Muammoli o‘qitish texnologiyasining mohiyati va mazmuni - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	31.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Muammoli o‘qitish texnologiyasining mohiyati va mazmuni

Купить

Muammoli o’qitish texnologiyasining mohiyati va mazmuni .
Reja.
1. Muammoli ta’lim va uning xususiyatlari.
2.Muammoli ta’lim jarayonida muammoli-qidiruv uslublari.

Muammoli ta’lim XX asrning 20-yillarida Amerikalik olim J.Dyui va
uning shogirdi V.X.Kilpatrik tomonidan taklif etilgan. Bu texnologiya ta’lim
jarayonida o‘qituvchi tomonidan muammoli vaziyatlar qo‘yilishi va
o‘quvchilarning ushbu muammoni hal etish orqali bilim, ko‘nikma va
malakalarni egallashga asoslanadi.
Muammoli ta’limning muvaffaqiyati quyidagi omillarga bog‘liq:
1.O‘quv materialini muammolashtirish;
2.O‘quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirish;
3.Ta’lim jarayonini o‘yin, mehnat faoliyati bilan uyg‘unlashtirish;
4.O‘qituvchi tomonidan muammoli metodlardan o‘z o‘rnida va samarali
foydalanish ko‘nikmasiga ega bo‘lish;
5. Muammoli vaziyatni hal etish yuzasidan muammoli savollar zanjirini
tuzish va mantiqiy ketma-ketlikda o‘quvchilarga bayon etish.
Muammoli metodlar muammoli vaziyatlarni vujudga keltirib,
o‘quvchilarning muammoni hal etish, murakkab savollarga javob topish
jarayonida alohida ob’ekt, hodisa va qonunlarni tahlil qilish ko‘nikmalari va
bilimlarni faollashtirishga asoslangan faol bilish faoliyatini taqozo etadi.
Muammoli ta’limning zamonaviy nazariyasida muammoli vaziyatlarning
ikki turi mavjud:
1. Psixologik muammoli vaziyatlar.
2. Pedagogik muammoli vaziyatlar.
Psixologik muammoli vaziyatlar o‘quvchilar faoliyatiga, pedagogik
muammoli vaziyatlar o‘quv jarayonining tashkil etilishiga taalluqlidir.
Muammoli vaziyatlarning bu ikki turi bir-birini taqozo etadi. Pedagogik
muammoli vaziyatlar o‘quvchilardan faqat fikr yuritishnigina talab qilmay,
balki bilish munozarasida ishtirok etish, u yoki bu hodisa haqidagi hayotiy va
ilmiy tasavvurlarni qiyoslash, olimlarning turli nuqtai nazarlarini taqqoslash,
shuningdek, ularning qiziqishlarini orttirish maqsadida dars davomida yangi

dalillarni ma’lum qilish, mazkur dalillarning fan-texnika rivoji uchun
ahamiyatini yoritish, ajablanarli dalillarni, qiziqarli biologik masalalarni
bayon etish orqali vujudga keltiriladi.
Muammoli vaziyatlarni hal etishda o‘qituvchi o‘quvchilar faoliyatini fikr
yuritishning mantiqiy operatsiyalari: tahlil, sintez, taqqoslash, analogiya,
umumlashtirish, tasniflash va xulosa yasashga yo‘naltiradi.
Muammoli vaziyatlardan o‘quv jarayonining barcha bosqichlarida: yangi
mavzu bayoni, mustahkamlash va bilimlarni nazorat qilishda muvaffaqiyatli
foydalanish mumkin. Muammoli vaziyatlar tizimi muvaffaqiyatli yaratilgan
hollarda mazkur mavzuni muammoli dars shaklida o‘tish tavsiya etiladi.
O‘qitish jarayoniga muammoli darslarni qo‘llash uchun o‘qituvchi quyidagi
masalalarni hal qilishi zarur:
1. O‘quv dasturi bo‘yicha qaysi mavzularni muammoli dars shaklida o‘tish
mumkinligini;
2. Mavzu matnidagi masalalar bo‘yicha muammoli vaziyatni keltirib
chiqaradigan savollar, topshiriqlarni aniqlash, bunda didaktikaning ilmiylik,
sistemalilik, mantiqiy ketma-ketlik, izchillik prinsiplariga amal qilishini;
3. O‘quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirish va boshqarishni
ta’minlaydigan vosita va usullarni aniqlashi, ulardan o‘z o‘rnida va samarali
foydalanish yo‘llarini belgilashi.
Muammoli darslarda o‘qituvchining faoliyati, avvalo mavzu mazmunidan
kelib chiqqan holda o‘quv muammolarini aniqlash, muammoli vaziyatlar
tizimini yaratish, o‘quvchilar oldiga o‘quv muammolarini yuqori ilmiy va
metodik saviyada qo‘yish, darsda mazkur o‘quv muammolaridan samarali
foydalanishga erishish, o‘quvchilar faoliyatini muammolarni hal etishga
yo‘naltirishdan iborat bo‘ladi.
O‘quvchilarning faoliyati muammoli vaziyatlarni idrok etish, hal qilish
usullarini izlash, muammoni tahlil qilib, taxminlarni ilgari surish, taxminlarni

ilmiy, mantiqiy nuqtai nazardan asoslash, taxminlarni tekshirish va xulosa
chiqarishdan iborat bo‘ladi.
Hozirgi zamon muammoli darslarning didaktik maqsadi:
• o‘quv muammolarni hal etishda o‘quvchilar tomonidan avval
o‘zlashtirgan bilimlarini ijodiy qo‘llanib, yangi bilimlarni egallash
ko‘nikmalarini;
• bilimlarni ijodiy o‘zlashtirish va amalda qo‘llanish malakalarini;
• izlanuvchanligi, qiziqishi, motivlari, mantiqiy tafakkuri, ijodiy
faoliyati, aqliy kamoloti, zakovatini rivojlantirishdan iborat.
2. Muammoli ta’lim jarayonida muammoli-qidiruv uslublari.
Muammoli darslarni keyingi yillarda yangi nom bilan («Tafakkur
bo‘roni» B.R.Qodirov), («Miyaga hujum», «Fikrlar to‘qnashuvi», «Fikrlar
jangi maydoni» V.M.Karimova, F.A.Akramova), («Aqliy hujum»
J.G‘.Yo‘ldoshev) atash rasm bo‘ldi.
Muammoli-qidiruv uslublari muammoli ta’lim jarayonida qo‘llaniladi. Bu
uslublardan foydalanishda o‘qituvchi (pedagog) avvalo muammoli vaziyat
yaratadi, savollar qo‘yadi, masalalarni, eksperimental topshiriqlarni taklif
qiladi, muammoli vaziyatni echishga qaratilgan muhokamani uyushtiradi,
xulosalarining to‘g‘riligini tasdiqlaydi. O‘quvchi (talaba)lar oldingi bilim va
tajribalariga asoslanib muammoli vaziyatni hal qilish yo‘llari to‘g‘risidagi
takliflarini aytadi, oldin olgan bilimlarini umumlashtiradi, hodisalarning
sabablarini aniqlaydi, ularning kelib chiqishini tushuntiradi, muammoli
vaziyatni echishning eng oqilona variantini tanlaydi. Bu uslub o‘quvchi
(talaba)larning bilimga qiziqishini oshiribgina qolmay, ularda fikrlash
qobiliyatini ham rivojlantiradi, Ta’limning muammoli-qidiruv uslublari
amalda bilimni so‘z orqali ifodalash, ko‘rgazmali va amaliyot uslublari
yordamida amalga oshiriladi. SHu bilan birgalikda o‘quv materialini
muammoli bayon qilish uslubini qo‘llash, amaliy muammoli-qidiruv ishlarini

bajarish, hatto tadqiqot tipidagi amallarni olib borish to‘g‘risida so‘z yuritish
mumkin.
O‘quv materialini muammoli uslub yordamida o‘tish muammoli tuzilgan
ma’ruza uslubi orqali bilim bayoni davomida mulohaza yuritish, isbotlash,
umumlashtirish, faktlarni tahlil qilish, o‘quvchi (talaba) fikrini o‘z ortidan
ergashtirish, uni faolroq qilish kabi usullardan foydalanishini ko‘zda tutadi.
Muammoli ta’lim uslublaridan biri evristik va muammoli qidiruv suhbati
hisoblanadi. Bunda o‘qituvchi o‘quvchi (talaba)lar oldiga qator izchil va
o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lgan savollar majmuini qo‘yadi. O‘quvchi (talaba)lar
ularga javob berganda qandaydir shakllarni aytadilar. Aytganlari to‘g‘ri
ekanligini mustaqil isbotlashga harakat qiladilar. SHu bilan birga yangi
bilimlarni o‘zlashtirishda mustaqil ravishda oldinga siljishni amalga
oshiradilar. Agar evristik suhbatda bunday taxminlar yangi mavzuning
faqatgina biror qismiga aloqador bo‘lsa, muammoli-qidiruv suhbatda
o‘quvchi (talaba)lar muammoli vaziyatning butun bir tizimini echadilar,
SHuning uchun ham bu suhbatlarning farqi shartli va faqatgina muammoli
vaziyatda qo‘llanish tadbirlariga taalluqlidir. Ta’limning muammoli-qidiruv
uslublarida ko‘rgazmali qo‘llanmalar esda saqlashni faollashtirish maqsadida
emas, balki darsda muammoli vaziyatni yaratadigan eksperimental
masalalarni qo‘yish uchun ishlatiladi. Bundan tashqari, keyingi paytda
rasmlar va chizmalar tizimi ko‘rinishida muayyan o‘quv vaziyatlari
tasvirlarining ko‘rgazmali qo‘llanmalari ko‘p tayyorlanmoqda. Bu usulda
o‘quvchilarning mustaqil fikrlashining ustuvor sabablarini aniqlash oson
kechadi.
Muammoli-qidiruv uslublari ko‘proq ijodiy bilim faoliyati ko‘nikmalarini
rivojlantirish maqsadida qo‘llaniladi. Ular o‘quvchi (talaba)larning bilimni
chuqur anglashiga, mustaqil egallashiga yordam beradi. Bu uslublar, ayniqsa,
quyidagi hollarda samarali qo‘llaniladi: o‘quv jarayonida tushuncha, qonun

va nazariya kabilarni shakllantirish ko‘zda tutilganda, faktik axborotni
ma’lum qilish, mehnat faoliyatining laboratoriya – eksperimental o‘quv va
ko‘nikmalarini hosil qilishda, o‘quv materialining mazmuni prinsipial
jihatdan yangi bo‘lmasdan, ilgari o‘rganilganining mantiqiy davomi bo‘lsa,
uning asosida o‘quvchilar yangi bilimni qidirish uchun mustaqil qadam
tashlasa, mazmun hodisadagi sabab-oqibat va boshqalarga olib kelsa. Qidiruv
uslublari o‘qituvchi (pedagog)lar o‘quvchi (talaba)larni muammoli vaziyatni
echish faoliyatiga tayyorlagan hollarida qo‘llaniladi. SHu nuqtai nazardan bu
uslub o‘zini tadqiqot ishiga bag‘ishlagan yoshlarga bilim berishda asqotadi.
Muammo qo‘yishga misollar keltiramiz:
1. Arximed qonuniga doir muammoni qo‘yish. Nima uchun temir
parchasini suvga tashlasak u cho‘kadi? Ayni paytda temirdan yasalgan ulkan
kemalar dengizda suzib yuradi? Ushbu muammoni hal etish uchun o‘quvchi
Arximed kuchi tabiatini tushuntirishdan boshlaydi. Jismlarning suvda suzish
sharti, ya’ni Arximed kuchining og‘irlik kuchidan katta bo‘lishi orqali
izohlanadi.

Adabiyotlar
1. Lutfillaev M.X. Oliy ta’limda axborot texnologiyalari integratsiyasi.
Monografiya. – Samarqand: SamDU, 2005. –133 b.
2. Mavlonova R.A. Boshlang‘ich ta’limning integratsiyalashgan
pedagogikasi. Metodik qo‘llanma. TDPU, Toshkent-2005 y.
3. Raxima Mavlvanova, Nargiz Raxmankulova Boshlang‘ich ta’lim
pedagogikasi, innovatsiya va intergatsiya “Boshlangich ta’lim”
mutaxassisligi: Bakaiavriyat yo‘nalishi - 5111700 bo‘yicha pedagogika
universitetining talabalari uchun o‘quv qo‘llanma.-T.: « Voris-nashriyoti »
2013y.
4. N.N.Azizxujaeva Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat. T.: Fan,
2003y.
5. Omonov X., Xo‘jaev N., Madyarova S., Eshchonov E., Pedagogik
texnologiyalar va pedagogik mahorat.-T.: IQTISOD MOLIYA, 2009.
6. Musurmonova O. Pedagogik texnologiyalar – ta’lim samaradorligi omili;
monografiya / T.: “YOshlar nashriyot uyi”, 2020 y .
7. Mavlonova R.A. Boshlang‘ich ta’limning integratsiyalashgan
pedagogikasi. Metodik qo‘llanma. TDPU, Toshkent-2005 y.

Muammoli o‘qitish texnologiyasining mohiyati va mazmuni

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish