Muhammad ali (xon) hayoti va lirik merosi
![Husn bozorin qizitgon Yusufi barnoya och (42).
Falaklar uzra chiqib yaxshi nom anga mih,
Agarchi Yusufi Misri jahonda shuhrati bor (29).
Ishq bozorida Yusufdek o ‘ zingni sotmasang,
Dilda sodiq bo ‘ lmag ‘ uncha tilda iqroring g ‘ alat (100) – misrali g ‘ azallarida
shoir Yusuf alayhissalomning Misr bozoriga keltirib sotuvga qo ‘ yilgani voqeasiga
ishora qiladi va o ‘ z fikrini tamsil hamda talmih san’atlari orqali asoslashga
harakat qiladi. Ushbu g ‘ azalning keyingi baytlarida esa Fariduddin Attorning
«Mantiq ut-tayr» 40
hamda Navoiyning “Lison ut-tayr” dostonlarida mavjud sujet,
ya’ni ishq yo ‘ lida zunnor bog ‘ lagan Shayx San’on qismati tasvirlanadi:
Xirqai sajjoda tashlab, xo ‘ kbonlig ‘ qilmasang,
Shayx San’on surati bo ‘ yningda zunnoring g ‘ alat (100).
Karbalo dashtida shahid bo ‘ lgan Imom Hasan va Imom Husayn voqeasi
tafsiloti shoirning boshqa bir g ‘ azalida tilga olinadi:
Karbalo dashtida qolg ‘ on tashnalarni yod etib,
“Vo Husayno” , “vo shahido”, deb qaro qon yig ‘ lagin (143) .
Shoirning yana bir g ‘ azalida esa, Mansur Xallojning vafoti bilan bog ‘ liq fojea
tafsiloti beriladi:
Jon berib Mansurvor o ‘ lmay fano dorig ‘ a toj,
Chun sipohi ishq maydonidagi javlon g ‘ alat (100) .
Quyidagi g ‘ azalda esa «Qissasi Rabg’uziyda»gi Sulaymon payg ‘ ambar bilan
chumoli o ‘ rtasida bo ‘ lib o ‘ tgan suhbat voqeasi keltiriladi 41
:
Aftoda mo ‘ r holin so ‘ rmas edi Sulaymon,
Haqdin payom J i bril anga keturmaguncha [17; 166-b ].
Xonning yana bir g ‘ azalida mashhur tabib Abu Ali ibn Sinoning «ayn ul-
hayot» (hayot – tiriklik bulog’i), ya’ni boqiy hayot siriga ishora ko ‘ zga tashlanadi.
Ayn ul-hayot sirrini bilmas Abu Ali,
40
Аттор Фаридиддин. Мантиқ ут-тайр. – Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги нашриёт-матбаа ижодий уйи,
2006.– Б. 143-144.
41
Bu voqe y a tafsiloti Qur’oni karimning “Naml” surasida ham keltirilgan .
52](https://docx.uz/documents/4893514d-6288-4889-9dde-c01bafdc3b75/page_52.png?v=1)
![axloqiy-ma’rifiy, badiiy-estetik jihatlarini, tamoyillarini aniqlash, shular
orqali shoirning o‘zbek adabiyoti tarixidagi o‘ziga xos mavqei, nufuzi,
ta’sirini isbotlab berish va asoslashdan iborat.
Bundan Tashqari Muhammad Alixon haqida Uvaysiy ham bejizga
“Voqeati Muhammad Alixon” manzumasini yaratmagan. Ushbu
manzumada XIX asrning birinchi yarmida yuz bergan tarixiy voqealar aks
ettirilgan.[1,172-b]
Muhammad Alixon g‘azallar yozgan, uning buyrug‘iga binoan,
xattotlar Alisher Navoiy asarlarini miniaturalar bilan bezatib
ko‘chirishgan, ko‘plab tarixiy asarlar fors va arab tillaridan o‘zbek tiliga
tarjima qilingan. Muhammad Alixon davrida maktab va madrasalar
qurilgan (maye, Madalixon madrasasi), Qo‘qonning eski o‘rdasi
ta’mirlangan.[1,123-b.]
Muhammad Alixon ijodida Navoiy va Fuzuliyga tatabbu’lar yozadi.
Shoir ijodida Navoiy va Fuzuliy an’analari yaqqol sezilib turadi. Fuzuliy
g‘azallariga tazmin va taxmislar bitadi.
Xon she’riyatining tasavvufiy asoslari naqshbandiylik tariqatiga borib
taqaladi.U o‘z ijodida turli tasavvufiy timsollarni qo‘llab, badiiy pishiq
g‘azallar
Vadud Mahmud ushbu tahliliy maqolada adabiy ta sir masalasiga alohidaʼ
e tibor qaratadi. Maqolaning “Fuzuliyning Turkistonga ta siri” bo limida aynan
ʼ ʼ ʻ
shu haqda ma lumot berilgan. Fuzuliyning turkistonlik shoirlar ijodiga kuchli
ʼ
ta siri, uning asarlari eng “ma ruf kitoblardan biri” sifatida keng tarqalganligi,
ʼ ʼ
Fuzuliyning ta sirida ikki tillilik paydo bo lgani haqida alohida qayd etadi.Bu shoir
ʼ ʻ
68](https://docx.uz/documents/4893514d-6288-4889-9dde-c01bafdc3b75/page_68.png?v=1)
Muhammad ali (xon) hayoti va lirik merosi