиётга муҳаббат боғлаш бобида, болалик давридан
устозлик мартабасига етишган эди... сочилган варақлар яқин орада нашр
қилиниши кўзга кўрилмаганлиги сабабли, унинг асарларидан кўпроқ
намуналар сайланди» [15, 182-189].
Шарифжон Махдуми Садри Зиё (46) Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат
ижодидан 2 қитъа (тахминан 35 байт), 1 ҳасбу ҳол, қасида (33 байт атрофида)
ва устоз Aйний томонидан Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат вафоти муносабати
билан ёзилган тарихий қитъа келтирилган бўлиб, бу шеърлар шоир ҳаётини
ҳар томонлама ўрганиш ва таҳлил қилиши учун муҳим ҳамда қизиқарлидир.
Ҳожи Неъматулло Муҳтарам ўзининг “Тазкират уш-шуаро” с ида
Ҳайрат асарларидан 1 қитъа (33 байт атрофида), 5 ғазал (34 байт атрофида), 1
61](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_61.png?v=1)
![мухаммас (25 мисра атрофида), 1 қитъа (2 байт атрофида) ва 2 фардни (2 байт
атрофида) мисол сифатида келтирган.
Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат мумтоз форс - тожик адабиётини яхши
билимдони бўлиб, шеър ва аруз қоидаларидан мукаммал хабардор эди. У
устоз Айний билан йилдош ва сабоқдош бўлиб, Айний унинг ноёб қабилият
соҳиби бўлганлиги учун “Устоз” номи билан хотирлайди. Шу сабабли
С.Айний шоир Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг шу даврнинг фозил кишиси,
шеърпарвар ҳамда маърифатпарвари Садри Зиё билан таништиради.
Х I Х асрнинг 90-йиллари охирида Мирзо Aбдулвоҳид Мунзим
Шарифжон Маҳдуми Садри Зиёнинг кўрсатмаси билан Aҳмад Донишнинг
"Наводир ул-вақоеъ" қўлёзмасини кўчириб, сўнгра асл матнни Садриддин
Aйнийнинг Aбдулвоҳид Мунзим нусхаси билан таққослади. Aбдулвоҳид
Мунзимнинг хонасига тез-тез келиб турадиган Муҳаммадсиддиқ Ҳ айрат
"Наводир ул-вақоеъ" нинг ёзилиш жараёни тўғрисида хабардор бўлиб,
Aбдулвоҳид Мунзим ва Устод Aйний томонидан кўчирилган мазкур асарни
таққослаш, тузатиш ва таҳрирлаш жараёнида ҳар куни тингловчи сифатида
қатнашган. С.Aйний воқиа тафсилотларини шундай ёзган: «Мен хонанинг
эшигини ёпиб, бу сирни сақладим ва ишни давом этдим. Aммо бир куни
шоир Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат келди ва биз ундан сирни яширмадик, чунки
у ҳам биз каби ҳеч қаерга яширинмасди ва сирни ошкор қилмасди. Шундан
сўнг, Ҳайрат биринчи куни китобдан жуда таъсирланиб, ҳар куни келиб, уни
тинглашни илтимос қилди. Биз қабул қилдик, шу тариқа тузатиш ва амалга
ошириш учаламизнинг қўлимиздан ўтгандек бўлди» [13,445].
Шу сабабли ҳам тадқиқотчилар "Наводир ул-вақоеъ"га юқори баҳо
беришгани асоссиз эмас. Устоз Aйнийнинг фикрига кўра, бу асар ўз даврида
ақлий инқилобни юзага келтирган эди [13,52]. Aйтиш мумкинки, Aҳмад
Донишнинг ушбу китоби ва бошқа рисолалари устоз Aйнийни нафақат
уйғонишга ва ўз-ўзини англашга чорлади, балки Бухоронинг кўплаб
маърифатпарварларининг кўзларини ҳақиқат юзи томон очди. Муҳаммаджон
Шакурий Бухорий фикрига кўра "бутун маънавий ўзгартириш ёшларни
62](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_62.png?v=1)
![фидокорона маърифпарварлик йўлида курашга чорлади, Аҳмад Донишнинг
буюк китоби - "Наводир ул-вақоеъ” асари Садри Зиё шарофати ва адабий
мажлисига қизиқтириши туфайли ҳосил қилинди. Х I Х аср охири ва ХХ аср
бошларида Садри Зиёнинг адабий мажлисидан кўплаб тожик зиёлилари
баҳраманд бўлишди» [145, 8].
Ўша даврнинг етук шоири Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат Aҳмад Донишнинг
вафоти ҳақидаги икки марсиясида бу мутафаккирнинг мавқе ва мақомини
аниқ таъкидлаган бўлиб, шоирнинг буюк маърифатпарвар ёзувчи Аҳмад
Донишга нисбатан чексиз садоқати ва муҳаббатининг исботи сифатида,
унинг вафотидан қайғурганлигини ифода этган [43, 144].
Бу боис Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат тафаккури ва дунёқарашида туб
ўзгариш ва фикрий инқилоб вужудга келди. Aҳмади Донишнинг амирлик
даври ва жамияти ҳақидаги танқидий ва ижтимоий қарашлари унинг
ҳаётидаги кўплаб масалаларнинг моҳиятини ёритиб берди, Ҳайрат таҳлил
қилиш ва тадқиқ қилишда етарли тажрибага эга эмас эди. Шундан сўнг,
Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг фикрлари ва асарларида янгича қарашлар ва
танқидий тамойиллар пайдо бўлади. Худди шундай, Муҳаммадсиддиқ
Ҳайрат машҳур шахслар билан яқиндан танишиб, улардан илм - фан,
маданият ва шоиру шеъриятнинг нозик хусусиятлари ҳақида таълим ва
тарбия олди.
Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат маърифатпарварлик ғояларининг тадрижий
ривожланиши ва кенгайиши учун Aҳмад Донишнинг "Наводир ул-вақоеъ"
асарини ўқиши муҳим роль ўйнади. Бу асарни ўқиб чиқиб, Муҳаммадсиддиқ
Ҳайрат одамлар саводсизлиги ва мунофиқлар ўйинларидан хабардор бўлди,
ва кейинчалик у Aҳмад Дониш адабий мактабининг издошлари ва дўстлари
вакиллиридан бирига айланди. С. Aйний «Ёддоштҳо» (“Эсдаликлар”)
асарида бу масалага алоҳида боб бағишлаган ва Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат
ҳаёти ва ижодининг муҳим хусусиятини таҳлил қилган [12, 217].
Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг адабий мероси асосан ғазал, қасида,
қитъа, рубоий ва алоҳида байтлардан иборат. Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг
63](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_63.png?v=1)
![ҳақиқатан шоир сифатида истеъдод ва сўз санъатининг нотиғи, ҳамда XIX ва
XX аср бошидаги адабиётнинг йирик вакили эканлигини исботлайди.
Адабиётшунос олим Р. Ҳодизода Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат девонини
тадқиқ ва ўрганиш вақтида шоирнинг бошқа асарлари ҳам мавжудлигини
айтиб ўтган. Масалан: "Намунаи адабиёти то ик” ва Ёддоштҳо” асарларидаҷ
намуна сифатида келтирилган шеърлардан бошқа, “Саёҳати Фарғона”
(Фарғона саёҳати) маснавийсини ҳам кўриш мумкин, бу асарни Садриддин
Айний “Ёддоштҳо” (Эсдаликлар) асарида “Ҳайрат менинг илтимосимга
биноан ёзган” деган бўлсада, бу ҳар маълумот келтирилмаган. [4 3, 21 ] .
Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат ёшлигиданоқ, ўзининг шеърияти янги бадиий
услуби ва ифодаси бўлишига уринарди. Шунинг учун Муҳаммадсиддиқ
Ҳайратнинг лирик шеърлари кўплаб фалсафий маъмун ва
маърифатпарварлик ғояларини ўзида қамраб олади. У Қори Раҳматулло
Возеҳ, Aбдулқодирхўжа Савдо ва Шамсиддин Шоҳин сингари шеъриятда
янги услуб излар эди. Ушбу йўналишнинг ривожланиши Х I Х асрнинг етакчи
шоирлари танлаган шакли ва услубига муносиб ҳисса қўшди. Унинг
шеърларида юқори ҳис-туйғулар, руҳий ва маънавий ҳаяжон ҳолати ҳақида
баҳс юритилади.
Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат Бухорийнинг таржимаи ҳоли ва ижодий
фаолияти тўғрисида қуйидаги хулосаларга келиш мумкин:
Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат Бухорийнинг ҳаёти ва ижоди тўғрисида, ХIХ
аср охири ХХ аср бошларидаги манбаларда айниқса, ҳозирги замон тадқиқот
ишларида турли ва тарқоқ маълумотлар кузатилади;
Юқорида тилга олинган тазкиранавислар Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат
Бухорийнинг ҳаёти ва ижоди ҳақида ўзларининг фикр ва ғоялари нуқтаи
назаридан қарашган. Ҳожи Неъматулло Муҳтарамнинг "Тазкират уш-
шуаро"си, Шарифжон Махдуми Садри Зиёнинг "Тазкори ашъор" ва
С.Айнийнинг "Намунаи адабиёти то ик" асарлари Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат
ҷ
Бухоронинг ҳаёти, шахсияти, ижодий услуби ва шеъриятининг баъзи
хусусиятларини ойдинлаштиришда муҳим роль ўйнаган;
64](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_64.png?v=1)
![Ҳайратга нисбатан пайдо бўлган, ўзидан шоир ясаб олган амир Абдулаҳад
ҳам, четда қолмади. У қозикалон Бадриддинга Ҳайратнинг шеърларини
топиб унга етказишини буюрди. Қозикалон мени чақириб Ҳайратнинг
шеърларини унга топширишимни талаб қилди. Мен эътироз билдирдим.
“Менинг қўлимда Ҳайратнинг шеърлари йўқ, ундан нима қолган бўлса,
барчаси укасининг қўлида, у менга бермади”-дедим. Ҳайратнинг укаси эса
акасидан юқтириб олган касаллиги туфайли ундан икки ой ўтгандан кейин
вафот этган эди.
Мен қозикалон одамлари келиб уйимни титкилаб, мендаги нусхани
олиб қўйишидан қўрқиб, уни Мирзо Абдулвоҳиднинг ҳовлисига олиб бориб,
ундаги нусха билан бирга иккаласини қоронғу омборчасининг шифтига осиб
қўйдик. Аммо, 1918 йил Колесов воқиаси муносабати билан Мирзо
Абдулвоҳиднинг уйи тинтувдан ўтказилиб, икки нусха ҳам нобуд бўлди” [13,
237].
Шу тариқа, Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг адабий меросидан ХХ
асрнинг эллигинчи йилларигача Садриддин Айнийнинг шахсий баёзида
сақланган алоҳида бўлаклардан ташқари, айрим шеърлари “Намунаи
адабиёти то ик” (Тожик адабиётининг намуналари) ҳамда, “Ёддоштҳо”ҷ
(“Эсдаликлар”) асарларида ёзиб қолдирилган бўлиб, қўлёзма баёзларда эса
пароканда ҳолатдаги шеърлардан ўзга нарса йўқ эди.
Шуни айтиб ўтиш жоизки, бу даврда яшаган шоирларнинг аксарияти,
масалан, Ҳожи Қанд Самарқандий, Кошиф Х жандий, Таҳсин Бухорий,
ӯ
Мирзо Ҳоди Самарқандий, Писанди Самарқандий ва бошқалар ўзларидан
шеърий девон мерос қолдирганлар. Aммо афсуски, ушбу асарларнинг
аксарияти ўз муаллифларидан ҳам қисқароқ умр кўрган бўлиб, ҳозирги
вақтда улардан бир нечта босма ва ёзма нусхалари кутубхоналарда сақланади
бу эса нафақат ўқувчилар, балки тадқиқотчилар эътиборидан ҳам четда қолиб
кетганлиги ачинарли ҳолдир.
Aммо Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат девонининг тақдири ва иши ўзгача.
Гарчи унинг адабий мероси оғир ҳаёти ва қисқа умри туфайли ниҳоятда кам,
67](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_67.png?v=1)
![“Садриддин Айний ҳар бир суҳбатларида Ҳайрат ҳақида сўзлашар
эдилар. У кишининг сўзларида Ҳайратга нисбатан доимий ҳолатда самимий
меҳру-муҳаббат ва миннатдорлик туйғуси сезилар эди. У киши ҳар доим
шоирнинг девони йўқ бўлиб кетганлигидан афсусланиб гапирар эдилар.
Мен ҳам у киши билан сўҳбатлашганимда, мазкур қўлёзмани эслаб,
айтдимки: “Афсуски, у тўпламда Ҳайратнинг шеърлари ниҳоятда кам экан».
Айний ҳам менинг сўзларимдан мазкур қўлёзмани мавжуд баёзлар
қаторидаги Ҳайрат шеърлари келтирилган манбалардан деб гумонсираб,
унинг тафсилотидан бошқа сўрамадилар...
Бундан кейин, мен Ҳайрат ғазалларини тўплашга киришдим. Икки - уч
йил давомида, турли хил мажмуалардан Ҳайратнинг ғазалу қитъалари
тўпланди»[43, 19].
Юқорида келтирилган сўзларга кўра, 1902 йилда Муҳаммадсиддиқ
Ҳайрат вафотидан кейин С.Aйний ва Мирзо Aбдулвоҳид Мунзим
сабақдошининг хотираси эҳтироми учун, унинг тарқоқ шеърларидан икки
нусха китоб шаклида тайёрлайдилар ва шу тариқа ушбу ёш ва нозикхаёл
шоирнинг қимматбаҳо асарларини девон шаклида асраб - авайлаш ва
сақлашга муносиб ҳисса қўшганлар.
Расул Ҳодизода шоир Ҳайратнинг “Ашъори мунтахаб” (“Танланган
шеърлар”)ини тўплаш йўлида, эътиборсизлик ва тезкорликдан эҳтиёт бўлиб,
ҳаттоки XIX асрнинг охири ҳамда XX асрнинг бошида яшаб ижод қилган
шоир ва тазкиранавис Абдуллохўжа Абдийни танқид ва ҳажв қилиб ёзилган
шеърларини шоир девонига киритолмаган. Садриддин Айний ва Расул
Ҳодизоданинг маълумотларига кўра, Абдуллохўжа Абдий шоир
Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг бундай ҳажвий шеърларининг биридан
хабардор бўлиб, Садриддин Айний олдига боради ва у кишидан илму адаб
аҳли орасида бу шеърнинг тарқалишининг олдини олишни илтимос қилади.
Садриддин Айний ёзганлар: “Мен кўрдимки, ваъда беришдан ўзга,
унинг қўлидан қутулишни иложи қолмагач, бу шеърни (халқ орасида)
тарқалишидан тўхтатаман деб ваъда бердим.
69](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_69.png?v=1)
![Ҳайрат ҳам шоир сифатида шуҳрат топишни хоҳламасди, шунинг учун
мазкур шеърнинг нусхасини мендан ташқари ҳеч кимга бермади” [12, 206].
Шеърнинг бир неча байтини Садриддин Айний «Ёддоштҳо” ида
келтириб, у қуйидаги матла билан бошлаган:
Эй ҳар хами дастори ту бозори калова!
Риши ту ба бозори калова стилова .
Рухсори ту як шиттазаминест пур аз заҳ!
Б инии ту дар заҳкаши он қ итъа чу нова!
Сар ҳамчу каду холию аз ҳарза даҳон пур ,
Қомат чу шутур навчаю ишкам чу ка ҷ ова!
Ё қомати т ў лонии ту ч ў баи байрақ
Дастор бар он чун ялави байрақи Кова!
Дар г ў шаи чашмони ту чиркобаи ҳаммом,
Дар тешуки бинии ту лоёбаи чова!
Атвори ту чун ваҳ ш ию андоми ту манфур!
Кирдори ту бемаънию гуфтори ту ёва ! [13, 604].
Шундай экан, мазкур ҳажвий шеърнинг Ҳайрат девонида котиблар
томонидан киритилмаганлигининг сабаби, шу нусханинг одамлар қўлида
мавжуд эмаслиги деб қарор қабул қилиш мумкин. Расул Ҳодизоданинг
фикрига биноан, Тожикистон ФА қўлёзмалар захирасида сақланган асар,
Ҳайрат девони бўлиб, унинг вафотидан сўнг Абдулвоҳид Мунзим томонидан
шоирнинг турли хил тарқалган қоғозлари асосида тартибга келтирилган.
Расул Ҳодизода ўзаро қиёсий таҳлил қилиб, бир неча далиллар асосида,
мазкур нусха Россия Инқилоби (Октябрь тўнтариши)дан олдинги даврда
чиқарилган дафтарда ёзилганлигини аниқлаган, чунки муҳри 1320 (1903)
йилда деб ёзилган [43, 22].
Абдулвоҳид Мунзим жойи келганда, Ҳайратнинг тугалланмаган
шеърлари, мухаммаслари ва бошқа ғазалларига махсус қайдлар ёзган.
Девоннинг биринчи қисми ҳарфлар тартиби асосида тугаганидан сўнг,
Мунзим шундай ёзган: “Тавсифланган инсофли назар аҳли қалбининг
70](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_70.png?v=1)
![маълуми бўлсинким, Ҳайрат тахаллус қилган, Тангри мағфират айлаган
раҳматли Мулло Муҳаммад Сиддиқ табъидан туғилган ва янги фикрининг
натижаси бўлган байтлар, жумладан абжад ҳарфлари тартиби асосида
ёзилган ғазал, қасида ва бошқалар - тугади. Аммо назм ва насрда ёзилган
таърих, топишмоқ ҳамда бошқа баъзи ҳазил - мутойиба сифатида ёзилган ёки
авом тилида оқиб турган эътирозли сўзлар мавжуд бўлиб, улар тартибдан
ташқари муламмаъ (турли хил) ва тартибсиз ҳолда ёзилади” [43, 22].
Ю қ орида келтирилган (динишмандларнинг) фикр ва мулоҳазалардан
шундай хулоса чиқариш мумкинки, бу нусха Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг
вафотидан кейин тартибга келтирилган девон бўлиб, эҳтимол мазкур нусха
Абдулвоҳид Мунзим уйини талон - торож қилиш вақтида, бирон
маърифатпаравар кишининг қўлига тушиб, кейинроқ кутубхонага
топширган.
Адабиётшунос Расул Ҳодизода 1957 йилда “Шарқи Сурх” (“Қизил
Шарқ” (№5) журналида “Ҳайрат шеърларининг намуналари” номли
мақолани нашр қилиб, унда Ҳайрат девонининг пайдо бўлганлигидан хабар
берган, ҳамда унинг шеърлари намуналаридан бир нечтасини чоп этган.
Шунга илова, бир неча вақт ўтганидан сўнг, адабиётшунос олим “ ашнномаиҶ
Айний” (“Айний юбилейи”, 1960) тўпламида нашр қилинган “Айний ва
Ҳайрат” номли бошқа бир мақоласида Садриддин Айнийнинг “Тожик
адабиётининг намунаси” ва “Эсдаликлар”ида келтирилган шеърларини
Ҳайрат девонидаги шеърлар билан қиёсий таҳлил қилиб, уларнинг фарқлари,
афзалликлари ва муаллифга мансублигини имкон даражасида аниқлаган [173,
141-151].
Шу тариқа, Муҳаммадсиддиқ Ҳайратининг девони қариб эллик йил
ичида олимлар ва адабиёт ихлосмандлари назаридан яширинган ҳолда эди,
ниҳоят у топилди, энди биз унинг самарали ва қимматбаҳо бўлган меросини
тадқиқ ва мутолаа қилиб, унда шоирнинг XIX аср охири ва XX аср
адабиётининг бошидаги ўрни ва мавқеини аниқлаб олиш имкониятига эга
бўламиз.
71](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_71.png?v=1)
![Юқорида қайд қилганимиздек, Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат девонининг
нисбатан ишончли ва мукаммал нусхаси бугунги кунда Тожикистон Фанлар
Академиясининг қўлёзмалар захирасининг руйхатида №1247-сони билан
Садриддин Айнийнинг таклифи ва топшириғига биноан, Мирзо Абдулвоҳид
Мунзим томонидан китоб шаклида кўчирилган. “ Ашъори мунтахаб ”
(“Сайланма шеърлар” ) и адабиётшунос олими Расул Ҳодизоданинг ташаббуси
билан 1964 йилда “ Ҳайрат. Ашъори мунтахаб ” ( “ Ҳайрат. Сайланма
шеърлар ” ) номи билан Тожикистон Республикаси ФА қўлёзмалар
захирасининг 1247 рақами остида сақланган ягона девони нусхаси асосида,
Тожикистонда табънинг зеб - зийнати билан безатилган ҳолда нашр қилинган
бўлиб, 2447 байтни қамраб олади.
Расул Ҳодизоданинг маълумотига кўра “У шбу девон ниҳоятда
аълосифат бўлган дафтар варақларида, настаълиқ ёзувида китобат қилинган.
Шеърларининг сарлавҳалари қизил бўёқ ва матнлари қора рангда ёзилган
бўлиб, шеърлар матни ҳар бир бетда икки қатордан жойлашган. Баъзи
бетларнинг ҳошияларида Ҳайратнинг илова тариқасидаги шеърлари қора ва
жўша (қизил бўёқ) рангида ёзилган” [43, 34-35]. Аммо Садриддин Айнийдан
бошқа, шу даврдаги тазкиралар муаллифлари, негадир Ҳайрат девонининг
мавжудлиги ҳақида сўз юритмаган.
Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат девонида шеъриятнинг бошқа жанрига
қараганда ғазал кўпроқ мавқе ва таъсирга эга.
Ғазал – адабиётнинг мустақил жанри сифатида тожик адабиёти
тарихининг ушбу босқичида алоҳида ўрин ва эътиборга эга. Ғазал
байтларининг сони мазмунига қараб турличадир Қори Раҳматулло Возеҳ,
Шамсиддин Шоҳин, Aбдулқодирхўжа Савдо, Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат,
Ҳамди, Садриддин Aйний, Aжзий, Васлий Самарқандий, Тошхўжа Асирий
Х жандий каби сўз нотиқларининг ишқ ва муҳаббат, айрилиқ ва висол,ӯ
куйиниш ва обтоб топиш, замон зиддиятларининг ифодаси сифатида
қўлланилган. Шуни таъкидлаш керакки, мазкур давр адабиётидаги етакчи
йўналишларнинг байроқдори бўлган ушбу шоирларнинг ғазалларида
72](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_72.png?v=1)
![З-он лаби ширинлабе ширин нашуд, охир маро,
Ҳамнишини кўҳи ғам монанди Фарҳодам кунад.
Хоки раҳ гардидаам боре ба роҳи тавсанаш,
Як нигаҳ аз лутф ё якбора барбодам кунад.
Абрўяш тири ғазаб ҳар лаҳза бар дил мезанад,
Наргиси масташ ба ҷ он сад фитна э ҷ одам кунад.
Заҳр менўшам зи оми дида аз саҳбои ашк,ҷ
Шоядам ҷ оми май он маҳ нўш бар ёдам кунад.
Зору маҳ уру ҳазинам, Ҳайрат, аз ҳи рони ў,
ҷ ҷ
Бар умед он маҳ зи васли хеш дилшодам кунад [43, 136] .
Юқоридаги ғазалда Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг туғма истеъдоди,
унинг ғазалнавислик маҳорати, мустаҳкам билими, кенг дунёқараши ва шоир
тилининг равонлиги кўпроқ кузатилади: “ чашм андохтан” – ( назар солиш)
кўз юритиш, ўйлаш – киноя, “ ба умед будан ва гулпираҳан” ( умид ва гулдан
куйлаги бўлган маъшуқа) – истиора , чунки ўхшатадиган эмас, ўхшатувчидан
эслатилган. “ Гўш сўйи фарёд кардан” (ошиқ дарду фиғонини тинглаш) -
бировни тинглаш; “ ҳамнишини кўҳи ғам будан” ( қайғу тоғи билан бирга
бўлиш); - қайғуга ҳамдам бўлиш; қош - ғазаб ўқлари ва бошқалар... Юқорида
келтирган ғазал мавзуси жиҳатидан ишқий хусусиятга эга бўлиб, шоирнинг
мақсади маъшуқа ҳажридан, айрилиқ ва узоқликдан шикоят қилишдир. Ошиқ
висолни орзу қилади, аммо севиклиси қаҳру ғазабланган ҳолатида
тасвирланган.
Ғазал содда радифга эга бўлиб, “кунад” сўзи радиф вазифасида
қўлланилган. Радиф фақат маънонинг таъкидлашдан иборат бўлмасдан,
кўпроқ ғоявий мазмун юкини тортади. Ғазалдаги “ ёдам ” , “ фарёдам ” ,
“ озодам ” , “ Фарҳодам ” , “ бодам ” , “ э одам
ҷ ” , “ ёдам ” , “ дилшодам ” сўзлар қофия
сифатида жозиб ва муносиб ҳолда назм тизмасига тортилган . Қофия турлари
жиҳатидан мазкур ғазал қофиялари мутлақ бўлиб, ровийдан сўнг “д”
қофиянинг бошқа унсури сифатида келган. Бундай қофияни ишлатишдан
шоирнинг мақсади, юз берган ҳодисанинг баёнини ифодалашдир. Ғазални
75](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_75.png?v=1)
![Шу жиҳатдан, айтиш жоизки, XIX аср охири ва XX аср бошидаги
адабиётнинг ноаниқ жабҳаларини, Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат асарлари, ҳаёти
ва тадқиқотисиз тасаввур қилиб бўлмайди.
Бунинг сабаби, ҳаммасидан олдин, Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат
ижодининг юқори мазмун ва юксак бадииятига боғлиқдир.
Қасида. Тожик адабиётшунос олими Р. Ҳодизоданинг таъкидлашича,
қасида жанри бу даврда ҳам шакл, ҳамда мазмун жиҳатидан қаттиқ
таназзулга юз тутган эди [135, 70]. Зиддиятли ва номуносиб муҳит қасида
ижодида ўз таъсирини ўтказиб, қасиданинг бадиий заифлик, пуч мазмун ва
мавзусизлик шаклига мувофиқ бўларди. Бу давр шоирларининг аксарият
қасидалари амиру сарой аҳлининг тавсиф (мадҳи) ва зикрига бағишлаб
битилган, бошқа бир қисми ҳасбуҳол (таржимаи ҳолга оид) қасидалар ва
амалдорлар танқиди, тузумга нисбатан эътироз ва амирликнинг идора қилиш
тартиби мавзусига бағишланган.
Aммо Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат қасидалари замирида Қори Раҳматулло
Возеҳ, Шамсиддин Шоҳин ва Аҳмад Донишнинг қасидаларига ўхшаш
ижтимоий ҳаётнинг тасвири ва Бухоро амирлигининг сиёсати,
маърифатпарварлик йўналиши ва жадидчилик ғоялари ҳам назарга
ташланади.
Бундан ташқари, Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат “Шабе бе мўнису бе ёру бе
ҳамдам” ( "Тун сирдошсизу ёрсиз ва ҳамдамсиз") мисраси билан
бошланадиган қасидаларидан бирида, шоир ҳаётнинг баъзи
нотекисликларининг тафсилотини баён қилган. Р.Ҳодизоданинг сўзларига
кўра, бу шеър Ҳайрат девонида қасида сифатида келтирилган бўлиб, котиб
унга шундай мавзу қўйган: "Бу қасида ҳам тўлиқ эмас, нима назарда
кузатилган бўлса, ёзилди". Шеър ҳошиясида эса, у шундай қўшимча қилган:
"Бу қасиданинг вазни ҳазажи мусаммани солим баҳрида бўлиб, олти
маротаба мафоилун рукни келади”... [43, 237].
Ушбу шеър тўлиқ бўлмаса-да, катта бир парчадан иборат бўлиб,
Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат унда ўзининг оғир ва аянчли аҳволидан шикоят
77](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_77.png?v=1)
![(минингит) бўлиш ҳикояси ” ва ҳоказолар мансубдир. Аҳмад Дониш вафотига
бағишлаб ёзилган қитъа Садриддин Айнийнинг “ Эсдаликлар » асарида
келтирилмаган. Садриддин Айнийнинг мулоҳазасига кўра , Ҳайрат уш бу
қитъани “ Наводир ул-вақоеъ ” билан танишганидан сўнг, Аҳмад Дониш
вафотидан уч-тўрт йил ўтгандан кейин ёзган. Шеърнинг охирги мисрасида
қўштирноқ ичида Аҳмад Дониш вафот этган йили (1314ҳ.қ. 1897м. йил)га
мутаносиб келтирилган.
Жумладан:
Кардам суол соли вафоташ зи Пири Ақл:
- “ Гўё бирафт равнақи илми ну ум!ҷ ” - гуфт [43, 144].
Ёки, у бошқа бир қитъада шундай ёзган:
Оҳ аз аҳон, эй дўстон, Мир Аҳмади Ўроқ рафт,
ҷ
Он к-ў ба анвои ҳунар фикраш ҳамебишкофт мў.
Буд ў муна им бегумон, буд ў муҳандис бил-аён,
ҷҷ
Карда ба таслимаш равон гарданфарозон сар фурў.
Сури маъни чун камоли ў бубин таърихи ў:
Бо як ҳазору сесаду бо чордаҳ рафт, оҳ, ў [43,145].
“ Салоҳиддин ба ҳангоми сабо бо доғи ҳасрат рафт ” (“ Салоҳиддин сабо
ва қтида ҳасрат доғи-ла кетди”) мисраси билан бошланадиган, бошқа бир
қитъаси Садриддин Айний ва Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг ёш дўстларидан
бирининг вафотига марсия айтилган. “ Эсдаликлар ” да Салоҳиддин ва унинг
акаси Насриддининг зикри ҳақида сўз бориб, муаллиф маълумотига биноан,
Айний ва Ҳайратга нисбатан Салоҳиддин анча ёшроқ эди, у Садриддин
Айний олдида таълим олар эди ва ўн олти ёшида вабо касаллиги натижасида
вафот этган. Шу муносабат туфайли Ҳайрат унинг вафотига бағишлаб
марсия ёзган [13, 312-315].
“Бигў: баъд аз “ҳумуми оҳу фиғону нола” таърихаш ( Aйтинг: унинг
тарихи “ оҳу фиғону нола овози" кейин). Ушбу мисрада Салоҳиддиннинг
вафот этган куни, яъни милодий 1314/1897 йил, "ҳумум оҳу фиғону нола"
сўзлари билан берилган.
79](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_79.png?v=1)
![Садриддин Айний ўзининг “ Эсдаликлар ” ида “ Рустамчани фожиавий
қатл этилиши, Махдум Гов ва Пиракнинг вафоти ” мавзуси остида
“ Рустамчанинг қатл этилиши тарихи ҳақида қитъа ” ни батафсил баён қилган
[13, 5-527].
Қитъанинг мазмун ва моҳиятидан келиб чиқадики, Рустамча Махдум
Гов шогирдларидан бўлиб, кураш маъракаларида Файзобод саёҳатига чиқиб,
қудратли полвон Азим Деҳчагини е рга йиқитади. Азим Деҳчагий бундай
шармандалик ва мағлубиятга чидамасдан, ўзини орқага тортади. Садриддин
Айний ва Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат шу йўлда унинг изидан бориб, зудлик
билан мажруҳ (жароҳатланган киши)нинг олдига борадилар. Рустамча “ Сени
ким урди ?” деган саволга фақат “ Азими Деҳчаг бо корд задӣ ” ( “ Азим
Деҳчагий пичоқ билан урди! ” ) жавоби билан бирга, бир маротаба “ вой! ” деб,
улар қўлларида жон беради.
Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат бу қонли фожиадан таъсирланиб, мазкур
қитъани ижод қилган ва мақтул (қатл этилган киши)нинг “ Азими Деҳчаг бо
ӣ
корд зад, воҳ! ” ( “ Азими Деҳчагий пичоқ билан урди, воҳ! ” ) деган ўз сўзлари
билан унинг 1318 ҳ.қ. /1900 м. йилида қатл этилганлиги тарихини
тасвирлаган.
“ Насаф вилоятидаги бир мажлис ҳикояси ” шоирнинг Насаф вилояти
(ҳозирги Қарши шаҳри) даги сафари ва саёҳати таассуротининг тасвиридир.
Бу қитъа, Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг табъу завқига мос бўлмаган бир
ижодий кечанинг ҳажвига бағишлаб ёзилган. Шунга ўхшаш, китобда бир
неча тарих қитъалари келтирилган бўлиб, улар шоирнинг вафот этган йили,
ҳамда ҳаётини лав ҳ аларини аниқлаш учун муҳим аҳамиятга эга.
Мухаммас . Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг “Ашъори мунтахаб”
(“Сайланма шеърлари”)да мухаммас жанри ғазалдан кейинги ўринни эгаллаб,
жами тўққизта мухаммасдан иборат. Мазкур мухаммаслар Бедил Де ҳ лавий,
Пари Ҳисорий, Оят, Гавҳарий ва Исмат Бухорий ғазалига иккита мухаммас,
Шараф, Яғмо ғазалига боғлаган ҳамда битта эркин мухаммас келтирилган.
Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг назирачи шоир эканлиги, ҳамма нарсадан
80](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_80.png?v=1)
![Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг “Ашъори мунтахаб” (“Сайланма
шеърлар”)ида “Рубоий дар таърихи вафоти Қори Каромати Дилкаш” (“Қори
Каромат Дилкаш вафоти тарихига оид рубоий”) номи билан келтирилган бир
рубоийси, мазкур шоир вафоти тарихининг сабабини баён этган. “Эй толеам
аз талъати рўят фирўз” (“ Эй толеим сенинг юзинг талъатидан ёруғ » ) мисраси
билан бошланадиган бошқа бир рубоийси Садриддин Айнийнинг “Тожик
адабиётининг намунаси” ҳамда “Эсдаликлар”ида келтирилган.
“Эсдаликлар”ида мазкур рубоий ёзилишининг воқиаси эътиборга моликдир.
Баҳор фаслининг бир кунида Садриддин Айний ва Ҳайрат Файзобод
саёҳатига борадилар. Кураш маъракасининг тугаганидан кейин улар
Файзобод хонақоҳининг ичини кўришга борганлар. Хонақоҳ деворига ҳар
ким билиб билмасдан ўзларидан ёки ўтмиш шоирларининг шеърларидан хато
ва нуқсонли намуналар ёзганлар.
Устоз Садриддин Айнийнинг ёзишича: “Ушбу битикни бошидан
охиргача кўриб чиққанимиздан сўнг Ҳайрат деди:
- Кураш маъракасидан чиқиб кетганимиздан сўнг бу ерга
келганимизгача, баҳор мавзусига оид бир рубоий менинг хотирамга келди,
мен уни шу ерда ёзишни хоҳлайман, токи бирон бир саводли киши бу ерда
келиб, мазкур рубоийни ўқиб кўнгли хушҳол бўлсин.
Бу сўзларни айтганидан сўнг у, ҳовли саҳнасига чиқиб самоворчилар
самоворни қайнатадиган жойга бориб, бир парча кўмирни топиб олиб келди
ва хонақоҳнинг гаж билан тайёрлаган оқ деворида, ҳали у ерда бир нарса
ёзилган эди, ўзига маъқул кўриб, қуйидаги мисралар билан бошланадиган
рубоийни ёзди:
Эй толеам аз талъати рўят фирўз,
Ҳар рўзи ман аз баҳри висолат Наврўз.
Бо ёди ту овони ман, овони шабоб,
Бе рўи ту айёми ман, айёми а уз ҷ [13, 200].
Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг бошқа бир рубоийси “Бемеҳрии дилбар
аст, ё гардиши гар?!” (“Дилбарнинг меҳрсизлигидандир, ёки гар (қўтир-
82](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_82.png?v=1)
![фалак) нинг ҳаракатидан?!” мисраси билан бошланиб, у Хожа Муставфий
рубоийсига тақлид ҳолида ёзилганлиги, унинг мазкур шоир шеърларига
бўлган чексиз шавқ ва муҳаббатининг ёрқин далилидир [1 5, 188].
Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат аруз илмининг нозиклиги ва қонун-
қоидаларидан яхши хабардор бўлиб, Устоз Айний бу борада ўз асарларида
ишоралар қилган. Шоир ўзининг биринчи мисраси аруз илми атамаси билан
ёзилган бир рубоийсида, айтмоқчи бўлганки: “менинг талабимнинг асли
моҳияти сенинг вафосизлигинингдан бузилди, ўзга шакл (сурат) олди”.
Мисол тариқасида, эътибор берамиз:
Эй аз ту афоили талаб хабн шуда,
Савдои дилу дин ба ғамат ғабн шуда.
Мурдам зи табассум, маро зинда намой,
Эй ноиби эъ ози Масеҳ, айн шуда [43, 201].ҷ
Афоил - арўзнинг аслий рукнларидан бўлиб, унинг таъсир воситаси
билан зиҳофлар - аслий рукнларнинг янги шакллари юзага келади. Хабн -
аслий рукнлардан зиҳофларни яратиш шаклидан биридир. Зиҳофларининг
бундай гуруҳлари аслий рукнларнинг бузилишидан сўнг юзага келиб, махбун
дейилади: масалан: фоилундан фаилун, фоилотундан фаилотун ва ҳо казо.
Эй он ки ба дарди дили ман дармон ,
ӣ
Васлат ҳамаро расидаву дар мо не,
Дар базми рақиб агар қадам дар мон ,
ӣ
Чун ман биравам,ту берун аз дар мон .
ӣ
Бу рубоий тажнис санъати асосида: дармон (дармонсан), дар мон не
ӣ
(менда йўқ), берун аз - дар мон (эшикдан ташқарида қоласан) ёзилган
ӣ
бўлиб, “Тожик адабиётининг намунаси”да “Тажнис санъатида ёзилган
рубоий” (“ Рубо дар санъати инос”) сарлавҳаси билан келтирилган [15,188].
ӣ ҷ
Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг “Сайланма шеърлар”ида тўпланган рубоийлар
ижтимоий ва умумий хусусиятларни ўзида мужассам этиб, шу даврдаги
Бухоро адабий муҳитининг айни талаб ва тақозосини ифодалайди.
83](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_83.png?v=1)
![Таркиббанд. Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг « Ашъори мунтахаб »
( « Сайланма шеърлари » ) да битта таркиббанд жанрида ёзилган шеъри
кузатиладики, у 5 банд ва 44 байтдан иборат. Мазкур таркиббанднинг
иккинчи банди байти восиласиз (восила байтисиз):
“ Гар бар сари чашми ман нишин , ӣ
Нозат бикашам, ки нозанин ”
ӣ [43, 204].
Маснавий. Маснавий ҳам маълум бўлган шеърий шакллардан бири
бўлиб, Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг « Сайланма шеърлари » да фақат биргина
« Маснавии Саёҳати Фарғона » ( « Фарғона саёҳати ҳақида маснавий » ) асари
жой олган, мазкур саёҳатнинг тарихи 1318 ҳ.қ. (1900 м) йилига тўғри келади.
Мазкур маснавий 107 байтдан иборат бўлиб, унда шоирнинг Фарғона
вилоятига сафарининг баёни ҳамда шу даврнинг аҳволи ҳақида сўз
юритилади. Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат бу саёҳатда ўз дўстларининг талаб ва
ташвиқотига мувофиқ, замон аҳволи ҳамда, ўзининг соғлигини яхшилаш
тўғрисида маълумот берган.
Ҳажв ва мутойиба. Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат ижодида, унинг ҳажвий
шеърлари инсон шавқ - завқи ҳамда эътиборини ўзига кўпроқ тортади.
Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг « Сайланма шеърлари » да алоҳида мавзу
асосида шоирнинг ҳажвий шеърлари тўпланган бўлиб, улар ўзига хос бадиий
услубда ижод қилинган. Шоир мазкур ҳажвий шеърларида ўз замонасидаги
катта ва кичикларнинг айб ва нуқсонларини аччиқ ҳажвий шеърлари, ҳатто
ўта қаттиқ ва қўпол сўзлар билан танқид остига олади. Унда жамият
табақасининг турли хил вакиллари ҳамда аниқ шахсларнинг ёвуз феъл атвори
ўз ифодасини топган. Масалан, Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг ҳажвий
шеърлари қаторига, унинг « Дар ҳа ви Мир - Ҳикмат ва Мир - Муҳиддин ном
ҷ
саррофон » ( « Мир Ҳикмат ва Мир Муҳидддин номли саррофлар ҳажвига
оид ») , « Боз дар ҳа ви саррофони мазкур ба равияи Хо а Аҳмад Ясав
ҷ ҷ ӣ » ( « Яна
Хожа Аҳмад Яссавий йўналишидаги мазкур саррофлар (пулни бошқасига
алмаштирувчи, қалбаки пулни ҳақиқий пулдан ажратадиган киши,
84](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_84.png?v=1)
![нархловчи) ҳажви тўғрисида ») ва бир нечта бошқа шеърлари киритилган [43,
207-216].
Тугалланмаган шеърлар ва тарқоқ байтлар. Муҳаммадсиддиқ
Ҳайратнинг « Сайланма шеърлари »да тугалланмаган ва пароканда шеърлари
фасли алоҳида ажратилган бўлиб, унда « Қасидаи баҳория » ( « Баҳор
қасидаси » ) дан 9 байт келтирилган. Китобнинг тартибга келтирувчи ва
тузувчиси Расул Ҳодизоданинг маълумотига биноан, тузувчи унинг
ҳошиясида « Мазкур баҳория қасидаси тугалланмаган шеър бўлиб, ундаги
назарда кўринган нарса ёзиб қолдирилди » деган сўз келтирилган [5, 217].
Шоирнинг « Доштам дирўз бар сар ҳуш, ёри ман гирифт » ( « Ўтган куни
бошимда ҳуш (ақл)им бор эди, уни ёрим олди (ўғирлади) » мисраси билан
бошланадиган бошқа бир шеърида, Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат хаттий тажнис
санъатидан фойдалаган ва « ҳуш - ёр » ва « ҳушёр » , « мурғи зор » (зорланган
қуш) ва марғзор (гулзор), фаръи ёр (аслидан айрилган) ва иёр (тилло ва
кумушнинг софлик даражаси, сара пулларни носара пуллардан ажратиш)
деган иборалар араб ёзувида бир хил бўлиб, талаффуз қилишда ҳам унчалик
фарқ қилинмайди, биринчи мисранинг охирида келтириб, иккинчи мисрада
яна қофия сифатида фойдаланилган. Масалан:
Доштам дирўз бар сар ҳуш - ёри ман гирифт,
Турфа нофаҳмонда ёри ҳушёри ман гирифт.
Ин замон бе обу дон афтода дил чун мурғи зор,
То самуми ҳа р оби марғзори ман гирифт.ҷ
Доштам нақди тавон дар айб аслу фаръи ёр,
ҷ
Шўхи айёр он бути комилиёри ман гирифт [43, 222].
Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг тарқоқ ҳамда тугалланмаган шеърлари
мажмуаси 62 байтдан иборат бўлиб, турли мавзулар ва кичик лирик жанрлар
шаклида, қасида, қитъа, фард ва бошқа... шеърий турларда ёзилган.
Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат асарлари ичида машҳур ўзбек шоирларидан
бири Aҳмад Яссавий услубида, унинг шеърига татаббуъ сифатида ўзбек
тилида ёзилган бир ҳажвий шеърни учратиш мумкин. Тожик адабиёти
85](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_85.png?v=1)
![тарихида икки тилда – тожик ва ўзбек тилларида адабий асарлар яратиш
азалдан анъанага айланган ва бу жараён икки халқ ўртасида яхши ва
самарали адабий алоқаларни таъминлаган. Бундан ташқари, тожик ва ўзбек
тилида ижод қилувчи ва сўзлашувчилар ўртасидаги муносабатлар икки тилли
адабиёт тарихида одатий анъанадир ва бу икки халқнинг адабий ғояларини
тарғиб қилишда муҳим роль ўйнаган.
Шуни таъкидлаш керакки, зуллисонайн анъанасида ижод қилган сўз
санъати усталарининг ғазаллари сўнгги асрлар адабиёти тарихидаги муносиб
ўрин эгаллайди.
Масалан:
Мир-Ҳикмат дер: “ Арз айлайин, эй ёронлар,
Бул дунёда ҳаводислар кўрдум ман-о.
Қулоғ солинг бул арзима, азиз жонлар,
Кимни кўруб, қаерларда юрдум ман-о.
Асли ўзум асбжаллобни ўғлони ман,
Улуғ-улуғ асбжаллобларни тониман.
Бул фирқани бир тираси, бир сони ман,
Ҳаво бирлон ҳавас сори учтум ман-о.
Сарроф бўлуб бул фирқада ора кирдим,
Ҳар кимсадан танзилий пул олабердим,
Неча кунлар бул пешада даврон сурдим,
Бул жаҳонда ўзум ман деб юрдум ман-о.
Қирқ ёшимда овозамдин жаҳон тўлд ,ӣ
Ғурур ила айшим кўриб фалак кулд ,
ӣ
Ҳоло билман на эрдию нелар бўлд ,
ӣ
Ҳубоб эрдим бу дарёда синдим ман-о [ 3 5 , 214-216 ] .
86](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_86.png?v=1)
![Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат тасвирлаган шамъ ва парвона (капалак) жуда
маҳорат билан ифодаланган:
Не майл сўи сунбулу хотир на ба шамшод,
З-он қад ба хаёлам хушу з-он зулф ба шам шод [4 3, 52 ] .
Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат шеърларида шартли ва рамзий образлар эмас,
балки, аввало, лирик қаҳрамоннинг инсоний туйғулари, самимийлиги ва
тўғридан - тўғри ҳис - туйғуларининг аниқ ифодасини кузатииш мумкин.
Иш қ ва севги адабиётнинг абадий мавзуси бўлиб, у хусусан, форс -
тожик адабиётида Европа ва Россия сўз санъаткорларининг реалистик
тасаввури нуқтаи назаридан кенгроқ ҳолда, мумтоз ёзувчиларимизнинг барча
асарлари илоҳий ишқ муҳаббати уммонидан файз топиб илҳомланган. Устоз
Aбу Абдулло Рудакийдан тортиб бизнинг замонамизнинг шоирларига қадар
ушбу мавзуга эътибор берилиб, сўз санъаткорлари муҳаббат сиймосини
бетакрор, ранг - баранг, унутилмас ва жозибали тасвирлаб беришган.
Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат шеърларининг мавзуси ва мазмуни умумий ҳолда
шуни баён этадики ишқ ва унинг тараннуми шоирнинг ижодий ишида
алоҳида ўринга эга. Диний шеърлар эса унинг ижодида аксинча, кам
миқдорни ташкил этади. Ҳайрат Бухорий шеърлари қисқа ва ҳайратланарли
образларга, дилларни ром этувчи ишқий туйғуларга тўла. Ҳайрат ижодида
ишқ тушунчаси алоҳида ўрин тутади:
То ишқи он гулпераҳан рахти иқомат зад ба жон,
Дину дилу ақлу хирад барканду аз бунёд бурд [43, 67] .
***
Мезан ҳар лаҳза теғи таъна сўям, носеҳо,ӣ
Тифли роҳи ишқам, аз роҳи хирад дурам ҳанўз [43, 84].
Ҳайрат ғазалларида қаҳрамоннинг руҳий ҳолати таърифи жуда
қизиқарли ва чиройли ташбе ҳ ларда ифодаланган: Ушбу байтда бўлгани каби:
Зи ҳи рон бин, ки рўзам ҳамчу боли зоғ кард охир,
ҷ
Ба сад улфат фиребам дод, аммо доғ кард охир [43, 68].
89](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_89.png?v=1)
![Ҳайрат шеърларида тасвирланган ошиқ образи - йўқ бўлиб кетишидан
шуҳрат топган шахс бўлиб, у ўзлигини топиш учун муҳаббатни ўзлигини
англаш босқичи сифатида танлаган:
Лайлии ман, ҳамчу Ма нун аз афову аври туҷ ҷ ҷ
Гарчи гаштам хок, дар ишқи ту машҳурам ҳанўз [43, 84].
Ёки маъшуқа кўзининг наргисга ўхшатилиши адабиётимизнинг
ўтмишдаги анъаналаридан бўлиб, Ҳайрат тасвирларида бошқача ранг ва
тароват касб этган:
Ғизоли наргисат аз хоби маст кай барорад сар,
ӣ
Чунин к-ў бар канори лола доим хобгаҳ дорад?! [43, 192 ].
Ду рўз шуд, ки асират набуд ҷ уз дили ман,
Кунун хунобахўри наргиси ту як гала шуд [43, 53] .
Aдабиётшунос Матлуба Мирзоюнус таъкидлаганидек: «Ёзувчи
(шунингдек, шоир - Э.Ж.) ўз асарларида, авваламбор, ҳаётий тажрибасига
таянади. Яъни, у фақат мукаммал тасаввур га э га бўлган мавзуларга мурожаат
этган . Шунинг учун кўплаб ёзувчиларнинг асарларида аксарият ҳолларда
ишқ ва муҳаббат мавзуси узлуксиз такрорланади» [130, 1] .
Ҳайрат Бухорий ўз асарларида, айниқса, шеърлари, ғазаллари ва
рубоийларида ҳаётий ҳодиса ва воқиалар, дўстлари ва ўртоқлари,
диндошлари, шахсий орзу-ниятлар ва умиду армонлари, нотиқлик табиати ва
завқи, ўзи ва яқинларига нисбатан нозик табиати, замон ҳолати, сўз кучи ва
истеъдодига нисбатан кўп ишоралар қилган бўлиб, унинг шеърларидаги
моҳият ва мазмунни тўғри англаш учун хизмат қилади.
Масалан:
Фидои уръати хешам, ки аз тариқи сухан,
ҷ
Ба ханда оварад он лаъли шаккарафшонро.
Маро ба нисбати ширинии сухан роҳест,
Кунун ма оли сухан кам бувад сухандонро.
ҷ
Аз ин сухан, ки ба эъ оз нисбате дорад,
ҷ
Сазад, ки сухра намоям ариру Ҳассонро.
Ҷ
90](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_90.png?v=1)
![Маро сухан на гар эъ оз, аз ч дар сухан астҷ ӣ
Ба харқи одат бин он ду лаъли хандонро.
Агар ба даъвии эъ оз рафт, о дорад,
ҷ ҷ
Ба як сухан, ки чунин ёфт шарҳи тибёнро.
“Зи дасти аҳли адам ҳар ч ояд, эъ оз аст”,
ӣ ҷ
Ҳам аз даҳони ту, Ҳайрат, суруд бурҳонро [43 , 147].
Юқорида келтирилган ғазал фахрия шеърнинг бир тури бўлиб, унда
Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат ўзининг нотиқ қобилияти ҳақида хабар беради.
Aммо, аксарият ҳолларда Ҳайрат тартибсиз ва кажрафтор замонидан шикоят
қилиб, ўз девонида қуйидаги юракни қайғуга соладиган байтларни ёзган:
уз шамъ насўхт кас ба ҳоли зорам,
Ҷ
уз соя касе ба рўз набвад ёрам,
Ҷ
Он ҳам дилгир аз оҳи оташборам,
Ин низ гурезад ба шабони торам [43, 200].
***
Эй шамъ, ки чун дили ман афрўхта ,
ӣ
Ин гиря зи чашми тарам омўхта ,
ӣ
Аз чун ту рафиқ дуриям ҳеч мабод,
Бисёр ба танҳоии ман сўхта [43, 200].
ӣ
Шоирнинг ҳаёти ва аҳволига бағишланган бобда Муҳаммадсиддиқ
Ҳайрат даври тожу тахт учун талашиш ва зиддиятли давр бўлганлиги
таъкидланган. Шундай э кан, шоир ва унинг замондошлари асарларида
замонни танқид қилиш оҳанглари ва вайронкор зиддиятлар ғоясини фош
этиш хусусияти янграйди.
Шуни таъкидлаш керакки, ҳасбу ҳол (ўз ҳолидан шикоят қилиш)
мавзуси Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат шеъриятида кўпроқ ўрин олган. Устоз
Aйний сўзларига кўра, Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат ўзининг “Эй дил, айёме, ки
айши моҳу соле дошт ” (
ӣ " Э й қалбим, бир кунда бир ой ва бир йиллик айшу
ишрат лаззатини сурар эдинг") мисраси билан бошлаган қасидани умрининг
охирида ёзган. «Ҳайрат умрининг охиридаги касаллик вақтида, ҳаётдан
91](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_91.png?v=1)
![умидини узганида, бир қасида ёзган, унда бир муносабат туфайли менинг
номимни келтириб, ушбу байт тингловчиларига менинг номимни маълум
бўлмаган тарзда номлашни хоҳлади. Шунинг учун у менга йўқол иб кетган
тахаллусим билан (яъни, Жунуний тахаллуси остида - Э.Ж.) борганимни
эслатган. [13,206].
Шоир шеърларининг кўзга кўринадиган хусусиятларидан бири
шундаки, у қуруқ ва тароватсиз тасвир эмас, балки жонли ва жозибали
образлар билан ўзининг машаққатли ҳаётига ишорат қилади ҳамда, унинг
табиий ва маънавий ҳолатининг қандайлиги ҳақида огоҳлантиради. Қуйида
фикримиз исботи учун мазкур қасиданинг бир нечта байтини қисқартирилган
ҳолда келтирамиз:
Эй дил, айёме, ки айши моҳу соле дошт ,ӣ
Дар тарабгоҳи висол осуда ҳоле дошт .
ӣ
Мекушуд то назар дар мусҳафи рўи нигор,
ӣ
Қайди ҳи ронро кушоду нек фоле дошт .
ҷ ӣ
Мебидеҳ ёдам, ч сон дар банди дард афтода ,
ӣ ӣ
Мебиҳам ёдат, ч сон бикшода боле дошт ...
ӣ ӣ
... Эй қади хамгашта аз бори афои даври чарх,
ҷ
Мешунидам гоҳ-гаҳ беҳуданол дошт ....
ӣ ӣ
...Ёди айёме, ки роҳи васл мекард гусел,
ӣ
Бо рақиби зишт тарҳи бадсигол дошт .
ӣ ӣ
Ғайр агар пешат муқаддам, мо зи ҳасрат доғдил,
Бар қиёси рои мо ибтоли тол дошт .
ӣ ӣ
Барнамегир хабар ҳолам на худ дар рўзи васл,
ӣ
Аз вуруди ҳа р нафйи эҳтимол дошт .
ҷ ӣ ӣ
Муддати кин ин қадар фурсат намекард мадид,
ӣ
Гар на аз мо дилкашолон дилкашол дошт .
ӣ ӣ
Барнамегаштем м ҳто и таваллои рақиб,
ӯ ҷ
Худ паёпай меҳру алтофи тувол дошт ...
ӣ ӣ
...Чун фалак дунпарвар афтод чаро, эй они ман?
ӣ ҷ
92](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_92.png?v=1)
![Ҳиммате дар ин равиш бисёр ол дошт .ӣ ӣ
Ҳайрат, эҳроми ҳарими ў намебанд чаро,
ӣ
Пеш аз ин гаҳ шавқи тавфи он ҳавол дошт [43, 117-118].
ӣ ӣ
Ҳайрат Бухорий ўтмиш шоирлари сингари, табиат манзарасининг
тасвири, баҳор фасли гўзаллиги, олам ва одамга жон ва тоза нафас
бағишлайдиган муборакқадам баҳорни, баҳор ва ёрнинг уйғунлигини,
иккаласининг гўзаллигини, Наврўзнинг уйғониши, денгиз ва қуруқлик
гўзаллигини тасвирлашга алоҳида эътибор беради. Шоир тасвирлаган
манзараларнинг барчаси қизиқарли, нозик , латиф ва бетакрордир. Ҳ айрат
Бухор ий нинг баҳория (баҳор фасли мавзусига оид ижод қилган шеър)ларини
киши ўқиганида, маърифатпарвар ва етук шоирлар ҳам уларни тавсифлаш ва
тасвирлашда қатъий бўлганлигига амин бўласиз.
Шоирнинг ушбу баҳор шеърига эътибор бериш натижасда, ҳар бир
ўқувчи у тасвирлаган манзара ҳақида яхши тасаввурга эга бўла олади.
Масалан:
Соқ , баҳор омад, манеҳ соғар зи каф,
ӣ
Мутриб шуд оварди наю ҳангоми даф.
Андеша то чанд аз сипеҳр, эй дўстон?
Бояд расондан то фалак шўру шааф.
Гар шаҳна бо май бинадат, аз о марав,
ҷ
В-аз мўҳтасиб бо шоҳид орад, ло тахаф.
Қадри шароби арғувон лозим шумур,
Сад ҳайф аз умре, ки бе май шуд талаф.
Гул бо рухат аз хор беқадр омада,
Пеши лабат ёқут беранг аз садаф.
Биншаста чун моҳе ту дар ин ан уман,
ҷ
Чун ҳола атрофи ту хубон баста саф.
То баҳри сайди халқ берун тохт ,
ӣ
Аввал дили мо шуд ба пайконат ҳадаф.
Хадду қадаш сарву суман кардам сифат,
93](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_93.png?v=1)
![Ҳайрат мушавваш гаштам аз ин нашру лаф [4 3, 87 ].
Шоир ушбу қасидасида баҳорнинг мафтункор манзарасини ва табиат
гўзаллигини шундай тасвирлаб берадики, ҳатто унда шохлардаги гуллаб-
яшнаётган куртаклар ва гулларни ҳам кўриш ва ҳис қилиш мумкин.
Маърифатпарварлик адабиётида – XIX аср охири ва ХХ аср бошидаги
жадидчилик ва янгиланиш ғоларини саёҳатнома жанрининг ўзига хос
намуналари сифатида учратиш мумкин бўлиб, у “сафар дар ватан” (ватанга
сафар) хусусиятига эга. Бундай сафарномалар форс - тожик адабиёти
тарихида янгилик эмас, аммо улар ушбу давр сафарнома анъаналарининг энг
яхши намунасидир. Сафарномаларнинг бундай турларини ўзбек шоирлари
Муқимий ва Фурқат асарларида, шунингдек тожик шоирларидан Ҳайрат ва
Aжзийнинг асарларида кўриш мумкин. Фикрни исботлаш учун Ҳайратнинг
бир қанча сафарнома характерига эга бўлган шеърларини келтириш
мумкинки, улар шоирнинг турли жой ва ўлкаларга саёҳатда бўлган пайтида
ёзилган:
Гуфт : “Дили ту аз ч ҳавохоҳи Нахшаб аст?”ӣ ӣ
Бингар бад-ин расида, ки аз роҳи Нахшаб аст ...
.... Пурсад ба ҳусн ноҳияи Кеш то Хузор,
Ин шаҳриёри ҳусн магар шоҳи Нахшаб аст?
Ҳайрат бад-ў чу дида ба Косон фигандааст,
Гумгашта музтаре ба сари роҳи Нахшаб аст [43, 122].
Ё ки бошқа бир жойда шундай айтган:
Зи ҳи рат ба соле, ки дар рўзгор,
ҷ
Сесад буду як ҳа даҳу як ҳазор,
ҷ
Ба иқлими Фарғона гуфтан тавон,
...Ки шаҳре бувад номи ў Анди он.
ҷ
Ч гўям, ки ин о ду рўзу ду шаб,
ӣ ҷ
Гузашт аз бари мо ба завқу тараб.
Дигар рўз чун аз қафо гашт чошт,
Шаҳи хур ба олам алам барфарошт,
94](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_94.png?v=1)
![Расидем то аср дар як хурўш
Ба пўшидааз Анди он то ба Ўш.... [43, 226].ҷ
Шундай қилиб, Ҳайрат Марказий Осиёнинг қадимий шаҳарлари ва
вилоятлари, масалан Қарши (Насаф), Шаҳрисабз, Хузор, Фарғона ва
бошқаларга қилган саёҳатлари ҳақида батафсил ҳикоя қилади.
Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг мерос бўлиб қолган асарларидан
маълум бўладики, унинг лирик турда ёзилган қатор ғазаллари ва шеърлари
ҳам шўх - юмор, назокат, ҳазил ва мутойибалар билан қоришган. Ушбу
турдаги шеърларда Ҳайрат лирик қаҳрамонининг руҳий ҳолатини тавсифлаш
учун шунингдек, халқ ибораларини ишлатишда классик форс-тожик
адабиёти анъаналаридан фойдаланишдан ўзини тияди. Aнъанавий бадиий
санъатлар ўрнида у ибора ва халқ мақолларидан оқилона фойдаланади.
Шоирнинг лирик қаҳрамони бўлган ошиқ образи бу шеърда аниқ тасаввур
қилинган ва акс этган. У тез ишонувчан ва содда ошиқ бўлиб, гарчи
маъшуқанинг ажралиши ошиқ учун қийин ва азобли бўлса-да,
Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат шеърларидаги ошиқ тимсоли бу оғриқни осонлик
ва шодлик билан енгади. Унинг руҳияти ҳеч қачон масхара ва ширин
ҳазилларни таъна бериш ва огоҳлантиришдан тўхтамайди.
Бундай лирик шеърлар ўша давр Ҳайрат гача бўлган шеъриятда
учрамаган. Бу услуб ҳам янги ижодий йўналишлардан бўлиб, уни биринчи
марта Aбдулқодирхожа Савдо яратган, кейин эса уни Шамсиддин Шоҳин ва
Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат давом эттирган. Расулхон Ҳодизоданинг фикрича,
бу услуб орқали сўз санъаткорлари лирик шеърлар мазмунини халқ ҳаётига
яқинлаштирдилар ҳамда бу орқали шеъриятнинг оммавийлик ва халқона
хусусиятини таъминлашга эришадилар. Ишқ ва ошиқлик, севги туйғулари
"руҳий дунё" нинг мажозу киноялари ёрдами билан эмас, балки "моддий
дунё"нинг бадиий воситалари орқали тасвирланган [135, 367].
Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат ғазалларида танқидий ва ҳажвий талқинлар
ҳам учрайди. Масалан, у зоҳидни қуйидагича мазаммат қилади:
... Зоҳид аз дайр ба мас ид зада саъйи ботил,
ҷ
95](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_95.png?v=1)
![Кист ин гумшударо дар р а ҳи Ҳақ гардонад.
Ҳарфи имрўзи ту бо Маҳ ҳамаг кину афост,ӣ ҷ
Худ муаллим зи вафо кош сабақ гардона д [43, 71].
Ҳайрат ғазалларининг муҳим хусусиятларидан бири шундаки, ҳатто
унинг ишқ - муҳаббат мавзусида ижод қилган шеърлари ҳам ҳазилу шўх-
юмор туйғусини касб этган.
Масалан :
Мо ба узлат мурда, ёди дилситони мо ба хайр,
Барнамегирад хабар, сарви равони мо ба хайр.
Ёди ў дорем аҳде, ҳеч ёди мо накард,
Ёди бепарводил
ӣ номеҳрубони мо ба хайр!
Мо ба фикри он ки дорад ёр фикри ҳоли мо,
Боракаллаҳ фикри мову ҳам гумони мо ба хайр.
Нуқли ма ҷ лис ҳар ку ҷ о зикри парешонии мост,
Мо ба худ ҷ амъем, асрори ниҳони мо ба хайр!
Ў намерафтаст худ ҷ уз дар раҳи шарри рақиб,
Ёди чоқи кардаю чўту нишони мо ба хайр.
Хостем аз лаъли ў як ҳарфеву расво шудаем,
Дар бари ёрони дерин имтиҳони мо ба хайр [43, 83] .
Келтирилган ушбу ғазал бироз ҳазил оҳанги ва тамойилига эга. Ошиқ-
лирик қаҳрамон, ҳали ҳамон ҳижрон азобига гирифтордир, аммо унинг
севгилиси бепарво ва шафқатсиздир. Шунинг учун ошиқ унга: “раҳмат!”
дейди. Унинг раҳмат дейиши зоҳиран “офарин!” маъносига эга. Айни ҳолда
“ Мо ба хайр” деган мураккаб радифнинг ғоявий юқорилиги, лирик
қаҳрамонни ҳазиломуз мақсади оҳангини таъминлаган. Шунинг учун шоир
уни радиф сифатида қабул қилиб ғазалнинг охиригача ишлатади.
Aдабий қадрият ва шоирлик маҳорати нуқтаи назаридан ғазал ҳам жуда
муҳим тавсифга сазовор. Шоир бадиий санъатлардан, жумладан: сўз
таносиби, истиора, мажоз, киноя, ташбеҳ, муболаға, тазод, тавсиф ва
бошқалардан моҳирлик билан самарали фойдаланган. Ушбу ғазал ўзининг
96](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_96.png?v=1)
![шаклий хусусиятлари жиҳатидан ҳам эътиборлидир . Aввал айтиб
ўтганимиздек, шоир ўз мақсадининг ғоявий таъсирини янада мураккаб ва
самарали қилиш учун ушбу ғазалда мураккаб қофияни қўллаган.
Ғазалнинг қофиялари - дилистон, равон, номеҳрубон, гумон, ниҳон,
нишон, имтиҳон, жон… сўзлари бўлиб, муқайяд қофия турларидан
ҳисобланади, чунки “н” ҳарфидан кейин бошқа сўз унсурлари жой олмаган.
Мазкур ғазал рамали мусаммани мақсур баҳрида ижод қилинган бўлиб,
вазнинг тақтеъси: фоъилотун, фоъилотун, фоилон
V – – / – V – – / – V – – / – V ~
V – – / – V – – / – V – – / – V ~
шаклига эга.
Масалан Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг қуйидаги ғaзaли мавзу, мазмун
ва кўлами нуқтаи назаридан ишқ ва тавсига оид бўлиб, унда маъшуқанинг
ҳусну жамоли ва ошиқнинг ёниб куйиниши ҳақида муҳим мулоҳазалар
юритилган:
Узори моҳи ту дил аз кафам рабуд, ч созам?ӣ
Ҳазор ғусса зи ҳа ри ту рў намуд, ч созам?
ҷ ӣ
Табиб, дарди дили зори ман даво зи ч ў ,
ӣ ҷ ӣ
Ба ғайри лаъли лабаш нест, ҳеч суд, ч созам?
ӣ
Агар зи сўзи ту пинҳон фиғону оҳ кашидам,
Кунун ки парда зи розам ғамат кушуд, ч созам?
ӣ
афо ба сўи ману лутфу меҳр ониби ағёр,
Ҷ ҷ
Ба қадри нола ба онам ситам фузуд, ч соҳам?
ҷ ӣ
Асири сарвқаде шуд дилам ба нимнигоҳе,
Матои ҳушу қарору хирад рабуд, ч созам?
ӣ
Ниҳон ба ёр ч сон арзи ҳоли хеш намоям,
ӣ
Нигаҳ накарда ба сўям, гузашт зуд, ч созам?
ӣ
Магў зи чист чу булбул фиғону нолаи Ҳайрат,
Зи шавқи он бути гулрў уз ин суруд ч созам? [4
ҷ ӣ 3, 96 ] .
97](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_97.png?v=1)
![III БОБ. МУҲAММAДСИДДИ Қ ҲАЙРАТ НИНГ Х I Х-ХХ АСР
ТОЖИК ШЕЪРИЯТИ РИВОЖИДАГИ ЎРНИ
III.1. Шоир ижодининг услуби, тили ва бадиий хусусиятлари
Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат ўзининг қисқа умр кўришига қарамай, ўз
ворисларига бой ва муҳим аҳамиятга молик бўлган адабий мерос қолдирди,
уни ўрганиш ва тадқиқ қилиш адабиётшуносликнинг энг асосий
масалаларидан бири ҳисобланади. Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг ранг -
баранг ва теран мазмунга эга бўлган шеърияти ҳали ҳануз тадқиқотчилар
диққат марказида туради. Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат адабиётда ҳинд услуби
тўлиқ ҳукмронлик қилган даврда яшаган. Форс - тожик адабиётидаги ушбу
адабий услуб ХVI аср охирларида Ҳиндистонда шаклланган бўлиб, кейин
Мовароуннаҳр, Хуросон ва Ғарбий Эронда кенг ёйилди.
Ҳинд услубининг энг муҳим хусусиятлари маънони ёпиқ тарзда
сўзлаш, янги бадиий иборалар билан сўзлаш, рамзий тилда мазмунни баён
этиш, сўзнинг латофати, нозикхаёллик, ҳиссий таъсирланиш ҳамда хаёл
парвозига ўхшаш хусусиятларни ўзида мужассамлаштирган. Таниқли тожик
адабиётшунослари Садри Саъдиев ўзининг “Адабиёти то ик дар асри ХVII”ҷ
( " ХVII асрдаги тожик адабиёти") китобида ва Усмон Каримов “Адабиёти
то ик дар нимаи дувуми асри ХVIII ва аввали асри ХIХ” (
ҷ " ХVIII асрнинг
иккинчи ярми ва XIX асрнинг бошларида тожик адабиёти") асарида ушбу
давр сўз санъаткорларининг ижодий услуби ҳақида батафсил сўз юритганлар.
Шундай қилиб, тожик адабиётида ҳинд услубининг пайдо бўлиши ва
таъсири ХVI асрдан бошланди ва бу янги ҳодисанинг ривожи ХVIII -XIX
асрларда янада кучайган. Тожик адабиётшунос олими Усмон Каримов ХVIII
асрнинг иккинчи ярми ва XIX асрнинг бошларидаги тожик адабиёти
тарихининг таҳлил ва тадқиқ қилиши натижасида, бу даврда ҳинд адабий
услубининг таъсири, хусусан унинг етук намояндаси Мирзо Абдулқодир
Бедил бадиий услубининг таъсиридан кучайганлиги ҳ ақида хулоса чиқаради
[ 84,112].
101](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_101.png?v=1)
![йўналишларида муҳим муваффақиятларга эришган. Р.Ҳодизоданинг
сўзларига кўра, Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг лирикасида "фалсафа сотиш"
тақлидчилиги ва суфийлик мавҳум ақидаларини кузатамиз. Шоир
лирикасида реал инсоний ишқ мужассамлашган [43, 25]. Муҳаммадсиддиқ
Ҳайрат шеърлари кишини чуқур тафаккур гирдоби ва хаёлот дунёсига олиб
кирмайди, балки ўқувчида ҳам маънавий ва руҳий характер, ҳис - туйғуларни
уйғотади, шу жиҳатдан шоир ғазалларининг мутолааси жуда жозибали ва
таъсирлидир.
Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг девонида тўпланган аксарият ғазаллари
ва лирик шеърлари мазмун ва услубий жиҳатдан бир хил вазнда ёзилмаган.
Бу орада аксарият шеърлари ғазал, қитъа, рубои й ва маснавий жанрида
бўлиб, уларда тақлидчилик, маълум образлилик ҳамда эътибордан четда
қолган “гул ва булбул”, “сарви гулистон” (гулистон сарви), “май” га ва бошқа
шунга ўхшаш тимсоллар кўзга кўринади. Aммо, бизнингча, бундай шеърлар
Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат ижодининг биринчи давридаги маҳсули
ҳисобланади ва шу сабабли мазкур даврдаги шеърларда шоир тақлид
доирасидан чиқа олмаган.
Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат ёшлик давриданоқ, шеъриятда янги бадиий
усуб ва йўналишларини қидириш саъйи - ҳаракатида эди токи, унинг
шеърияти аввалги сўз санъаткорларининг қуруқ такрорланиши бўлибгина
қолмай, балки назм йўлида янги услуб, бадиий йўналиш ҳамда шоирлик
тимсолининг ифодасини англатади. Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат интилиши ва
саъйи - ҳарактининг энг аниқ далили - қуйидаги келтириладиган ғазал бўлиб,
у ижод қилиш даврининг биринчи йилларида 16-17 ёшлигида ёзилган ва
тезда ўз даврининг тазкиранавислар ва олимларнинг эътиборини ўзига
тортган:
Эй сарв, беибо ба чаман сар кашида ,ӣ
Моно ки сарви қ омати ўро надида ӣ .
Ороми сарви ман бувад аз ў
ҷ йбори чашм,
Эй сарв, агар ту бар лаби ў
ҷ орамида ӣ .
104](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_104.png?v=1)
![Ў сарви дилбар асту равон асту дар хиром,
Ту сарви бебарию ба кун ҷ е хазида .ӣ
Ў боғи ҳуснро бувад озод сарви ноз,
Ту аз ниҳолият ба чаман зархарида .
ӣ
Ў реша дар дил асту зи дил об мехурад,
Ту реша дар гиластиву аз гил дамида .
ӣ
Ў нозпарвар асту бувад шох-шохи лутф,
Ту боғпарвар аз ду-се шохи бурида ,
ӣ
Ҳайрат, зиёда муътақиди сарви нози ў,
Гашт , - магар мунозираи мо шунида !
ӣ ӣ [4 3, 114 ] .
Шу муносабат билан С.Айний ўзининг “Ёддоштҳо” ("Эсдаликлар”)
асарида қуйидаги маълумотларни беради: "Бу ғазал, содда, оддий, оммафаҳм,
барча сўзлари жозибали бўлиб, ўз жойида наққошлик нақшидек
зийнатланганлиги билан тақлидчилар томонидан такрорланган эски образлар
қаршисида кураш эълони сифатида зуҳур этган. Маълумки, шоирлар
қаердаки ёр қоматининг тасвири келса, албатта сарв, шамшод ва афсонавий
туби дарахти, ҳатто хунук кўринишга эга бўлган баланд бўйли аръар
дарахтига ҳам ўхшатишар эдилар. Ҳайрат ўз мунозарасида у дарахтлардан
энг яхши ҳисобланган сарвни танлаб, ўз баҳс - мунозараси майдонида
киритган эди ва шеърий санъат билан ёрнинг қомати олдида ҳеч қандай
гўзаллик ва қийматга эга эмаслигини бутун мувоффаққият билан исботлаган
эди.[13, 227 -228].
Юқорида келтирилган ғазали, шубҳасиз, шеърий маҳорат ва адабий
қиймат жиҳатидан юқори даражада яратилган. Юқоридаги шеър тасвирининг
асоси иккита сарв бўлиб, бири дарахт, иккинчиси маъшуқа образидир.
Бошидан то охиригача, маъшуқа ҳусну жамолининг афзаллигини исботлаш
мақсадида қайтарилган ташбиҳ ва тафсилий ташбиҳ санъатидан кенг кўламда
фойдаланган. Чаман сарви бошқа дарахтлардан ўз бўйи баландлиги билан
юқори имтиёзга эга. Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат уни огоҳлантирадики: сенинг
фахру ғуруринг самарасиздир, чунки бутун хусусият ва белгиларинг билан
105](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_105.png?v=1)
![қиёслаганда, маъшуқанинг қомати афзаллиги намоён бўлади. Юқорида
келтирилган шеърнинг шаклий хусусиятлари ҳам жуда эътиборли ва
мақтовга сазовордир.
Чунки сўзлар ва ибораларни танлаш, дарахт ва одамнинг табиий
хусусиятлари, жойлашуви, мазмуни, маъно ва сўз санъати бадииятининг
радифга эҳтиёжи йўқ. Бироқ, қофия бўлувчи сўзлар: “кашида ”, “надида ”,ӣ ӣ
“орамида ”, “дамида ”, “бурида ”, “шунида ” қофиялари ҳам шоирона
ӣ ӣ ӣ ӣ
кашфиёт бўлиб, ниҳоятда сифат билан “терилган”лиги Муҳаммадсиддиқ
Ҳайратнинг шоирлик қобилиятига эга эканлигидан гувоҳлик беради.
Қофиядош сўзлардаги “идаи” - қофия илдизи бўлиб, “д” равий ҳарфидир.
Шунинг учун ушбу ғазалнинг қофиялари мутлақдир.
Вазн нуқтаи назаридан ҳам, бу ғазал нисбатан эътиборлидир, чунки у
рамали мусаммани маҳзуф баҳрида ижод қилинган бўлиб, унинг афоили
қуйиги рукнларга эга:
– V– / – V – V / V – – V / – V –
– V– / – V – V / V – – V / – V –
мафъулў, фоъилоту, мафоъ лу, фоъилун.
ӣ
Aйтиш мумкинки, Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат ҳаёти даврида ўзининг
мустақил ижодий услуб ва йўналишини топди, аммо бевақт ўлим туфайли
шоирга ижоднинг устувор қадами насиб қилмади. Р. Ҳодизоданинг сўзларига
кўра, " Ҳайратнинг ғазалиёти, умуман унинг ижодий камолот давридаги
ишқий шеърлари XIX асрнинг охиридаги энг яхши лирик шеърият
намуналаридандир. Унинг шеъриятда шартли ва рамзий образлар эмас,
балки, аввало, инсоний ҳис - туйғуларнинг аниқ ифодаси, тўғридан - тўғри
лирик қаҳрамоннинг самимийлик ва ҳис - туйғуларни кузатамиз»[43,27].
Масалан, Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг бетакрор шеърияти ва истеъдодини
асослаш учун қуйидаги ғазалига эътиборимизни қаратамиз:
Зи буда нимдиле буд, об шуд дили ман,
Дар оташе бинишастам, кабоб шуд дили ман.
Зи васл хонахаробе, ба саъй бесабре,
106](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_106.png?v=1)
![Б и нои сабр нагун шуд, хароб шуд дили ман.
Ҳ азор дил ба нигоҳи ту арз кард қазо,
Миёни он ҳама дил интихоб шуд дили ман.
Ило нест - гаҳе оташ аст, гоҳе об,ҷ
Аз ин ки мазҳари сад инқилоб шуд, дили ман.
Ту моҳтоби аҳониву дил катоне буд,
ҷ
Қазо муқобили ин моҳтоб шуд дили ман.
Бубин ба тезии бозори ман, ки аз ғ аму дард ,
Ба сустмеҳри бутон сахт боб шуд дили ман.
Суоли дард ба ҳар ҷ о баланд шуд, Ҳайрат,
Даме бад-он ҳама дардам ҷ авоб шуд дили ман [43, 103] .
Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат лирикаси ўқувчини қувноқ руҳ, шодлик ва
сурур, ёшликнинг ҳису ҳаяжони ҳамда уйғониш ва ҳаётсеварликка даъват
этади. Ҳатто шоир ёрнинг айрилиғи, дўстнинг ҳижрон ўти ва фироқидан
шикоят қиладиган шеърларида , баъзи ҳолларда ҳазил ва қувноқ талқин билан
ғам ва қайғу юкини дўстнинг елкасидан, онгидан, юраги ва қалбидан
тозалайди.
Бироқ, Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг бундай маърифий ва олижаноб
қарашларини ҳаётнинг қайғу ва ташвишлари, ўша даврдаги ноқулай муҳит,
шоирни руҳан ва жисмонан ўлим ёқасига олиб келган сил касаллигининг
давосиз дарди билан бостирар эди. Шоир ўз давридаги адолатсизликлар ва
зулму ситамга қарши курашда ўзини ожизлигини ва қудратсизлигини ҳис
қиларди. Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг охирги даврдаги касаллик ҳолатида
ёзган кўплаб шеърлари "жафоли чарх зулми", "золим давр", "замон азоби" ва
замоннинг бир-бирига мос келмаслигини инъикос қилган. Шоир ў зининг бир
мусаддасида ўз ҳолати ва кайфиятини ҳақида шундай маълумот беради:
Ч музтарам, ки зи ғам лаҳзае фароғ надорам,
ӣ
Набошадам ба дил аз гўшае, ки доғ надорам,
Ба роҳи матлаби айшу хуш суроғ надорам,
ӣ
Ба каф зи даври шароби тараб аёғ надорам,
107](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_107.png?v=1)
![“ Чунон фасурдадимоғам, ки майли боғ надорам,
Ба ҳадди он ки гуле бў кунам, димоғ надорам”.
Ба даҳр он қадар аз вазъи рўзгор ғаминам,
Ки тири дарду ситамро зи ҳар канор каминам,
Фурў гирифта ху уми алам ясору яминам,ҷ
Уз ори шоҳиди мақсад ба ҳе ч бор набинам,
Агар ба рўзи парешониям - низору ҳ азинам,
Агар шаби ғами ҳи ҷ рониям, чароғ надорам.
Маро, ки соғари айш аз кафи мурод нагу н шуд,
Вале ба маҳфил минои дил ба гардиши хун шуд,
Зи ғусса рўз ба рўзам чу бар фузуду фузун шуд,
Набуд агар ч дили зор хун, тамом кунун шуд,
ӣ
Ҳавою шавқи сару дил ба хок рафту бурун шуд,
Кунун сарею ҳавое, дилею доғ надорам.
Ч мекун ба ҳавас устужўи пурсиши ҳолам?
ӣ ӣ ҷ
Ч мерав раҳи дарди сари
ӣ ӣ ҷ авобу саволам?
Чунон гудохтаҳол аз фалаку наҳсу вуболам,
Тане зи ғусса низорам, қаде зи дард ҳилолам,
Димоғ сўхт ба ҳа ҷ рам, дил об шуд зи малолам,
Аз он ба саъ й и нишоте дилу димоғ надорам.
Ба зулми чархи афо ў, зи аври даври ситамгар,
ҷ ҷ ҷ
Ба ран ҷ у дард чу Ҳайрат шикастаболаму музтар,
Дилам зи ҳодиса дар қайди кулфат аст мукаддар,
Ғамам чу қофия дар банди меҳнат аст мукаррар,
Зи бахти тира чу мурғи шикастаболаму бепар,
Ки ошёни талаб уз ба парри зоғ надорам [43, 198-199].
ҷ
С. Айний нинг фикрига кўра , Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат ушбу шеърни
умрининг охирида ёзган бўлиб, бу шеър “машақатли таржимаи ҳолининг
хулосаси”дан бири ҳисобланади [12,289]. Ҳ айрат девонида мазкур мусаддас
108](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_108.png?v=1)
!["Мусаддас бар тазмини байти На иб” (Нажиб байтининг тазминигаҷ
мусаддас”) деб ном қўйилган:
Чунон фасурдадимоғам, ки майли боғ надорам,
Ба ҳадди он ки гуле бў кунам, димоғ надорам”.
Шундан келиб хулоса чиқадики, мазкур тазмин қилинган байт XVIII
аср охири ва XIX аср бошларида яшаб ижод қилган шоирлардан бири Нажиб
Ҳиндуга нисбат берилган. Устоз Aйний ушбу мусаддасни келтирар экан,
шундай ёзади: "Ҳайрат унинг мазмунини ўз ҳолатига мувофиқ топиб тазмин
қилган эди"[12, 238]. Устоз Aйнийнинг шарҳу изоҳи аниқ ва уйғоқ ҳолатдаги
маълумотлидир. Ушбу мусаддас “Намунаи адабиёти то ик” ("Тожик
ҷ
адабиёти намунаси") асарида ҳам қайд этилган [15, 183].
Бу сўз Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат ҳаётининг сўнгги йилларида ёзган
барча шеърлари шунчаки кундалик ҳаётдан шикоят қилиш оҳангида бўлган
деган маънода эмас. Шоирнинг ўша даврдаги ижтимоий масалаларга эътибор
қаратиши ва Бухоро амирлиги тузилмасининг энг хунук томонларини
қоралаши ҳақиқий ва тарихий воқиа бўлиб, бу мавзу ва мазмун унинг
шеърларида узлуксиз акс этган. Бироқ, XIX асрнинг охирига қадар шеърият
тили кўпроқ Бедил ижодининг бадиий тилига ўхшаш эди, аммо бу асрнинг
охиридан бошлаб умумий тил - оддий оммага тушунарли тилга мойиллик
пайдо бўлди. Шамсиддин Шоҳин, Қози Қурбонхон Фитрат, Музтариб,
Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат ва бошқаларнинг сўнгги шеърлари шу турга
мансубдир [13, 53-54].
Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат шеъриятининг энг яхши фазилатларидан
бири шундаки, у ў тмишдаги сўз санъаткорларига, айниқса, ўша пайтда
кўплаб мухлислари ва издошлари бўлган Мирзо Aбдулқодир Бедилга тақлид
қилмаган ва уларга издош бўлмаган. Aксинча, у бу буюк шоирнинг
муваффақиятиз издошларини қаттиқ танқид қилди. Муҳаммадсиддиқ
Ҳайратнинг Бедил шеъриятига бундай ижодий ёндошиши Нақибхон Туғрал
Aҳрорийга ёзган икки қитъасида яққол намоён бўлади. Р.Ҳодизоданинг
сўзларига кўра, Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат биринчи қитъада бутун шоирлик
109](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_109.png?v=1)
![иқтидори билан Бедил услубига тақлид қилган, аммо шу билан бирга
Туғралнинг Бедил шеъриятига нисбатан муваффақиятсиз тақлидини ҳам
қаттиқ танқид қилган.
Масалан:
... Туғрал он, к-андар фазои даъв аз фаҳми расоӣ
Дар ҳавои сайди маън парфишон мекунад...
ӣ ӣ
...Тўтии тақрир аз оинадориҳои туст,
Он ч таъйиде Камоли исфаҳон мекунад.
ӣ ӣ
Килки Беҳзодат ба тасвирофариниҳои фикр,
Насхи Шопур оварад, батлони Мон мекунад.
ӣ
Шуҳраи шаҳру диёро, гўш бар ҳарфи раҳ
ӣ
Гар гузор , арзи ихлоси ниҳон мекунад.
ӣ ӣ
К-аз ту дар ранги ғазал назме, ки тарҳ афтода буд,
Он ки об аз софияш касби равон мекунад.
ӣ
Не дурар чанде ки берун гашта з-он
Дар ҳақиқат кори ган и шойгон мекунад.
ҷ ӣ
Баҳри мазмунҳои ўро сар фурў бурдам ба фикр,
Фикри ман ҳам баски ҳалли Бул - маон
ӣ мекунад.
Кишту моте чанд дидам, з-он ки худ фармуда :
ӣ
Ҳар касе бо қадру дониш донарон мекунад
ӣ ” .
Лек дар ин байт тақрири забони фикратам
Андак аз тартиби мазмун сактахон мекунад.
ӣ
Ҳар ки шуд дар баҳри ашъорам нахустин нохудо,
Заврақ аз фикри баланди хеш сон мекунад
ӣ ” .
Гарчи фикри ман дар аввал фикри заврақ ҳам намуд,
Боз ҳайрат киштиямро бодбон мекунад.
ӣ
Ҳирс қонеъ нест доъиро назар дар даъвият,
В-арна тав еҳе ба ҳар оин, ки дон , мекунад.
ҷ ӣ
Яъне аз ҳамчун ту қодирназм дўши фикри мо
Муддаоро з-ин нишон о изгумон мекунад... [43, 155-158]
ҷ ӣ .
110](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_110.png?v=1)
![Бу қитъа шундан далолат берадики, Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат Мирзо
Абдулқодир Бедил шеъриятининг мазмун ва услубини бошқа издошлари ва
тақлидчиларига нисбатан кўпроқ тушунарди, аммо у шоирлик маҳорати ва
қалам кучини тақлид йўлида сарф этишни хоҳламасди, балки шартли ва
рамзий образлар ўрнида юксак бадиий образларни содда ва тушунарли тилда
оммавий фикрга яқинлаштиришни истар эди. Дарҳақиқат, Муҳаммадсиддиқ
Ҳайрат шундай бадиий сўз тасвири йўлида муайян даражада муваффақиятга
сазовор бўлди. Бу ерда Оят ғазалига мухаммас (XIX асрнинг танилган шоири
ва олим, Садри Зиёнинг отаси – Э.Ж.) боғлаш вақтида, Шарифжон Махдум
Садри Зиё Садриддин Айнийнинг биринчи маротаба Ҳайратнинг “Эй сарв, бе
ибо ба чаман сар кашида , Моно ки сарви қомати ўро надида ” (ӣ ӣ Эй сарв,
чаманда уялмасдан бош кўтаргансан, Қўйки, менинг ёрим сарви қоматини
кўрмагансан?! ) матлаи билан бошланадиган ғазалини эшитиб, биринчи
маротаба Ҳайрат билан танишди ва унга Мирзо Абдулқодир Бедил ижодига
татаббуъ шаклида ёзилган тўққиз байтдан иборат бўлган отасининг ғазалини
мухаммас боғлаш учун берган эди. С.Айний воқиа ривожи тўғрисида шундай
хабар беради: “Биз кетиш учун кўчага чиқдик. -“ Бу синовдир!”, - деди
Ҳайрат. Иккинчи куни у ғазалга мухаммас басталаб олиб келиб, менга
Шарифжон Махдумга етказишим учун топширди.
Буни кўргандан кейин Шарифжон Махдум Ҳайратнинг шеърий
қудратига қойил қолди ва уни ўша замоннинг нодир шоирларидан бири деб
ҳисоблади» [12, 279].
Бу ерда биз мазкур мухаммасдан фақат тўртта бандини келтириш
билан чекланамиз.
Масалан:
Рафиқи ваҳшатам, аз донишу улфат ба фарсангам,
Хираддастугиребонам ба номи нанг дар ангам,
ҷ
Мапурс, эй дўст, аз таҳқиқи ҳоли ҳайратоҳангам,
“Ба тақлиди унун з-он душмани номусу фарҳангам,
ҷ
Ки шояд он парирў аз сари шўх занад сангам”.
ӣ
111](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_111.png?v=1)
![Биё, эй он, ки он бар лаб расид аз баҳри ташрифат,ҷ ҷ
Саропо гаштаам шавқу умед аз баҳри ташрифат,
Ба чашми хунфишон бурдам навид аз баҳри ташрифат,
“Мусаффо манзаре кардам сафед аз баҳри ташрифат,
Биё биншин ба чашмам, гар малул аз дили тангам...”
ӣ
Давидам ҳар тараф чун бод дар кўи ҳавас умре,
Шудам нолон раҳи беҳосил паймуда бас умре,
ӣ
Мабодо ҳарзагарди яъс чун ман ҳеч кас умре,
“Зи бас бематлаб з-ин гуна афғон чун арас умре,
ӣ ҷ
Нашуд равшан, ч мегўям, надонам дар ч оҳангам?!”
ӣ ӣ
Ч ў роҳи расми имтиёз аз даҳри беқонун,
ӣ ҷ ӣ
Ки ин о ҳамтарозу меравад қадри саму афюн,
ҷ
Аз ин ҳангома Ҳайрат беҳ бувад к-орам қадам берун,
“Зи урми нокасиҳо вораҳам, шояд кунад гардун
ҷ -
Ба мизони хирад қадри маро бо зарра посангам” [4 3, 185-
187 ].
Aйтиш мумкинки, Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг ушбу мухаммасга
қўшган мисраларининг услуби шоирнинг ўзига хос услубига зиддир. Устоз
Aйнийнинг ёзишича, «У ( Ҳ айрат.-Э.Ж) шеърни жуда содда тилда, ҳеч қандай
ноаниқликларсиз ёзар эди. Aммо мазкур мухаммас (басталаган) шеър Бедил
услубида ёзилганлиги сабабли, у шу шеърий услубга амал қилишга мажбур
бўлган. Ҳайрат маҳоратининг мукаммаллиги шундаки, бу тақлид да
муваффақиятга эришган. Чунки ўзи ижод қиладиган услубдан бошқа услубда
ёзиш жуда қийин».
Муҳаммадсид д иқ Ҳайратнинг ижодий юксалишида тақлид шаклида
ёзилган ғазаллар ҳам учрайди, аммо тақлид қилишда ҳамма ҳам муваффақият
қозона олмаслиги аниқ. Ҳайрат ўз ижодида, айниқса ғазал жанрида ўтмиш
112](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_112.png?v=1)
![сўз санъаткорлари изидан борган. У Шайх Саъдий, Бадриддин Ҳилолий,
Aбдураҳмон Мушфиқий каби шоирларнинг шеъриятига кўпроқ ҳусни
таважжуҳ зоҳир қилган. Aйниқса, маъшуқанинг лирик образига нисбатан
муносабатида Ҳайрат асосан Ҳилолий ва унинг ижодига мурожаат этган.
Мисол тариқасида Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг ўзига хос нозиклиги ва
нафислиги билан ёзилган ушбу ғазалига мурожаат қилайлик. Aлбатта,
Ҳилолийнинг ғазалларидаги куйиниш оҳанглари ва унинг ижодий
услубидаги лирик образлар нафосатини нозикбаёнлик билан ифодалаш
юқори афзалликларга эга. Aммо Ҳайрат бу борада ҳам маълум даражада
муваффақиятга эришган. Масалан, Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг ушбу
ғазалига эътибор қаратсак, шоирнинг сўз санъатида нақадар маҳоратга
эгалиги аниқ намоён бўлади.
Чунончи:
Ай мўниси дил, дўш ту меҳмони к буд ?ӣ ӣ
Дил бе ту ба он омаду онони к буд ?
ҷ ҷ ӣ ӣ
Маст аз маи ишқат ману бо ғайр зад ом,
ӣ ҷ
Ран ҷ ури ту ман будаму дармони к буд ?
ӣ ӣ
Ҳамс ӯ ҳбати ағёриву як бор нагуфт ,
ӣ
Бо худ, ки қарини дили бирёни к буд ?
ӣ ӣ
Бурд ту, қарор аз ману ороми к гашт ?
ӣ ӣ ӣ
Мурдам зи фироқи ту, бигў, они к буд ?
ҷ ӣ ӣ
Аз гиряи ман киштии афлок равон гашт,
Ай рўҳи равон, л ӯ ъбати хандони к буд ?
ӣ ӣ
Боре накашид зи дилам хори
ӣ ҷ афоро,
Бо орази гул сарви гулистони к буд ?
ӣ ӣ
Хан ҷ ар ба кафу маст паи қатли ту омад,
Ҳайрат, бинигар захмии пайкони к буд ? [43, 125].
ӣ ӣ
Юқоридаги ғазал иш қ ва муҳаббат мавзусида ёзилган бўлиб,
маъшуқанинг меҳрсизлик, азоб - уқубат, бефарқлик, шафқатсизлик,
ситамкорлик, зулм, сабрсизлик, тушкунлик ва бевафолик характерини ўзида
113](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_113.png?v=1)
![Манам, ки дину дилу ҳуш доштам вақте,
Ба ғорати нигаҳу нозу ғамзаат тала шуд.
Ду рўз шуд, ки асират набуд ҷ уз дили ман,
Кунун хунобахўри наргиси ту як гала шуд.
Сари каловаи аҳволи марду зан гум гашт,
Зи куфри турраи зулфи ту шаҳр ҳалҳала шуд.
Магар муоли ҷ и Ҳайрат шав зи парпиивасл,ӣ
Ки ногаҳе шаби ҳа ри гузаштаат хала шуд
ҷ [4 3, 53 ] .
Оддий нутққа, халқ иборалари ва мажозларларига яқин бўлган оҳанг ва
иккинчиси ўзбек - туркча масалан, яла, гала ва бошқалар шунга ўхшаш
маҳаллий сўзлар бўлиб, ушбу ғазалдаги "янги шеър"нинг асосий унсури
ҳисобланади.
Ёки:
Кай равам сарфаҳми атвори чу ту симинбаре,
Кас надорад ёд монанди ту ин иқ дилбаре.
ҷ
Дар хаёлам инки гоҳе рафтуое мекун ,
ӣ
Камбағал гуфта суроғу ошно мекун .
ӣ ӣ
Эҳҳа ин вақтоба мебинам, ки мизробат баланд,
Дўғ пешопешакиҳо мезан
ӣ ӣ - тобат баланд.
Ин а шин гуфтанба мекеб зи ман
ҷ ӣ - инту чиба
Як даҳан бо ман намегў сухан
ӣ - инту чиба.
Ҳар ч гуфтам, рост
ӣ - бовар соз аз ин тўғриг , ӣ
Дилпур бо ман надор аз кадомин тўғриг .
ӣ ӣ ӣ
Ман да ту монданба на тайёр, на олуфтаам,
Ростанчин ман туя холис бародар гуфтаам.
Ман на онам пеши ҳар кас з-ин сухан шавқун занам,
Ё ки аз ҳар тўғр бурдаш не агар ғинг кунам.
ӣ ӣ
Гап задистодем да тую ман да ч фикру хаёл,
ӣ
Ту да ман аз ким-ку онг мо аро хон титол.
ҷ ӣ ҷ ӣ
Гоҳ гапҳот аз тариқи сулҳу гоҳ аз рўи анг,
ҷ
116](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_116.png?v=1)
![Гашт майнем хум барин ҳубдур мана кард гаранг.ӣ
Гар надор майли ёру ўраг кардан да ман,
ӣ ҷ ӣ
Ҳар ч кун, лекин салом алеката аз ман накан.
ӣ
Ман намегўм ин, ки бо Ҳайрат давомат бош ука,
Го читу , камбағал гў , саломат бош ука [43, 209
ӣ ӣ -210 ].
Туркий ва арабча сўзлар мавжуд бўлишига қарамай, русча сўзлар
Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат девонида ҳам қўлланилган. Янги услубни
қидиришда шоир нафақат халқ талқинлари, балки рус сўзларидан
фойдаланишда янгилик яратувчи ва наватор сифатида ҳам фаолият юритган.
Бу ўз шахсий хоҳиш билан э мас, балки унинг рус тилига бўлган муҳаббати ва
иродасининг ифодасидир. Шу муносабат билан С.Aйний шундай деб ёзган
эди: " Ҳ айрат бир неча кун рус тилини биладиган дўсти олдида рус тилида
машқ қилди ва бу тилни мақсаднинг ифода этиш ва манзилни қайд қилиш
даражасида ўрганди" [13, 233].
Шунга ўхшаб, Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат ғазал ва маснавийларида бир
қатор русча сўз ва ибораларни шу қадар моҳирлик билан ишлатганки, у
шеърият ва лексик бойликларининг кўпайишига ҳисса қўшган. Бунинг
исботи учун XIX асрнинг иккинчи ярмида ижод қилган сўз
санъаткорларининг анъаналарини давом этган Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг
қуйидаги ғазалига эътиборимизни қаратамиз:
... Фитнаи шўри ту сардафтари эълони газид,
Қиссаи ҳусни ту дебочаи ахбори сафир.
Эй нишони ғаму дардат наваду нуҳ ламбар,
Эй матои алами ҳа ри ту первой нумир.
ҷ
Рост , аври ту имсол фузун аст зи пор,
ӣ ҷ
Бахудо, нози ту имрўз фаровон зи парир.
ониби хайли сафи ғамзадагонат нигаҳе,
Ҷ
Эй ба иқлими малоҳат шуда имрўз амир!
Эй лабат лаълу лабат қанду лабат оби ҳаёт,
Эй рухат моҳу рухат меҳру рухат бадри мунир.
117](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_117.png?v=1)
![Нўшад аз заҳри ғамат ом лаболаб Ҳайрат,ҷ
Чун бар ў аз ту ба ҳа ри ту аз ин нест гузир [43, 78].
ҷ
Ҳазил, мутойиба (мутояба) шаклида ёзилган “Соз кун, соқ , биё он
ӣ
пешаи маъруфро” (Эй соқи, келиб, ҳаммага танилган касбингни бошла!)
шеърида, кўплаб русча сўзлар ва иборалар, шунингдек, араб ёзувидаги
русларнинг исмларини келтирган бўлиб ушбу рус исмларининг баъзилари
кимлиги ҳозиргача маълум эмас. Масалан:
... Дар чунин маҳфил, ки соқ мебарад дарё ба кор,
ӣ
Аз маҳалла бо Шалихо гўй Абромуфро.
Бохабар шав, то насозад оми сабзобат кам ,
ҷ ӣ
Муттии пирзодаро гў, оварад Чопуфро.
Дил зи ғам озод, Мирзо Мири тарёк ку ост,
ӣ ҷ
Чанд дур , ёраб, аз ин зарф он мазруфро?
ӣ [4 3, 207 ] .
Муҳаммадсид д иқ Ҳайрат шеърларининг мазмун ва моҳиятидан англаш
мумкинки, у адабиёт тарихи, замонавий фанлар, сиёсий фанлар, ҳамда аруз
илми қону ва қоидаларини яхши биладиган киши бўлган. У ўз шеърларини
арузнинг энг мураккаб вазнларида ижод қилган бўлиб, араб тилидаги
иборалар ва илмий атамалардан ўз мавқеида фойдаланган. Шунинг учун
устоз С. Айний Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат ижодининг аҳамиятини аниқлаш ва
таҳлил қилиш пайтида, унга юқори баҳо бериб, муҳаббат ва ифтихор билан
шундай ёзган: «Шеъриятда у менга доим устозлик қилар эди ва мен ундан
кўп фойда кўрганман ... Шу жиҳатдан Ҳайрат билан алоқа ўрнатганимдан
сўнг, менга ўзимни расмий шоир деб ҳисоблаш ишончи пайдо бўлди" [13,41].
Устоз С.Айний ва тазкиранавислар ҳамда тадқиқотчи олимларнинг
бундай баҳолаши ва изоҳлаши Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг ўзидан миқдор
ва ҳажм жиҳатидан қолдирган оз, аммо мазмунан бой меросга эга эканлигини
тўлиқ исботлайди ҳамда тасдиқлайди. Гарчи унинг ижодиёти маҳсули оғир
ҳаёти ва қисқа умр кўрганлиги туфайли жуда оз бўлса-да, унинг баёз ва
тазкирадаги тарқоқ шеърлари орқали шеърий девони ўқувчиларга маълум
бўлгунга қадар, ўзидан адабиётда таниқли маънавий сиймо қолдирди.
118](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_118.png?v=1)
![Хулоса қилиб айтганда, Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат шеъриятининг
бадиий услуби ҳақида шуни таъкидлаш керакки, унинг шеърлари ниҳоятда
содда, равон, аниқ ва ҳар қандай такаллуфлар (қийинчиликлар)дан йироқдир.
Ҳинд услубига кўпроқ мойил бўлган Бедил танқидчиларининг шеъриятидан
фарқли ўлароқ, Ҳайрат шеърияти воқелик ва ҳақиқатга яқинроқ бўлиб, унинг
шеърий ифода, таркиб ва мазмунлари реал ҳаётнинг ўзига хос маъноларини
англатади. Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат шеърларида тасаввурдан ташқарида
бўлган бадиий тасвир воситаларидан рамз, киноя, ташбеҳ, истиора, мажоз,
мавҳум ва чигил сўзлар, хаёлий мазмун ясаш хусусиятлари кузатилмайди.
III.2. Ҳайрат Бухорий ижодида ижтимоий ҳаёт ва муҳит
танқидининг бадиий хусусияти
Форс - тожик адабиётида ижтимоий фикр узоқ тарихга эга. Форс
адабиётида ижтимоий шеъриятнинг шаклланиши ва тадрижий ривожланиши
( э волюцияси) тарихига назар ташлайдиган бўлсак, эронлик тасаввуфшунос
олим Aбдулҳусайн Зарринкўб ўз асарида бу масалага оид Ибн Синонинг
қуйидаги фикрини келтирган: «Шеърни худди юнон шеъриятида бўлгани
каби, баъзида фақат ҳайратланиш учун куйлайдилар ва баъзида ижтимоий
манфаат учун айтадилар. Ижтимоий тахминлар учта жинсдан иборат бўлади,
яъни сиёсий ишлар ёки маслаҳатлашувлар (сиёсий муҳокамалар) ва ҳукм ёки
мунозаралашувлар ҳамда мақтов ва танқид ёки иккиюзламачилик ” [ 28, 79,
74].
Шу муносабат билан, ижтимоий шеърият қадимги юнон ва форс
маданияти илдизидан келиб чиққанлигини илова қилиш мумкин. Форс
ижтимоий шеъриятини ўрганиш шеърий адолат ва халқ мафкурасининг
муҳим масалаларини аниқлаш учун қулай асос яратади. Адабиётшунослар
ижтимоий ва шеърий жиҳатлар ўртасидаги боғлиқлик тўғрисида турлича
фикрга эга бўлган. XX асрнинг бошларига қадар форс - тожик адабиётида
ижтимоий шеърият ёки сиёсий шеърият деб номланувчи шеър бўлмаган ва
маънав ий маданиятларда ҳам шу пайтгача кўриш мумкин бўлган сиёсий
шеърият тушунчаси мавжуд эмас. Тожик адабиётида фақат Октябр
119](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_119.png?v=1)
![тўнтариши ва янги ҳозирги замон адабиёти пайдо бўлгандан кейингина,
шеъриятда ижтимоийлик шеър хусусиятлардан бири сифатида эътироф
этилди.
Бундай шеър ҳақида марҳум олим Ш.Ҳусейнзода шундай дейди:
« Тожик мумтоз шеърияти ўз ютуғи бошидан, яъни Х асрдан бошлаб ҳаёт
ҳақиқатлари билан боғлиқлиги жиҳатидан алоҳида хусусият намоён этган
бўлиб, жамият ҳаётининг кўзгусига айланди ва маълум даражада урф-
одатлар ва турмуш тарзини акс эттиради. Ушбу анъана асрлар давомида
ижтимоий, иқтисодий ва маданий шароитларда аста - секин ривожланиб
борди ва ҳаттоки махсус жараён ва мактабга (масалан, реалистик йўналиш,
бошланғич мактаб ва бошқалар) айланиб, турларга ва босқичларга бўлинган»
[142, 35].
Aдабиётшунос A.Сатторзода ижтимоий шеърни шарҳлар экан, шундай
хулоса қилади: “Бу шеър ижтимоий ва сиёсий ҳаётнинг мавзулари ва муҳим
масалаларига бағишланган. Шеъриятнинг бу тури одатда адабий
танқидимизда гражданлик (фуқаролик) шеърият деб юритилади» [114, 217].
Бироқ, бу фикрни тожик ижтимоий шеъриятининг XX асрда ва Совет
инқилобидан кейин бошланганлиги маъносида қабул қилиш керак э мас,
чунки XX асрда шеърият ва жамиятнинг ўзаро алоқаси ва кенг кўламда
ривожланиши аждодларимиз Aбу Абдулло Рудакий, Aбулқосим Фирдавсий,
Носир Хусрав, Саъдий Шерозий, Ҳофиз ва Камол Х жандий, Сайидоӯ
Насафий ва Бедил каби машҳур даҳо шоирларнинг қимматбаҳо меросидан
фойдаланган ҳолда юзага келган. Ўтмишдаги шоирларимиз шеърларида халқ
билан ҳамнафас бўлишга ва халқ ҳаёти билан боғлиқ масалаларни акс
эттиришга ҳаракат қилдилар. Маълумки, бизнинг классик меросимиз асосан
тарбиявий хусусиятга э га бўлган, фалсафий ва ирфоний мавзуларда панду
ҳикмат, юксак инсоний туйғулар, одамларнинг олижаноблиги ва мардлиги
ҳамда жасоратини улуғлаган, шу билан бирга аждодларимиз шеъриятида
ижтимоий унсурлар мавжудлигига гувоҳ бўламиз. Форс ва тожик
шеъриятининг ушбу сўз усталари камдан-кам ҳолларда соф ижтимоий
120](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_120.png?v=1)
![шеъриятни куйлаган бўлсалар-да, улар ўзларининг асарларида ҳаёт
муаммоларига, шу жумладан, ижтимоий адолатсизликка, шоҳлар ва
амалдорларнинг зулмига, камбағал одамларнинг машаққатли ҳаётига
муносабат билдирганлар, бу эса уларнинг шеъриятида ижтимоийлик
характери мавжудлигидан далолат беради.
Убайд Зоконийнинг "Сичқон ва мушук" каби асарлари пайдо бўлиши
ва шоирларнинг ижтимоий мавзуларда ижод қилган ғазаллари,
мухаммаслари шеъриятга ижтимоий мавзуларнинг кириб келиши ва
ривожланишига имконият яратди. ХVI асрнинг биринчи ярмида “мактаби
вуқўъ” ("воқиалар мактаби") деб номланган янги жараён пайдо бўлди, унинг
мақсади ишқ ва ошиқликнинг ҳолатини тасвир этиш эди. Бу мактабнинг
издошлари образсиз содда ва ҳар қандай лафзий санъатлар ҳамда шоирона
иғроқлардан холи бўлган шеърлар ижод қилишар эдилар. Бу омил шундан
далолат берадики, адабиёт ва жамият ўзаро доимий ва узвий боғлиқ бўлиб,
янги адабий ривожланишнинг намоён бўлиши эса жамиятнинг сиёсий ва
мафкуравий омиллари билан алоқдордир, чунки чинакам шоир халқ билан
ҳақиқий шеърият эса ҳаёт воқиаларида ажралган ҳолда мавжуд бўла
олмайди. Бу ҳақда Р.Ҳодизода шундай дейди: «Форс ва тожик
мутафаккирлари фалсафий ва ижтимоий ғояларни ифодалаш учун ҳар доим
бадиий адабиёт воситаларидан фойдаланганлар. Aбу Aли Ибн Синонинг
"Ҳай ибн Яқзон" қиссаси, Низомий Ганжавий, Хусрав Деҳлавий,
Жомийларнинг ижодиётидаги македониялик Искандар шеърий достонлари,
Жомийнинг "Саломон ва Aбсол" номли машҳур достони ва бошқа кўплаб
бадиий асарлар мазмуни, образлар, мутафаккирларимиз ижодида илғор
илмий - фалсафий фикр ва сўфийлик эътиқодларини ифода этиш учун муҳим
воситалардан эди» [139, 60].
Бошқача қилиб айтганда шоирлар ҳамиша халқ ҳаёти ва муаммолари
билан қизиқиб ижтимоий воқиаликни бадиий акс эттириш учун
истеъдодларини бағишлаганлар. Тожик шеъриятига ижтимоий ва сиёсий
воқелик кириб келиши ҳақида кўплаб баҳс - мунозараларга қарамай, шеърият
121](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_121.png?v=1)
![ижод аҳлига уйғониш ва янгиланиш эҳтиёжини тақдим этган. Бу жиҳат
Аҳмад Дониш, Қори Раҳматулло Возеҳ, Шамсиддини Шо ҳин, Мирзо Сирож
Ҳаким Бухорий, Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат Бухорий, Абдулвоҳид Мунзим ва
бошқа бир гуруҳ маърифатпарвар ва жадидчи шоир ва мутафаккирлар
ижодининг марказий мавзусида қарор топган бўлиб, уларнинг асосий мавзу
ва ғояси замон адолатсизлигининг танқиди, мансабдорларнинг фисқу фасоди,
боқимондалик ва амирлик тузумининг чириб кетиши, маданиятсизлик
инқирозининг таъсири, маънавий қашшоқлик ва даврнинг номутаносиб
хусусиятлари ҳисобланар эди. Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат ҳам илғор сўз
санъаткорлари вакилларига ўхшаш маърифатпарварлик таълимотининг
ғоявий тарафдори ва намояндаларидан бири эди. Мисол сифатида
Ҳайратнинг қуйидаги ижтимоий хусусиятга эга бўлган шеърига эътибор
қаратиш мумкин:
Сухан зи баднафасиҳои нокасонам нест,
Ки дар машоми амал бўи кас намефорад.
Чаро зи шаккари алтофи дўстон дурам,
На гар ба сомеа ғунги магас намефорад.
Мизо и ҳолатам аз яъс мунқалиб шудааст,ҷ
Ба ҳарза боди ҳавою ҳавас намефорад.
Зи ҳарфи дўст чу сафрои хомўшист ба табъ,
Нахост қанди мукаррар, зи бас намефорад.
Агар ҳузури ман аҳбоб хост, мехоҳам -
Ба илтимос, ки он мултамас намефорад.
Чу ҳарф баста лаб аз шаҳд шоҳидони нафис,
Ки ҳарфи муҳтасибам як нафас намефорад [ 4 3, 149].
Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат, авваламбор, камтарин ва фақир одам эди,
тасодифий учрашувлар ва билимсиз кишиларнинг суҳбатларидан узоқлашар
эди, шуҳрат қазониш ва шеъру шоирпарастликка шавқ-завқи йўқ эди. Бироқ,
у ўз давридаги сиёсий ва тарихий воқиаларни диққат билан кузатиб
ижтимоий муҳитнинг ижобий ва салбий томонларини таҳлил ва муҳокама
123](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_123.png?v=1)
![қилган. Энг муҳими, Муҳаммадсид д иқ Ҳайрат шеърларида очиқ ва ошкора
сўзлаш ва ростгўйлик услуби яққол кўзга ташланади, "замон ва унинг
одамлари"ни, ҳукмрон синф ва давлат эгаларини танқид қилиш, ўша
даврдаги мавжуд тузулишдан норозилигини ифода этиш мавзуси муҳим ўрин
олган.
Масалан:
Он ки аз хони висолаш нарасиду нарасанд,
На паи а з фақирон, на паси анг шаҳон.ҷ ҷ
ои тан сохта дар пайкари худ сим сатир,
Ҷ
ои дил дошта дар синаи худ санг ниҳон.
Ҷ
Эҳтирози ман аз он маҳфилу з-он ан уман аст,
ҷ
Маҳфили кайфпарон, ан умани банг аҳон.
ҷ ҷ
Ору нангест ба уз ишқу муҳаббат, ки ба даҳр,
ҷ
Ҳам бад-он ори кеҳон рафту бад -ин нанги ме ҳон.
Фикри Ҳайрат зи хамўшет раҳи масдуд аст,
Боз бикшой бад-ин қофияи танг даҳон [43, 154].
Aввало, Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат ўша даврдаги сиёсий ва давлат
ҳаётининг деярли барча жабҳаларида илдиз отган ўша олимлар ва
ёзувчиларнинг жоҳиллиги ва реакцион муносабатларидан ғазабланди, у
уларнинг барчасини ўша пайтда жамият учун ҳалокатли таъсир кўрсатган
"зарарли микроблар" деб ҳисоблади[43,29]. "Ҳақиқий микроблар", деди у бир
марта C.Aйний мана шу жоҳил олимлар ва шу талончи ҳокимият
бошлиқларидирлар. Aгар рус олимлари Бухоро аҳолисига микробларни йўқ
қилишда ёрдам бермоқчи бўлсалар, авваламбор аҳоли орасида руҳий
касалликларни тарқатадиган бу одамга ўхшаш микробларни йўқ қилишга
ёрдам беришлари керак. Шунда жисмоний касалликларни тарқатадиган
микробларни йўқ қилиш осонроқ бўлади» [13, 244].
Бошқача қилиб айтганда, Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат яшаб ижод қилган
бир пайтда, жамиятда ахлоқий бузуқлик ва маънавият инқирози юзага келиб,
диний ақидапарастлик ва ислом номи билан ҳаракат қилган олимлар
124](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_124.png?v=1)
![томонидан шариат қоидаларига қарши асоссиз норозилик намойишлари
бўлиб ўтди. Бу ҳодиса асосан мавжуд вазиятдан шикоятлар қилиш
исломнинг шаъни ва қадр - қимматига доғ туширган "жоҳил уламоларнинг"
хатти-ҳаракатлари туфайли юзага келди. Шунинг учун, шоирнинг махсус
ҳаракатлари ва нафратли эътиқодлари билан халқ мафкурасини бузган ва
заҳарлаган бир қатор ишратпараст муллаларнинг ҳаракати ва зулмига қарши
билдирган фикрлари ва норозиликлари Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг баъзи
ғазалларида аниқ ифода этилган. Сарой нозирларининг зулми, амир
амалдорларининг одамларга нисбатан зулмлари шоирнинг ғазабини келтирди
ва бу золим гуруҳнинг хорланиши ва танбеҳлари унинг шеъриятида ўз
ифодасини топди.
Худди шундай, Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг рубоий, ҳазлия
тариқасида ижод қилган қитъалари замон амалдорларига, жумладан қози ва
раис, миршаб ва золим арбоблар ҳақида қаттиқ танқид тозиёнаси ва тузли
огоҳлантириш сўзи бўлиб, Бухоронинг зулм асосида бунёд этилган амирлик
ҳокимиятига қарши қаратилган бўлиб, шоир шу орқали ўзининг дарду
армонларини ошкор қилар эди:
Фарёду фи ғ они ман зи дасти писарат!
Во ҷ уни я м аз қад д и фарасти писарат!
Эй шаҳна, ба манъи мо зи май к ў ш ӣ чанд ?
Нокарда назар ба чашми масти писарат [43, 201].
Бу рубоий биринчи қарашда оддий шеър тарзида кўринади, аммо
ниҳоят золим ва ахлоқсиз бўлган Aбдураҳимбек - Миршаб ва унинг ўғли
Давронбекка бағишлаб ёзилган... С.Aйний ўзининг “Ёддоштлар”асарида
("Эсдаликлар") бу икки кишининг разил хислатлари ва қилмишларини
тасвирлаб, ушбу рубоийнинг ёзилиши тарихи ҳақида ҳикоя қилади. "У кеча-
кундуз маст бўлиб, калтакли суворалари билан минган ҳолда юрар эди ва
бирон бир сабаб билан қўлига тушган бечора одамларни ҳар хил баҳоналар
билан, баъзан ҳеч бир баҳонасиз одамлари калтакалашларини буюрар эди,
ўзи эса от устида туриб уларнинг бошларида тозиёна (қамчи, калтак) урар
125](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_125.png?v=1)
![эди, қўпол ҳақорат қилар эди ва маст бўлганида, бундай одамни уни
"калтаклаганидан" кейин "маст қўлга тушди" деб отасининг қўлига топширар
эди, унинг отаси у бечорани ҳибсга олиб, қийноққа солад эди ва ундан пул
ундирар эди. Aгар пул ундира олмаса, ёки у одамнинг берадиган пули
бўлмаса, "ўғри" деб уни қамоқхонага юборар эди ёки амир қўшинига
сарбозликка берар эди, бу қамоқхонада ухлашдан ҳам баттар эди. ...
"гўладинг" миршаб ҳақида бир сатирик (ҳажвий) қитъа ёзилдики, унинг
ижодкори (ҳозирги замон таъбири билан айтганда) жамоа (коллектив) эди.
Ҳомидхужа Меҳрий, Мирзо Иброҳим Субҳий ва мен ўша ҳажвияни
жамоавий ижод қилинишида қатнашган эдик. Aммо кейинги кечаси у
шеърни Ҳайрат таҳрирлаган эди. Мазкур ҳажвий қитъа қуйидагича:
Ғўладинго! Бар сари зин менишин хуквор,ӣ
Ин а аб: гургони одамхор дар фармони туст.
ҷ
Хукро фармондеҳи гургон надида ҳе кас,
ҷ
Ин “шараф” бо хислати гургонаат шоёни туст.
Хоҳ бош хук, хоҳ гург, моро шуд яқин,
ӣ ӣ
Хукбони гургтабъе зишт пуштибони туст.
Ин ҳама толон, ки мебинем, аз дуздон бишарм!
Баъд аз ин як хонаи обод натвон ёфтан,
Давр агар даври тую “даврон” агар “даврони” туст” [ 13, 335 ] .
Қатъий ишонч билан айтиш мумкинки, Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат
ўзининг лирик шеърларида, ўз даврининг ғаму кулфатларидан арзу шикоят
қилади, субъектив фикрлардан узоқлашади, унинг шеърлари кенгроқ моҳият
ва мазмун касб этади. Aгар юқоридаги шеърларда шоирнинг норозилиги
рамзий ва сирли равишда ифода этилган бўлса, қуйидаги байтларда шоир
изма из “носоғлом жамият” нуқсонларининг номини келтириб, шу жамият
шахси бўлганидан қаттиқ изтиробда экалигини билдирган.
Муаллиф ўзининг бошқа бир рубоийсида халқнинг золиму
ситамкорларига шундай сўзлар билан мурожаат қилган:
Эй рафта тари қ аи а
ҷ фокории халқ,
126](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_126.png?v=1)
![Парҳез накарда ҳе ҷ аз зории халқ,
Эй пирзада, то кай аз қ аҳр зан ,
ӣ
Ҳамчун ақраб неши ситамгории халқ [43, 201].
Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат шеъриятидаги бундай танқидий оҳанглар
тасодифий эмас, балки унинг қисқа умри давомида тўплаган бой
тажрибасининг натижасидир. Шоир ўзининг Бухоро амирлигининг
мадрасаси ва эски мактабидан олган билимлари билан чекланиб қолмасдан, у
Россия ва бошқа мамлакатларда юз берган сиёсий воқиалардан ҳар қандай
усул билан хабардор бўлишга ҳаракат қилди. С.Aйний ўз таржимаи ҳолини
ёзиши вақтида қайд этганки, Ҳайрат Ҳиндистонда форс тилида нашр этилган
“Ҳабл ул-матин” газетасини ҳам топиб мутолаа қилишар эди ва дунё
воқиаларидан на фақат ўзи, балки яқин дўстларини ҳам хабардор қилиб турар
эди [13,52]. Ушбу маъно Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг қуйидаги
мазмунидаги қитъасида ҳам баралла кўриниб туради:
Ин хабарро мардуми рўи замин хоҳад шунид,
Яъне аз як уръати “Ҳабл ул-матин” хоҳад шунид
ҷ [4 3, 213 ] .
Шунга илова, Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат Aҳмад Донишнинг "Наводир
ул-вақоеъ" асари билан танишиб, "ушбу китобнинг таъсири ва тассури
(асорати, мухлиси) га айланди" [43,31]. Ўша пайтда Aҳмад Дониш томонидан
ижтимоий ҳаёт билан боғлиқ ҳолда ўртага ташлаган кўплаб ижтимоий-
сиёсий масалалар, "Наводир ул-вақоеъ" асарида очиқ ва аниқ баён қилинган
Бухоро амирлиги давлати тузилишини ошкора ва қаттиқ танқид қилиниши,
рус таълими ва маданиятини тарғиб қилиш шулар жумласидан бўлиб,
Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат шеърларининг мазмуни ва онгу тафаккури
доирасининг ривожланишга муҳим роль ўйнаган.
Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат шеърлари нафақат моҳияти ва мазмуни
жиҳатидан, балки бадиийлиги, услуби ва шоирлик маҳорати шеърий нуқтаи
назаридан ҳам XIX аср охири ва ХХ аср бошлари шеъриятининг энг яхши
намуналаридан биридир. "Бизнинг давримизда, деб ёзган С.Aйний, Бухоро
амирлиги давридаги шеърият мавзуси дунё ва замонадан шикоят, ёлғон
127](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_127.png?v=1)
![мадҳиялар, одобсиз шахсий ҳажвиялар, май ва маъшуқа ва шунга ўхшаш
феодал мавзулардан эди. Aгар биз Aҳмад Калла (Аҳмад Дониш), Шоҳин,
Ҳайрат ва шунга ўхшаш баъзи кишиларни чиқариб ташласак, уларнинг
барчаси бир-бирларига тақлид қилганлар ва аждодларининг муваффақиятсиз
тақлидчилари бўлганлар”.
Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг бир қатор шеърлари Бухоронинг машҳур
саррофлари (сарф этувчилар) га бағишлаб, "Мир-Ҳикмат ва Мир-Муҳиддин
номли ҳажияси” ва “Яна мазкур саррофлар ҳажвида Аҳмад Яссавий
услубида” номланган бўлиб, энг яхши ижтимоий шеър намуналаридан
ҳисобланади. Биринчи ҳажвия тожик тилида бўлиб, 27 байтдан, иккинчиси
эса, ўзбек тилида ёзилган бўлиб 28 байтдан иборат.
Масалан:
...То зи маст Мир Ҳикмат соғари заррин шикаст,ӣ
Рафт оми эътибори Мир - Муҳйиддин шикаст.
ҷ
Даҳрро бину шикасти кору ному нанги ў,
Мир - Камолу Мир - Музаффар - доди ину анги ў,
ҷ
Аз шуниди ин хабар бар рў шикаста ранги ў,
Мекунад дуд аз дилаш авлон чу дуди банги ў,
ҷ
Мир - Усмон лозим аст аз ин хабар рангаш парид,
Мир - Ато ҳайрон шуду кайфияти бангаш парид [4 3, 212 ] .
Ушбу қитъа мазмунидан кўриниб турибдики, Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат
ўз ҳажвияларида шу даврдаги дунёга кўнгил боғлаганлик, халқ оммасига
нисбатан фирибгарлик ва бир қатор судхурлар, порхурлар ва саррофларнинг
нафратланган табиати, масалан, Мир-Ҳикмат, Мир-Муҳиддин Мир-Камол,
Мир-Музаффар, Мир-Aли ва Мир-Aтони танқид ва мазаммат қилган.
Юқоридаги шеърда келтирилган одамларнинг исмлари, XX асрнинг
бошларида Бухоро феодал жамиятида пайдо бўлиб камбағал халқни
шафқатсиз эксплуатация қилиш натижасида жуда кўп бойликларга эга бўлган
мазкур табақа вакилларига мансубдирлар. С. Айний бу қатлам
вакилларининг ҳақиқий тимсоли ва мукаммал образини Октябр
128](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_128.png?v=1)
![тўнтаришидан сўнг, ўзининг "Судхўрнинг ўлими" повестида бутун моҳияти
билан тасвирлаган.
Афсуски, Муҳаммадсиддиқ Ҳайратнинг адабий меросида бундай
ижтимоий шеърлар сони ниҳоятда саноқлидир. Р.Ҳодизоданинг фикрига
кўра, ушбу мулоҳаза бир томондан, шоир дунёқарашининг чекланганлиги
бўлса, бошқа томондан, унинг айни ижодий етуклиги даврида ҳаёти ипининг
тугаши билан боғлиқдир [43, 32]. Аммо шунга қарамай, бундай ижтимоий
оҳанглар Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат шеърларининг мазмун ва моҳиятини ўша
давр адабиётида юқори ўринга қўяди ва ҳозирги замон тожик
адабиётшунослигида унинг адабий меросининг ғоявий ва бадиий қийматини
оширади.
Эслатиш жоизки, Х I Х аср охири ва ХХ аср бошидаги шоирларнинг
ижодиётида ҳам тақдиру замонадан шикоят мавзуси кузатилади. Чунки, ҳар
бир давру замонда ҳаётнинг номутаносиблиги хусусияти мавжуд, ҳаёт
етишмовчиликлари ва замон тартибсизликларини тўлиқ бартараф этиш
жамиятда яшайдиган ҳар бир шахс учун муаммолар ва қийинчиликларни
юзага келтиради. Бу Яратганнинг иродасидадир, ҳеч ким ҳаёт муаммоларини
бутунлай тушунмайди ва унинг муаммолари бўйича тўғри ва тўлиқ ечим
топа олмайди.
Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат ижодиётининг мазмун ва моҳиятини таҳлил
қилиб, унинг меросидаги мавзу ва ғояларнинг кўламини эътиборга олган
ҳолда қуйидаги хулосаларга келишимиз муқаррар:
Бухоро адабий муҳити ижтимоий шеъриятнинг ривожланишида муҳим
таъсир кўрсатган адабий муҳитнинг бир - бирига мос келмаслигига қарамай,
Мовароуннаҳрнинг турли қисмларидаги кўплаб шоирлар жамият ҳаёти ва
халқ ҳаёти мавзуларида қимматга арзигулик асарлар ижод қилганлар;
Ижтимоий ва лирик шеъриятнинг кўзга кўринган вакиллари
Шамсиддин Шоҳин, Қори Раҳматулло Возеҳ, Aбдулқодирхўжа Савдо,
Aбдулвоҳид Мунзим, Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат ва бошқалар бу давр
адабиётининг мазмуни ва моҳиятини муайян даражада ўзгартирдилар.
129](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_129.png?v=1)
![тарихий воқиалар, афсона ва достонлар ва сўз санъаткорларининг биронта
танилган шеърига ишора қилиш талмеҳ санъати деб аталади» [81, 128].
Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат ўз ижодида талмеҳ санъатидан самарали
фойдаланган. Тал меҳ санъати унинг кўплаб шеърларида кузатилади . У бир
қатор талмеҳлари Лайли ва Мажнун, Фарҳод ва Ширин ишқий достонлари ва
Хизру Яъқубга ўхшаш пайғамбарлар саргузаштларига ишора қилган бўлса,
бошқа талмеҳларида Юсуф ва Зулайҳо, Хусрав ва Ширин, Довуд ва
Иброҳим, Жоми Жаму Искандар, Мансуру Сулаймон, Исои Масеҳ, Дашти
Карбало ва Сомирининг жодуси ва бошқаларнинг номлари келган. Бундай
шеърларни кўриб чиқаётганда, Ҳайрат талмеҳларни мисра ва байтларни
бирон бир маъно билан тўлдириш ёки сўз ўйини учун ишлатган эмас,
аксинча шоирнинг талмеҳлари унинг қизиқарли ва олижаноб ғояларини
ифодалашда хизмат қилганлиги аниқ бўлади.
Шоир талмеҳ санъатида пайғамбарлар қиссаларидан кўпроқ
фойдаланган. Шоирнинг ўз шеърларида ишлатилган талмеҳ санъати
намуналарини қисқача таҳлил ва изоҳ билан келтирамиз. Масалан, қуйидаги
байтда шоир ўз севгилисининг ҳусн ва фазилатларини ҳаттоки Юсуфнинг
хислатлари ва м ў ъжиза кўрсатишда Исо Масиҳдан ҳам устун қўяди:
Ба хуб инфиоли Юсуфи миср ,ӣ ӣ
Ба эъ оз устоди Исии Марям [43
ҷ , 128] .
Кейинги байтда "Сулаймон тахти" ибораси руҳонийлар томонидан
Сулаймон пайғамбарнинг тахти деб номланган тахтга ишоратдир:
Зиёрат намудем ҳангоми шом
Ба тахти Сулаймон алайҳиссалом [43, 231].
Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат шеърларида афсонавий, диний ва тарихий
номлардан фойдаланиш, унинг тарихий ва бадиий мазмунлари нуқтаи
назардан шоирнинг янги мазмун ва ғояларнинг яратиши муҳим роль ўйнаган.
Ҳайрат шеърияти нафақат мазмуни, балки бадиийлиги, услуби ва шеърият
жиҳатидан ҳам XIX аср охири XX аср бошлари шеъриятининг энг яхши
намуналаридан биридир. Ҳайратнинг ижодий муваффақиятида бадиий
132](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_132.png?v=1)
![санъатдан фойдаланиш асосий моҳият ва энг муҳим хусусиятлардан
биридир.
Танжим. Дарҳақиқат, бизнинг ўтмишдаги сўз санъаткорлар имиз
танжим санъатининг билимдонларидан эдилар ва ўз шеърларида узлуксиз
равишда еттита сайёра ва юлдузлар Суҳаву Суҳайл, Парвину Сурайё, Ой ва
Қуёш, Зуҳрою Уторид, Мирриху Муштарий Зуҳал, ҳамда ўн икки фалак
буржлари – Ҳамал, Савр, Жавзо Асад, Саратон, Сунбула, Мизон, Ақраб,
Қавс, Далв, Жаддий, Ҳут ва бошқа фазовий сфераларнинг номларини ва
астрономик атамаларни тасвирлаган. Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат нужум
илмининг моҳир билимдони сифатида ўз ғазалларида нужум илмининг
атамаларидан кенг кўламда фойдаланиб, улардан шеъриятнинг латофати ва
назокатини юксак даражада тасвирлаш мақсадида ишлатган.
Масалан:
Дидам аз он, ки меҳри рухаш собити дил аст,
Бо халқ он ч кинаи сайёра мекунад [43, 138].ӣ
Ҳайрони оразат Маҳу Хуршеди анвар аст,
Бо нақди он висоли туро Зўҳра Муштар [43, 123].
ҷ ӣ
3. Муболаға санъати. Бизнинг адабиётимизда муболаға санъати
фикрлаш, тасвирлаш ва тавсифлаш ва шунга ўхшаш нарсалар
хусусиятларини ифодалаш воситаси сифатида бадиий қиймат ва аҳамиятга
эга. Адабиётшунос олим Тўрақул Зеҳнийнинг сўзларига кўра: «Баъзан ёзувчи
тавсиф ва мақтовда табиий ва асл моҳиятдан ташқарига чиқиб, уни каттароқ
ёки кичикроқ кўрсатади, таърифнинг энг юқори нуқтасига кўтаради ёки энг
паст даражага туширади, буни муболаға дейилади. Муболаға халқ тилида
юқорига кўтариш ва муҳобот (ёлғон) деб аталади»[81,92]. Ушбу санъат
Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат асарларида ҳам қўлланилган. Қуйидаги байтда
бўлгани каби:
Моҳро то оразат фарқ аз замин то осмон,
Нофаро нисбат ба зулфат аз Бухоро то ба Чин [43, 52].
Ё худ:
133](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_133.png?v=1)
![Абрўяш тири ғазаб ҳар лаҳза бар дил мезанад,
Наргиси масташ ба он сад фитна э одам кунад [43, 136].ҷ ҷ
Ҳайратнинг муболағалари аниқ ва нозик мазмунга эга бўлиб, шоирнинг
сўз санъатида нақадар моҳир эканлигини ифодалайди.
4. Савол ва жавоб санъати. Савол ва жавоб санъати Муҳаммадсиддиқ
Ҳайрат асарларида ҳам кўринади. Ушбу санъат шоирнинг ички туйғуларини
ифодалаш учун яхши восита бўлиб, мантиқий ва танқидий ишлатилса, у ўз
вазифасини яхши бажаради. Aслида савол-жавоб санъати Рудакий ва
Унсурий шеъриятидан тортиб то ҳозирги кунгача узоқ тарихга э га.
Ҳайратнинг шеъриятида савол ва жавоб санъат и фақат шеърнинг ички
унсурлари орқали ишлатил ган . Яъни, ғазаллар ичида , шоир ўзини нг баъзи
байт ларида ушбу санъат орқали ўз мулоҳазаларини ифода э тади. Ушбу
ҳолатлар бир байтда ёки уч-тўрт байтда к узатила ди. М асалан, шоирнинг
“Шабе бемўнису беёру ҳамдам” (Бир кеча ҳамдардсиз, ёрсиз ва ҳамдамсиз)
деган шеърида фақат ғазал ичидаги биринчи мисрада савол ва жавоб
санъатини ишлатган бўлиб, шоир ўзининг кейинги фикр ва мақсадини давом
эттирган:
Ч гуфто? Гуфт: “Эй оне, ки гардид ,
ӣ ӣ
Ба истеҳқоқ иқлими суханро ам [43
Ҷ , 127] .
Ёки бошқа жойда :
Бигуфтам: “Эй муроди они ушшоқ,
ҷ
Суруди ҷ ону нури чашми аҳбоб,
Ки дидам зулфу рухсорат дар ин дам,
Шаб аст ин рўз, бедорист ё хоб? ”
Табассум сўи ман мекарду мегуфт:
“ Мабор, охир, зи роҳи дида хуноб.
Зи зулфи ман ч мепурс дар ин шаб,
ӣ ӣ
Шаби қадр аст, қадри хеш дарёб” [43, 37-38].
* * *
Гуфт : - “Дили ту аз ч ҳавохоҳи Нахшаб аст?”
ӣ ӣ
134](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_134.png?v=1)
![Бингар бад-ин расида, ки аз роҳи Нахшаб аст [43, 122].
Саволу жавоб санъати шоирнинг ички аччиқ ва ширин туйғуларини
ифодалашнинг осон воситасидир. Тўрақул Зеҳний ёзадики, саволу жавоб шу
вақтда қўнгил туйғуларининг яхши воситаси бўла оладики, агар "саволлар ва
жавоблар мантиқий, нозик ва аниқ мазмун тарзида намоён бўла олса"[81,
114]. Савол - жавоб санъатидан моҳирона фойдаланилган юқоридаги
мисоллар шоир нинг ушбу санъатдан фойдаланиш шартларини тўлиқ
билганидан далолат беради. Бироқ, бундан ташқари, Муҳаммадсиддиқ
Ҳайрат девонида савол - жавоб шаклида ёзилган ғазал ёки бошқа бирон бир
адабий жанр кузатилмади.
5. Тажнис санъати. Тажнис - оғзаки (лафзий) санъат бўлиб,
шеъриятда ҳар хил шакл ва мазмундаги сўзлардан фойдаланишни англатади.
Тожик тилида (хоҳ оғзаки тилда бўлсин, хоҳ адабий тилда) шундай сўзлар
учрайдики, фонетик тузилиши бир хил бўлиб, икки ёки ундан ортиқ
мустақил ёки бирбирига яқин мажозий маънога эга сўзлар мавжуд.
Масалан, Хусрав Деҳлавийнинг қуйидаги байтида тажнис санъати
шундай ишлатилган :
Тори зулфатро ҷ удо машшота гар аз шона кард,
Дасти он машшота мебояд удо аз шона кард.ҷ
Биринчи мисрадаги " шона " (тароқ) сўзи сочларни тўғрилашда
ишлатиладиган кенг тарқалган воситани назарда тутган бўлса, иккинчи
мисрада "одам шонаси " (одамнинг элкаси), яъни одамнинг орқа қисмининг
бир елка қисмини англатади" [81,163].
Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат шеъриятида aдабиётнинг энг кўп учрайдиган
санъатларидан бири - тажнисни кўриш мумкин. Кейинги ғазалда бўлгани
каби, у оғзаки тажнис ишлатган. Оғзаки тажнис - шундай бадиий санъат
турлариданки, унда бир хил товуш тузилишига эга ва ҳар бири бошқа
маънога эга бўлган бир ёки икки жинсдаги сўзлардан фойдаланилади.
Бошқача қилиб айтганда, тажнис оғзаки санъат тури бўлиб, шоир уни кўпроқ
сўз ўйини учун ишлатади. Масалан, Ҳайратнинг қуйидаги байтида арабча
135](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_135.png?v=1)
![ёзувда “шамшод” ва “шам шод” сўзлари бир хил, аммо шоирнинг сўз ўйини
туфайли ҳар хил маънони ифода этган:
Не майл сўи сунбулу хотир на ба шамшод,
З-он қад ба хаёлам хушу з-он зулф ба шам шод [43 , 52] .
Ёки бошқа бир байтда тажнис санъати ишлатилган бўлиб, "чин" сўзи
"Хитой мамлакати", "печ", "тугун", "сочдаги жингаламуй", "зулф талалари"
ва шунга ўхшаш бошқа маъноларда келган:
Чун бигўям зи Татор омада ё аз ӣ Чин ?!
Дошт чин зулфи ту он рўз, ки то тор набуд [4 3, 72] .
* * *
Озар ин чеҳраи моҳат зи ч аз ғояти хуб ,
ӣ ӣ
Озар афганда зи ғайрат ба ч дар пайкари
ӣ Озар ?! [43, 74].
* * *
Дил бастаам ба гесўи хилватнишин буте,
Аз сайри кўча фориғу аз растараста ам [43, 98].
6. Истиора санъати. Луғатдаги истиора ниманидир вақтинча, омонат,
қарз олиш маъносини англатади, аммо адабиётда бу мажоз шакли бўлиб,
битта сўз ўрнига бошқасини ишлатади. Aдабиётшунос Тўрақул Зеҳний
истиорани ташбиҳдан кўра теран ва етук деб тавсифлайди; ҳаёт ва
табиатнинг ҳар қандай манзарасини тасвирлашда ҳис - туйғуларни ифодалаш
учун уни энг яхши бадиий восита деб билади. Истиорада икки ҳодисанинг
ўхшашлигига асосан сўз мажозий маъно касб этади. Яъни, истиора ташбеҳга
(ўхшашликка) жуда яқин, аниқроғи, у ёпиқ ташбеҳ (ўхшашлик)нинг янада
ривожланиши асосида ҳосил бўлади. Бироқ, истиора ва ташбиҳнинг фарқи
шундаки, истиорада ўхшатиш воситаси (ташбиҳ адоти) зикр қилинмайди,
фақат ўхшатувчи зикр қилинади. Истиора икки қисмдан иборат: эгалик
истиораси ва истиора бўлувчи. Истиора эгаси ва истиора бўлувчи орасида
хулқ, одоб, ахлоқ, сифати ва феъл - атворда ўхшаш муносабатлар бўлиши
керак[81, 83-84].
136](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_136.png?v=1)
![Классик адабиётимизда истиора санъати ташбеҳ санъатидан кейин
кўпроқ ўрин эгаллайди. Чунки айнан шу санъат орқали нотиқлар ўзларининг
юксак маҳоратларини ифода этадилар. Aдабиётда истиора мажознинг бир
тури бўлиб, битта сўзнинг ўрнида бошқа сўз ишлатилади. Масалан, Ҳайрат
асарларидан истиора санъатига мансуб бўлган кўплаб мисоллар келтириш
мумкин:
Ҷ оми чашми ту пур аст аз ч зи саҳбои сиришк,ӣ
Соғари хуррамият аз ч ба санг омадааст? [43, 130].
ӣ
Ёки "лолаи шавқ” (қизиқиш лоласи), “гулзори тасаввур" (тасаввур
гулшани), "домони мурод" (бахт этаги) иборалари истиора маъносига эга.
Лолаи шавқат ба гулзори хаёл омад чаро?
Гар на з-он рў зинати боғу баҳорам медиҳанд.
Мебарам ё з-ин гулистон гул ба домони мурод,
Ё гиребони талаб дар дасти хорам медиҳанд [43 , 61] .
Истиора тадқиқотчилар нуқтаи назаридан икки турга бўлинади: очиқ
истиора ва ёпиқ истиора. Юқоридаги мисолларнинг барчаси очиқ истиора
санъатига тааллуқли бўлиб, Ҳайрат шеърларида ёпиқ истиора сифатида
ишлатилган.
7. Тазод ва муқобала санъати. Ушбу санъатнинг бошқа санъатлардан
фарқи шундаки, унда фақат бир - бирига зид бўлган нарса-ҳодисалар ва
вазиятларни акс эттиради. Ушбу санъатнинг келиб чиқиши ва
ривожланишининг асосий асослари ундаги мавжудлик ва қарама-
қаршиликлар билан боғлиқ. Масалан, кун ва тун, иссиқ ва совуқ, аччиқ ва
ширин, баҳор ва куз ... Тазод ва муқобала санъатининг энг юқори даражаси
парадокс дейилади. Парадокс - бу кутилмаган тарзда ги қарама - қарши
фикрнинг ифодалаш тасвири ёки усули.
Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат шеъриятида яққол намоён бўладиган яна бир
бадиий шакл - бу тазод ва муқобала дир. Ушбу санъатлар бадиий ифода
э тишнинг энг қудратли воситаларидан бири сифатида қаралади, бунда иккита
ғоя қарама - қарши бўлади ёки бошқача қилиб айтганда, икки кишининг ёки
137](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_137.png?v=1)
![икки нарсанинг хусусиятлари қарама - қарши қўйилади. Тазод ва муқобала
санъати шоир мақсадини янада очиқ ва аниқ ифода этади. Ҳ айрат ўз
шеъриятида ушбу санъатни ўтмишдаги сўз санъакорлари сингари турли хил
ва турли усулларда қўллаган. Масалан, мисра ёки байт ичида фикрни
ифодалаш учун қарама - қарши иккита сўз ишлатилади. Масалан, қуйидаги
мисрада "сув" ва "олов " сўзлари бир - бирининг ўрнида нозик маъно ҳосил
қилиш учун ишлатилган:
М ъ изи ҳусну каромоти муҳаббат бинигар,ӯ ҷ
Ману дилдор, ки чун оташу обем ба ҳам [43, 143].
Ҳайратнинг баъзи тазод ва му қобалалари мазмун ва моҳият жиҳатидан
келиб чиқиб, ўқувчи уни у ёки бу воқиа тарихини англаш билан сезиши
мумкин. Бошқача қилиб айтганда, Ҳайрат бир воқиа ёки ҳодиса, вазиятни
бошқа воқиа, ҳодиса ва ҳолатга қарши қўйишга уринади. Масалан, қуйидаги
байтда шундай деган:
Кина ўе бари мо аз паи анг омадааст,
ҷ ҷ
Дили мо бо дили ў шишаву санг омадааст [43 , 130] .
* * *
Нест суди оҳи сард, эй дил, хамўш пеша кун,
ӣ
Гарм то кай рафт роҳи нолаву шеван туро?! [43, 135].
***
Ба афо сабри маро бод хурад,
ҷ
Ба вафо абри туро хок кашад [43, 148].
ҷ
Юқоридаги мисраларда бир вақтнинг ўзида шоир моҳирлик билан
тазод ва муқобала санъатини ишлатгани яққол кузатилади.
8. Такрорлаш санъати. Ҳайрат шеъриятида такрор санъат и дан кенг
фойдаланил ган . Шоир асосий ғояни очиқ ва аниқ ифода этиш учун ифода,
сўз, ибора ёки фразеологик таъбирни танлайди. Ушбу сўз ёки ибора бир ёки
бир неча байтда қатъий такрорланади. Ўз вақтида такрорлаш тасвир
таъсирини кучайтиради. Масалан, Ҳайрат ўзининг қуйидаги ғазалда
138](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_138.png?v=1)
![такрорлаш санъатидан фойдаланган ҳолда дилга сурур бағишлайдиган ғазал
ижод қилган:
Салому алайк, эй ба хуб мусаллам,ӣ
Мусаллам ба хуб ба хубони олам.
ӣ
Салому алайк, эй амоли мусаввар,
ҷ
Салому алайк, эй равони му ассам,
ҷ
Салому алайк, эй итобат паёпай,
Салому алайк, эй афоят дамодам.
ҷ
Салому алайк, эй нигори муаззаз,
Салому алайк, эй азизу мукаррам.
Салому алайк, эй зи ошўби нозат
Дилу дину ҳушу хирад хўрда барҳам.
Салому алайк, эй ки аз дарди ҳа рат
ҷ
Пуроташ диле дораму чашми пурнам.
Салому алайк, эй ки дорад маҳи нав
Ба таъзими абрўи нозат қади хам.
Салому алайк, эй муқаддам ба хуб
ӣ
Ба оини маҳбуб аз ҳар муқаддам.
ӣ
Салому алайк, эй ба дил дар иродат
Шуд эҳроми тавфи ҳаримат мусаммам.
Салому алайк, эй ба бўстони даъв
ӣ
Зи қадди ту сарви сиҳ гашта мулзам.
ӣ
Салому алайк, эй дили зори Ҳайрат
Нашуд бо авоби салом аз ту хуррам [43, 66].
ҷ
9. Тарих қитъа. Х I Х-ХХ асрларда танилган ва турли ҳолатларда
шоирлар ў з ижодиётида фойдаланган яна бир шеърий санъат тури бу тарих
қитъасидир. Ушбу санъат тури Муҳаммадсиддиқ Ҳайрат асарларида машҳур
кишиларнинг туғилган ва вафот этган санаси ва ойи, подшоҳларнинг тахтга
ўтириши тарихи, масжид ва мадрасалар, карвонсаройлар қурилиши, китоблар
ва девонлар ёзиш ва тайёрлаш ва бошқа шу каби муҳим ва диққатга сазовор
139](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_139.png?v=1)
![воқиаларни тушунтиришда фойдаланилади. Aгар шеърда бирон бир йил қайд
этилса, уни тарих қитъаси дейилади. Тарих қитъаси Х аср шоирлари
шеъриятидан бошланган бўлиб, бироз ҳали улар содда тарзда эдилар. Вақт
ўтиши билан тарих қитъаси оддий ва табиий шаклдан мураккаб шаклга
ўзгаради. Ҳайрат шеърларида тарихий қитъалар ва тарих қитъасининг 34 та
намунаси мавжуд бўлиб, уларнинг ҳар бири у ёки бу муҳим воқиа ёки
тарихий воқиага бағишланган. Масалан, ушбу тарихий моддалар "Aҳмади
Дониш вафоти тўғрисида" ( “Ба вафоти Аҳмади Дониш” ), "Рустамчани
ўлдириш тарихида ҳақидаг қитъа" ( “Қитъа дар таърихи кушта шудани
Рустамча”) ва бошқалар деб номланган бўлиб, уларнинг барчаси у ёки бу
буюк шахснинг ўлими ҳақида маълумот беради.
Тарих қитъаси ёки тарихий қитъа жанрида ёзилган Муҳаммадсиддиқ
Ҳайрат шеърларнинг аксарияти юқори қийматга эга бўлиб, у ёки бу воқиа
тарихига ишоралар шеърнинг сўнгги мисрасида келтирилган. Бундай тарих
қитъалари маълум миқдорда марсия жанрига ўхшаш бўлиб, улар куйиниш,
пушаймонлик ёши, афсус ва азага ўхшаш ҳис - туйғулари билан ёзилган.
Масалан, Aҳмад Дониш вафот этган санага бағишлаб, қуйидаги қитъани
ижод қилган:
Оҳ аз аҳон, эй дўстон, Мир Аҳмади Ўроқ рафт,ҷ
Он к-ў ба анвои ҳунар фикраш ҳамебишкофт мў.
Буд ў муна им бегумон, буд ў муҳандис бил-аён,
ҷҷ
Карда ба таслимаш равон гарданфарозон сар фурў.
Сурии маън чун камоли ў бубин таърихи ў:
ӣ
Бо як ҳазору сесаду бо чордаҳ рафт, оҳ, ў [43, 144-145].
Муҳаммадсиддиқ Ҳайратниннг яна бошқа кўзга кўринадиган маънавий
таъсир ва мавқеи аввало унинг ижодиётидаги юқори маъно ва мазмун, ҳамда
бадиий тасвирни қўлланиши билан боғлиқдир. Шеърият шоирнинг бадиий
хаёлот даражасини ўзида мужассам этиб, шеърий санъатларидаги бадиий
образ ёрдамида ўқувчига тақдим этилади. Сўз санъати фани сўзнинг
равонлиги, нозиклиги, бадиийлиги ва нафислигини таъминлашда муҳим ўрин
140](https://docx.uz/documents/60b3daa2-9511-4f76-b7ea-920927dfe347/page_140.png?v=1)
Муҳaммaдсиддиқ ҳайрат ва хiх аср охири - хх аср бошида тожик шеърияти анъаналари