Mualliflik huquqini va turdosh huquqlarini buzganlik uchun jinoiy huquqiy xususiyati 26 - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	75.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

Mualliflik huquqini va turdosh huquqlarini buzganlik uchun jinoiy huquqiy xususiyati 26

Купить

Mualliflik huquqini va turdosh huquqlarini buzganlik uchun jinoiy huquqiy
xususiyati
MUNDARIJA
Kirish ………………………………………………………….………………... 3
I BOB. MUALLIFLIK HUQUQI VA TURDOSH HUQUQLARNI HIMOYA
QILISHNING NAZARIY-HUQUQIY ASOSLARI
1.1. Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar tushunchasi, ularning vujudga kelishi
hamda huquqiy tabiati …………….……………………………………………. 5
1.2. Mualliflik huquqi va turdosh huquqlarni buzishning ijtimoiy xavfliligi hamda
yuridik mohiyati …………………………………………………………….…. 11
II BOB . MUALLIFLIK HUQUQI VA TURDOSH HUQUQLARNI
BUZGANLIK UCHUN JINOIY JAVOBGARLIK MASALALARI
2.1. Mualliflik huquqi va turdosh huquqlarni buzish jinoyatlarining obyektiv va
subyektiv belgilari tahlili ……………………..………………………………… 21
2.2. Mualliflik huquqi va turdosh huquqlarni buzganlik uchun javobgarlikni
takomillashtirish hamda xorijiy davlatlar tajribasi …………….………………. 27
Xulosa ………………………………………………………………...………... 35
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati …………………………….……………..37

Kirish
Kurs ishining dolzarbligi. Mualliflik huquqi va turdosh huquqlarni himoya
qilish bugungi globallashuv va raqamli texnologiyalar jadal rivojlanayotgan davrda
alohida ahamiyat kasb etadi. Axborot oqimining tezlashishi, internet
tarmoqlarining kengayishi hamda raqamli kontentdan foydalanishning
ommalashuvi natijasida intellektual mulk ob’ektlarining noqonuniy ko‘paytirilishi
va tarqatilishi holatlari ortib bormoqda. Bu esa mualliflar, ijrochilar, prodyuserlar
hamda boshqa huquq egalarining qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlariga jiddiy
zarar yetkazmoqda.
O‘zbekiston Respublikasida intellektual mulkni himoya qilishga qaratilgan
huquqiy islohotlar izchil davom etmoqda. Biroq amaliyotda mualliflik asarlarini
ruxsatsiz nusxalash, internet tarmoqlarida noqonuniy tarqatish, plagiat va turdosh
huquqlarni buzish holatlari hali ham uchrab turibdi. Bu holatlar nafaqat iqtisodiy
zarar keltiradi, balki ijodiy faoliyatni rivojlantirishga bo‘lgan qiziqishni ham
pasaytiradi.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 53-moddasida ham intelektual
mulk muhofaza qilingan jumladan: har kimga ilmiy, texnikaviy va badiiy ijod
erkinligi, madaniyat yutuqlaridan foydalanish huquqi kafolatlanadi. Intellektual
mulk qonun bilan muhofaza qilinadi.
Davlat jamiyatning madaniy, ilmiy va texnikaviy rivojlanishi haqida
g amxo rlik qiladiʻ ʻ 1
.
Mazkur kurs ishining dolzarbligi shundaki, unda mualliflik huquqi va
turdosh huquqlarni buzishning jinoiy-huquqiy xususiyatlari, ushbu qilmishlarning
ijtimoiy xavfliligi, jinoyat tarkibi elementlari hamda javobgarlik masalalari ilmiy
jihatdan tahlil qilinadi. Shuningdek, milliy qonunchilikni takomillashtirish va
1
O zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. 01.05.2023.
ʻ https://lex.uz/docs/-6445145
2

xorijiy davlatlar tajribasini o‘rganish orqali amaliy ahamiyatga ega takliflar ishlab
chiqiladi.
Kurs ishining maqsadi. Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi mualliflik
huquqi va turdosh huquqlarni buzganlik uchun belgilangan jinoiy javobgarlikni har
tomonlama tahlil qilish, ushbu jinoyatlarning huquqiy tabiati va tarkibini yoritish
hamda amaldagi qonunchilikdagi mavjud muammolarni aniqlashdan iboratdir. Shu
bilan birga, intellektual mulkni himoya qilish tizimining samaradorligini oshirishga
qaratilgan ilmiy asoslangan taklif va tavsiyalar ishlab chiqish ham muhim maqsad
sifatida belgilanadi.
Kurs ishida mualliflik huquqi va turdosh huquqlarni buzish holatlarining
mazmuni, ularning jinoiy-huquqiy kvalifikatsiyasi hamda bunday qilmishlarning
jamiyatga ta’siri nazariy va amaliy jihatdan o‘rganiladi. Shuningdek, ushbu sohada
jinoyat qonunchiligi normalarining qo‘llanilishi tahlil qilinadi.
Kurs ishining vazifalari. Ushbu kurs ishining vazifalari mualliflik huquqi
va turdosh huquqlarni buzish bilan bog‘liq jinoyatlarni har tomonlama o‘rganishga
qaratilgan. Birinchi vazifa sifatida mualliflik huquqi va turdosh huquqlar
tushunchasi, ularning huquqiy tabiati hamda vujudga kelish asoslarini tahlil qilish
belgilangan. Ikkinchi vazifa ushbu huquqlarning buzilishining ijtimoiy xavfliligini
ochib berishdan iboratdir.Shuningdek, jinoyat tarkibining obyektiv va subyektiv
belgilarini tahlil qilish, amaldagi qonunchilik normalarini o‘rganish va sud-tergov
amaliyotidagi muammolarni aniqlash ham vazifalar qatoriga kiradi. Bundan
tashqari, xorijiy davlatlar tajribasini o‘rganish hamda milliy qonunchilikni
takomillashtirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqish ham muhim vazifa hisoblanadi.
Kurs ishining obyekti. Mazkur kurs ishining obyekti mualliflik huquqi va
turdosh huquqlarni buzish bilan bog‘liq ijtimoiy-huquqiy munosabatlardan iborat
bo‘lib, intellektual mulkni yaratish, undan foydalanish va uni himoya qilish
jarayonida yuzaga keladigan huquqiy munosabatlarni o‘z ichiga oladi.
Kurs ishining predmeti. Kurs ishining predmeti mualliflik huquqi va
turdosh huquqlarni buzganlik uchun javobgarlikni belgilovchi jinoyat-huquqiy
3

normalar, sud amaliyoti hamda ushbu sohadagi nazariy qarashlar va ilmiy
yondashuvlardan iboratdir.
I BOB. MUALLIFLIK HUQUQI VA TURDOSH HUQUQLARNI HIMOYA
QILISHNING NAZARIY-HUQUQIY ASOSLARI
1.1. Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar tushunchasi, ularning vujudga
kelishi hamda huquqiy tabiati.
Mualliflik huquqi — fan, adabiyot va san’at asarlarini yaratish, ulardan
foydalanish hamda ularni huquqiy jihatdan himoya qilish bilan bog‘liq
munosabatlarni tartibga soluvchi huquqiy normalar yig‘indisidir. Ushbu huquq
ijodkorga o‘z asari ustidan shaxsiy va mulkiy huquqlarni beradi.
Mualliflik huquqi faqat asar yaratuvchisi — muallifga tegishli bo‘lib, u ikki
asosiy guruhga bo‘linadi:
Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar intellektual mulk huquqining eng
muhim institutlaridan biri bo‘lib, jamiyatning madaniy, ilmiy va iqtisodiy
rivojlanishida alohida o‘rin egallaydi. Insoniyat taraqqiyotining har bir bosqichida
ijodiy faoliyat natijalari – ilmiy asarlar, badiiy ijod mahsullari, musiqa, tasviriy
san’at asarlari, kino va boshqa ko‘plab intellektual mehnat mahsullari muhim
ahamiyat kasb etib kelgan. Ana shu ijodiy mehnat natijalarini huquqiy jihatdan
muhofaza qilish zarurati mualliflik huquqi institutining shakllanishiga olib kelgan.
Turdosh huquqlar — ijrochilar (aktyorlar, xonandalar, dirijyorlar),
fonogramma tayyorlovchilar hamda efir yoki kabel orqali ko‘rsatuv va
eshittirishlarni uzatuvchi tashkilotlarning huquqlarini himoya qiluvchi normalardir.
Mazkur huquqlar mualliflik huquqi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lsa-da,
ular bevosita asar muallifiga emas, balki asarni ijro etuvchi yoki uni texnik
vositalar orqali ommaga yetkazuvchi shaxs va tashkilotlarga tegishlidir 2
.
Masalan, qo‘shiq matni va musiqasini yaratgan shaxsning huquqi mualliflik
huquqi hisoblanadi, uni ijro etgan xonandaning huquqi esa turdosh huquq sifatida
e’tirof etiladi.
2
https://www.norma.uz/oz/qonunchilikda_yangi/mualliflik_huquqlarini_buzganlik_uchun_jarimalar_joriy_etilmoqd
4

Mualliflik huquqi deganda ijodiy faoliyat natijasida yaratilgan fan, adabiyot
va san’at asarlariga nisbatan muallifga tegishli shaxsiy nomulkiy va mulkiy
huquqlar yig‘indisi tushuniladi. Ushbu huquq muallifga asardan foydalanish, uni
tarqatish, nusxa ko‘paytirish, ommaga yetkazish va boshqa shakllarda foydalanish
ustidan qonuniy nazoratni beradi. Shu bilan birga, muallifning nomi, asarni daxlsiz
saqlash huquqi kabi shaxsiy huquqlari ham muhim ahamiyatga ega 3
.
Mualliflik va turdosh huquqlar mutlaq huquqlar jumlasiga kiradi. Bu esa
huquq egasining ruxsatisiz boshqa shaxslar asardan foydalanishga haqli emasligini
anglatadi.
Mazkur huquqlarning asosiy xususiyati shundaki, ular shaxsiy xarakterga
ega bo‘lib, muallif bilan chambarchas bog‘langan. Ayniqsa, shaxsiy nomulkiy
huquqlar boshqa shaxslarga o‘tkazilmaydi. Faqat mulkiy huquqlardan foydalanish
ma’lum shartnomalar asosida boshqa shaxslarga berilishi mumkin.
Turdosh huquqlar esa mualliflik huquqi bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan, lekin
ijodiy asarni yaratmagan, balki uni ijro etish, yozib olish, efirga uzatish yoki
tarqatishda ishtirok etuvchi shaxslarning huquqlarini qamrab oladi. Masalan,
ijrochilar, fonogramma tayyorlovchilar, efirga uzatuvchi tashkilotlar turdosh
huquqlar subyektlari hisoblanadi. Bu huquqlar ham intellektual mehnat mahsuli
sifatida huquqiy himoyaga muhtojdir.
Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar vujudga kelishining asosiy manbai –
ijodiy faoliyat natijasida yaratilgan original asardir. Muhimi shundaki, ushbu
huquqlarni vujudga kelishi uchun maxsus ro‘yxatdan o‘tkazish talab etilmaydi.
Ya’ni asar yaratilgan paytdan boshlab mualliflik huquqi avtomatik tarzda vujudga
keladi. Bu prinsip xalqaro mualliflik huquqi tizimining asosiy qoidalaridan biri
hisoblanadi.
Mualliflik huquqining huquqiy tabiati murakkab va kompleks xarakterga ega
bo‘lib, u bir vaqtning o‘zida shaxsiy nomulkiy va mulkiy huquqlarni o‘z ichiga
oladi. Shaxsiy nomulkiy huquqlar muallifning shaxsiga bevosita bog‘liq bo‘lib,
3
O’zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Umumiy qism/M.Rustambaev. - T.: “Yuridik
adabiyotlar publish”, 2024. - 536 b.
5

ular boshqa shaxsga o‘tkazilmaydi va muddatsiz himoya qilinadi. Mulkiy huquqlar
esa asardan foydalanish va undan daromad olish bilan bog‘liq bo‘lib, ular
shartnoma asosida boshqa shaxslarga o‘tkazilishi mumkin.
Turdosh huquqlarning huquqiy tabiati ham mualliflik huquqiga yaqin bo‘lib,
ular ham intellektual faoliyat natijalarini himoya qilishga qaratilgan. Biroq turdosh
huquqlar muallifning bevosita ijodiy faoliyati emas, balki ijroni amalga oshiruvchi
yoki asarni texnik jihatdan yetkazib beruvchi subyektlarning faoliyati bilan
bog‘liqdir.
Mualliflik huquqi institutining shakllanishi tarixan uzoq jarayonni bosib
o‘tgan. Dastlabki bosqichlarda ijodiy asarlar erkin foydalanilgan bo‘lsa, bosma
texnologiyalar rivojlanishi bilan asarlarni noqonuniy ko‘paytirish holatlari ortib
borgan. Natijada muallif manfaatlarini himoya qilish zarurati paydo bo‘lgan.
XVIII–XIX asrlarda Yevropa davlatlarida mualliflik huquqi bo‘yicha dastlabki
qonunchilik hujjatlari qabul qilina boshlagan 4
.
Hozirgi kunda mualliflik huquqi va turdosh huquqlar xalqaro huquqning
ham muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Bern konvensiyasi, Rim
konvensiyasi kabi xalqaro hujjatlar ushbu sohani tartibga soluvchi asosiy manbalar
bo‘lib xizmat qiladi. O‘zbekiston Respublikasi ham ushbu xalqaro hujjatlarga
qo‘shilgan holda milliy qonunchilikni xalqaro standartlarga moslashtirib
bormoqda.
Mualliflik huquqi va turdosh huquqlarni huquqiy himoya qilishning asosiy
maqsadi ijodkorlarni rag‘batlantirish, ularning mehnatini qadrlash hamda
jamiyatda madaniy va ilmiy rivojlanishni ta’minlashdan iboratdir. Agar ijod
mahsullari himoya qilinmasa, ijodkorlarning mehnat qilishga bo‘lgan qiziqishi
pasayadi va bu jamiyat taraqqiyotiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Shu bilan birga, raqamli texnologiyalar rivojlanishi mualliflik huquqi va
turdosh huquqlarni buzish holatlarini ham ko‘paytirdi. Internet tarmoqlarida
asarlarni ruxsatsiz tarqatish, plagiat va noqonuniy nusxa ko‘chirish kabi holatlar
4
Rustamboyev.M.X. O‘zbekistan Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharxlar. Maxsus kism/M. Rustambaev. -
Toshkent: «Yuridik adabiyotlar publish», 2021. - 744 b.
6

keng tarqalmoqda. Bu esa ushbu huquqlarni jinoiy-huquqiy himoya qilish
zaruratini yanada kuchaytirmoqda.
Mualliflik huquqi va turdosh huquqlarni huquqiy tabiati ularning absolyut
huquqlar ekanligini ham ko‘rsatadi. Ya’ni muallif yoki huquq egasi barcha
uchinchi shaxslardan o‘z huquqlarini hurmat qilishni talab qilish huquqiga ega.
Ushbu huquqlarning buzilishi esa fuqarolik, ma’muriy yoki jinoiy javobgarlikka
sabab bo‘lishi mumkin.
Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar jamiyatning intellektual salohiyatini
rivojlantirishga xizmat qiluvchi muhim huquqiy institut hisoblanadi. Ularning
vujudga kelishi ijodiy faoliyat bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, huquqiy tabiati esa
shaxsiy va mulkiy elementlarning uyg‘unlashgan tizimini tashkil etadi.
Mualliflik huquqi va turdosh huquqlarning huquqiy tabiati faqatgina nazariy
kategoriya bo‘lib qolmay, balki amaliy huquqiy munosabatlar tizimida ham muhim
o‘rin egallaydi. Ushbu huquqlar orqali ijodiy mehnat natijalaridan foydalanish
tartibi, ularni himoya qilish mexanizmlari hamda huquq buzilishi holatlarida
javobgarlik asoslari belgilanadi. Shu jihatdan mualliflik huquqi institutini fuqarolik
huquqining maxsus, o‘ziga xos va dinamik rivojlanayotgan sohasi sifatida
baholash mumkin.
Mualliflik huquqining eng muhim xususiyatlaridan biri uning avtomatik
tarzda vujudga kelishidir. Ya’ni asar yaratilgan zahoti, uni ro‘yxatdan o‘tkazish
yoki maxsus rasmiylashtirish talab etilmaydi. Bu qoida ijodkorning huquqlarini
tezkor va samarali himoya qilishga xizmat qiladi. Biroq amaliyotda asar
muallifligini isbotlash zarurati paydo bo‘lishi mumkin. Bunday holatlarda asar
yaratilgan vaqtni tasdiqlovchi dalillar, elektron fayllar, depozitlash tizimlari yoki
notarial tasdiqlar muhim ahamiyat kasb etadi.
Turdosh huquqlar esa mualliflik huquqidan kelib chiqadigan, lekin mustaqil
huquqiy institut sifatida shakllangan tizimdir. Ular ijodiy asarni ommaga
yetkazishda ishtirok etuvchi subyektlarning huquqlarini himoya qiladi. Masalan,
qo‘shiqni ijro etgan xonanda, uni yozib olgan studiya yoki efirga uzatgan telekanal
7

ham ma’lum huquqlarga ega bo‘ladi. Bu huquqlar asarning iqtisodiy qiymatini
saqlab qolish va adolatli taqsimlashga xizmat qiladi.
Mualliflik huquqi tizimida muallif markaziy subyekt hisoblanadi. Muallif –
bu ijodiy mehnati natijasida asar yaratgan jismoniy shaxsdir. Muallifning asosiy
huquqlariga asarni e’lon qilish, nomini ko‘rsatish, asarni o‘zgartirishga ruxsat
berish yoki uni rad etish, shuningdek, undan foydalanishdan iqtisodiy manfaat
olish kiradi. Bu huquqlar muallifning shaxsiy daxlsizligi bilan chambarchas
bog‘liqdir.
Turdosh huquqlar subyektlari esa ko‘p hollarda yuridik shaxslar yoki ijrochi
jismoniy shaxslar bo‘lishi mumkin. Ularning huquqlari asardan foydalanish
jarayonida yuzaga keladi va asarning ommaviy tarqatilishida muhim rol o‘ynaydi.
Shu sababli mualliflik huquqi va turdosh huquqlar o‘zaro bog‘liq, lekin mustaqil
huquqiy institutlar sifatida faoliyat yuritadi 5
.
Mualliflik huquqining huquqiy tabiati uni fuqarolik huquqining boshqa
institutlaridan farqlovchi bir qator xususiyatlarga ega. Birinchidan, u mutlaq huquq
hisoblanadi, ya’ni huquq egasi uchinchi shaxslardan o‘z huquqlariga rioya etishni
talab qila oladi. Ikkinchidan, u muddatli huquq bo‘lib, muallif vafotidan keyin
ma’lum muddat davomida uning merosxo‘rlari tomonidan amalga oshiriladi.
Uchinchidan, u hududiy jihatdan himoyalangan bo‘lib, xalqaro shartnomalar
asosida boshqa davlatlarda ham tan olinadi.
Mualliflik huquqi va turdosh huquqlarning yana bir muhim jihati ularning
iqtisodiy ahamiyatidir. Zamonaviy iqtisodiyotda intellektual mulk mahsulotlari
katta qiymatga ega. Kino, musiqa, dasturiy ta’minot, adabiy asarlar va dizayn
mahsulotlari global bozorda muhim o‘rin egallaydi. Shu sababli ushbu huquqlarni
samarali himoya qilish investitsiya va ijodiy faoliyatni rag‘batlantiradi.
Raqamli texnologiyalar rivojlanishi bilan mualliflik huquqi va turdosh
huquqlar yangi bosqichga chiqdi. Internet tarmoqlari orqali asarlarni cheksiz va tez
tarqatish imkoniyati paydo bo‘ldi. Biroq bu jarayon muallif huquqlarining buzilish
5
https://www.norma.uz/oz/qonunchilikda_yangi/mualliflik_huquqlarini_buzganlik_uchun_jarimalar_joriy_etilmoqd
8

xavfini ham oshirdi. Piratlik, noqonuniy yuklab olish va plagiat holatlari keng
tarqalgan muammolardan biriga aylandi. Bu esa huquqni himoya qilishning yangi
mexanizmlarini ishlab chiqishni talab etadi.
O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligiga ko‘ra, mualliflik va turdosh
huquqlar asar yoki ijro yaratilgan paytdan boshlab avtomatik ravishda yuzaga
keladi. Buning uchun alohida ro‘yxatdan o‘tish yoki maxsus belgi qo‘yish talab
qilinmaydi.
Huquqning yuzaga kelishi uchun g‘oya faqat inson tafakkurida mavjud
bo‘lishi yetarli emas. U boshqalar idrok eta oladigan obyektiv shaklda ifodalangan
bo‘lishi kerak. Masalan:
- yozma matn;
- elektron fayl;
- rasm;
- audio yoki video yozuv;
- sahna ko‘rinishi va boshqa shakllar.
Mualliflik huquqi muallifning butun umri davomida va u vafot etganidan
keyin yana 70 yil mobaynida amal qiladi. Ushbu muddat tugagach, asar ijtimoiy
mulkka aylanadi va undan erkin foydalanish mumkin bo‘ladi 6
.
6
Rustamboyev.M.X. O‘zbekistan Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharxlar. Maxsus kism/M. Rustambaev. -
Toshkent: «Yuridik adabiyotlar publish», 2021. - 744 b.
9

1.2. Mualliflik huquqi va turdosh huquqlarni buzishning ijtimoiy xavfliligi
hamda yuridik mohiyati.
O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi 149-moddasiga binoanʻ
asarga, ixtiroga, foydali modelga, sanoat namunasiga, seleksiya yutug iga va
ʻ
integral mikrosxema topologiyasiga nisbatan mualliflikni o zlashtirib olish,
ʻ
hammualliflikka majburlash, shuningdek ushbu intellektual mulk obyektlari
to g risidagi ma lumotlarni ular rasman e lon qilinguniga qadar muallifning
ʻ ʻ ʼ ʼ
roziligisiz oshkor etish, —
bazaviy hisoblash miqdorining ellik baravaridan yetmish besh baravarigacha
miqdorda jarima yoki besh yilgacha muayyan huquqdan mahrum qilish yoxud uch
yuz oltmish soatgacha majburiy jamoat ishlari yoki ikki yilgacha ozodlikni
cheklash bilan jazolanadi.
O sha harakatlar:
ʻ
a) takroran;
b) bir guruh shaxslar tomonidan oldindan til biriktirib;
v) xizmat mavqeyidan foydalangan holda;
g) juda ko p miqdorda zarar yetkazgan holda sodir etilgan bo lsa, —
ʻ ʻ
bir yildan uch yilgacha muayyan huquqdan mahrum qilib, bazaviy hisoblash
miqdorining yetmish besh baravaridan yuz baravarigacha miqdorda jarima yoki
uch yuz oltmish soatdan to rt yuz sakson soatgacha majburiy jamoat ishlari yoxud
ʻ
uch yilgacha axloq tuzatish ishlari yoki ikki yildan uch yilgacha ozodlikni cheklash
bilan jazolanadi.
Birinchi marta jinoyat sodir etgan shaxs, agar u jinoyat aniqlangan kundan
e tiboran o ttiz kunlik muddatda muallifning shaxsiy nomulkiy huquqlarini buzish
ʼ ʻ
oqibatlarini bartaraf etgan va yetkazilgan moddiy zararning o rnini qoplagan
ʻ
bo lsa, javobgarlikdan ozod etiladi
ʻ 7
.
7
O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. 01.04.1995.
ʻ https://lex.uz/docs/-111453#-265694
10

Fuqarolarning tafakkur mulki, xususan, mualliflik va ixtirochilik huquqlarini
himoya qilish hamda ularning konstitutsiyaviy huquqlarini ta’minlash bilan bog‘liq
ijtimoiy munosabatlar ushbu jinoyatning bevosita obyekti hisoblanadi.
Jinoyatning predmeti esa tafakkur, ya’ni intellektual mulk obyektlaridir.
Mazkur obyektlar asosan nomoddiy shaklda himoya qilinadi, biroq ayrim hollarda
ular moddiy obyektlar bilan ham uzviy bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Intellektual mulk obyektlariga intellektual faoliyat natijalari, fuqarolik
muomalasi ishtirokchilarining tovarlari, ishlari va xizmatlarini boshqa
shaxslarnikidan ajratib turuvchi xususiy alomatlar, shuningdek Fuqarolik kodeksi
va boshqa qonunlarda nazarda tutilgan boshqa natijalar ham kiradi.
Intellektual faoliyat natijalari qatoriga fan, adabiyot va san’at asarlari,
ixtirolar, fonogrammalar, efir yoki kabel orqali uzatiladigan ko‘rsatuv va
eshittirishlar, elektron hisoblash mashinalari uchun dasturlar hamda ma’lumotlar
bazalari, foydali modellar, sanoat namunalari, seleksiya yutuqlari va oshkor
etilmagan axborotlar, jumladan ishlab chiqarish sirlari (nou-xau) kiritiladi.
Asar — inson ijodiy faoliyatining o‘ziga xos mahsuli bo‘lib, u og‘zaki,
yozma, audio, video, tasviriy, hajmiy-fazoviy yoki boshqa obyektiv shakllarda
ifodalanadi. Fan, adabiyot va san’at asarlari tarkibiga badiiy, ilmiy, o‘quv va
publitsistik asarlar, drama va ssenariylar, musiqa va xoreografiya asarlari,
pantomimalar, audiovizual asarlar, rangtasvir, haykaltaroshlik, grafika, dizayn
hamda tasviriy san’atning boshqa turlari, dekorativ-amaliy va sahna bezagi
asarlari, fotografiyalar, xaritalar, turli fan sohalariga oid tarh va eskizlar,
shuningdek EHM dasturlari kiradi.
Sanoat mulki obyektlari deganda ixtirolar, foydali modellar va sanoat
namunalari tushuniladi.
Ixtiro — bu muayyan sohada texnik yechim bo‘lib, u qurilma, modda,
mikroorganizmlar shtammi, o‘simlik yoki hayvon hujayralari tarkibi yoxud
ma’lum bir usulga oid bo‘lishi mumkin.
11

Foydali model — yangi qurilmalar yoki moslamalarning konstruktiv
yechimidir.
Sanoat namunasi esa mahsulotning tashqi ko‘rinishini belgilovchi yangi va
o‘ziga xos badiiy-konstruktiv yechim hisoblanadi.
Sanoat mulki obyektining muallifi deb ushbu obyektni o‘z ijodiy mehnati
bilan yaratgan jismoniy shaxs e’tirof etiladi. Agar obyekt bir necha shaxslarning
birgalikdagi ijodiy faoliyati natijasida yaratilgan bo‘lsa, ular o‘zaro boshqacha
kelishuv mavjud bo‘lmagan taqdirda teng huquqli hammualliflar hisoblanadilar.
Biroq ilm-fan, adabiyot yoki san’at asari, shuningdek sanoat mulki obyektini
yaratishda faqat texnik, tashkiliy yoki moddiy yordam ko‘rsatgan, yoxud mualliflik
huquqini olish va undan foydalanishga ko‘maklashgan, ammo ijodiy hissa
qo‘shmagan shaxslar muallif yoki hammuallif deb tan olinmaydi 8
.
Obyektiv tomondan JKning 149-moddasida nazarda tutilgan jinoyat tafakkur
mulki obyektiga nisbatan mualliflik huquqini o‘zlashtirish, hammualliflikka
majburlash, shuningdek, intellektual mulk obyektlari haqidagi ma’lumotlarni ular
rasman ro‘yxatdan o‘tkazilmasdan yoki e’lon qilinmasdan turib muallifning
roziligisiz oshkor qilish orqali namoyon bo‘ladi.
Mualliflikni boshqa shaxs tomonidan o‘zlashtirib olish, ya’ni plagiat
deganda quyidagi harakatlar tushuniladi:
Asarni ommalashtirish — kitob nashr etish, kompakt-disk, kompyuter
dasturi yoki ma’lumotlar bazalarini tayyorlash va tarqatish.
Asar nusxalarini tarqatish — ularni sotish, almashtirish yoki ijaraga berish.
Asar nusxalarini tarqatish maqsadida import qilish — ya’ni ularni
O‘zbekiston hududiga olib kirish.
Asarni omma oldida namoyish qilish — masalan, san’at asarlarini
ko‘rgazmalarda ko‘rsatish.
8
Rustambayev M.X. O zbekiston Respublikasi jinoyat huquqi kursi. Tom 3. Maxsus qism. Shaxsga qarshiʻ
jinoyatlar.Tinchlik va xavfsizligiga qarshi jinoyatlar. Darslik. 2-nashr, to ldirilgan va qayta ishlangan – T.:
ʻ
O zbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasi Harbiy-texnik instituti, 2018. – 412 b.
ʻ
12

Asarni omma oldida ijro etish — qo‘shiqni kuylash, teatr sahnasida pyesani
qo‘yish yoki kinoasarlarni tomoshabinlarga namoyish etish.
Asarni efirga uzatish — radio, televideniye yoki kabel tarmoqlari orqali
tarqatish.
Arxitektura va dizayn loyihalariga nisbatan esa loyiha asosida bino yoki
inshoot qurish, amaliy bezak san’ati asarlarini ko‘paytirish kabi harakatlar.
Bunda mualliflik asaridan foydalanish deganda faqat O‘zbekiston hududida
mualliflik huquqi bilan himoya qilinadigan intellektual faoliyat mahsulidan
foydalanish tushuniladi. Mualliflik huquqi bilan himoyalanmagan obyektlar esa
ushbu tushunchaga kirmaydi.
JK ning 149¹-moddasida Asarlardan yoki turdosh huquqlar obyektlaridan
qonunga xilof ravishda foydalanish, xuddi shuningdek asarlarning yoki turdosh
huquqlar obyektlarining kontrafakt nusxalarini takrorlash, tarqatish, barchaning
e tiboriga yetkazish yoxud asarlarning yoki turdosh huquqlar obyektlariningʼ
nusxalarida ularni tayyorlovchilar haqida, ularni ishlab chiqarish joylari to g risida,
ʻ ʻ
shuningdek mualliflik huquqining va turdosh huquqlarning egalari haqida yolg on
ʻ
axborotni ko rsatish ko p miqdorda zarar yetkazgan holda sodir etilgan bo lsa, —
ʻ ʻ ʻ
bazaviy hisoblash miqdorining ellik baravaridan yuz baravarigacha
miqdorda jarima yoki ikki yilgacha axloq tuzatish ishlari yoxud ikki yilgacha
ozodlikni cheklash yoki ikki yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi.
O sha harakatlar:
ʻ
a) takroran;
b) bir guruh shaxslar tomonidan oldindan til biriktirib;
v) xizmat mavqeyidan foydalangan holda;
g) ommaviy axborot vositalaridan yoxud telekommunikatsiya tarmoqlaridan,
shuningdek Internet jahon axborot tarmog idan foydalanib;
ʻ
d) juda ko p miqdorda zarar yetkazgan holda sodir etilgan bo lsa, —
ʻ ʻ
bazaviy hisoblash miqdorining yuz baravaridan bir yuz ellik baravarigacha
miqdorda jarima yoki ikki yildan uch yilgacha axloq tuzatish ishlari yoxud ikki
13

yildan uch yilgacha ozodlikni cheklash yoki ikki yildan uch yilgacha ozodlikdan
mahrum qilish bilan jazolanadi.
Yetkazilgan moddiy zararning o rni qoplangan taqdirda ozodlikni cheklashʻ
yoki ozodlikdan mahrum qilish tariqasidagi jazo qo llanilmaydi.
ʻ
Birinchi marta jinoyat sodir etgan shaxs, agar u yetkazilgan moddiy
zararning o rnini jinoyat aniqlangan kundan e tiboran o ttiz kunlik muddatda
ʻ ʼ ʻ
qoplagan bo lsa, javobgarlikdan ozod etiladi.O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi
ʻ
Plenumi ta’kidlashicha, intellektual mulk obyektidan foydalanish faqat huquq
egasi bo‘lgan muallifning roziligi asosida amalga oshirilishi mumkin. Shu sababli,
har qanday noqonuniy foydalanish mazkur huquqning qo‘pol buzilishi sifatida
baholanadi. Jumladan, tadbirkorlik subyektlari tomonidan intellektual faoliyat
natijalarini o‘zlashtirib olish JKning 149-moddasi bilan kvalifikatsiya qilinishi
mumkin. Agar intellektual mulk obyektlari moddiy qiymatga ega bo‘lsa,
aybdorning harakatlari talon-toroj sifatida ham baholanishi ehtimoldan xoli emas 9
.
O‘zganing sanoat mulki obyektidan noqonuniy foydalanish deganda patent
egasining ruxsatisiz patentlangan ixtiro asosida mahsulot tayyorlash, uni sotish
yoki xo‘jalik muomalasiga kiritish, shuningdek patent bilan himoyalangan
usullarni qo‘llash hamda patentlangan sanoat namunasidan foydalangan holda
mahsulot ishlab chiqarish tushuniladi.
Hammualliflikka majbur etish esa tafakkur mulki egasiga turli usullar orqali
bosim o‘tkazib, aybdorning o‘zini yoki uning talabi bilan boshqa shaxslarni
mualliflar jamoasi tarkibiga kiritishga majbur qilishda namoyon bo‘ladi. Bunda
aybdor yoki uning topshirig‘i bilan boshqa shaxslar tomonidan muallifga ta’sir
ko‘rsatiladi.
Mazkur majburlash turli shakllarda amalga oshirilishi mumkin. Jumladan,
muallifning o‘ziga yoki yaqinlariga nisbatan jismoniy kuch ishlatish bilan tahdid
qilish, qonuniy imtiyozlardan mahrum etish bilan qo‘rqitish yoki muallifni
9
Rustambayev M.X. O zbekiston Respublikasi jinoyat huquqi kursi. Tom 3. Maxsus qism. Shaxsga qarshi
ʻ
jinoyatlar.Tinchlik va xavfsizligiga qarshi jinoyatlar. Darslik. 2-nashr, to ldirilgan va qayta ishlangan – T.:
ʻ
O zbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasi Harbiy-texnik instituti, 2018. – 412 b.
ʻ
14

hammualliflikka rozilik berishga majbur qiladigan sharoit yaratish shular
jumlasidandir. Agar bunday harakatlar JK 149-moddasida nazarda tutilgan
jinoyatdan ko‘ra yuqoriroq ijtimoiy xavf tug‘dirmasa, qilmishni boshqa moddalar
bilan qo‘shimcha kvalifikatsiya qilish talab etilmaydi.
Muallifning roziligisiz tafakkur mulki obyektiga oid ma’lumotlarni oshkor
qilish deganda, intellektual mulk haqidagi ma’lumotlarni u rasmiy ro‘yxatdan
o‘tkazilguniga yoki e’lon qilinmaguniga qadar muallif yoki so‘rovchining
roziligisiz tarqatish tushuniladi. Bunday oshkor etish ommaviy axborot vositalarida
chop etish, konferensiyalarda ma’ruza qilish yoki boshqa usullar orqali hech
bo‘lmaganda bir shaxsni xabardor qilish bilan ifodalanadi.
JK 149-moddasi dispozitsiyasida nazarda tutilgan harakatlardan istalgan biri
sodir etilgan paytdan boshlab jinoyat tamomlangan deb hisoblanadi.
Subyektiv tomondan ushbu jinoyat faqat to‘g‘ri qasd bilan sodir etiladi.
Aybdor o‘z harakati orqali mualliflik yoki ixtirochilik huquqini buzayotganini
anglaydi va shu oqibatni yuzaga keltirishni istaydi.
Jinoyatning motivi va maqsadi esa jazo tayinlash jarayonida e’tiborga
olinishi mumkin.
Mazkur jinoyatning subyekti 16 yoshga to‘lgan, aqli raso jismoniy shaxs
hisoblanadi.
Mualliflikni o‘zlashtirish bevosita yoki bilvosita shaklda sodir etilishi
mumkin.
Bevosita plagiatga boshqa muallifning ilmiy yoki badiiy asarini o‘z nomidan
chop etish, musiqiy asarni radio orqali uzatish yoki san’at asarini ko‘rgazmada o‘z
nomidan namoyish qilish kiradi.
Bilvosita plagiat esa boshqa muallif asaridan parchalarni manbasini
ko‘rsatmasdan o‘z ilmiy yoki ijodiy ishiga kiritishda namoyon bo‘ladi. Hatto
bunday parchalar “barchaga ma’lumki” kabi iboralar bilan boshlangan taqdirda
ham, muallif ko‘rsatilmagan bo‘lsa, bu plagiat hisoblanadi.
15

Har ikki holatda ham plagiatning shakli qilmishni JK 149-moddasi bo‘yicha
kvalifikatsiya qilish uchun muhim ahamiyat kasb etmaydi.
Mualliflik huquqi va turdosh huquqlarni buzish bugungi kunda nafaqat
huquqiy, balki iqtisodiy, madaniy va ijtimoiy jihatdan ham jiddiy oqibatlarga olib
keluvchi huquqbuzarlik turlaridan biri hisoblanadi. Raqamli texnologiyalar
rivojlanib borayotgan hozirgi davrda intellektual mulk ob’ektlarining noqonuniy
ko‘paytirilishi, tarqatilishi va o‘zlashtirilishi holatlari tobora kengayib bormoqda.
Bu esa ijodkorlar manfaatlariga bevosita zarar yetkazish bilan birga, jamiyatda
adolat va qonun ustuvorligiga bo‘lgan ishonchga ham putur yetkazadi.
Mualliflik huquqi va turdosh huquqlarni buzish deganda muallif yoki huquq
egasining ruxsatisiz asardan foydalanish, uni nusxalash, tarqatish, ommaga
yetkazish yoki boshqa shaklda ekspluatatsiya qilish tushuniladi. Shuningdek,
plagiat, ya’ni boshqa shaxs asarini o‘z nomidan taqdim etish ham ushbu turdagi
huquqbuzarlikning yaqqol ko‘rinishidir. Turdosh huquqlar buzilishi esa ijrochilar,
fonogramma ishlab chiqaruvchilar yoki efirga uzatuvchi tashkilotlarning
huquqlarini noqonuniy ravishda cheklash yoki ulardan ruxsatsiz foydalanishda
namoyon bo‘ladi 10
.
Mazkur huquqbuzarliklarning ijtimoiy xavfliligi bir necha yo‘nalishda
namoyon bo‘ladi. Birinchidan, u ijodkorlarning iqtisodiy manfaatlariga zarar
yetkazadi. Asar yaratish uchun sarflangan mehnat, vaqt va moddiy resurslar
noqonuniy foydalanish natijasida qoplanmay qoladi. Bu esa ijodiy faoliyat bilan
shug‘ullanishga bo‘lgan rag‘batni pasaytiradi. Natijada jamiyatda yangi ilmiy,
madaniy va san’at asarlarining yaratilish jarayoni sekinlashadi.
Mualliflik huquqi va turdosh huquqlarni buzishning yuridik mohiyati
ularning huquqiy normalar bilan qo‘riqlanadigan intellektual mulk ob’ektlariga
tajovuz qilishida ifodalanadi. Ushbu huquqlar fuqarolik huquqi bilan birga jinoyat
huquqi normalari orqali ham himoya qilinadi. Chunki ayrim hollarda
10
Research Gate. (n.d.). Copyright Infringement Statistics by Continent [11] Download Scientific Diagram.
https :// www . researchgate . net / figure / Copyright - Infringement - Statistics - by - Continent -11_ fig 1_352752631
16

huquqbuzarliklar katta miqdordagi zarar yetkazishi yoki ommaviy xarakter kasb
etishi mumkin.
Jinoyat-huquqiy nuqtayi nazardan mualliflik huquqi va turdosh huquqlarni
buzish jinoyat tarkibi sifatida baholanadi. Bunday jinoyatlarning obyektiv tomoni
asardan ruxsatsiz foydalanish, uni noqonuniy ko‘paytirish, tarqatish yoki boshqa
shaxs nomidan foydalanishda namoyon bo‘ladi. Subyektiv tomoni esa odatda
to‘g‘ri qasd shaklida ifodalanadi, ya’ni shaxs o‘z harakatining noqonuniy
ekanligini bilgan holda uni amalga oshiradi.
Mazkur jinoyatlarning subyekti odatda umumiy subyekt bo‘lishi mumkin,
biroq ayrim hollarda maxsus subyekt ham talab qilinadi. Masalan, xizmat
mavqeidan foydalanib intellektual mulkni noqonuniy tarqatgan shaxslar og‘irroq
javobgarlikka tortilishi mumkin.
Mualliflik huquqi buzilishining yana bir muhim jihati uning latent (yashirin)
xarakterga ega ekanligidir. Ko‘plab holatlarda plagiat yoki noqonuniy nusxa
ko‘chirish darhol aniqlanmaydi. Internet tarmoqlarida asarlarning tez tarqalishi esa
huquqbuzarlikni aniqlash va unga qarshi kurashishni yanada murakkablashtiradi.
Bugungi kunda raqamli muhitda mualliflik huquqi buzilishining eng keng
tarqalgan shakllaridan biri – internet piratligi hisoblanadi. Bu holatda asarlar
ruxsatsiz ravishda fayl almashish platformalari, ijtimoiy tarmoqlar yoki noqonuniy
saytlar orqali tarqatiladi. Bu esa global miqyosda muallif manfaatlariga katta zarar
yetkazadi.
Turdosh huquqlarni buzish ham ko‘pincha texnik vositalar orqali amalga
oshiriladi. Masalan, fonogrammalarni ruxsatsiz ko‘paytirish, televideniye
ko‘rsatuvlarini noqonuniy yozib olish va tarqatish kabi holatlar keng tarqalgan.
Bunday harakatlar ijrochilar va ishlab chiqaruvchilarning iqtisodiy manfaatlarini
cheklaydi.
Mualliflik huquqi va turdosh huquqlarni buzishning oldini olishda davlat
siyosati muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekiston Respublikasida intellektual mulkni
himoya qilish bo‘yicha maxsus organlar faoliyat yuritadi. Shuningdek,
17

qonunchilikda javobgarlikning turli shakllari – fuqarolik, ma’muriy va jinoiy
javobgarlik nazarda tutilgan.
Fuqarolik javobgarligi asosan zarar qoplash, kompensatsiya to‘lash va
noqonuniy foydalanishni to‘xtatish bilan bog‘liq bo‘lsa, ma’muriy javobgarlik
jarimalar ko‘rinishida ifodalanadi. Jinoiy javobgarlik esa eng og‘ir holatlarda
qo‘llaniladi va katta zarar yetkazilgan hollarda yuzaga keladi.
Shu bilan birga, mualliflik huquqi buzilishining oldini olishda profilaktik
choralar ham muhim ahamiyatga ega. Aholining huquqiy savodxonligini oshirish,
ijodkorlarning huquqlarini targ‘ib qilish va raqamli madaniyatni rivojlantirish
ushbu muammolarni kamaytirishga xizmat qiladi 11
.
Xorijiy tajribaga nazar tashlasak, ko‘plab davlatlarda mualliflik huquqi
buzilishi uchun juda qat’iy javobgarlik tizimi mavjud. Masalan, AQSh va Yevropa
davlatlarida piratlik holatlariga nisbatan katta miqdordagi jarimalar va hatto
ozodlikdan mahrum qilish jazolari qo‘llaniladi. Bu esa huquqbuzarliklarni
kamaytirishga xizmat qiladi. Mualliflik huquqi va turdosh huquqlarni buzish
jamiyatning iqtisodiy, madaniy va huquqiy rivojlanishiga jiddiy xavf tug‘diradi.
Uning yuridik mohiyati intellektual mulkka qarshi qaratilgan huquqbuzarlik
sifatida namoyon bo‘lib, unga qarshi kurashish huquqiy davlat barpo etishning
muhim shartlaridan biridir.
Mualliflik huquqi va turdosh huquqlarni buzish faqat alohida shaxslarning
manfaatlariga zarar yetkazib qolmay, balki butun huquqiy tizimning barqarorligiga
ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Chunki intellektual mulkni himoya qilish darajasi past
bo‘lgan jamiyatda investitsiya muhiti zaiflashadi, ijodiy soha vakillari o‘z
faoliyatini cheklashga majbur bo‘ladi. Bu esa innovatsion rivojlanish jarayonini
sekinlashtiradi.
Shuningdek, bunday huquqbuzarliklar axborot xavfsizligi va raqamli tartib-
intizomga ham bevosita ta’sir qiladi. Internet muhitida nazoratsiz tarqatilgan
kontentlar yolg‘on ma’lumotlar, sifatsiz mahsulotlar va mualliflik huquqi
11
https :// uz . wikipedia . org / wiki / Mualliflik _ huquqi
18

buzilishining kengayishiga sabab bo‘ladi. Natijada jamiyatda huquqiy ong
pasayadi va qonunga nisbatan loqayd munosabat shakllanishi mumkin 12
.
Mualliflik va turdosh huquqlarning buzilishi, xususan kontrafakt
mahsulotlarni tarqatish, plagiat sodir etish hamda asarlardan ruxsatsiz foydalanish
jamiyat va davlat manfaatlariga jiddiy xavf tug‘diradi. Bunday huquqbuzarliklar
eng avvalo ijodkorlik va innovatsion faoliyatning susayishiga olib keladi. Chunki
muallif o‘z mehnatining natijasi himoya qilinmasligini his etsa, yangi asarlar
yaratish, ilmiy tadqiqotlar olib borish yoki texnologik yangiliklar yaratishga
bo‘lgan qiziqishi kamayadi. Natijada jamiyatning ilmiy va madaniy rivojlanishi
sekinlashadi.
Bundan tashqari, mualliflik huquqlarining buzilishi iqtisodiy zararlarni ham
keltirib chiqaradi. Mualliflar, ijrochilar, noshirlar hamda boshqa huquq egalari
qonuniy daromad olish imkoniyatidan mahrum bo‘ladilar. Bu esa davlat budjetiga
tushadigan soliq miqdorining kamayishiga va yashirin iqtisodiyot ulushining
ortishiga sabab bo‘ladi. Shu bilan birga, intellektual mulk yetarli darajada himoya
qilinmaydigan davlatlarda xorijiy investorlar o‘z texnologiyalari va
investitsiyalarini kiritishdan cho‘chiydi. Natijada mamlakatning investitsion
jozibadorligi pasayadi.
Kontrafakt mahsulotlarning tarqalishi iste’molchilar huquqlariga ham salbiy
ta’sir ko‘rsatadi. Bunday mahsulotlar ko‘pincha sifatsiz bo‘lib, foydalanuvchilarga
moddiy yoki ma’naviy zarar yetkazishi mumkin. Ayniqsa, noqonuniy dasturiy
mahsulotlar va media fayllar kiberxavfsizlikka tahdid tug‘diradi.
Ma’muriy javobgarlik esa Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksning
tegishli moddalarida nazarda tutilgan bo‘lib, kontrafakt mahsulotlarni va ularni
tayyorlash uskunalarini musodara qilish hamda jarima solishni o‘z ichiga oladi 13
.
12
O’zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Umumiy qism/M.Rustambaev. - T.: “Yuridik
adabiyotlar publish”, 2024. - 536 b.
13
Rustamboyev.M.X. O‘zbekistan Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharxlar. Maxsus kism/M. Rustambaev. -
Toshkent: «Yuridik adabiyotlar publish», 2021. - 744 b.
19

II BOB. MUALLIFLIK HUQUQI VA TURDOSH HUQUQLARNI
BUZGANLIK UCHUN JINOIY JAVOBGARLIK MASALALARI
2.1. Mualliflik huquqi va turdosh huquqlarni buzish jinoyatlarining obyektiv
va subyektiv belgilari tahlili.
Mualliflik huquqi va turdosh huquqlarni buzish bilan bog‘liq jinoyatlar
intellektual mulk daxlsizligiga qarshi qaratilgan ijtimoiy xavfli qilmishlar
hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 149-moddasida
mualliflik va ixtirochilik huquqlarini buzganlik uchun jinoiy javobgarlik
belgilangan. Mazkur jinoyatlarning huquqiy tabiatini to‘g‘ri anglash hamda
qilmishni aniq kvalifikatsiya qilish uchun jinoyat tarkibining obyektiv va subyektiv
belgilarini tahlil qilish muhim ahamiyatga ega.
Jinoyatning obyektiv belgilari avvalo uning obyekti va obyektiv tomonida
namoyon bo‘ladi. Ushbu jinoyatning bevosita obyekti — fan, adabiyot va san’at
asarlari, ixtirolar, ijrolar, fonogrammalar hamda boshqa intellektual faoliyat
natijalariga nisbatan mualliflar va turdosh huquq egalari ega bo‘lgan shaxsiy
nomulkiy va mulkiy huquqlardir. Shu bilan birga, ijodkorning moddiy manfaatlari
hamda ma’naviy manfaatlari qo‘shimcha obyekt sifatida namoyon bo‘ladi.
Jinoyatning obyektiv tomoni faol harakat orqali sodir etiladi va u bir necha
shakllarda ifodalanadi. Eng ko‘p uchraydigan ko‘rinishlardan biri plagiat, ya’ni
mualliflikni o‘zlashtirib olishdir. Bunda shaxs boshqa muallifning asarini to‘liq
yoki qisman o‘z nomidan e’lon qiladi, chop etadi yoki undan foydalanadi. Natijada
haqiqiy muallifning shaxsiy nomulkiy huquqlariga zarar yetkaziladi 14
.
Bundan tashqari, muallifning roziligisiz asardan foydalanish ham
jinoyatning obyektiv tomonini tashkil etadi. Masalan, asarni noqonuniy ravishda
ko‘paytirish, tarqatish, internet tarmog‘iga joylashtirish, omma oldida namoyish
qilish yoki efirga uzatish shular jumlasidandir.
14
Research Gate. (n.d.). Copyright Infringement Statistics by Continent [11] Download Scientific Diagram.
https :// www . researchgate . net / figure / Copyright - Infringement - Statistics - by - Continent -11_ fig 1_352752631
20

Turdosh huquqlarni buzish esa ijrochilar ijrosi, fonogramma
tayyorlovchilarning mahsulotlari yoki radio va teleko‘rsatuvlarni ruxsatsiz yozib
olish hamda kontrafakt nusxalarni tijorat maqsadida tarqatishda namoyon bo‘ladi.
Mazkur jinoyat ayrim hollarda moddiy tarkibli jinoyat sifatida baholanadi.
Ya’ni, qilmish muallifga, huquq egasiga yoki davlat manfaatlariga sezilarli zarar
yetkazgan bo‘lishi yoxud boshqa og‘ir oqibatlarni keltirib chiqargan bo‘lishi kerak.
Agar yetkazilgan zarar jinoiy javobgarlik chegarasiga yetmasa, qilmish ma’muriy
huquqbuzarlik sifatida baholanadi.
Jinoyatning subyektiv belgilari esa subyekt va subyektiv tomondan iborat.
Ushbu jinoyatning subyekti sifatida 16 yoshga to‘lgan, aqli raso har qanday
jismoniy shaxs javobgar bo‘lishi mumkin. Agar jinoyat mansabdor shaxs
tomonidan xizmat mavqeidan foydalanilgan holda sodir etilgan bo‘lsa, bu holat
jazoni og‘irlashtiruvchi omil sifatida baholanadi.
Subyektiv tomondan mazkur jinoyat faqat to‘g‘ri qasd bilan sodir etiladi.
Aybdor o‘z harakati bilan boshqa shaxsning intellektual mulk huquqlarini
buzayotganini anglaydi, bunday qilmishning ijtimoiy xavfli ekanini biladi hamda
uning oqibatlarini oldindan ko‘ra turib, shu natijaga ongli ravishda intiladi.
Bunda jinoyatning motivi va maqsadi ham muhim ahamiyatga ega.
Ko‘pincha huquqbuzarning asosiy maqsadi moddiy manfaat ko‘rish, noqonuniy
daromad olish yoki o‘zganing ijodiy mehnati hisobiga obro‘-e’tibor qozonishdan
iborat bo‘ladi. Masalan, ilmiy unvon olish maqsadida plagiat sodir etish shunday
holatlardan biridir.
Mualliflik va turdoshhuquqlarni buzish jinoyatlarining obyektiv hamda
subyektiv belgilarini to‘g‘ri tahlil qilish kontrafakt mahsulotlar tarqalishining
oldini olish, plagiatga qarshi samarali kurashish va ijodkorlar huquqlarini ishonchli
himoya qilishda muhim huquqiy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Mualliflik huquqi va turdosh huquqlarni buzish jinoyatlari intellektual
mulkni jinoiy-huquqiy himoya qilish tizimida muhim o‘rin egallaydi. Ushbu
turdagi jinoyatlar jamiyatning madaniy, iqtisodiy va huquqiy barqarorligiga
21

bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli ularning jinoyat-huquqiy tarkibini, ayniqsa
obyektiv va subyektiv belgilarini chuqur tahlil qilish muhim ahamiyatga ega.
Jinoyat tarkibi elementlari orqali qilmishning ijtimoiy xavflilik darajasi va uning
huquqiy kvalifikatsiyasi aniqlanadi. Jinoyat huquqi nazariyasiga ko‘ra, har qanday
jinoyat tarkibi to‘rtta asosiy elementdan iborat: obyekt, obyektiv tomon, subyekt va
subyektiv tomon. Mualliflik huquqi va turdosh huquqlarni buzish jinoyatlarida
ham ushbu elementlar o‘ziga xos mazmun kasb etadi. Ushbu jinoyatlarning
obyektiv va subyektiv belgilarini tahlil qilish ularning huquqiy mohiyatini to‘liq
ochib beradi.
Avvalo, jinoyatning obyekti sifatida mualliflik huquqi va turdosh huquqlar
bilan bog‘liq ijtimoiy munosabatlar maydonga chiqadi. Bu munosabatlar ijodiy
asarlarni yaratish, ulardan foydalanish va ularni himoya qilish jarayonida vujudga
keladi. Jinoyat aynan ushbu ijtimoiy munosabatlarga tajovuz qiladi. Ya’ni muallif
yoki huquq egasining qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlari buziladi 15
.
Jinoyatning obyektiv tomoni esa mualliflik huquqi yoki turdosh huquqlarni
buzuvchi faol harakat yoki harakatsizlikda namoyon bo‘ladi. Eng keng tarqalgan
shakllariga asarni ruxsatsiz ko‘paytirish, tarqatish, ommaga yetkazish, plagiat
qilish va noqonuniy foydalanish kiradi. Masalan, kitobni muallif ruxsatisiz chop
etish yoki musiqiy asarni internetda noqonuniy joylashtirish obyektiv tomonni
tashkil etuvchi harakatlar hisoblanadi. Shuningdek, obyektiv tomonning muhim
belgilaridan biri bu oqibatdir. Ushbu jinoyatlarda ko‘pincha mulkiy zarar yuzaga
keladi. Zarar miqdori muallif yoki huquq egasining daromad yo‘qotishlari,
asarning noqonuniy nusxalari soni va bozor qiymatiga qarab belgilanadi. Ayrim
hollarda zarar katta miqdorda bo‘lishi jinoyatning og‘irlashtiruvchi holati sifatida
baholanadi.
Jinoyat tarkibida sababiy bog‘lanish ham muhim o‘rin tutadi. Ya’ni sodir
etilgan harakat bilan yuzaga kelgan zarar o‘rtasida bevosita bog‘liqlik bo‘lishi
15
Rustambayev M.X. O‘zbekiston Respublikasi jinoyat huquqi kursi. Tom 4. Iqtisodiyot sohasidagi jinoyatlar.
Ekologiya sohasidagi jinoyatlar. Hokimiyat, boshqaruv va jamoat birlashmalari organlarining faoliyat tartibiga
qarshi jinoyatlar. Darslik. 2-nashr, to‘ldirilgan va qayta ishlangan – T.: O‘zbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasi
Harbiy-texnik instituti, 2018. – 529 bet.
22

lozim. Masalan, agar shaxs muallif ruxsatisiz asarni internetda tarqatgan bo‘lsa va
natijada muallif daromad yo‘qotgan bo‘lsa, bu yerda sababiy bog‘lanish mavjud
bo‘ladi.
Obyektiv tomonning yana bir muhim elementi jinoyat sodir etish usuli
hisoblanadi. Mualliflik huquqi buzilishida texnik vositalar, internet platformalari,
bosmaxonalar yoki boshqa tarqatish kanallaridan foydalanish keng uchraydi.
Raqamli texnologiyalar rivojlanishi ushbu jinoyatlarni sodir etishni osonlashtirgan
bo‘lsa-da, ularni aniqlash va isbotlash jarayonini murakkablashtirgan.
Endi jinoyatning subyektiv tomoniga to‘xtalsak, u shaxsning sodir etilgan
qilmishga bo‘lgan ruhiy munosabatini ifodalaydi. Mualliflik huquqi va turdosh
huquqlarni buzish jinoyatlari odatda to‘g‘ri qasd shaklida sodir etiladi. Ya’ni shaxs
o‘z harakatining noqonuniy ekanligini biladi, uning oqibatlarini oldindan anglaydi
va shunga qaramay harakatni amalga oshiradi. Masalan, shaxs muallif ruxsatisiz
kitobni ko‘paytirib sotadi yoki musiqani internetda tarqatadi. U bu harakat orqali
huquq buzilishini va muallifga zarar yetishini biladi, lekin moddiy manfaat ko‘zlab
harakat qiladi. Bu holat to‘g‘ri qasdning yaqqol ko‘rinishidir.
Ayrim hollarda bilvosita qasd ham uchrashi mumkin. Bunda shaxs
huquqbuzarlik oqibatini aniq xohlamaydi, lekin unga ongli ravishda yo‘l qo‘yadi.
Masalan, kontent platformasi egasi noqonuniy materiallar tarqatilishini bilsa-da,
daromad olish maqsadida uni to‘xtatmaydi 16
.
Subyektiv tomonda motiv va maqsad ham muhim ahamiyatga ega. Ushbu
jinoyatlarda eng ko‘p uchraydigan motivlar moddiy manfaat, raqobatni yo‘qotish
yoki shaxsiy foyda olish hisoblanadi. Ba’zi hollarda esa plagiat orqali o‘z obro‘sini
oshirish maqsadi ham kuzatiladi.
Jinoyat subyekti esa umumiy subyekt bo‘lib, 16 yoshga to‘lgan, aqli raso
jismoniy shaxs hisoblanadi. Biroq ayrim holatlarda maxsus subyekt ham bo‘lishi
mumkin. Masalan, nashriyot rahbari, media tashkilot vakili yoki internet
16
Mualliflar jamoasi. Jinoyat huquqi. Umumiy qism. Darslik. Ichki ishlar vazirligi Akademiyasi. – T.: 2012.
– B. 411.
23

platformasi administratorining xizmat mavqeidan foydalanib huquqbuzarlik sodir
etishi og‘irlashtiruvchi holat sifatida baholanadi.
Mualliflik huquqi va turdosh huquqlarni buzish jinoyatlarining yana bir
muhim jihati ularning latent xarakterga ega ekanligidir. Ko‘p hollarda
huquqbuzarlik darhol aniqlanmaydi, chunki raqamli muhitda asarlarni tarqatish
juda tez va keng ko‘lamda amalga oshiriladi. Bu esa jinoyatlarni aniqlash va
isbotlash jarayonini murakkablashtiradi.
Shuningdek, ushbu jinoyatlar ko‘pincha iqtisodiy jinoyatlar bilan bog‘liq
holda sodir etiladi. Masalan, noqonuniy nusxa ko‘paytirish orqali katta daromad
olish, soliqdan qochish yoki yashirin biznes yuritish holatlari kuzatiladi. Bu esa
jinoyatning ijtimoiy xavflilik darajasini yanada oshiradi.
Sud-tergov amaliyotida mualliflik huquqi buzilishi bilan bog‘liq ishlarni
ko‘rib chiqishda ekspertiza muhim rol o‘ynaydi. Chunki asarning asl muallifini
aniqlash, nusxa ko‘paytirish darajasini belgilash va zarar miqdorini hisoblash
maxsus bilimlarni talab qiladi.
Xorijiy tajribaga nazar tashlasak, ko‘plab davlatlarda mualliflik huquqi
buzilishi uchun qat’iy jinoiy javobgarlik belgilangan. Masalan, AQShda bu turdagi
jinoyatlar uchun katta miqdorda jarimalar va ozodlikdan mahrum qilish jazolari
qo‘llaniladi. Yevropa davlatlarida ham intellektual mulkni himoya qilish kuchli
tizimga ega.
O‘zbekistonda ham ushbu sohada qonunchilik izchil rivojlanmoqda.
Intellektual mulkni himoya qilish agentligi faoliyati, raqamli monitoring tizimlari
va sud amaliyotining takomillashuvi mualliflik huquqi buzilishining oldini olishga
xizmat qilmoqda.
Mualliflik huquqi va turdosh huquqlarni buzish jinoyatlarining obyektiv va
subyektiv belgilarini tahlil qilish ularning huquqiy tabiatini chuqur tushunish
imkonini beradi. Ushbu jinoyatlar murakkab tuzilishga ega bo‘lib, ularning to‘g‘ri
kvalifikatsiyasi adolatli sud qarorlarini qabul qilishda muhim ahamiyat kasb etadi.
24

Mualliflik huquqi va turdosh huquqlarni buzish jinoyatlarining yana bir
muhim jihati ularning huquqiy kvalifikatsiyasida to‘g‘ri normani qo‘llash
masalasidir. Amaliyotda ayrim hollarda ushbu jinoyat fuqarolik-huquqiy yoki
ma’muriy huquqbuzarlik bilan adashtirilishi mumkin. Shu sababli jinoyat
tarkibining barcha elementlarini aniq ajratib olish muhim ahamiyat kasb etadi.
Xususan, zarar miqdori, qilmishning takroriyligi va niyatning aniqligi jinoyatni
boshqa huquqbuzarlik turlaridan farqlashda asosiy mezon bo‘lib xizmat qiladi.
Bundan tashqari, raqamli muhitda sodir etiladigan huquqbuzarliklarda
elektron dalillarni to‘plash va ularni protsessual jihatdan mustahkamlash alohida
ahamiyatga ega. Chunki internet orqali tarqatilgan asarlarni aniqlash, ularning
manbasini topish va mualliflikni isbotlash murakkab jarayon hisoblanadi. Shu bois
zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanish jinoyatlarni ochishda muhim
vosita sifatida qaraladi 17
.
2.2. Mualliflik huquqi va turdosh huquqlarni buzganlik uchun javobgarlikni
takomillashtirish hamda xorijiy davlatlar tajribasi
17
“Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to g risida” O zbekiston Respublikasining Qonuni, 20.07.2006 yildagiʻ ʻ ʻ
O‘RQ-42-son https://lex.uz/docs/-1022944
25

Mualliflik huquqi va turdosh huquqlarni buzganlik uchun javobgarlikni
takomillashtirish masalasi bugungi kunda intellektual mulkni himoya qilish
tizimining eng muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Raqamli texnologiyalar
rivojlanishi, internet tarmoqlarining kengayishi hamda kontent almashishning
osonlashuvi natijasida mualliflik huquqi buzilishi holatlari sezilarli darajada ortib
bormoqda. Bu esa nafaqat milliy qonunchilikni, balki xalqaro huquqiy
mexanizmlarni ham doimiy ravishda takomillashtirib borishni talab etadi.
O‘zbekiston Respublikasida mualliflik huquqi va turdosh huquqlarni himoya
qilish fuqarolik, ma’muriy va jinoiy huquq normalari orqali amalga oshiriladi.
Jinoyat kodeksida mualliflik huquqini buzish uchun jinoiy javobgarlik belgilangan
bo‘lib, u asosan katta miqdordagi zarar yetkazilgan yoki takroran sodir etilgan
hollarda qo‘llaniladi. Biroq amaliyot shuni ko‘rsatadiki, mavjud sanksiyalar har
doim ham huquqbuzarliklarning oldini olish uchun yetarli darajada samarali emas.
Shu sababli javobgarlikni takomillashtirishning asosiy yo‘nalishlaridan biri
sanksiyalar tizimini qayta ko‘rib chiqish va ularni differensiallashtirish
hisoblanadi. Ya’ni, huquqbuzarlikning og‘irligi, zarar miqdori va qilmishning
takroriyligi inobatga olingan holda jazo choralarini aniq belgilash lozim. Kichik
miqdordagi buzilishlar uchun ma’muriy choralar, katta miqdordagi va tizimli
huquqbuzarliklar uchun esa jinoiy javobgarlik qo‘llanishi maqsadga muvofiqdir 18
.
Bundan tashqari, raqamli muhitda sodir etilayotgan huquqbuzarliklar uchun
maxsus huquqiy mexanizmlarni joriy etish zarur. Internet platformalari, ijtimoiy
tarmoqlar va kontent almashish xizmatlari orqali mualliflik huquqini buzish
holatlari ko‘paygani sababli, ushbu sohada platformalarning javobgarligini
kuchaytirish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Masalan, noqonuniy kontentni tezkor
bloklash, muallifga kompensatsiya to‘lash va takroriy buzilishlarni oldini olish
tizimini joriy etish samarali choralar bo‘lishi mumkin.
Javobgarlikni takomillashtirishda profilaktika choralariga ham katta e’tibor
qaratish lozim. Huquqbuzarlik sodir bo‘lgandan keyin jazolashdan ko‘ra, uning
18
Rustamboyev.M.X. O‘zbekistan Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharxlar. Maxsus kism/M. Rustambaev. -
Toshkent: «Yuridik adabiyotlar publish», 2021. - 744 b.
26

oldini olish samaraliroq hisoblanadi. Shu maqsadda aholining huquqiy
savodxonligini oshirish, mualliflik huquqi bo‘yicha tushuntirish ishlarini
kuchaytirish va ta’lim tizimiga intellektual mulk huquqi bo‘yicha maxsus
modullarni kiritish muhimdir.
Xorijiy davlatlar tajribasi mualliflik huquqini himoya qilishda samarali
mexanizmlar mavjudligini ko‘rsatadi. Masalan, AQShda mualliflik huquqini
buzish “Copyright Act” asosida juda qat’iy tartibga solinadi. Bu yerda
huquqbuzarlarga nisbatan katta miqdordagi jarimalar, kompensatsiyalar va hatto
ozodlikdan mahrum qilish jazolari qo‘llaniladi. AQSh sud amaliyotida zarar
miqdori ba’zan bir necha baravar oshirilgan holda undiriladi, bu esa
huquqbuzarlikning iqtisodiy manfaatini keskin kamaytiradi.
Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida ham mualliflik huquqi yuqori darajada
himoyalangan. Masalan, Germaniya va Fransiyada internet-provayderlar ham
muayyan darajada javobgar hisoblanadi. Agar platforma noqonuniy kontentni o‘z
vaqtida olib tashlamasa, u ham javobgarlikka tortilishi mumkin. Bu esa raqamli
muhitda huquqbuzarliklarni kamaytirishga yordam beradi.
Janubiy Koreya tajribasi ham e’tiborga loyiqdir. Ushbu davlatda raqamli
piratlikka qarshi maxsus monitoring tizimlari ishlab chiqilgan bo‘lib, internet
tarmoqlarida mualliflik huquqi buzilishi avtomatik tarzda aniqlanadi va tezkor
choralar ko‘riladi. Bu tizim huquqbuzarliklarni aniqlash samaradorligini sezilarli
darajada oshirgan 19
.
Rossiya Federatsiyasida mualliflik huquqi buzilishi uchun ham fuqarolik,
ham jinoiy javobgarlik mavjud. Bu yerda zarar miqdori va qilmishning og‘irligiga
qarab turli sanksiyalar qo‘llaniladi. Ayniqsa, katta miqdordagi zarar yetkazilgan
hollarda ozodlikdan mahrum qilish jazosi qo‘llanilishi mumkin.
Xorijiy tajribani tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, mualliflik huquqini samarali
himoya qilish uchun uchta asosiy omil muhim: qat’iy qonunchilik, samarali
19
Research Gate. (n.d.). Copyright Infringement Statistics by Continent [11] Download Scientific Diagram.
https :// www . researchgate . net / figure / Copyright - Infringement - Statistics - by - Continent -11_ fig 1_352752631
27

huquqni qo‘llash amaliyoti va yuqori huquqiy madaniyat. Ushbu uch omil
birgalikda ishlagan taqdirdagina intellektual mulkni to‘liq himoya qilish mumkin.
O‘zbekistonda ham bu borada bir qator ijobiy o‘zgarishlar amalga
oshirilmoqda. Intellektual mulk agentligining faoliyati kuchaytirilmoqda, elektron
monitoring tizimlari joriy etilmoqda hamda sud amaliyoti takomillashtirilmoqda.
Biroq raqamli muhitning tez rivojlanishi yangi huquqiy yechimlarni talab
qilmoqda.
Shuningdek, mualliflik huquqi sohasida xalqaro hamkorlikni kuchaytirish
ham muhim ahamiyatga ega. Bern konvensiyasi va boshqa xalqaro shartnomalar
doirasida davlatlar o‘zaro tajriba almashish orqali huquqbuzarliklarga qarshi
kurashish samaradorligini oshirishlari mumkin.
Mualliflik huquqi va turdosh huquqlarni buzganlik uchun javobgarlikni
takomillashtirish nafaqat milliy qonunchilikni rivojlantirish, balki xalqaro tajribani
hisobga olgan holda kompleks yondashuvni talab etadi. Qat’iy javobgarlik tizimi,
zamonaviy texnologiyalar va yuqori huquqiy madaniyat birgalikda intellektual
mulkni samarali himoya qilishning asosiy kafolati hisoblanadi 20
.
Mualliflik huquqi va turdosh huquqlarni buzganlik uchun javobgarlikni
takomillashtirish masalasini yanada chuqurroq tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki,
bugungi kunda ushbu sohada faqat jazo choralarini kuchaytirish emas, balki
kompleks huquqiy mexanizmlarni shakllantirish ham muhimdir. Chunki
intellektual mulk huquqlarini buzish ko‘pincha tezkor, texnik va transchegaraviy
xarakterga ega bo‘lib, oddiy an’anaviy huquqiy vositalar bilan uni to‘liq bartaraf
etish qiyin bo‘lib qolmoqda.
Shu nuqtai nazardan, birinchi navbatda normativ-huquqiy bazani
zamonaviylashtirish zarur. Amaldagi qonunchilikda mualliflik huquqi
buzilishining ayrim shakllari umumiy tarzda belgilangan bo‘lib, raqamli muhitdagi
yangi ko‘rinishlar (streaming piratlik, torrent tarmoqlari orqali tarqatish, sun’iy
20
https :// inlibrary . uz / index . php / scienceresearch / article / view /48256/4859
28

intellekt orqali qayta ishlash) yetarli darajada aniq tartibga solinmagan. Shu sababli
qonunchilikda “raqamli mualliflik huquqi buzilishi” kabi maxsus institutlarni
shakllantirish zarurati paydo bo‘lmoqda.
Ikkinchi muhim yo‘nalish sifatida huquqni qo‘llash amaliyotini
takomillashtirishni ko‘rsatish mumkin. Sud-tergov organlari tomonidan intellektual
mulk bilan bog‘liq ishlarni ko‘rib chiqishda maxsus bilimlarning yetishmasligi
ayrim qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Shu sababli ekspertiza institutini yanada
rivojlantirish, mualliflik huquqi bo‘yicha maxsus ekspert guruhlarini shakllantirish
va sudyalar uchun ixtisoslashgan treninglar o‘tkazish maqsadga muvofiqdir.
Bundan tashqari, mualliflik huquqi buzilishining oldini olishda preventiv
(profilaktik) choralar muhim ahamiyat kasb etadi. Profilaktika nafaqat
huquqbuzarlik sodir bo‘lgandan keyin jazolash, balki uning oldini olishga
qaratilgan bo‘lishi kerak. Masalan, internet-platformalarda avtomatik kontent
tekshirish tizimlarini joriy etish, sun’iy intellekt asosida mualliflik huquqini
aniqlash texnologiyalaridan foydalanish ushbu sohadagi samaradorlikni oshiradi.
Shuningdek, muallif va huquq egalarining o‘z huquqlarini himoya qilish
imkoniyatlarini kengaytirish ham muhimdir. Ular uchun tezkor shikoyat qilish
tizimlari, onlayn da’vo berish platformalari va kompensatsiya olish
mexanizmlarini soddalashtirish zarur. Bu huquqiy himoyaning amaliy
samaradorligini oshiradi va huquqbuzarliklar sonini kamaytiradi 21
.
Xorijiy davlatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, mualliflik huquqi buzilishiga
qarshi kurashishda davlat va xususiy sektor hamkorligi muhim rol o‘ynaydi.
Masalan, AQSh va Yevropa davlatlarida yirik internet-kompaniyalar mualliflik
huquqi egalariga tegishli kontentni avtomatik aniqlash va bloklash tizimlarini joriy
qilgan. Bu esa huquqbuzarliklarni tezkor bartaraf etish imkonini beradi.
Shuningdek, ko‘plab davlatlarda “notice and takedown” tamoyili samarali
ishlaydi. Unga ko‘ra, muallif huquqi buzilganligi aniqlansa, platforma tezkor
ravishda ushbu kontentni olib tashlashga majbur bo‘ladi. Agar platforma bunga
21
Rustamboyev.M.X. O‘zbekistan Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharxlar. Maxsus kism/M. Rustambaev. -
Toshkent: «Yuridik adabiyotlar publish», 2021. - 744 b.
29

rioya qilmasa, u ham javobgarlikka tortiladi. Bu mexanizm internet muhitida
intellektual mulkni himoya qilishda juda samarali vosita sifatida e’tirof etiladi.
Yana bir muhim jihat — bu iqtisodiy sanksiyalar tizimidir. Xorijiy tajribada
mualliflik huquqi buzilishi uchun faqat jarima emas, balki zarar miqdorini bir
necha barobar ko‘paytirib undirish amaliyoti mavjud. Bu huquqbuzarlikdan
olinadigan iqtisodiy foydani yo‘qqa chiqaradi va uning oldini olishga xizmat
qiladi 22
.
O‘zbekistonda ham ushbu yo‘nalishda izchil islohotlar amalga oshirilmoqda.
Intellektual mulk agentligi faoliyati kengaytirilmoqda, raqamli monitoring tizimlari
joriy etilmoqda va mualliflik huquqi bo‘yicha xalqaro hamkorlik
kuchaytirilmoqda. Biroq global raqamli muhit tez rivojlanayotganligi sababli, bu
islohotlarni yanada jadallashtirish zarur 23
.
Shuningdek, aholining huquqiy madaniyatini oshirish ham muhim omil
hisoblanadi. Ko‘plab huquqbuzarliklar huquqiy bilimsizlik yoki e’tiborsizlik
tufayli sodir bo‘ladi. Shu sababli ta’lim muassasalarida intellektual mulk huquqi
bo‘yicha maxsus kurslarni joriy etish, ommaviy axborot vositalarida targ‘ibot
ishlarini kuchaytirish lozim.
Bundan tashqari, mualliflik huquqi buzilishiga qarshi kurashda xalqaro
hamkorlikni kengaytirish ham dolzarbdir. Chunki internet orqali sodir etiladigan
huquqbuzarliklar ko‘pincha transchegaraviy xarakterga ega bo‘ladi.
Raqamli texnologiyalar, sun’iy intellekt va global internet tarmoqlarining
jadal rivojlanishi intellektual mulk sohasini yangi bosqichga olib chiqmoqda.
Hozirgi davrda mualliflik huquqi va turdosh huquqlar faqat alohida ijodkor
manfaatlarini himoya qiluvchi vosita bo‘lib qolmay, balki davlatning iqtisodiy
taraqqiyoti, investitsion jozibadorligi hamda xalqaro maydondagi nufuzini
belgilovchi muhim omillardan biriga aylangan. Shu sababli ushbu sohadagi
qonunchilikni zamonaviy texnologik jarayonlarga moslashtirish, xalqaro
22
Research Gate. (n.d.). Copyright Infringement Statistics by Continent [11] Download Scientific Diagram.
https :// www . researchgate . net / figure / Copyright - Infringement - Statistics - by - Continent -11_ fig 1_352752631
23
https://Advice.uz
30

standartlar bilan uyg‘unlashtirish va huquqni qo‘llash amaliyotini takomillashtirish
dolzarb masala hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasi ham intellektual mulkni himoya qilish sohasida
keng ko‘lamli islohotlarni amalga oshirmoqda. Ayniqsa, mamlakatning Jahon
savdo tashkilotiga a’zo bo‘lish jarayoni doirasida TRIPS — Intellektual mulk
huquqlarining savdo jihatlari to‘g‘risidagi bitim talablariga moslashish maqsadida
milliy qonunchilik tubdan takomillashtirildi. So‘nggi yillarda “Mualliflik huquqi
va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi qonun hamda Jinoyat kodeksiga kiritilgan
o‘zgartishlar intellektual mulkni himoya qilish mexanizmlarini yanada kuchaytirdi.
Yangi qonunchilikka ko‘ra, jinoiy javobgarlik faqat klassik plagiat holatlari
bilan cheklanib qolmaydi. Endilikda kontrafakt mahsulotlarni tayyorlash, ularni
tarqatish, internet tarmoqlariga joylashtirish yoki omma e’tiboriga noqonuniy
ravishda yetkazish ham jinoiy qilmish sifatida baholanmoqda. Bu esa ayniqsa
raqamli muhitda sodir etilayotgan huquqbuzarliklarga qarshi samarali kurashish
imkonini bermoqda.
Shuningdek, jazo choralarining qat’iylashtirilgani ham muhim ahamiyat
kasb etadi. Mualliflik huquqini buzganlik uchun katta miqdordagi jarimalar,
majburiy jamoat ishlari yoki ozodlikdan mahrum qilish jazolari belgilangan. Agar
jinoyat internet orqali, takroran yoki xizmat mavqeidan foydalangan holda sodir
etilgan bo‘lsa, javobgarlik yanada og‘irlashtiriladi. Fuqarolik-huquqiy himoya
tizimi ham takomillashtirilib, huquq egalariga yetkazilgan zararni aniq
isbotlamasdan turib ham bazaviy hisoblash miqdoriga asoslangan kompensatsiya
undirish imkoniyati yaratildi.
Xorijiy davlatlar tajribasi ham ushbu yo‘nalishda muhim ahamiyatga ega.
Ayniqsa, AQSh, Yevropa Ittifoqi davlatlari va Xitoy tajribasi zamonaviy raqamli
muhitda mualliflik huquqini himoya qilishning samarali mexanizmlarini namoyon
etadi.
31

Amerika Qo‘shma Shtatlarida amal qiluvchi Digital Millennium Copyright
Act (DMCA) tizimi mualliflik huquqlarini himoya qilishning eng ilg‘or
mexanizmlaridan biri hisoblanadi. Ushbu tizimning asosiy jihati “Notice and
Takedown” — “Ogohlantirish va o‘chirish” tartibidir. Unga ko‘ra, muallif yoki
huquq egasi o‘z asari noqonuniy joylashtirilganini aniqlasa, internet platformasiga
murojaat qiladi va platforma sud qarorisiz ham kontentni tezkor ravishda bloklashi
shart bo‘ladi. Bundan tashqari, internet provayderlari ham ma’lum darajada
javobgar hisoblanadi. Agar ular noqonuniy kontentni o‘z vaqtida o‘chirmasa,
o‘zlari ham javobgarlikka tortilishi mumkin.
Yevropa Ittifoqida esa 2019-yilda qabul qilingan “Raqamli yagona bozorda
mualliflik huquqi to‘g‘risida”gi direktiva muhim ahamiyat kasb etdi. Ayniqsa,
uning 17-moddasi yirik internet platformalar zimmasiga katta mas’uliyat yuklaydi.
Facebook, YouTube, TikTok kabi platformalar mualliflik huquqini buzuvchi
kontentlarning oldini olish uchun avtomatik filtrlash tizimlarini joriy etishga
majbur qilindi. Germaniya va Fransiya kabi davlatlarda esa mualliflik huquqini
tijorat maqsadida buzganlik uchun yirik jarimalar hamda bir necha yilgacha
ozodlikdan mahrum qilish jazolari qo‘llaniladi.
Xitoy Xalq Respublikasi tajribasi ham e’tiborga loyiqdir. Ushbu davlatda
intellektual mulk nizolarini ko‘rib chiqishga ixtisoslashgan maxsus Intellectual
Property Courts — Intellektual mulk sudlari tashkil etilgan. Bunday sudlar patent,
mualliflik huquqi va tovar belgilari bilan bog‘liq murakkab raqamli nizolarni
tezkor hamda professional tarzda hal qilish imkonini beradi. Natijada nizolarni
ko‘rib chiqish muddati qisqarib, sud qarorlarining sifati oshgan.
O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan islohotlarga qaramay, ayrim
muammolar hali ham saqlanib qolmoqda. Ayniqsa, Telegram platformalari,
streaming xizmatlari, sun’iy intellekt tizimlari va boshqa raqamli platformalarda
mualliflik huquqlarini buzish holatlari ko‘payib bormoqda. Shu sababli milliy
qonunchilikni yanada takomillashtirish zarurati mavjud.
32

Birinchi navbatda, internet provayderlari va platformalarning javobgarligini
oshirish lozim. AQShdagi DMCA tizimiga o‘xshash tarzda “sudgacha tezkor
bloklash” mexanizmini joriy qilish maqsadga muvofiqdir. Agar internet
platformasi yoki hosting egasi muallifning murojaatidan keyin noqonuniy
kontentni o‘chirmasa, unga nisbatan ma’muriy va fuqarolik javobgarligi
qo‘llanishi kerak.
Ikkinchidan, sun’iy intellekt tomonidan yaratilayotgan mahsulotlarning
huquqiy maqomini aniq belgilash zarur. Bugungi kunda neyrotarmoqlar yordamida
matn, musiqa, tasvir va videolar yaratilmoqda, biroq bunday mahsulotlarning
muallifi kim ekanligi masalasi hali to‘liq hal etilmagan. Shu bilan birga, sun’iy
intellekt tizimlarini o‘qitishda boshqa mualliflarning asarlaridan ruxsatsiz
foydalanish holatlari ham keng tarqalmoqda. Shu sababli ushbu munosabatlarni
tartibga soluvchi maxsus normalarni ishlab chiqish muhimdir.
Uchinchidan, raqamli muhitda yetkazilgan zarar miqdorini aniqlash
mexanizmini soddalashtirish lozim. Amaliyotda internet orqali noqonuniy
tarqatilgan asar tufayli muallifga yetkazilgan zararni hisoblash juda murakkab
hisoblanadi. Shu bois zarar miqdorini aniqlashda nafaqat moddiy zarar, balki
noqonuniy nusxalar soni, yuklab olishlar miqdori yoki auditoriya hajmi kabi
mezonlardan foydalanish maqsadga muvofiqdir 24
.Intellektual mulk bilan bog‘liq
ishlarni ko‘ruvchi ixtisoslashgan sudlov tizimini rivojlantirish zarur. Maxsus
tayyorgarlikka ega sudyalar korpusining shakllantirilishi murakkab texnologik va
raqamli nizolarni samarali hal qilish imkonini beradi.
Xulosa
Mazkur kurs ishida mualliflik huquqi va turdosh huquqlarni buzganlik uchun
jinoiy-huquqiy javobgarlik masalalari kompleks tarzda tahlil qilindi. Tadqiqot
jarayonida intellektual mulk huquqining nazariy asoslari, uning vujudga kelish
mexanizmlari, huquqiy tabiati, shuningdek, mualliflik huquqi va turdosh
huquqlarga tajovuz qilishning ijtimoiy xavfliligi va jinoyat-huquqiy mohiyati keng
24
O’zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Umumiy qism/M.Rustambaev. - T.: “Yuridik
adabiyotlar publish”, 2024. - 536 b.
33

yoritildi. Olib borilgan tahlillar natijasida ushbu institutning nafaqat huquqiy, balki
iqtisodiy va madaniy rivojlanishdagi o‘rni ham alohida ahamiyatga ega ekanligi
aniqlandi.
Tadqiqot davomida mualliflik huquqi va turdosh huquqlar ijodiy faoliyat
natijalarini himoya qiluvchi muhim huquqiy institut ekanligi asoslab berildi. Ushbu
huquqlar orqali mualliflar, ijrochilar, prodyuserlar hamda boshqa huquq
egalarining manfaatlari himoya qilinadi. Shu bilan birga, ularning buzilishi
jamiyatda ijodiy muhitning susayishiga, innovatsion jarayonlarning sekinlashishiga
hamda iqtisodiy yo‘qotishlarning ortishiga olib kelishi mumkinligi ko‘rsatib
berildi.
Kurs ishida mualliflik huquqi va turdosh huquqlarni buzish jinoyatlarining
obyektiv va subyektiv belgilari batafsil tahlil qilindi. Aniqlanishicha, ushbu
jinoyatlar asosan ruxsatsiz nusxa ko‘paytirish, tarqatish, ommaga yetkazish, plagiat
qilish kabi harakatlar orqali sodir etiladi. Subyektiv tomondan esa bunday
jinoyatlar ko‘pincha to‘g‘ri qasd bilan amalga oshiriladi, ya’ni shaxs o‘z
harakatining noqonuniyligini bilgan holda uni amalga oshiradi va odatda moddiy
manfaat ko‘zlaydi.
Shuningdek, ushbu jinoyatlarning latent (yashirin) xarakterga ega ekanligi,
ularni aniqlash va isbotlash jarayonining murakkabligi ham muhim xulosa sifatida
qayd etildi. Raqamli texnologiyalar va internet tarmoqlarining rivojlanishi
mualliflik huquqi buzilishining yangi shakllarini yuzaga keltirgan bo‘lib, bu esa
huquqni muhofaza qilish organlari oldiga yangi vazifalarni qo‘ymoqda.
Javobgarlik tizimini takomillashtirish masalalari ham chuqur o‘rganildi.
Mavjud qonunchilik tahlili shuni ko‘rsatadiki, mualliflik huquqi va turdosh
huquqlarni buzganlik uchun belgilangan javobgarlik normalari mavjud bo‘lsa-da,
ularni yanada takomillashtirish zarur. Xususan, sanksiyalarni differensiallashtirish,
raqamli muhitga mos yangi huquqiy mexanizmlarni joriy etish, hamda
huquqbuzarliklarni tezkor aniqlash tizimlarini rivojlantirish dolzarb ahamiyatga
ega.Xorijiy davlatlar tajribasi ham ushbu sohada samarali yondashuvlar
34

mavjudligini ko‘rsatdi. AQSh, Germaniya, Fransiya, Janubiy Koreya kabi
davlatlarda mualliflik huquqini buzish uchun qat’iy jinoiy va iqtisodiy sanksiyalar
belgilangan bo‘lib, internet-platformalar ham huquqbuzarliklar uchun ma’lum
darajada javobgar hisoblanadi. “Notice and takedown” tamoyili, avtomatik
monitoring tizimlari hamda katta miqdordagi kompensatsiya mexanizmlari
huquqbuzarliklarni kamaytirishda samarali vosita bo‘lib xizmat qilmoqda.
O‘zbekistonda ham intellektual mulkni himoya qilish bo‘yicha izchil
islohotlar amalga oshirilayotganligi qayd etildi. Biroq global raqamli muhitning tez
o‘zgarishi ushbu sohada doimiy ravishda yangi yondashuvlarni ishlab chiqishni
talab etadi. Shu sababli milliy qonunchilikni takomillashtirish, sud-tergov
amaliyotini rivojlantirish hamda xalqaro hamkorlikni kengaytirish zarur.
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, mualliflik huquqi va turdosh huquqlarni samarali
himoya qilish uchun uchta asosiy yo‘nalish muhim ahamiyatga ega: birinchidan,
qonunchilik bazasini modernizatsiya qilish; ikkinchidan, huquqni qo‘llash
amaliyotini kuchaytirish; uchinchidan, aholining huquqiy madaniyatini oshirish.
Ushbu yo‘nalishlarning uyg‘un rivojlanishi intellektual mulkni himoya qilish
tizimining barqarorligini ta’minlaydi.Xulosa sifatida aytish mumkinki, intellektual
mulkni jinoiy-huquqiy himoya qilish tizimini takomillashtirish, xorijiy tajribani
milliy qonunchilikka moslashtirish hamda zamonaviy texnologiyalarni keng joriy
etish orqali mualliflik huquqi va turdosh huquqlarni buzish holatlarini sezilarli
darajada kamaytirish mumkin. Bu esa o‘z navbatida huquqiy davlat va fuqarolik
jamiyati rivojlanishining muhim kafolatlaridan biri bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalangan adabiyotlar ro‘yxati
I. Rahbariy adabiyotlar
1. Sh.M. Mirziyoyev. “Hozirgi zamon va Yangi O‘zbekiston” –
Toshkent: “O‘zbekiston” nashriyoti, 2024. – 512 b.
2. Sh. Mirziyoyev Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom
ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz - Toshkent : O‘zbekiston-2018
35

II. Normativ huquqiy hujjatlar
1. O zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. 01.05.2023.ʻ
https://lex.uz/docs/-6445145
2. O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. 01.04.1995.
ʻ
https://lex.uz/docs/-111453#-265694
3. “ Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to g risida
ʻ ʻ ” O zbekiston ʻ
Respublikasining Qonuni, 20.07.2006 yildagi O‘RQ-42-son https://lex.uz/docs/-
1022944
III. Ilmiy adabiyotlar va maqolalar
1. O’zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Umumiy
qism/M.Rustambaev. - T.: “Yuridik adabiyotlar publish”, 2024. - 536 b.
2. Rustambayev M.X. O zbekiston Respublikasi jinoyat huquqi kursi. Tom
ʻ
3. Maxsus qism. Shaxsga qarshi jinoyatlar.Tinchlik va xavfsizligiga qarshi
jinoyatlar. Darslik. 2-nashr, to ldirilgan va qayta ishlangan – T.: O zbekiston
ʻ ʻ
Respublikasi Milliy gvardiyasi Harbiy-texnik instituti, 2018. – 412 b.
3. Rustambayev M.X. O‘zbekiston Respublikasi jinoyat huquqi kursi. Tom
4. Iqtisodiyot sohasidagi jinoyatlar. Ekologiya sohasidagi jinoyatlar. Hokimiyat,
boshqaruv va jamoat birlashmalari organlarining faoliyat tartibiga qarshi jinoyatlar.
Darslik. 2-nashr, to‘ldirilgan va qayta ishlangan – T.: O‘zbekiston Respublikasi
Milliy gvardiyasi Harbiy-texnik instituti, 2018. – 529 bet.
4. Rustamboyev.M.X. O‘zbekistan Respublikasining Jinoyat kodeksiga
sharxlar. Maxsus kism/M. Rustambaev. - Toshkent: «Yuridik adabiyotlar publish»,
2021. - 744 b.
5. Mualliflar jamoasi. Jinoyat huquqi. Umumiy qism. Darslik. Ichki
ishlar vazirligi Akademiyasi. – T.: 2012. – B. 411.
6 . Research Gate. (n.d.). Copyright Infringement Statistics by Continent
[11] Download Scientific Diagram.
36

https :// www . researchgate . net / figure / Copyright - Infringement - Statistics - by -
Continent -11_ fig 1_352752631
IV. Web-saytlar
1. https://lex.uz/docs/-1022944
2. https://uz.wikipedia.org/wiki/Mualliflik_huquqi
3. https://Advice.uz
4. https://www.norma.uz/oz/qonunchilikda_yangi/
mualliflik_huquqlarini_buzganlik_uchun_jarimalar_joriy_etilmoqda
5. https://inlibrary.uz/index.php/scienceresearch/article/view/48256/4859
37

Купить