Muhammad Rahim I tomonidan o‘tkazilgan pul islohoti va Xorazmda - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	438.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pdf
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Muhammad Rahim I tomonidan o‘tkazilgan pul islohoti va Xorazmda

Купить

M avzu: Muhammad Rahim I tomonidan
o’tkazilgan pul isloho ti va Xorazmda muntazam
tangalar zarb qilinishining yo’lga qo’yilishi.
Reja:
K irish.
1. Muhammad Rahim I
2. Muhammad Rahim I madaniy hayot .
3. Ichki va tashqi savdoning rivojlanishi
4. Xorazmshohlar davrida va Xiva xonligi pullari
X ulosa.
Foydalanilgan adabiyotlar

Buxoro xonligida XVIII asr o'rtalarida yuz bergan siyosiy voqealarda mang'it
urug'i vakillar ini Buxoro xonligi taxtiga olib chiqdi. Davlat hukmdorlari «amir»
unvoni bilan yuritiladigan bo'ldi va davlat ham Buxoro amirligi degan nom
oldi. Buxoro amirligi tarixiga oid yozma manbalar ichida «Qushbegi
arxivi» hujjatlari, «Tarixi salotini mang'itiya», «Tuhfai shohiy», «Dostoni
amironi mang'it», «Tarixi amiri Haydar», «Gulshan al -muluk», «Risolai
muxtasari az tarixi salotini xonadoni mang'itiya» kabi mahalliy tillarda yozilgan
asarlar bilan bir qatorda rus tarixchilaridan E.K.Meyndorf tomonidan 1820 yil da
yozilgan «Orenburgdan Buxoroga sayohat», 1833 yilda tatar mullosi Mirzo
Ja'far nomi bilan 4 oy Buxoroda yashagan P.I.Demezonning «Buxoro xonligi
haqida qaydlar», 1841 yilda Butenov elchiligi tarkibida Buxoroga tashrif
buyurgan I.Xanikovning «Buxoro xonl igi ta'rifi» kabi asarlarini keltirib o'tish
mumkin. Shuningdek , ingliz josuslik hizmati vakillari Mir Izatullo va A.Berns
tomonidan hamda A. Vamberi tomonid an yozilgan asarlar ham Buxoro
amirligining XIX asr birinchi yarmi tarixiga oid muhim manbalar qatoridan o'rin
olgan. 2 -masala: Ashtarxoniylar inqirozi va Abulfayzxonning o'limi bilan
barxam topa boshlagan Buxoro xonligi taxti bir necha yillar davomida (17 47 -
1756) ashtarxoniy shahzodalar tomonidan boshqarilgan bo'lsada, hokimiyat
amalda mang'itlar urug'idan bo'lgan Muhammad Rahim qo'liga o'tib qolgan edi.
Muhammad Rahim o'z hukmronligining dastlabki yillarida markaziy davlat
hokimiyatini mustahkamlashga kir ishdi. Mamlakatdagi siyosiy vaziyatning

barqarorlashuvidan manfaatdor bo'lgan yirik er egalari, savdogarlar, ulamolar va
fuzalolar uning bu siyosatini qo'llab -quvvatladilar. Ishni avvalo saroy
amaldorlarini o'zgartirishdan markaziy boshqaruvni tartibga sol ishdan boshlagan
Muhamad Rahim asta -sekin viloyatlar hokimligiga ham o'ziga sodiq odamlarni
qo'yishga kirishdi. Buning uchun u separatistik kayfiyat juda kuchli bo'lgan
Shahrisabzga 1750 -1752 yillarda 4 marta yurish qilib, bu erdagi muhim
mudofaa qo'rgonla ri (Kitob, Sangfurush, G'ovmish, Qushchi) ni egalladi va
vohada o'z hokimiyatini to'laligicha o'rnatishga muvaffaq bo'ldi. G'uzor ham
Buxoro hokimiyatini tan oldi. Muhammad Rahim Miyonqol, Nurota, Urgut,
Kabodiyon, Boysun kabi viloyatlarga ham yurishlar uy ushtirib, markaziy
hokimiyatni tan olishga majbur qildi. 1753 -1756 yillarda Zarafshon vohasining
yuqori oqimi, Jizzax, Zomin ham Buxoro amirligi tarkibiga qo'shib olindi.
Buxoroning mudofaa qobiliyatini mustahkamlash maqsadida 1752 -1753 yillarda
shaharning eski devori yonida yangi mudofaa devori (2 m) qurildi. O'z
hokimiyatini mustahkamlab olgan g'ayratli Muhammad Rahimni Buxoroning
qonuniy hukmdori sifatida tan olib Qo'qon, Toshkent, Marv, Balx va Qunduz
vakillari va hukmdorlari rasmiy elchiliklar yubord ilar. Muhammad Rahim
vafotidan so'ng taxtga uning tog'asi, Miyonqol xokimi Doniyolbiy o'tirdi. Uning
hukmronligi davrida (1759 -1784) markaziy hokimiyat zaiflashdi va urug'lar
o'rtasidagi nizolar markaziy hokimiyatga qarshi chiqishlar ko'paydi. Bunday hol
butun mamlakat bo'ylab yoyildi. Yuz, kenagas, burgut, baxrin, saroy kabi yirik
o'zbek urug'lari birlashib, Buxoroga qarshi yurish qildilar. Biroq isyonchilar
halqning qo'llab quvvatlashlari tufayli bostirildi. Bu voqea Doniyolbiy
hukmronligining dastlabki yillaridayoq yuz bergan edi. 1771 yilda Shahrisabz va
G'uzor beklilarida davlatga qarshi kuchli qo'zg'olon ko'tarildi. Bu qo'zgolon juda
katta qiyinchilik bilan bostirildi. Qo'zgolon rahbarlari qatl qilindi. Mamlakatda
g'alayonlarning to'xtovsiz davom etib turganligi markaziy hokimiyatning obro'si
va qudratini zaiflashtirdi. Bu hol iqtisodiy ahvolning ham yomonlashuviga olib
keldi. 1784 yilda ko'tarilgan navbatdagi qo'zgolon natijasida mamlakatda
hukmdor o'zgardi va taxtga Doniyolbiyning o'g'li Shohmurod o' tkazildi.

Shohmurod Buxoro amirligi tarixida o'ziga xos o'ringa ega bo'lgan hukmdorlar
sirasiga kiradi. U mang'itlar sulolasi hukmdorlari orasida eng birinchi bo'lib
«amir» unvoni bilan davlatni boshqardi. Shunga ko'ra bu davlat ham Buxoro
amirligi degan n om oldi. Tarixda «amir mas'um» (Begunoh amir) nomi bilan
mashhur bo'lgan Shohmurod hukmronligi yillari (1785 -1800) Buxoro amirligida
markaziy hokimiyat boshqaruvining nisbatan mustahkamlanishi
davri hisoblanadi. Shohmurod ham boshqa hukmdorlar kabi markazi y
hokimiyatga bo'ysunishdan bosh tortayotgan ayrim bekliklarga qarshi
harbiy yurishlar uyushtirdi va davlatning hududiy yaxlitiligini saqlab qolishga
harakat qildi. Shohmurod faqatgina siyosiy hokimiyatni mustahkamlab
qolmasdan, bir qator ma'muriy iqtisodi y-madaniy tadbirlarni ham amalga
oshirdi. O'z hayotini kamtarona darveshlarga xos tarzda o'tkazgan bu hukmdor
Zarafshon va Qashqadaryo vohalaridagi, Amudaryo bo'ylaridagi sug'orish
tizimlarini qayta tiklab, yangi inshoatlar , ko'priklar, yo'llar va boshqalarni barpo
ettirdi. Amir Shohmurod tomonidan o'tkazilgan moliya, sud, ma'muriy va harbiy
sohalardagi islohotlar natijasida mamlakatdagi siyosiy -iqtisodiy h ayot
birmuncha jonlandi. Amir Shohmurod o'g'li Amir Haydarni mang'itlarning ota
meros mulki hisoblangan va amirlikda katta nufuzga va mavqega ega bo'lgan
Qarshi shahriga hokim etib tayinlandi. Shundan boshlab mang'itlar sulolasi taxt
vorislarining Qarshida hokimlik qilishlari odat tusiga kirdi. Shohmuroddan so'ng
taxtga Amir Haydar otasining siyosatini davom ettira olmadi va uning
hukmronligi yillarida (1800 -1826) mamlakatda siyosiy keskin vaziyat hukm
surdi.Buxoroga bo'ysunishdan bosh tortgan Shahrisabz, U rgut, Miyonqol
bekliklariga qo'shin tortishga majbur bo'ldi. Harbiy yo'l bilan qo'lga kirita
olmagan viloyatlar boshqaruvini kelishuvchilik yo'li bilan o'z beklari qo'lda
qoldirishga majbur bo'ldi. Hususan, bo'ysunmagan Shahrisabz mahalliy hokim
Doniyor va llomaga mulk sifatida taqdim etildi va Shahrisabz buning natijasida
1858 yilgacha mustaqil ravishda hukm surdi. O'ratepa bekligi bo'ysundirilib,
amirlik hududlari birmuncha kengaytirildi. Bu davrda qo'shni xonliklar bilan
munosabatlar ham keskinlashdi. Xiv a xonligi tomonidan uyushtirilgan bir

qancha bosqinchilik yurishlari asosan xalq ko'magida qaytarildi. Qo'qon xonligi
bilan munosabatlar esa ancha jiddiy va keskin tus oldi. Azaldan Buxoroga tobe
hisoblangan Toshkent, Turkiston, O'ratepa, Xo'jan va boshqa chegara bo'ylab
joylashgan shaharlarga qo'qonliklarning tajovuzlari ancha keskin tarzda
kuchayib bordi. Amir Haydar 1807 -1810 yillarda Qo'qon xoni Olimxon bilan
Toshkent, O'ratepa, Jizzax, Zomin shaharlari uchun qo'ldan -qo'lga o'tib turdi.
Amir Haydar vafo tidan so'ng taxtni uning uchinchi o'g'li Nasrullo egalladi. O'z
akalari Xusayn va Umarni o'ldirib taxtni egallagan Nasrullo mang'itlar
sulolasining va Buxoroning eng qonxo'r va zolim vakili sifatida tarixda qolgan.
Shunga qarmay Amir Nasrullo markaziy davl at hokimiyatni mustahkamlagan,
harbiy sohada ancha samarali islohotlar o'tkazib, o'z qo'shinining jangovor
holatini oshirgan, mamlakatning hududiy yaxlitligini birmuncha tiklagan
hukmdor ham edi. mir Nasrullo hukmronligi (1826 -1860) davri ichki va tashqi
dushmanlar bilan to'xtovsiz kurashlar ostida o'tdi. O'z dushmanlarida qo'rquvni
kuchaytirish maqsadida ko'plab kishilarni qatl ettirgani uchun Nasrullo halq
orasida «Qassob amir» nomi bilan atalgan edi. Markaziy hokimiyatni
kuchaytirish maqsadida olib boril gan to'xtovsiz kurashlar Nasrulloga nisbatan
norozilikni kuchaytirib yuborgan edi. Nasrullo bo'ysunmagan beklarga qarshi
kurashar ekan, shavqatsiz bo'lishga intildi. Shahrisabz bekligiga qarshi olib
borilgan kurash uzoq vaqt davom etdi va 1832 yildan 1858 yilgacha davom etdi.
Amirlikning shimolidagi chegara shaharlari (Xo'jand, O'ratepa, Toshkent,
Jizzax, Zomin) uchun Qo'qonliklar bilan bo'lgan janglar uzoq davom etdi va
janglar Buxoro foydasiga hal bo'la boshladi. Amir Nasrullo 1842 yilda Qo'qon
xonligi po ytaxtini ham egalladi va Qo'qon xoni Muhammad Alixonni oila
a'zolari bilan birga qatl ettirdi. Qo'qonning egallanishiga ba'zi Qo'qonlik
amaldorlari ham yordam bergan edilar. Xiva xonligi bilan ham nizoli vaziyatlar
saqlanib qoldi. Amir Haydar hamda Nasrull o hukmronligi davrida Rossiya va
Angliyaning manfaatlari O'rta Osiyoda to'qnashdi. Bu davrda Hindistonni
egallagan va Afgonistonda katta ta'sirga ega bo'lgan Angliya, Buxoro amirligiga
o'z vakillarini yubora boshlaydi. U IX asrning 30 -40 yillarida amirlikd a bir

qancha ingliz razvedkasi xodimlari Murkroft (1824), A.Berns (1831), Mayor
Volf (1843), hamda amir Nasrulla tomonidan qatl etilgan (1838) polkovnik
Stoddart va mayor Konnolilar bo'lishib, bu erda Rossiyaga qarshi Buxoro -Xiva
ittifoqini tashkil qilishg a urinib ko'rdilar, biroq bu urinish natijasiz yakunlandi.
Amir Nasrullo davrida chor Rossiyasining O'rta Osiyo xonliklari chegaralariga
yaqinlashishi davom etdi. Rossiya hukumati ham Buxoroga o'z ta'sirini
o'tkazishga urinib ko'rdi. XIX asrning 60 yillari ga qadar Rossiya imperiyasining
maxsus elchilari ham o'z manfaatlarini ko'zlab 4 marotaba Buxoroga
yuborildilar. Buxoroga yuborilgan bu rus maxfiy hizmati vakillariga maxsus
topshiriqlar berilgan bo'lib, ular mamlakatning siyosiy -iqtisodiy ahvoli,
shaharla r va mudofaa qo'rg'onlari, qo'shin tuzilishi, quro -yarog'lar va boshqa shu
strategik ahamiyatga ega holatlarni o'rganishlari lozim edi. Bu ma'lumotlar
keyinchalik Rossiya imperiyasining xonliklarini istilo qilishlarida muhim
ahamiyatga ega bo'lgan edi. 3 -m asala: Dehqonchilik va chorvachilik,
hunarmandchilik va savdo -sotiq mamlakat iqtisodining asosiy tarmoqlari edi.
Avvalgidek davlatga amir va uning yaqinlariga qarashli davlat erlari, hususiy
mulkdorlarga tegishli er -mulklar (mulki holis), diniy mahkamalar, madrasa va
masjidlar, qabristonlar harajatlari uchun berilgan vaqf erlari mavjud edi.
Dehqonchilikda barcha sohalar an'anaviy ravishda o'z taraqqiyotida davom etdi.
Bu davrda ayniqsa uzumchilik, sholikorlik, paxta va tamaki etishtirish ancha
taraqqiy etdi . Chorvachilik amirlik hududidagi bepayon dasht va cho'llar tog' va
tog' oldi hududlarida mavjud edi. Cho'l xududlarida xususan, Buxoro va
Qarshi atroflaridagi dashtlarda qorako'l teri etishtirish kengayib bordi.
Tashqi bozordagi qorako'l teriga talabnin g kuchliligi qorako'l qo'ylar
etishtirishni kengaytirishga olib kelgan edi. Shuningdek, chorvachilikda
yilqichilik, bunda ham asosan Buxoro qorabayir otlarini etishtirish taraqqiy
etgan edi. Bundan tashqari yirik qoramollar etishtirish va chorvachilik
mahs ulotlari tayyorlash ham ancha taraqqiy etdi. Hunarmandchilik asosiy yirik
shaharlar bilan bir qator yirik qo'rg'onlar va qishloqlarda ham keng tarqalib
bordi. Hunarmandchilikning barcha sohalarida o'z kasb uyushmalari mavjud

bo'lib, ular oqsoqollar tomonid an boshqarilgan va barcha ishlab chiqarish
jarayoni nazorat qilingan. Chetdan shogird yollash kam uchraydigan holda
bo'lib, hunarmandchilik sirlari asosan otadan o'g'ilgan meros sifatida qoldirilgan.
Hunarmandchilikdagi etkachi tarmoq to'qimachilik bo'lgan . Bunga sabab bir
tomondan ichki va tashqi bozorda bu turdagi mahsulotlarga talab kuchli bo'lsa,
ikkinchi tomondan to'qimachilik uchun zarur bo'lgan xom ashyolarning mahalliy
ekanligi va etarli bo'lganligi edi. Hunarmandchilikning rivojlangan sohalaridan
yana biri kulolchilik edi. Uning aosiy markazlari G'ijduvon, Qarshi, Shaxrisabz,
Kattaqo'rgon bekliklarida edi. Rossiya istilosi va mustamlakasi davrida chinni
mahsulotlarining ko'payishi kulolchilarning orqaga ketishiga sabab bo'lgan
bo'lsada, amirlikda bu soha o'z taraqqiyoti yo'lida davom etdi va yuqoridagi
holat asosan Turkiston general -gubernatorligiga qarshi joylarda yuz bergan edi.
Shuningdek, amirlikda metallarga ishlov berish va undan turli xo'jalik
mahsulotlari tayyorlash ancha keng tarqalgan. Meta llarga ishlov berish ishlarini
aosan 4 turga bo'lib ko'rsatish mumkin: Temirchilik. Temirchiliklar asosan
qishloq xo'jalik qurollari va kundalik hayotda ishlatiladigan buyumlar yasash
bilan birga harbiy qurol -yarog'lar ham yasaganlar. Misgarlik. Misgarlik asosan
yirik shaharlarda rivojlangan. Misgarlar turli idishlar, chilim, kundalik extiyoj
buyumlari yasashgan. Mis asosan Rossiyadan keltirilgan. Misga ishlov berish
san'at darajasiga ko'tarilgan bo'lib, mahsulotlar ichki va tashqi bozorda alohida
talab dar ajasida bo'lgan. Cho'yan quyish (degrezlik). Bu ham katta ahamiyatga
ega hunar turlaridan sanalgan. Ular asosan cho'yan qozon, mankaldon
(cho'g'don) va boshqa shu kabi buyumlar yasashgan. Rixtagarlik. Bronzadan
buyumlar yasash ham amirlikning ko'pgina shah arlarida rivojlangan edi. Bu
ustalar turli zeb -ziynat buyumlari, tuli metall mahsulotlarning qismlari
yasashgan. Yuqorida keltirilgan va sanab o'tilgan hunarmandchilik turlari bilan
bir qatorda amirlikda zargarlik, kunchilik, duradgorlik, novvoylik va bosh qa bir
qator sohalar ham mavjud ediki, bular ham amirlikning iqtisodiy hayotida
muhim ahamiyat kasb etardi. XIX asr o'rtalariga kelib Buxoro amirligi siyosiy
vaziyatlar tufayli ikkinchi darajali davlatlar qatoriga tushib qolgan bo'lsada, yirik

savdo mamlak ati sifatida katta ahamiyatga ega davlat hisoblanardi. Ichki savdo
bilan bir qatorda tashqi savdo aloqalari ham taraqqiy etib bordi va bunda
Rossiya asosiy tashqi savdodagi sherik bo'lib qoldi. Savdo jarayonida uch
turdagi pul vositasidan – tillo, tangan (kumush) va pul (mis) dan foydalanilgan.
XIX asr oxirida Buxoro amirligi aholisi 2 million kishi atrofida bo`lgan. Uning
tarkibiga Zarafshon vodiysi, Qashqadaryo, Surxondaryo vohasi va hozirgi
Tojikiston hududining ayrim viloyatlari, hozirgi Turkmanistonni ng
Murg`obgacha bo`lgan bir qismi kirar edi. Shahar va qishloqdagi aholining
ko`pchilik qismida o`zbeklar, tog` va tog`oldi joylarida tojiklar yashar,
Marvning janubiy hududlarida turkmanlar, shimoliy va sharqiy yerlarda qozoq
va qirg`izlar yashar edi.
Ros siya bilan 1868 -yilgi shartnoma Buxoro amirligi taqdirini tubdan o`zgartirib
yubordi. Sobiq "islom gumbazi" suverenitet va mustaqillikdan mahrum bo`lib,
Rossiyaga qaram va mute bir davlatga aylanib qoldi. Garchi siyosiy
mustaqilligidan mahrum bo`lsa -da, Bu xoro amiri o`z fuqarolari ustidan
cheklanmagan hokimiyatini qo`lida saqlab qolgan edi.
1885 -yil Buxoroda ish boshlagan "Rossiya imperatorining siyosiy
agentligi" amir va uning amaldorlari faoliyatini nazorat qila boshladi. Agentlik,
shuningdek, Rossiya imp eriyasi hukumatining Rossiyadan boshqa davlatlardan
mol olib kirishni taqiqlovchi huquqqa ega bo`lgan. Avvalgidek , davlat
idoralarida ko`pchilikni tashkil etgan man g`itlar sulolasi vakillari amirning
tayanchi hisoblanar edi.
Amir ixtiyoridagi saroy xizmatida turli lavozimlarni egallagan kishilar soni 3
mingdan oshar edi. Kattato`ra unvoniga ega bo`lgan Karmana viloyati hokimi
Buxoro taxtining vorisi bo`lib, qolgan be kliklarga ham amirning yaqin
qarindoshlari hokimlik qilishardi.
XIX asr oxirida Buxoro amirligi hududi 200 ming kv.km ni tashkil etar edi.
Aholining asosiy mashg`uloti hunarmandchilik, dehqonchilik va chorvachilik

edi. Ancha katta shaharlari: Buxoro (poyta xt), Chorjo`y, Kitob, Shahrisabz,
Denov edi. Zarafshon, Qashqadaryo, Surxondaryo va boshqa vodiylar Buxoro
amirligi tarkibiga kirardi.
Davlat ishlarini boshqaruvchi oliy amaldor qushhegi bo`lib, u soliqlar yig`imini
boshqarar, ma'muriy amaldorlar tarkibiga rahbarlik qilar, mahalliy beklar bilan
yozishmalar olib borar edi. Qushbegi har kuni shaxsan hukmdorga amirlikdagi
ahvol to`g`risida ma'lumot berib turar edi. Barcha amaldorlar qushbegi
tomonidan, faqat oliy amaldorlargina amirning o`zi tomonidan tayinlan ar
edi. Xazina va zakot yig`imini boshqargan devonbegi lavozimi ahamiyati va
mavqei jihatidan qushbegidan keyin turardi. Uning ixtiyorida 300 dan ziyod
amaldor bo`lgan. Sudlov, notariat ishlarini, ruhoniylar va ta'lim muassasalarini
boshqargan boshqozi din iy -sudlov ishlariga rahbarlik qilardi.
Sud hokimiyatiga amirning o`zi rahbarlik qilardi. Sud tizimida amirdan
keyin ko`rib chiqilayotgan ish yuzasidan fatvo (xulosa) tuzuvchi muftiylar
devoniga rahbarlik qiluvchi bosh qozi turardi. Joylarda sud
hokimiyatin i qozilar idora etardi. Politsiya hokimiyati esa mirshablar (tungi
qorovullar boshliqlari) qo`lida jamlangan edi.
Oliy amaldorlar qatoriga qonunlar ijro etilishi, din musaffoligi va axloq
muhofazasi, shuningdek, bozordagi tarozilar va o`lchovlar ustidan na zorat
qiluvchi rais ham kirardi. Rais bosh qoziga bo`ysunardi. Bosh rais amir va bosh
qoziga ma'lumot bilan shaxsan kelishi mumkin edi. Uchala oliy amaldor —
qushbegi, devonbegi va bosh qozi har doim Buxoroda bo`lishi lozim
edi. Beklar va ularning mol -mulkini harbiy ta'lim ko`rgan askarlar —
navkarlar qo`riqlashardi.
Mahalliy ma'muriyat — aminlar, oqsoqollar hamda bekliklar vakillari va amir
farmonlarini ijro ctishi shart bo`lgan ruhoniylar dan iborat edi.

Barcha sohalardagi amaldorlar beklar va amirlikning oliy amaldorlari safi
ularning o`g`illaridan, ko`pincha aslzoda beklar va xonlarning xonzoda deb
nomlanuvchi tabaqasidan to`ldirilar edi.
Buxoro amirligi 27 ta beklikka bo`lingan edi. Beklar shaxsan amir tomonidan
tayinlanar va lavozimidan bo`shatilar edi. Beklar huzurida ularning
qarindoshlari yoki yaqin kishilaridan tayinlangan ulkan amaldorlar
guruhi bo`lgan.
Davlatni himoya qilish uchun amirning xalq ko`ngillilari va qo`shinlardan
saralab olingan xos lashkari bo`lgan. Lashkarga to`pchiboshi (to`pchilashkar)
rahbarlik qilgan. Biroq XIX asr oxiriga kelib, amir lashkari shoshilinch
yig`iluvchi, yomon ta'lim ko`rgan va qoloq harbiy qurollar b ilan ta'minlangan
dehqonlardan iborat bo`lgan. Bunday lashkarning bosh maqsadi —
zarur bo`lganda Ark qarshisida namoyishga yig`ilish edi. Lashkar amalda
XIX asr boshlaridan beri rivojlanmagan, harbiy ish va qurollari o`ta qoloq
holatda edi. Lashkarning son i 11 ming sarboz va 200 zobit (ofitser)dan iborat
bo`lib, ularning qurol -aslahasi 1000 ta berdanka miltig`i va bir nechta to`plardan
tashkil topgandi.
Shunday qilib, bir -biriga qarindosh -urug` bo`lgan amaldorlarning yuki dehqon
va hunarmandlar yelkasiga tu shdi. Mamlakat daromadlarining katta qismi davlat
ravnaqi va taraqqiyoti uchun kamdan -kam qayg`uruvchi xizmatchilariga
sarflanar edi.

AHOLINING AHVOLI
Buxorolik dehqonlarning aksariyat ko`pchiligi kambag`allikda kun kechirardi,
chunki yer va ish hayvonlar i amir va uning amaldorlari qo`lida edi. Mang`it
amirlari Buxoroda butun hokimiyatga ega bo`lib, ularning zo`ravonlik bilan
hokimiyatga putur yetkazishi mumkin bo`lgan biron -bir norozilik chiqishlariga
yo`l qo`yishmasdi. Davlatda hurfikrlik, norozilikka ni sbatan o`ta murosasizlik

kuzatiladi. Amir vauning a'yonlari mamlakatdagi siyosiy ahvol ustidan sergaklik
bilan kuzatib turishardi. Davlat amaldorlari keng tarmoqlangan armiyasini
moddiy ta'minlash uchun moliyaviy mablag`larni kemirardi. Amirning
Peterburgg a oqpodsho saroyiga katta sovg`a -salom bilan har yili borishi,
shuningdek, Qrim va Kavkazga borganida ehsonlar qilishi va saroylarni sotib
olishi bilan bog`liq bo`lgan ulkan sarf -xarajatlari ham aholi yelkasiga og`ir yuk
bo`lib tushar edi.
Buxoro amirligid agi soliqlardan aholining 90 foizini tashkil etuvchi dehqonlar
hammadan ko`p aziyat chekardi. Dehqonlardan ko`pi kasodga uchradi va
shaharlarga yollanib ishlash uchun ketib qolishdi. Soliqlarni to`lash uchun ular
olibsotarlar, sudxo`rlar, yirik zamindorlar yerlarida mehnat qilishga
majbur bo`lishar edi.
Dehqonlar zulm bilan murosa qila olmay, zolimlarga qarshi oshkora qarshi
chiqdilar. 1916 -yildan keyin dehqonlar qo`zg`alonlari yalpi ommaviy harakatga
aylanib, amalda amhiikning barcha bekliklarini qamrab ol di. Norozilik
chiqishlari aksariyati stixiyali, uyushmagan bo`lsa -da, ular amirlik hokimiyatini
nuratib borardi.
Amir Muzaffar hukmronligi davrida (1860 — 1885) ijtimoiy zulm haddan
oshdi. Bu davrda soliqqa tortishda pul ko`rinishidagi yig`imlar yetakchi o`r inni
egallagan edi. Ishlab berish majburiyatlariko`rinishidagi ishbay renta ham keng
qoilanardi. Xiroj, zakot va juz'ya asosiy soliqlar edi. Yerdan
olinuvchi xiroj solig`i miqdori ayrim viloyatlarda hosilning 40 -50 foiziga
yetardi va amir daromadlarining y armidan ko`pini tashkil etardi. Xiroj bilan bir
rnahalda kafsan soliq yig`imi ishlari uchun, dorug`a — xirmonlarni xatga olgani
uchun amaldoiga dorug`ayi muzd ham undirilardi. Chorvadorlar mollari
qiymatidan 2,5 foiz zakot to`lashardi. Bog`lar va polizlarda n alohida yig`im —
tanobona to`langan. Dehqonlar ma'muriyat vakillari yerlarni egallab olishidan,
mahalliy hokimiyat va sud hokimiyati namoyandalarining poraxo`rligi va

tovlamachiligidan azob tortishar edi. Agar dehqonning soliqni to`lashga
puli bo`lmasa, uning mol -mulki tortib olinar edi.
Kasodga uchrash, qashshoqlikning tuban darajasi, amaldorlarning hokimiyatdagi
sui -iste'molla'riga qarshi norozilik dehqonlarni lo`zg`alon ko`tarishga majbur
qilar edi. Eng yirik qo`zg`alonlardan biri rahnamosi nomi bilan atalgan Baljuvon
bekJigidagi (hozirgi Tojikiston) 1885 -yilgi Vose' qo`zg`aloni bo`lgan.
Qatorasiga ocharchilik yillaridan so`ng Baljuvon dehqonlari lik bora mo`lko`l
hosil yig`ibolishgandi. Amlokdorlar esa nafaqat o`sha yil uchun , balki o`tib
ketgan kamhosil yillar uchun ham xiroj to`lashni talab qildilar. Bunday soliqni
adolatsizlik va talonchilik deb bilgan dehqonlar uni to`lashdan bosh tortdilar
hamda kambag`al bir dehqon rahnamoligida qo`zg`alon ko`tardilar. Amaldorlar
zo`ravo nligi va ijtimoiy zulmdan ezilgan minglab dehqonlar Vose' tevaragiga
uyushdilar. 1885 -yil iyul oyining so`nggi kunlarida dehqonlar armiyasi va amir
Muzaffar lashkari qaqshatqich qattiq jangda to`qnashdilar. Yomon
tayyorgarlik ko`rgan dehqonlar qo`shinlari mag`lubiyatga
uchradi. Rahnamolarining barchasi, jumladan, Vose' ham qatl etildi.
Boshqa bir yirik dehqonlar qo`zg`aloni 1888 -yili Ko`lob bekligida bo`lib o`tdi.
1889 -yil may oyida Kalif dehqonlari isyon ko`tardilar. Biroq bu
qo`zg`alonlarning barchasi sti xiyali va uyushmagan edi. Ular nafrat
isyoni bo`lib, dehqonlar amlokdorlami o`ldirishar, beklarning uylariga hujum
qilib, yoqib yuborishar, mol -mulkini talashar edi. Bu isyonlar davlat asoslariga
katta ta'sir o`tkaza olmasdi.

HUNARMANDCHILIKNING RIVOJLANI SHI
Zamin bag`rida yashirinib yotgan katta boyliklarga hali qo`l tekkizilmagan
edi. Qayta ishlovchi sanoat korxonalari asosan shaharlarda joylashgan
edi. Hunarmandlar ko`plab soliqlarni to`lashga majbur, o`z ustaxona va
korxonalarini rivojlantirish uchun m ablagiarga ega emasdi. Faqat amirlikning
yirik shaharlarida kosiblar sexlariga o`xshash korxona tuzgan ustazodalar bo`lib,

ular ham chog`roqqina ustaxonalarni zo`rg`a ta'minlar edi. Sanoat ishlab
chiqarishining asosiy tarmog`i gilam va namat tayyorlash bo` lgan. Gilamlarga
chet ellarda ham talab katta bo`lib, Buxoro amirligi ularni katta miqdorda
xorijga, jumladan, Rossiyaga sotar edi. O`rta Sharq, O`rta Osiyo shaharlari va
Rossiya bozorlari Buxoro gilamlariga to`la edi. Ichki va tashqi bozorlarda
Buxoro ip -gazlama matolari, ko`nchilik, zardo`zlik, kumush va oltin
kandakorlik buyumlari, bo`yoq va sovun mahsulotlari bilan ham tanilgan edi.
Buxoro ustazodalarining oltin va kumushdan yasagan buyumlari, ayniqsa, dong
taratgandi.
Buxoro amirligining deyarli barcha shaharlarida iste'dodli zargarlar mehnat
qilgan ustaxonalar bo`lgan. Ular yasagan mahsulotning barchasi o`ziga xos
nozik naqshlar bilan bezatilgan edi. Buxoro kulolchilik buyumlariga ham
bozorda talab katta bo`lgan. Kulolchilik sanoati butun amirlikda ken g tarqalgan
edi.
ICHKI VA TASHQI SAVDONING RIVOJLANISHI
XIX asrning oxirida Buxoro amirligi Afg`oniston, Hindiston, Eron,
Kavkaz va Rossiya bilan savdo aloqalariga ega bo`lgan. Buxoro, Chorjo`y,
Kerki, Termiz va Kogon (Yangi Buxoro)da Rossiya firmalari o` z idora va
omborxonalariga ega bo`lishgan. Rossiya va Buxoro amirligi o`rtasida tovar
aylanishi o`sib bordi. Agar 1865 -yilda tovar aylanishi atigi 5 million rublni
tashkil etgan bo`lsa, 1913 -yilga kelib, bu ko`rsatkich 66 million rublgacha
ko`paydi.
Buxoro amirligi hududi ulkan foyda keltiruvchi transit savdo uchun katta
ahamiyatga ega edi. Rossiya va Afg`oniston o`rtasidagi barcha savdo yo`llari
Buxoro amirligi orqali o`tardi. Rossiya Afg`onistonga katta miqdorda movut,
chinni buyumlar, baxmal, chit, gugur t va kerosin chiqarar edi.
1887 -yilda amirlik hududi orqali temiryo`l o`tkazildi. Buxorodan 15 km
masofada Yangi Buxoro va Kogon stansiyasi qurilishi boshlab yuborildi. Bu

yerda amir saroyi va Rossiya siyosiy agentining qarorgohi ham barpo
etildi. Endilikd a Buxoro amirligi temiryo`l orqali Toshkent, Orenburg va
Moskva bilan bog`langandi. 1888 -yilga kelib temiryo`l Samarqandga qadar
qurib kelinganida Buxoro amirligi hududida temiryo`l stansiyalari yaqinida rus
qishloqlari paydo bo`la boshladi. Yangi Buxoroda Rossiya davlat banki bo`limi
ochildi, ikkita paxta tozalash zavodi , Yevropa namunasida ikkita mehmonxona
barpo etildi. Eski Buxoroda ham Moskva xalqaro b anki bo`limi ochildi. Eski
Buxorodagi qushbegi uyi va Rossiya siyosiy agentligi qarorgohi ilk paydo
bo`lgan telefon aloqasi bilan bog`langan edi.
Biroq 1895 -yil Buxoro amirligi bilan Rossiya bojxonasi yagona tizimiga
birlashdi. Rossiya tovarlari uchun Buxo ro hududi ichki bozorga
aylantirildi va amirning Rossiyaga qaramligini oshirdi.
Xorazmshohlar davrida va Xiva xonligi pullari

davrida
o’ zinin
g haqiqiy qiymatiga ega bo’lgan oltin, kumush va mis pullar muomalada

ishlatilgan. Bu pullarning qaysi davrlarda; qaysi podsho, xonlar davrida zarb
qilingani, qaysi davlatlar bilan savdo -iqtisodiy munosabatlar qilinganligini bilish
juda qiziqarli bo’l ib o’tmish haqida juda aniq fikrlashga yordam beradi.
Xorazmda zarb qilingan va muomalada ishlatib kelingan, o’zining haqiqiy
qiymatiga ega bo’lgan pullar eramizdan oldingi II asrlardanoq ma’lum bo’lib
Xiva xonligining Rossiya tomonidan bosib olingungacha to’liq ishlatib kelindi.
Xiva xonligida muomalada ishlatiladigan pul 3 xil atalar edi:
1-«tilla», — oltin pul bo’lib, ikki xil shaklda va og’irlik miqdorida bo’lar edi.
Birinchisi — «kichik tilla», — deb atalar va o’sha davr pul miqdorida 1 so’m 80
tiyinga teng deb belgilanar edi, ikkinchisi — «katta tilla», — deb atalib o’sha davr
pul miqdorida 3 so’m 60 tiyinga teng deb belgilangan edi;
2-«tanga», — kumushdan ishlanar va «bir tanga» o’sha davr pul birligida 30 pul
birligi yoki 20 tiyinga teng deb belgilanar edi. Yig irma tiyinlikni hozirgi davrda
ham «bir tanga», — deb atalishi shundan qolgan;
3-«pul», — misdan ishlanar edi. U pulga va tiyinga bo’linardi. Kumushdan
ishlangan «tanga», «oq tanga» deb, misdan ishlangan pul «qora tanga» deb ham
yuritilar edi. «Qora tanga» o’zining qiymati jihatidan «oq tangani» 66 foiziga
teng edi.
Shuningdek, xonlikd a «shoyi», «abbas shoyi», «yarim shoyi» deb nomlanadigan
pul birliklari ham ishlatilgan. Ularning qiymati 10 tiyindan 40 tiyingacha
o’zgarib turgan.
(Xiva shahar Lermontov ko’cha № 114, 117 -uylarda yashovchi Quryoz Sarrof
va Bolta Sarroflarning estaliklari ).
Xiva xonligida zarb qilingan pullarda, tangalarda va tillalarda odam rasmi
tasvirlanmas, balki arab imlosida, qaysi xonlik tomonidan va nechanchi yilda
zarb qilingani yozilar edi.

Xiva oltinlari va pullari mahalliy va chet eldan keltirilgan oltinlarga b o’linar edi.
Xiva oltinlari o’zining yaltiroqligi, mustahkamligi, umuman sifati jihatidan
ajralib turardi.
Muomalada ko’p ishlatiladigan kumush pullar metallari Quyi Novgoroddan olib
kelingan. Xiva xonligida zarb qilingan oltin, kumush, mis pullar va ularn ing
qoliplari dunyoning ko’pgina mamlakatlari muzeylarida, shuningdek, Moskva
va Sankt -Peterburg muzeylarida saqlanmoqda. Ayniqsa Xiva xonligi 1873 yilda
Rossiya tomonidan bosib olingach, uni qimmatbaho buyumlarini, birinchi
navbatda oltin, kumush pullarin i talash Rossiya jug’rafiya jamiyati vakili
sharqshunos olim P.I. Lerx va A.L. Kun singari kishilar rahbarligida «ilmiy»
jihatdan tashkil qilindi. Veselovskiy yordamida Peterburgdagi ermitajda tashkil
qilingan numizmatika va boshqa fondlar Urta Osiyodan, j umladan Xiva
xonligidan borgan oltin, kumush, mis, atlas va boshqa pullar hisobiga boyidi.
Jumladan, faqat 1883 yili Ermitajga jo’natilgan buyumlar ichida 1168 qadimiy
oltin -kumush tangalar bo’lib, bular Urta Osiyoning, jumladan Xivadagi 30 dan
ortiq yirik hukmdor sulolalarning pullari edi.
Xiva xoni Muhammadrahimxon II taxtni tashlab qochib ketgach, «rus
mutaxassislari» xonlikdagi barcha qimmatbaho buyumlarni tashib keta
boshladilar. «O’ljalar ichida tanga zarb qilinadigan qoliplar, oltin va kumushdan
ishl angan, 25 xon muhri, 200 dan ortiq qadimiy tangalar» bor edi. («Fan va
turmush» jurnali, 1991 yil, 9 -son).
Bularning hammasi Xiva xonligi davrida zarb qilingan pullarning namunalaridir.
Rossiya hukumati Xiva xonligini bosib olishi bilanoq pul sistemasini R ossiya
pul sestemasiga o’tkazishni taklif qildi. Lekin bu taklif amalga oshmadi.
Xiva xonligida muomalada ko’pincha kumushdan bo’lgan «tanga» pullar ko’p
ishlatilgan. Qumush pullarning oltin va misga nisbatan qulayligi buni taqozo
qilgan. Hatto XIX asr oxi rlarigacha har yili bir million so’mlik kumush tanga
pullar xivalik mahalliy ustalar tomonidan zarb qilingan.

XIX asr ohirlarida dunyo davlatlarida kumush qazib chiqarishning ko’payib
ketganligi uning qiymatini tushurib qo’ydi. Bu davrda Xiva xonligida ham
kumush pul birligi qiymati ikki baravar tushgan edi. Yoki bir «tanga» pul
miqdori 20 tiyindan 12 tiyin qiymatga tushib qoldi.
Rossiya Xiva xonligini bosib olgandan keyin ham Rossiyada Ekaterina II
podsholigi davridan buyon pul sifatida muomalaga kirgizilg an qog’oz pullar,
kumush tangalar Xiva xonligi hududida uzoq vaqtgacha qo’llanilmasdan kelindi.
Rossiyaning pullari Xiva xonligida juda kam miqdorda qo’llanilishi bilan birga
o’z kursidan juda kam baholanar edi. Uz «tilla» va «tangalariga» o’rgangan
xivali klar rus qog’oz pullarini ishlatishni yoqtirmas edilar.
Rossiya qog’oz va metall pullarining Xiva xonligidagi mahalliy xalq va
amaldorlar tomonidan qo’llanilmasligi, pisand qilinmasligi chor amaldorlarini
g’azabini keltirar edi.
Rus hokimlari mahalliy xalq qa o’z qog’oz pullarini majburlab kirita boshladilar.
Ular dastlab oltin, kumush va mis pullarni rus qog’oz pullariga va rus qog’oz
pullarini oltin, kumush va mis pullariga almashtirib beradigan va katta foyda
orttiradigan sudxo’r kishilarni vujudga keltir dilar. Buni Xiva xonligida
«sarroflar» deb ataydilar. «Bizning ota -bobolarimiz va o’zimiz ham
yoshligimizdan shu kasb bilan shug’ullanganimiz sababli hozirgacha «sarrof»
deb atashadi, — deydi Quryoz sarrof va Bolta sarroflar.
«Sarroflar» katta pulga egalik q ilib, pul muomalasidagi qiyinchiliklardan
foydalanib, Xiva va Rossiya savdogarlariga katta ta’sir ko’rsatar edilar. Xiva
sarroflarining hatti -harakati savdogarlarga yoqmas edi va ular rus podshosiga
Xiva tangalarini, tillarini butunlay yig’ib olib uning o’ rniga rus qog’oz pullarini
tarqatishni taklif qilgan edilar.
Hatto 1893 yilda Rossiya moliya vazirligining tashabbusi bilan rus
savdogarlarining iltimosi Peterburgda muhokama qilindi va Xiva xoniga tanga
pullarni faqat rus podshosining ruxsati bilan zarb q ilish majburiyati yuklatildi.

Rossiyaning qog’oz pullarini Xivaning tilla, tanga va mis pullari o’rniga
birdaniga tiqishtirishga rus podshosi jazm qila olmadi. Xalqning noroziligini
to’g’dirishi mumkin deb qo’rqdi.
Rossiya pullarining asta -sekinlik bilan b o’lsa ham Xiva xonligiga kirib kelishini
moliya vaziri yaxshi bilar edi.
XX asrning birinchi o’n yilligida hatto rus qog’oz pullari Xiva xonligida
muomalada ishlatilayotgan tanga pullarga nisbatan ikki baravar ko’payib ketdi.
Xiva xoni Muhammadrahimxon II o’z umrining oxirlarida Xiva xonligida
muomala uchun yshlatilayotgan pul miqdorini etishmayotganligi, shuningdek,
musulmon va sharq davlatlari podsholari nomidan pul bosib chiqarib turilmasa
xalq unga itoat qilmasligini tushuntirib, iltimos qilib zo’rg’a t anga pul bosib
chiqarish imkoniyatiga ega bo’lib qolgan edi. (T.G. To’xtametov, Rossiya i Xiva
va kontse XIX -nachale XX veka, Moskva, 1969, 52 -53 -betlar).
Muhammadrahimxon II vafotidan keyin Xivada tanga pul bosib chiqarish
deyarli to’xtatildi va rus podsh osi pullari muomalada ishlatiladigan bo’ldi. 1914
yildan boshlab Rossiya, shu jumladan rus savdogarlari Xivada zarb qilingan
tangalarni olmasdan va ishlatmasdan qo’ydi. (Sadiqov A. S. Ekonomicheskie
svyazi Xivo’ s Rossiey, Toshkent, 1965, 132 -bet). Mavjud bo’lgan tilla va
kumush pullar xalq qo’lida muomalada ishlatib kelindi.
Asfandiyorxon xonlikka o’tirgach, rus podshosi va amaldorlari Xiva xonligida
bir qancha islohotlar o’tkazish, jumladan Xivada muomalada bo’lgan va
yuritilayotgan barcha tanga va pullar ni yig’ib olib butunlay rus pul sistemasiga
o’tkazishni ham taklif qilgan edilar. Chor amaldorlarining bu taklifi ham boshqa
islohotlari singari bajarilmadi.
1918 -1920 yillarda Xiva xonligida ikki xonlik davri bo’ldi. Bu davrda Xiva honi
bo’lgan Saidabdull axon «qo’g’irchoq xon» edi, aslida hokimiyatni Junaidxon
boshqarar edi. Butun harbiy, siyosiy kuch uning qo’lida bo’lib, o’z hokimligini
xalqqa ma’lum qilish uchun Junaidxon pul ham bostirib chiqardi. Uning puli

atlasga ishlangan bo’lib, «turma qog’oz» nom i bilan yuritilgan. Qeyinchalik
Junaidxon nomi bilan qog’oz pullar ham bosib chiqarila boshlandi.
1920 yil 2 fevralda Xiva xalq inqilobi g’alaba qozongach Xiva vaqtli inqilobiy
komitetining 1920 yil 11 aprelda bo’lgan majlis qaroriga asosan Xivaning pul
bi rligi kursi belgilandi. Ushbu qarorga asosan Xivaning qog’oz pul birligi kursi
Rus podsholari davridan ishlatib kelinayotgan 1 so’m «krenka» puli 4 so’mlik
Xorazmning umumsovet puliga va 1 sum «turkiston boni» puli Xorazmning 5
so’mlik umumsovet puliga ten g deb belgilandi. (Uzbekiston Markaziy Davlat
arxivi, R -71 -fond, 1 -ro’yxat, 1 -delo, 5 -varaq).
Xorazmda Sovet hokimiyati o’rnatilgan dastlabki yillarda muomala uchun zarur
bo’lgan pul miqdori og’ir ahvolga tushdi. Fo’karolar urushi, bosmachilik
xarakati, Ro ssiya va Turkiston bilan aloqalar qilishning yomonlashuvi esa bu
jarayonni keskinlashtirdi. Xivadagi mavjud pul bosib chiqarish mashinalari va
ustalari ishlari to’xtatilib qo’yilgan edi.
Xorazmda Xalq Sovet respublikasining va unda moliya nozirligining tas hkil
qilinishi muomala uchun zarurp bo’lgan pul birliklarini izga tushirishga imkon
berdi. Jumladan, Rossiya markaziy ijroiya komiteti bilan shartnomalar qilindi va
ana shu asosda Xorazm respublikasini muomala uchun zarur bo’lgan pul bilan
ta’minlash maqsa dida pul bosib chiqarish asbob uskanalarini va mutaxassislarini
yordamga chaqirish va pul bosib chiqarishni yo’lga qo’yish ishlari amalga
oshirildi.
1920 yil aprel oyidan boshlab Xivada yangi pul birligi bosib chiqarila boshlandi.
Uning old tomonida qishlo q xo’jalik ishchi va dehqonlarining ittifoqini
bildiruvchi o’rok, jo’xori poyasi, bel tasviri, gerb tarzida tasvirlangan edi. (Xiva
muzey zapovednigi eksponatlari).
Xorazmda bosib chiqarilayotgan pullar qog’ozning kamligi, uskunalar va
mutaxassislariing et ishmasligi sababli etarli mikdorda pul bosib, chikarishga
imkon bo’lmadi. Ana shu sababdi Xorazmda boshqa pullar xam ko’plab

ishlatildi. Jumlalan. 1921 yil 1 yanvardan boshlab RSFSRning 1919 yilda bosib
chikarilgan pul birligi ishlatila boshlandi. Bu o’z k iymatiga ko’ra shu davrda
yurib turgan Rossiya «kronka» guli (eng kimmatli)ga teng va turkbon
nominaliga nisbatan 10 baravar kimmatli eli. (M.K. Mamadjanov. Sotsialno -
ekonomicheskie preobrazovaniya i razvitie ekonomiki Xorezmskoy Narodnoy
Sovetskoy respubl iki, Toshkent, 1974, 63 -bet).
Xorazm XSRda 1920 -1921 yillarda muomala uchun zarur bo’lgan pullar moliya
ishlari yomon ahvolda ekanligini Xorazm Xalq Sovet respublikasi nozirlar
Sovetining raisi Menglixo’ja Ibniyaminov 1921 yil 21 mayda Xalq vakillarining
II Butunxorazm qurultoyida so’z lagan ma’ruzasida Xorazmda pul chiqarish
qiyin bo’layotgani pul chiqarish miqdorini oshirib yuborish pulni
qadrsizlanishiga olib kelishini, shuning uchun davlatga to’lanadigan soliqlarni
pul bilan emas, balki natural asosda tovarlar bilan to’lash lozimligi ni, bu pulni
qadrsizlanishini oldini olishini to’g’ri ko’rsatgan edi. (Istoriya Xorezmskoy
Narodnoy Sovetskoy respubliki (Sbornik dokumentov), Tashkent, 1976, 95 -bet).
Xorazmda 1920 yil may oyidan 1921 yil may oyigacha 489 million 549 ming
so’m Xorazm puli bosib chiqarilgan va Rossiyadan 225 million so’m qog’oz pul
olingan, Junaidxon davrida bosib chiqarilgan 3 million so’m pul ham
muomalada bo’lib, jami Xorazmda 717 milliondan ortiqroq pul mavjud edi. Bu
Xorazmda mavjud 1million aholining har biriga o’rtac ha 717 so’mdan to’g’ri
kelishini ko’rsatadi.
Respublikada 1921 yilda yig’iladigan barcha daromadlar xarajatlarni 1G’40
qismini qoplaydigan bo’lib qolgan edi. Xarajatlarni xammasi bosib
chiqariladigan pul bilan qoplanaveradigan bo’lsa pul o’ta qadrsizlanar edi. 1921
yilla muomala uchun zarur bo’lgan 9,5 milliard so’m o’rniga 50 millard so’m
pul bosib chiqarishga to’g’ri kelar edi.
1922 yil va 1923 yilning boshlarida ham pul muomalasi jarayonlari tartibli
yo’lga qo’yildi deb bo’lmaydi. Davlat korxonalari smet asiz keragicha pul olar

edilar. Soliqlar, bozor tushumlari ham yaxshi yo’lga qo’yilmaganligi sababli pul
muomalasini tartibga solib bo’lmadi. Xorazm pul birligining kiymati tusha
bordi.
Xorazm Xalk Sovet respublikasi moliya noziri M. Divanovning 1923 yil m art
oyida hukumatga bergan hisobiga va arxiv hujjatlariga nazar solsak ko’ramizki
Xorazmda 1921 yil iyunidan 1922 yil iyunigacha ya’ni bir yil mobaynida
qog’ozdan, misdan, atlasdan 158 milliard 854 million so’mlik pul bosib
chiqarilgan, kirim 23 milliard s o’mni, chiqim esa 168 milliard 869 million
so’mni tashkil qilgan shuningdek, davlat fondiga qimmatbaho toshlar, oltinlar,
kumushlar, qimmatbaxo buyumlar va boshqa 44 milliard so’mlik narsalar yig’ib
olingan. (Istoriya Xorezmskoy Narodnoy Sovetskoy respubli ki, (Sbornik
dokumentov), Toshkent 1976, 199 -bet).
Xorazm Xalq Sovet respublikasi tuzilgandan keyin uch yarim yil davomida 100
milliard so’mlik Xorazm puli bosib chiqarildi. Bu pullar Xorazm
respublikasidan tashqariga chiqarilmadi va o’z qimmati tushib ket ganligi tezda
sezilib qoldi.
Bu davrda 1 milliard 100 million RSFSR pullari ham Xorazmda ishlatila
boshlandi. Bu pulning qadrsizlanishini yanada oshirdi. (M.K. Mamadjanov.
Sotsialno -ekanomicheskie preobrazovaniya i razvitie ekonomiki Xorezmskoy
Narodnoy So vetskoy respubliki, Tashkent, 1974, 63 -bet).
Xorazm Xalq Sovet respublikasida muomala uchun zarur bo’lgan pulning
tartibga solinmaganligi, pul birliklarining respublika tomonidan mustaqil
boshqarish imkoniyati bo’lmagani uchun chetdan qadrsiz qog’oz va bos hqa
pullar oqimining beto’xtov kirib turishi Xorazmda chiqarilgan pullarning chetda
qadrsizlanishi va ishlatilmasligi respublika iqtisodiy qiyinchiligining bosh
sabablaridan biri bo’ldi, xalq turmushini og’ir ahvolga olib keldi va
respublikaning pul mustaq illigidan mahrum bo’lishiga sabab bo’ldi.

1923 yil 31 mayda va 9 iyulda Xorazm Xalq Sovet respublikasi Markaziy Ijroya
komiteti prezidiumida respublika pul birligi kursi ko’rib chiqildi va bu majlisda
uzoq munozara va muhokamalardan keyin Xorazm pul birlig ini RSFSR pul
birligi kursiga aylantirishga qaror qilindi. Unda 10 so’mlik Xorazm pulining 1
so’mlik Rossiya puli birligi bilan qiymati teng deb qabul qilindi. Pul birliklarini
almashtirish muddati 1923 yil 10 iyuldan 10 avgustgacha bir oy qilib belgilandi .
Ushbu qarorda bozorlarda mahalliy pul o’rniga Rossiya pul birliklarini
almashtirishda suistemolchilikka yo’l qo’yilmaslik uchun Xorazm pulini saqlab
qolish lozimligi haqida tushuntirish ishlari olib borgan kishilarni qattiq jazolash
ko’rsatilgan edi.
Pul larni almashtirish Xiva, Urganch, Xonqa, Hozorasp, Shovot, Gurlan,
Toshxovuz, Ilonli, Xo’jayli, Mang’it, Qo’ngrad simgari shaharlardagi va rayon
markazlaridagi 18 kassada amalga oshirildi.
Belgilangan bir oy muddatda almashtirilmasdan qolgan Xorazm pul bir liklari
muomalada o’z qiymatini yo’qotgan deb xisoblanadi. (O’zbekiston Markaziy
Davlat arxivi, R -71 -fond, 1 -ro’yxat, 113 -delo, 83 -varaq).
1924 yil 14 fevralda muomala uchun zarur bo’lgan pullar bosib bo’lingach
SSSR pul birliklarini bosib chiqarish to’xta tildi. Ularning o’rnini qoplash uchun
1924 yilda kaznacheyskiy biletlar, kumush va mis pullar bosib chiqarildi.
1924 yil iyun oyiga kelganda SSSRning barcha hududlarida, shuningdek
Xorazm SSRda ham pul birliklarini almashtirish amalga oshirilib bo’lindi.
Q adrsizlangan pullarning deyarli hammasi yig’ib olindi. Muomalada bo’lgan
Xorazmning qog’oz pullari 91 milliard 600 million so’m miqdorida edi. (M.K.
Mamadjanov. Sotsialno ekonomicheskie preobrazovaniya i razvitie ekonomiki
Xorezmskoy Narodnoy Sovetskoy res publiki, Toshkent, 1974. 119 -121 -betlar).
1922 -1924 yillar davomida amalga oshirilgan pul islohoti Xorazmda Sovet
hokimiyati yillarida amalga oshirilgan birinchi pul islohoti edi.

Oltin, kumush, mis pullar bundan keyin ham aholining qo’lida ishlatilib keli ndi.
Bu pullarni aholining ko’llaridan yig’ib olishda 20 -yillarning oxiri va 30 -
yillarning boshlarida savdobop va aholi uchun kamyop tovorlarning faqat oltin
va kumish pullariga sotish siyosatining yuritilishi bo’ldi. Natijada aholi qo’lidagi
oltin va kumu sh pullarning asosiy qismi markaz tomonidan o’zlashtirildi.
Ikkinchi pul islohoti 1947 yilda va uchinchisi esa 1961 yilda amalga oshirildi.
Bu islohot ham muomaladagi 10 so’mlik pullar 1 so’m qiymatiga ega deb qabul
qilindi va yangi pul belgilariga o’tildi .

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Abu Ali ibn Sino. Fonetika haqida risola. –Т., “O’zbekiston”, 1979.
Nashrga tayyorlovchilar: A.Mahmudov, Q.Mahmudov.
2. Abu Nasr Forobiy. Fozil odamlar shahri. –Т., Abdulla Qodiriy
nomidagi xalq merosi nashriyoti, 1993.
3. Abu Rayxon Berun iy. Izbrannie proizvedeniya. Тom 1, -Т., 1974.
4. Abul Qosim az -Zamahshariy. Nozik iboralar. –Т., “Fan”, 1992.
5. Abulg`oziy Bahodirxon. Shajarayi tarokima. –Т., “Fan”,1992.
6. Abul g`oziy Bahodirxon. Shajaryi turk. – Т., Cho’lpon, 1992.
7. Aliyev A., Sodiqov Q. O’zbek tili tarixi. Тoshkent, O’zbekiston, 1994.
8. Baskakov N.A. Тyurkskix yazыki. M., 1960.

Muhammad Rahim I tomonidan o‘tkazilgan pul islohoti va Xorazmda

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish