Muhammad Xorazmiy va Abu Abdulloh Xorazmiy hayoti va faoliyati
![1962 yili uning ingilizcha tarjimasini nashr etgan. Mana shu ikki nashr asosida
“Zij”ning to la ruscha va qisman o zbekcha tarjimalari nashrga tayyorlandi.ʻ ʻ
Xorazmiy “Zij”ining Ovro po faniga ta siri X. Zuter, K. A. Nallino va I. Yu.
ʻ ʼ
Krachkovskiylar tomonidan yaxshi o rganilgan. Tadqiqotchilar yaqdillik bilan
ʻ
ta kidlashicha, Xorazmiyning bu asari uning arifmetik va algebraik risolalari kabi
ʼ
bunday asarlarga ehtiyoj tug ilgan paytda yuzaga keladi va bu asari bilan olim
ʻ
astronomik asarlar yozilish uslubini standartlashtirdi, bu standart esa to Ulug bek
ʻ
“Zij”igacha o z kuchini saqladi.
ʻ
Xorazmiy o z “Zij”ida boshlang ich meridian sifatida, hind an anasiga ko ra, Arin
ʻ ʻ ʼ ʻ
(hozirgi Hindistondagi Ujayn) shahridan o tgan meridianni tanlagan, Ovro poda
ʻ ʻ
XIII asrda Rojer Bekon va Buyuk Albert ham Arin meridiani g oyasining
ʻ
tarafdorlari bo lganlar. Arin g oyasiga ko ra, Ayyalik Petr (Fransiyadan) 1410 yili
ʻ ʻ ʻ
o zining “Yer tasviri” nomli asarini yozdi. Bu asarning 1487 yili chop etilgan bir
ʻ
nusxasidan Xristofor Kolumb foydalangan. Kolumbning o ziga tegishli nusxa
ʻ
hoshiyasiga yozgan eslatmalariga ko ra, Arin g oyasi unda Yerning noksimon
ʻ ʻ
ekanligi va yerning Aringa diametral qarama-qarshi tarafida Aringa o xshash joy
ʻ
bo lishi kerakligi haqida tasavvur hosil qilgan.
ʻ
Shunday qilib, Xorazmiyning “Zij”i geografiya sohasidagi buyuk kashfiyotlarga
ham aloqador bo ldi.
ʻ
Xorazmiy geografik asarining yozilgan yili aniq ma lum emas. Akademik V. V.
ʼ
Bartold bu asar 836 – 847 yillar orasida yozilganligini aniqlagan [6] .
Asar 1037 yili ko chirilgan yagona arabcha nusxasida bizgacha yetib kelgan bo lib,
ʻ ʻ
bu nusxa Strasburg universiteti kutubxonasida saqlanadi.
Kitobda shaharlar, tog lar, dengizlar, orollar va daryolardagi 2402 ta geografik
ʻ
joyning koordinatlari keltiriladi. Shaharlar, daryolar, tog lar, orollar va boshqa
ʻ
ob yektlar iqlimlar bo yicha taqsimlangan. Iqlim so zi aslida yunoncha klima –
ʼ ʻ ʻ
“og ish” so zidan kelib chiqqan bo lib, uni fanga Gipparx (eramizdan oldingi II
ʻ ʻ ʻ
asr) kiritgan. Gipparx Yerning odamlar yashaydigan qismini 12 ta iqlimga
ajratgan. Undan so ng Ptolemey iqlimlarning sonini 8 tagacha kamaytiradi, lekin
ʻ](https://docx.uz/documents/90252e47-f0d2-42c9-aba1-0815856ce5d4/page_8.png?v=1)
![arab tilidan lotin tiliga, keyinchalik Gans va Grantlar ingliz tiliga tarjima qilish
asosida o’rgandilar.Bu risola 27 ta bobdan iborat bo’lib: ]—6-bobIari musbat
koeffisentli chiziqli va kvadrat tenglamalarni hai qilishga bag’ishlangan.(29-betni
qarang)
7—9-boblarda 4—6-boblardagi qoidalar handasa(geometriya) usullari bilan
isbotlanadi. Bunda X va b kesmalar bilan, X*b ko’paytma esa shu kesmalar
yordamida chizilgan to’g’ri to’ttburchak, c-to'g’ri to’rtburchaklardan tuzilgan
tekis shakl kabi ifodalanadi. 10-bobda ko’phadlarni ko’paytirish qoidalari berilgan.
11-bobda kvadratik irratsional miqdorlarni sonli misollar yordamida qo’shish,
ayrish va ko’paytirish amallari keltirilgan.12-bobda olti xil ko’rinishdagi kvadratik
tenglamalarga keltirilib, hal qilinadigan inasalalar ko’riladi.
13-bobda bisob usullarida yechiladigan turli xil masalalar beriladi.
14-bobda bitimlar haqidagi masalalar hal qilinadi.
15-bob geometriyaga bag’ishlangan bo’lib, kvadrat, uchburchak, romb, doira,
aylana uzunligi, parallelepiped, uchburchakli prizma, aylanma silindr,
uchburchakli va to’rtburchakli piramidalar, doiraviy konus, kesik piramida va
konuslar hajmlarini hisoblash, uchburchak va to’rtburchaklarni tasnillash muatnmolari
ko’riladi.
16—23-bobIarda vasiyatlar va merosni taqsimlash masalalari islom dini
huquqshunosligi asosida hal qilinadi. Ular chiziqli tenglamalarga keltirilib, ishlanadi.
24—27-boblarda merosni taqsimlashdagi murakkab masalalar ko’riladi. Bunda
merosxo’r merosni qoldiruvchidan avval vafot etgan. (34-betni qarang)
3. «A1-Xorazmiy ziji» (ya'ni jadvallari) yoki «A1 -Ma'mun ziji».
Bu risola 37 ta bobdan iborat bo’lib, uni XII asrda Ispaniya olimi Batlik Adelard
arab tilidan lotin tiliga, keyinchalik X.Zuter nemis tiliga, B. Kopelevich nis tiliga
tarjima qildilar.
4. «Astrolyabiyalarni qo’llash haqida kitob» (Kitab al-amal bi-1-astrulabat). Bu
risolada astronomiyaga oid 43 ta masala hal qilingan.
5.«AstroIob yordamida azimutni aniqlash» (Ma'rif as-samt bi-1-astrulab). X
asrda yashagan Ibn Nadimnitig «Fixrist» asarida tilga olinadi.](https://docx.uz/documents/90252e47-f0d2-42c9-aba1-0815856ce5d4/page_11.png?v=1)
Muhammad Xorazmiy va Abu Abdulloh Xorazmiy hayoti va faoliyati