Мухтасар аз таърихи тадқиқи лексикаи «Шоҳнома»
![1
Масалан, со ҳ иби маш ҳ уртарин лу ғ ати тафсирии забони то ҷ ик ӣ -
форс ӣ “Фр ҳ анги ҷ а ҳ онгир ӣ ” дар 765 маврид барои зикри калимаву
маъно ба “Шо ҳ нома” муро ҷ иат кардааст. Дар “фар ҳ анги забони
то ҷ ик ӣ ” бошад, дар 2498 маврид ба “Шо ҳ нома”-и Фирдавсии бузург
рў оварданд. 1
2
Баъдтар лу ғ атнома ҳ ое ба майдон омад, ки махсус дар асоси
“Шо ҳ нома”-и Фирдавс ӣ танзим шудаанд: соли 1657 Абул қ одири
Бо ғ дон ӣ лу ғ атро бо унвони “Лу ғ ати шо ҳ нома” тартиб дода, дар он
қ ариб ду ҳ азор калимаро ба забони турк ӣ шар ҳ дод. Устоди
донишго ҳ и Те ҳ рон доктор Ризозода Шафа қ баъд аз љашни
ҳ азорсолаи Фирдавс ӣ ба таснифи лу ғ ати махсуси “Шо ҳ нома” шурўъ
кард, ки он соли 1320-шамсии ҳ и ҷ р ӣ бо номи “Фар ҳ анги Шо ҳ нома”
чоп шуд. Лу ғ ати дигари пурарзиш “ Вожанома” таълифи
Абул ҳ усайни Нўшин мебошад, ки дар он калима ҳ ои душворфа ҳ ми
“Шо ҳ нома” дар асоси абёти асар ва осори дигар адибони адабиёти
форс ӣ аз назар гузаронида шудааст.
Ҳ амин тари қ олимони забоншиноси шар қ у ғ арб бо омўзиши
захираи лу ғ авии “Шо ҳ нома” то замони мо маш ғ ул шудаанд. Чи
наве, ки муаллифони та ҳ иякунандагони му қ аддимаи “Фар ҳ анги
мухтасари “Шо ҳ нома” қ айд мекунанд. “Лу ғ ат” захираи лу ғ авии
нодири эзо ҳ талаб ва тарзи интихобро дар бар мегирад, ки ми қ дори
он зиёда аз 4300-ма қ олаи лу ғ ав ӣ аст.
1
[Амон Воҳидов. Овози то ик. Аз 6.4 с.1994]ҷ
2[
Иброҳим Ализода. «Фарҳанги мухтасари «Шоҳнома». Душанбк,1992]
2
[М ў ҳ син Киччибоев. Фарҳанги «Шоҳнома» . Паж ў ҳ ишоти суханшинос . Самарқанд, 2004, саҳ-17]
ӣ
3](https://docx.uz/documents/775b57ea-a0db-486c-87a9-dc08a7e50c2f/page_3.png?v=1)
![Дар фар ҳ анги “Шо ҳ нома” кўшише шудааст, ки ба як идда
калима ва ибора ҳ ое, ки дар дигар лу ғ ат ҳ о, аз он ҷ умла дар
“Фар ҳ анги забони то ҷ ик ӣ ” ба назар намерасанд, а ҳ амият дода
шавад. Масалан: ро ҳ - ғ ам, мотам, андў ҳ.
Байт:
Ду гўшаш ба ханљар чу сўрох кард,
Дили марзи Тўрон пур аз ро ҳ кард.
[ Са ҳ .309 ]
Сарм - хунук, сард
Байт:
Сапеда чу аз кў ҳ сар бар кашид,
Шаб он чодари сарм бар сар кашид.
[ Са ҳ .325 ]
Ҳ амин тари қ , калима ҳ ои саян ҷ у р, ф анг, пай ғ ора, рев,
оф ан, к у но ғ ва ғ айраро зикр намудан мумкин аст. Дар лу ғ ати
“Шо ҳ нома” баъзе љи ҳ ат ҳ ои услуб ӣ -маъноии калима ҳ о нишон дода
шудааст. Фар қ и лу ғ ат ҳ ои умум ӣ аз фар ҳ анг ҳ ои асар ҳ ои ало ҳ ида ё
нависанда ҳ ои ало ҳ ида дар он аст, ки дар ин гуна лу ғ ат ҳ о он
маъно ҳ ое зикр меёбоянд, ки хоси он шоир ё нависандаанд.
Агар аз ҳ амин ну қ таи назар мо ба лу ғ ати “Шо ҳ нома” наздик
шавем баъзе ҷ и ҳ ат ҳ ои фар қ кунандаро мушо ҳ ида мекунем.
“Шо ҳ нома” асари қ а ҳ рамонист ва пеш аз ҳ ама дар он муборизаи
шо ҳ зодагон зикр карда мешавад. Бинобар ин дар “Шо ҳ нома”
ном ҳ ои қ а ҳ рамон нисбатан зиёданд.
4](https://docx.uz/documents/775b57ea-a0db-486c-87a9-dc08a7e50c2f/page_4.png?v=1)
![Мураттиби фар ҳ анг кўшидааст, ки силсилаи ономастикони
асарро то ҳ адди имкон шар ҳ ди ҳ ад ва иртиботи байни он ҳ оро
нишон ди ҳ ад:
Барзин 1. номи як оташкада: 2. номи падари Ҷ а ҳ он дар
замони Фаридун: 3. номи писари Гуштосп; па ҳ лавони Эрон ӣ : 4.
номи падари Бе ҳ зод аз насли Рустам: 5. номи як де ҳқ они бой дар
замони Ба ҳ роми Гўр: 6. номи сардори лашкари Нўшервон: 7.
Харрод Барзин, Ром Барзин, Симо ҳ Барзин . Ба ҳ ром 1. номи рўзи
20 аз ҳ ар мо ҳ и шамс ӣ . Мисол , байт:
Биљунбид Қ айсар ба ба ҳ ром рў з ,
Ба нек ахтару фоли гетифурўз .
«Шо ҳ нома», ҷ -1, [ са ҳ -211 ]
2 .Ситораи м иррих ; онро дар сурати марди в анг ҷ ў тасвир
мекунад ва худованди ҷ анг меномад .
Мисол :
Зи Ба ҳ ром у зў ҳ раст моро газанд ,
Нашоят гузаштан зи чархи баланд .
«Шо ҳ нома», ҷ -1, [ са ҳ -221 ]
3. Ном и писари Гу дарз ; па ҳ лавон ӣ . 4. Ном и як эрон ӣ дар
зам они К айх у срав . 5. Писари Зараст , як е аз на ҷ ибони Эрон дар
зам они Лў ҳ росп. 6. Ном и як е аз А ш к ониён . 7. Ном и як е аз
подш о ҳ они Эрон Ба ҳ ром . 8. Ном и подш о ҳ и Эрон , писари
Эзидгу рд . 9. Ном и як е аз на ҷ ибони Эрон , писари Шопу р .
5](https://docx.uz/documents/775b57ea-a0db-486c-87a9-dc08a7e50c2f/page_5.png?v=1)
![1
санъат, маданият, адабиёт, ҳ амаи ҳ одиса ҳ ои нав ба нав, ки дар
зиндагї
рух меди ҳ ад, ба забон таъсир мерасонад. Забон ҳ амаи
навигари ҳ ои дар ин со ҳ а ҳ о ба амал омадаро дар шакли калимаву
ибора ҳ о дар таркиби лу ғ ав ӣ инъикос менамояд.
Забони адабии то ҷ ик, ки яке аз забон ҳ ои мута қ аддим
буда ма ҳ сули чандин аср ҳ о мебошад, дар тўли мав ҷ удияти худ
ба мусоидаи шароити зиндаг ӣ , ҳ одиса ҳ ои гуногуни таърих ӣ ,
сиёс ,
ӣ маъдан ӣ тадри ҷ ан инкишоф ёфтааст ва суфта гардида ба
дараљаи имрўзааш расидааст. Дар ҷ араёни инкишофи таркиби
лу ғ ав ӣ ва фонди асосии лу ғ авии он ба калима ҳ ои нав мукаммал
мегардад, аз ҷ ониби дигар, калимаю ибора ҳ ое, ки ба
истеъмолашон э ҳ тиё ҷ е намондааст, кў ҳ на шуда аз қ атори
калима ҳ ои умумхал қ ӣ мебарояд ва баъзе калима ҳ о та ғ йири
маъно карда аз сари нав серистъмол мегарданд. Ё баръакс,
баъзе калима ҳ ои сермаъно ба якмаъної тамоил карда ҳ одисаи
тангшавии маъноро паси сар мекунанд. Ҳ амин тавр дар в араёни
инкишофи забон ба истеъмоли баъзе калима ҳ о э ҳ тиё ҷ е
намемонад. Бинобар ин аз истифодаи умум мебароянд, аз
тарафи дигар бисёр калима ҳ о серистъмолу сермаъно ва
серма ҳ сул мегарданд.
Забоншиносон калима ҳ ои ба истеъмолашон э ҳ тиё ҷ
намонда ва аз истифодаи умум баромадаро бо ибораи
«калима ҳ ои кў ҳ нашуда» ном мебаранд.
1
[Амон Воҳидов. Овози то ик. Аз 6.4 с.1994]
ҷ
7](https://docx.uz/documents/775b57ea-a0db-486c-87a9-dc08a7e50c2f/page_7.png?v=1)
![Калима ҳ ое, ки доираи истеъмолашон аз ҷ и ҳ ати
хусусият ҳ ои замони ма ҳ дуд шудаанд ё аз истифода
баромадаанд, калима ҳ ои кў ҳ на шуда номида мешавад:
Андарз, падру д, су лу к , гу рд, аъло, м аъзу л, сипо ҳ ,
пирос , чам он, та ҳ ам тан, х он, гу соранда, нах чирга ва амсоли
ин ҷ о. Мисол , байт:
Чу оташ парокандашуд Пилтан ,
Дарахте би ҷ уст аз дари бобзан .
«Шо ҳ нома » ҷ ил , 1, [ са ҳ -165 ]
Дар байти боло ӣ кламаи Пилтан ба маънои киноя аз Рустам
омадааст , ишора ба ҷ асорату пурзўрии ўст . Аммо аз басъки
калимаи мазкур ба қ атори калима ҳ ои кў ҳ нашуда дохил
шудааст , дар замони имрўза мавриди истифода нест .
Ё ин ки мисоли дигар:
Пиёда бишуд пеши ў зуд шо ҳ ,
Ба ў ан ҷ уман шуд фармон сипо ҳ .
« Шо ҳ нома » в ил , 1, [ са ҳ - 167 ]
Дар байти мазкур калимаи сипо ҳ ба маънои қ ўшин , лашкар ,
армия корбаст гардида , дар замони кунунаи мо чи дар забони
адаб ӣ ва чи дар забони гуфтугў ӣ мавриди истифода нест . Аз ин
ҷ ост , ки вожаи археист ӣ ба шумор меравад .
Калима ҳ ои кў ҳ нашуда дар таркиби лу ғ авии забон ниго ҳ
дошта мешавад, зеро ки нигарандагон аз он ҳ о дар асар ҳ ои
8](https://docx.uz/documents/775b57ea-a0db-486c-87a9-dc08a7e50c2f/page_8.png?v=1)
![бадеии таърих ӣ бо ма қ сади в илвагар намудани ҳ а қ и у ати во қ еии
замон тасвир ва фард ӣ кунонидани забони персонаж ҳ о
истифода мебаранд. Мумкин аст , баъди чандин давру замон ҳ о
боз он ҳ о арзи ву ҷ уд намоянд ва ё мардум ба он ҳ о э ҳ тиё в от
пайдо кунанду мавриди истифода қ арор ди ҳ анд .
К алим а ҳ ои к ў ҳ наш у да ба 2-гу рў ҳ ҷ у до м еш аванд:
1. 1
К алим а ҳ ои таърих .
ӣ (историзм ҳ о)
2. К алим а ҳ ои м ансу х (арх еист ӣ )
Дар забони тожик
ӣ калима ҳ ое, ки аз ҷ и ҳ ати хусусияти
забонии худ аз дигар гурў ҳ и лексик ,
ӣ масалан, аз калима ҳ ои
умумисеристеъмол ӣ ҳ озиразамон фар қ мекунад, хеле
бисёранд. 1
Як гурў ҳ и ин қ абл калимањоро лексикаи таърих ӣ
(историзм ҳ о) ташкил
мекунад. Калима ҳ ои таърих ӣ предмету маф ҳ умеро ифода
менамояд, ки манбаи материалии он ҳ о бар ҳ ам хўрдааст. Ин
калима ҳ о дар сурати ба миён омадани зарурати номбаркунии
во қ еияти гузашта истифода мешаванд. Калима ҳ ои таърих ӣ
дар забони ҳ озираи т о
ҷ ик синоним надоранд, яъне барои
ифодаи фо қ еияти гузашта, ки ба калима ҳ ои таърих ӣ номбар
мешаванд, дар забони ҳ озира восита ҳ ои дигари лексики
ҳ амвазн ву ҷ уд надоранд. 1
Калима ҳ ои таърих ӣ дар асоси дигаргуни ҳ ои сохти
ҷ амъияти инкишофи и қ тисод ӣ ва мадан ӣ ба ву ҷ уд меоянд.
1
[Малик Кабиров. Амон Воҳидов.Забони адабии ҳозираи то ик. Самаруанд-2010, саҳ-96.]
ҷ
9](https://docx.uz/documents/775b57ea-a0db-486c-87a9-dc08a7e50c2f/page_9.png?v=1)
![Масалан, дар сарзамини Мовароунна ҳ р то ин қ илоби октябр
сохти феодал ӣ , ҳ укуматдории подшо ҳӣ ҳ укумрон буд. Аз
охири асри XIX ва авали асри XX дар сиёсат корњои ҳ арб ӣ
маданият ва и қ тисод
ӣ та ғ йирот ба ву ҷ д омад. Дар соли
1991 Ўзбекистон исти қ лоли худро ба даст даровард. Як
гурў ҳ калима ҳ ое, ки бо сохтори соби у давраи сосиолизм
ало қ аманд буданд, ҳ оло ба гурў ҳ и калимањои таърих ӣ
гузаштаанд. Он калима ҳ о дар забони то ҷ ик ӣ то соли 1991
истифода мешуданд. Имрўз бошад ҷ ои он ҳ оро калима ҳ ои
наве гирифтаанд, ки он ҳ о исти қ лолияти моро ифода
мекунад. Калима ҳ ое, ки ба предмед ҳ о , ҳ одисаву во қ еа ҳ о,
муносбат ҳ ои сиёс ӣ - ҷ амъиятии кў ҳ на вобастаг ӣ доштаанд,
ҷ ои
Худро ба калима ҳ ои нав дода, худашон ба предмет ҳ ои
таърих ӣ як ҷ оя ба қ атори захира ҳ ои таърих ӣ гузаштаанд. 1
Чи навъе, ки профессор Раззо қ Ғ афоров менависанд:
Калима ҳ ои таърих ӣ (историзм ҳ о) номи чиз ҳ о, маф ҳ ум ҳ о ва
ҳ одиса ҳ оеро дар бар мегирад, ки ба замони пеш аз
ин қ илоб мансубанд. Он ҳ о имрўз дар асар ҳ ои таърих ӣ ва
адабиёти баде ӣ истифода мешаванд. Олимони таърихнавис
ҳ амчун омили
1
таъйинкунандаи «фосилаи замон ӣ » ва шар ҳ ди ҳ андаи
хусусият ҳ ои хоси даври феодал ӣ ба кор мебаранд. Калима ҳ ои
таърих ӣ аз калима ҳ ои умумистеъмол ӣ муродиф надоранд,
1
[Забони адабии ҳозираи то ик. Қисми 1, Душанбе,1973, саҳ-62]
ҷ
10](https://docx.uz/documents/775b57ea-a0db-486c-87a9-dc08a7e50c2f/page_10.png?v=1)
![бинобар ин тасвири ҳ а қ и қ ати во қ еа ҳ ои замони гузашта
будани истифодаи он ҳ о амри номумкинаст.
Як гурў ҳ калима ва ибора ҳ ои таърих ӣ бевосита сохти
ҳ укумати амир ӣ , системаи дастго ҳ и давлатии вайро иифода
мекунад, ба ин гурў ҳ калима ҳ ое дохил мешаванд, ки
номи мансаб, рутба, дара ҷ аи амалдор ,ӣ ном ҳ ои қ исм ҳ ои
арб ӣ ва ғ айра ҳ оро мефа ҳ монад. Ба ин гурў ҳ чунин
калима ҳ о дохил мешавад : подш о ҳ, қ у ш бег ӣ , м ирш аб , қ оз ӣ
ва монанди ин ҳ о . Ин гунна калима ҳ о дар «Шо ҳ нома»
ҳ амчун шакл ҳ ои ягонаи лу ғ ав ӣ ва истило ҳ от ӣ дар мавриду
мав қ еи муносиб бо ҳ одиса ҳ ои нав ба нав вобаста шуда
меояд ва такрор мешаванд. Аз баски аксарияти ин гунна
калима ҳ о муродифоти муносибе надоранд, ба ҷ ои онњо кор
фармудани калима ҳ ои дигар сабаби вайрон шудани маън ӣ
ва мо ҳ ияти таърихии њодиса мешавад.
Калимаи « подш о ҳ » ҳ амчун ҳ окими мутла қ дар замони
феодал ӣ калимаи серистеъмол ва умум ӣ маш ҳ ур аст. Ин
калима дар забони адабии имрўза низ ба маънои сардори
мамлакат, со ҳ ибисти қ лоли кори худ истифода мешавад. Ин
калима дар
1
«Шо ҳ нома» бештар ба шакли « подш о ҳ » ва « подш о »
истеъмол шудааст. Калимаи « подш о ҳ » дар забони адаб ӣ чунин
шакл ҷ ои мураккаб ва сохта дорад : подш о ҳ бегим ,
подш о ҳ бек орк у н ,
ӣ подш о ҳ боз , ӣ подш оҳ вар, подш о ҳ зода,
подш о ҳ ш аванда, подш о ҳ
ӣ .
1
1 [Садриддин Айн . Куллиёт. -12, саҳ
ӣ Ҷ 296]
11](https://docx.uz/documents/775b57ea-a0db-486c-87a9-dc08a7e50c2f/page_11.png?v=1)
![дорандагист; ва ба ҳ авзи охир низ дуруст, ки подшо бошад
ва ба араб ӣ султон
мегўянд. 2
Дар «Лу ғ ати Амир» калимаи подш о ҳ ба маънии
фармонравои мутадир ва сохиби то ҷ у тахт, султон, малик,
шахриёр ва ғ айра шарњ дода шудааст, ки маънои имрўзаи
он мебошад.
Калимаи қ у ш бег ӣ яке аз мансаб ҳ ои олитарин буд дар
аморати Бухоро; сарвазир. Ин калима турк ӣ -ўзбек ӣ буда, аз
ду ҷ узъ қ ушу қ об, шо ҳ ин ва бек иборат аст. Дар аср ҳ ои
миёна мутасаддии қ ушњои шикории подшо ҳ у амир ва хон ҳ о
ба ў ҳ даи
1
қ ушбег ӣ буд. 3
Дар асрхои XIX-XX сарвазири амири Бухоро
ва
хони ҳ ои Хеваю қ ў қ анро низ қ ушбег ӣ мегуфтанд.
Калимаи « Мирш аб » низ калимаи таърихи ба ҳ исоб меравад.
Ин калима дар лу ғ ати устод Айни ба шакли « Мир » шарҳ дода
шудааст. Ҳ амин тавр калима ҳ ои кў ҳ нашуда бо мурури
замон, ба сабаби дигар шудани сохти ҷ амъият, инкишофи саноат,
тара ққ иёти илму техника, бар ҳ ам хўрдани баъзе предмету ҳ одиса ҳ о
ва хусусияти таърих ӣ пайдо кардани он ҳ о дар истеъмол ма ҳ дуд
шуда аз истифодаи умум баромаданд, зеро ки он ҳ о ифодагари
предмет, ҳ одисаву во қ еа ҳ ои ҳ а қ и у ати во қ еиашон бар ҳ амхўрда
1
[Муҳаммад Ғ иёсиддин. « Ғ иёс-ул-лу ғ от. Ҷ -1,са ҳ 165 ]
2
[
Му ҳ аммад ҳ усайни Бур ҳ он. «Бур ҳ они Қ отеъ». Ҷ -1. Душанбе, с.1987, са ҳ -213 ]
3
[ Амон Во ҳ идов.Калима ҳ ои таърихии ифодакунандаи дастгои аморати Бухоро дар осори
Садриддин Айн ӣ . Масъла ҳ ои му ҳ ими забон ва адабиёт. Самар қ анд,2009, са ҳ -55 ]
13](https://docx.uz/documents/775b57ea-a0db-486c-87a9-dc08a7e50c2f/page_13.png?v=1)
![асос, парвонач ӣ , аълам , , ам ин, м ирш аб, қ оз ӣ , ам ир ва
ғ айра ҳ о.
Ш амаи ин калима ҳ о дар замони ҳ озира аз истеъмоли умум
баромада ба гурў ҳ и калима ҳ ои кў ҳ нашудаи таърих ӣ дохил
мешаванд.
Чунонч ӣ байт:
Ни ҳ он кард гесу ба зери зире ҳ ,
Бизад бар сари тарки рум ӣ гире ҳ .
«Шо ҳ нома » ҷ - 1, [ са ҳ -178 ]
Дар байти боло
ӣ калимаи зире ҳ калимаи таърих ӣ буда ба
маънои про ҳ ани ҷ ангини о ҳ анин , ки па ҳ лавонон аз болои либос
мепўшанд , омадааст. Дар айни ҳ ол мавриди истифода қ арор
намегирад.
Калима ҳ ои таърих ӣ ё худ историзм ҳ о (аз калимаи юнонии
ҳ историа - тад ққиқ от) дар ду шакл истифода мегардад:
1. Дар ш ак ли к алим а (к алим а ҳ ои таърих ӣ ): м ирш аб, қ оз ӣ ,
м у лозим , ам ир, дору қ а, бий, ва ғ айра ҳ о .
2. Дар ш ак ли ибора (ибора ҳ ои таърих ӣ ): х атти барот,
ясаву ли у лам о, ва қ ф и авлод, ҳ у ҷ раи орият
ӣ ва амсоли и нҳ о .
Калимањои таърих ӣ аз ҷ и ҳ ати маъно низ як ранг
нестанд,балки гуногун шаклу гуногун маъноанд . Аз ин ли ҳ оз
он ҳ оро асосан ба ду гурў ҳ ҷ удо кардан мумкин аст:
15](https://docx.uz/documents/775b57ea-a0db-486c-87a9-dc08a7e50c2f/page_15.png?v=1)
![1. К алим а ҳ ои таърих ии лу ғ ав ӣ . Ба ин гурў ҳ калима ҳ ое дохил
мешаванд, ки та ғ йири маъно накардаанд имрўз ҳ ам ба ҳ амон
маънии аввали худ маълуманд. Яъне хусусияи якмаъно ӣ зо ҳ ир
кардаанд: м ирш аб, ва қ ф , дал қ , х ир у а, ам ир, ду рд, найза ва
монанди ин ҳ о .
Мисол : Надиди сари найза бахти маро ,
Дилат орзу кард тахти маро .
«Шо ҳ нома » ҷ - 1. [ са ҳ - 209 ]
Калимаи найза ба қ атори калима ҳ ои кў ҳ нашудаи таърих ӣ дохил
шуда, дар замони ҳ озира аз истеъмол берун аст.
2. К алим а ҳ ои таърих ии м аънои (серм аъно). Ба ин гурў ҳ
калима ҳ ои таърихие мансубанд, ки дорои хусусият ҳ ои
сермаъно ӣ буда, имрўз тан ҳ о ба маънои пешинаашон
калимањои таърихї шуда метавонанд: раис ( мансаби дин ӣ дар
ислом, ки ба и ҷ рои а ҳ коми дин назорат мекунад), парвона
( фармони подшо ҳ ), сарой ( дорго ҳ , дарго ҳ и Хон ), сарой ( манзил ,
хона ҳ авли , қ аср ) ва монанди ин ҳ о .
Мисол , байт:
Ки ў дошти тахту ган ҷ у сарой ,
Шигифте ба дилсўзаг ӣ кард худой .
«Шо ҳ нома » ҷ - 1, [ са ҳ -177 ]
Дар байти боло ӣ калимаи сарой ба маънои қ аср
омадааст .Дар замони ҳ озира калимаи мазкур ба гурў ҳ и
16](https://docx.uz/documents/775b57ea-a0db-486c-87a9-dc08a7e50c2f/page_16.png?v=1)
![калима ҳ ои ку ҳ нашуда дохил шуда, ба шакл ҳ ои х она, м анзил,
ҳ авл ӣ низ мавриди истифода қ арор мегирад.
Чи тавре ки ишора рафт, як қ исми калима ҳ ои кў ҳ нашуда
ба калима ҳ ои таърихй мансубанд, вале қ исми дигари онро
калима ҳ ои ифодагари предмет, ҳ одисаву во қ еа ҳ о ва аломату
амал ҳ ои во қ еианд, ки ҷ ои худро ба муродиф ҳ ояшон додаанд. Ин
гуна калима ҳ о баръакси калимањои таърих ӣ дар забони адабии
ҳ озираи то ҷ ик муродиф доранд. Зеро ки предмет, ҳ одисаву
во қ еањое, ки онњо ифода менамояд, зиндаву побар ҷ оянд.
Забоншиносон ин гуна калима ҳ оро бо архаизм ҳ о (аз калимаи
юнонии ар ҷ аиос - қ адима, кў ҳ на) дохил кардаанд.
Калима ҳ ои истеъмолашон ма ҳ дудшудаи предмет ,
њодисаву во қ еа ва аломату амалњои во қ еие, ки ҷ ои худро ба
муродиф ҳ ояшон додаанд, калима ҳ ои мансух ё ки архаист ӣ
меноманд: х асм - душман, ра қ иб; м а ҷ у с -оташпараст, зардушт ӣ ;
сила -ато, инъом, бахшиш; ду да- хонадон, хешу табор, оила , диж -
қ алъа, к е ҳ - хурд, майда ; пайк - ҳ осид, хабарбиёр, паёмбар ва
ғ айра ҳ о.
Мисол , байт:
Ки ҳ ам разм ҷ уст ӣ , ҳ ам афсуни ранг ,
Ноёмад зи кори ту бар ду да нанг .
«Шо ҳ нома » ҷ - 1, [ са ҳ - 181 ]
Дар байти боло ӣ калимаи ду да ба маънои хешу табор , оила
омадааст , дар айни замон истило ҳ и мазкур ба у атори калима ҳ ои
17](https://docx.uz/documents/775b57ea-a0db-486c-87a9-dc08a7e50c2f/page_17.png?v=1)
![архаист ӣ гузашта мавриди истифодаии умум нест. Аз ин рў моро
зарур аст, ки маънои кунунаи онро муайян намоем. Гуфтан
мумкин аст, ки дар забони адабии имрўзаи мо шакл ҳ ои
синонимии истилоњи « ду да» ба таври фаровон ба назар
мерасад.Чунонч ӣ : хеш, а қ рабо, оила, табор ва ғ айра ҳ о. Ногуфта
намонад, ки калимаи мазкур шакли худро гум карда бошад ҳ ам
мазмуну маънои аслии хешро аз даст надодааст.
Мисоли дигар , байт:
Дари даж кушоданду Гурдофарид ,
Тани хаставу баста дар даж кашид .
«Шо ҳ нома » ҷ - 1 [ са ҳ - 180 ]
Дар байти болои калимаи даж дар ду ҷ о такрор шуда ба
маъно ҳ ои қ алъа , истењком омадааст .Дар айни замон калимаи
мазкур ба у атори калимањои кўнашуда дохил мешавд ва дар
замони ҳ озира дорои синонимњои қ алъа, хайма ин чунин дар
забони ўзбек
ӣ чодар мебошад.
Калима ҳ ои архаистй предмету ҳ одиса ҳ ои мавударо
тавассути калимањои кў ҳ нашуда ифода менамояд, вале ҳ оло аз
сабаби пойдор будани ин предмету ҳ одиса ҳ о дар забон барои
ифодаи онњо калима ҳ ои умумистеъмол
ӣ низ пайдо шудаанд.
Агар дар забон барои ифодаи предмету ҳ одиса ҳ о теъдоди
калима аз як зиёд бошад, ҳ амон калимае, ки ба та қ озои қ оидаи
инкишофи забон ҷ авобгў бошад, умумистеъмол ӣ шуда, дигар
калима ҳ о тадриљан аз истеъмоли умум мебароянд.
18](https://docx.uz/documents/775b57ea-a0db-486c-87a9-dc08a7e50c2f/page_18.png?v=1)
![Калима ҳ ои мансух вазифаи мухталифи услубиро адо
мекунад, ки му ҳ имтарини он ҳ о чунинанд:
1. монанди калима ҳ ои таърих ӣ барои ҷ илвагар намудани
шароит ва хусусият ҳ ои таърихии замони гузашта истифода
мешавад.
2. Барои тавсифи нут қ и персонаж ҳ о,ягон нут қ оварда мешавад.
3. Барои бошукў ҳ у расо ва бочалол сурат гирифтани сухан
истифода мешаванд.
Калимањои мансух аз ҷ и ҳ ати шакл ва маъно ба хел ҳ ои
зерин ҷ удо машаванд:
1 . А рх аизм ҳ ои лу ғ ав ӣ .
Архаизм ҳ ое, ки муродифашон тамоман калимаи
дигараст, архаизм ҳ ои лу ғ авй ном доранд: к аш оварз- де қ он ,
авранг- тахт, ангу бин- асал, гом - қ адам, озарм - шарм, гу рд-
па ҳ лавон, ду ру д- салом , чароидан- майл кардан , андарз- панд,
падру д- видо ӣ , ҷ удо ӣ , паж у ҳ иш - тафтиш, тава ққ у ф - ва ҳ м, тарс,
гумон, хаёл ва монанди инњо.
Мисол , байт:
Ба модар чунин гуфт Сў ҳ роби Гу рд ,
Ки « Акнун бубини зи ман даст бурд …»
«Шо ҳ нома » ҷ - 1, [ са ҳ -173 ]
Калимаи гу рд ба маънои п ҳ лавон , ҷ асур омадааст . Дар айни ҳ ол
калимаи мазкур ба гурў ҳ и калима ҳ ои архаист ӣ дохил шуда, дар
19](https://docx.uz/documents/775b57ea-a0db-486c-87a9-dc08a7e50c2f/page_19.png?v=1)
![замони ҳ озира ба шакл ҳ ои па ҳ лавон, далел, шу ҷ оатманд
истифода бурда мешавад.
2. А рх аизм и савт ӣ (овози ф онетик ӣ ).
Баъзеи калима ҳ о аз қ аринаи архаистиашон аз чи ҳ ати
овоз ӣ фар қ мекунанд, та ғ ири овоз ӣ кардаанд. Ин гуна калима ҳ и
мансухро архаизм ҳ ои овози (фонетик ӣ ) меноманд: х у нб- хум,
су нб- сум, к арон- канор, ш иёр- шудгор ва дигарон.
Мисол , байт:
Ба лашкар нигањ кард Сў ҳ роб аз к арон ,
Сараш гашт з - он кори лашкар гарон .
«Шо ҳ нома » в - 1, [ са ҳ -207 ]
Дар байти боло
ӣ калимаи к арон ба маънои дур омадааст .
Калимаи мазкур ба гурў ҳ и калима ҳ ои архаист ӣ дохил мешавад.
Дар замони ҳ озра низ бо шакл ҳ ои гўша, канор, дур истифода
бурда мешавад.
3. К алим ањои арх аистии м аъно
ӣ (сем антик ї).
Ин навъи архаизм ҳ оро дар натиљаи кў ҳ нашуда аз
истеъмол , баромадани ягон маънии калимаи сермаъно пайдо
мешавад. Масалан, калимаи - “ Ёл” - мўи гарданиасп ва чорпо ҳ ои
дигар кор фармуда мешавад. Калимаи « Ёл » дар «Шо ҳ нома»-и
Фирдавс ӣ аксаран ба маънои «Китф» кор фармуда мешавад .
Мисол, байт:
Куљо ғ ун ҷ ад андар љањони фаро ҳ ,
Бад- он фару бурзу бад он ёлу шо ҳ !
«Шо ҳ нома» ҷ -1, [ са ҳ - 173 ]
20](https://docx.uz/documents/775b57ea-a0db-486c-87a9-dc08a7e50c2f/page_20.png?v=1)
![Садриддин Айн ӣ аст. Саддриддин Айн ӣ ма қ олаи илмие бо
номи
«Муносибати забони «Шо ҳ нома» ба забони точик ӣ » офаридааст,
ки лои қ и тањси наст. Устод Садриддини Айн ӣ дар ма қ олаи мазкур
якчанд калима ҳ оеро аз «Шо ҳ нома» меоранд, ки дар забони адаб ӣ
низ бо шакли пешина ва маънои пешина бе гон та ғ йиорт ҳ амон
тавр истифода бурда мешавад. Чунончи калима ҳ ои испон, гу ру нч,
сарнагу н, сор, гав, танду ру ст, ш ў рбах т, ангиш т ва ѓайрањо.
Чунончи байт:
Саросар ља ҳ он пеши ў х ор буд,
Ҷ авонм ард буду вафодор буд.
[ 1-165 ]
Дар байти мазкур калимаи Ҷ авонм ард ба маънои сах ӣ
омадааст, ки дар замони ҳ озира ҳ ам ин калима вориди истеъмоли
умум аст, ва маънои сахиро низ доро мебошад!
Ё ин ки байти дигаре меорем:
Хирадмандро сарнагу нсор кард,
Баданро ба ҳ ар ҷ ой солор кард.
[ 1-146 ]
Калимаи Сарнагу зар дар замони ҳ озира дар Бухоро ба маънои
вожун, сарнагун, сарпаст кор мефармоянд.
Аз мисол ҳ ои болои ба мо маълум мешавад, ки устод
Садриддин Айнй дар ма қ олаи номбурда калима ҳ оеро аз
«Шо ҳ нома» овардааст, ки дар замони кунуна дар шаклу маънои
пешинааш мавриди истифода ќарор мегирад.
23](https://docx.uz/documents/775b57ea-a0db-486c-87a9-dc08a7e50c2f/page_23.png?v=1)
![Ғ айр аз ин устод Садриддин Айнй дар тад қ и қ оти худ гуфта
мегузаранд, ки: Дар «Шо ҳ нома» ба ивази як қ атор калимањои
қ адими кў ҳ нашуда аз истеъмол баромада мондаг ӣ аз забони
зиндаи хал қ дохил шудани бисёр калима ҳ о низ равшан ҳ ис карда
мешавад, ки ин ҳ ол сабаби бой шудани забони адабии он ва қ та ва
фонди лу ғ авии он гардидааст. барои пур қ увват кунонидани фикри
худ як чанд мисол ҳ о меоранд.
Чунончи, калима ҳ ои ш у рбах т- бадбахт, рада- қ атор, басанда-
кифоя, бу з - ҷ авон, тарк ибан -таркидан, гу ру нч -бирин ҷ , торак -
фар қ и сар, к адх у до- со ҳ ибхудо, таф т -гарм, шитобон, к ост- кост ӣ ,
ну қ сон-камуст, к ў з -бикри кўзпушт, ғ у л- дев ва монанди ин ҳ о.
Мисол байт:
Миёни саропарда тахте зада,
Ситода –уломон ба пешаш рада ,
[ 1-202 ]
Ин гунна калима ҳ о дар «Шо ҳ нома»-и Фирдавс ӣ фаровон буда,
дар забони адабии он давра дохил шудаанд. Баъд ҳ о як у исмашон
аз забони адаб ӣ баромада монда бошанд, ҳ ам дар забони зиндаи
хал қ то замони мо ниго ҳ дошта шуд ва як қ исми ками он ҳ о ҳ амон
тавр дар забони адабии баъд аз Фирдавс ӣ ҳ ам бо қ имонд. « рў нам о-
чизе ки дар ва қ ти дидани арўс дињан», « Сара -зари холис ва
умуман чизе холис», « ш ара- порчаи якх бастаи набот ӣ », « гарал- наи
дарундор», « ф атир- нони хамираш норасида», « к у рта- перахан»,
« к итф - сари шона», дар «Шо ҳ нома» ба шакли китф ба тарзи
талаффузи точик ӣ кор фармуда шудааст, на ба шакли китф ба
24](https://docx.uz/documents/775b57ea-a0db-486c-87a9-dc08a7e50c2f/page_24.png?v=1)
![чорводор ӣ , кулол ӣ , заргар ӣ , аттор ,ӣ ба қу ол ӣ , сарро ф ӣ , на ққ ош ӣ ,
кашидадўз ӣ , бофандаг
ӣ ва гайра ҳ о ву ҷ уд доранд.
Со ҳ ибпешагон бо гузашти рўзгор касбу пешаашро инкишоф
медоданд ва мувофи қ и та қ озои замон намуд ҳ ои дигари касбу пеша
аз воситањои мењнат истифода мебурданд ва љараёни
истењсолро ташкил намуда, со ҳ иби ма ҳ сули ме ҳ нат мегаштанд. Ба
ҳ амин маън ӣ забон бетараф намондааст, яъне номи аспоб ҳ о,
ма ҳ сул ва ҷ араёни исте ҳ соли ин ё он касбу пеша бо во ҳ ид ҳ ои
лугав ӣ ифода гаштаанд. Калима ҳ ои мансуби касбу пеша номи
асбобу ан ҷ ом, чараёни истењсол ва маф ҳ уми онро ифода
менамояд.
Чунончи Байт:
Нига њ бони даж размдида ҳ ар ҷ
Ки бо зўру дил буду бо гу рзу тир
[ 1-176 ]
Дар байти болои калимаи даж ба маънои қ алъа омадааст.
Калимаи маскур калимаи кў ҳ нашудаи мансух буда ба со ҳ аи
меъмор
ӣ дохил мешавад, яъне хоси калимаи со ҳ аи меъмор ӣ
мебошад ки дар замони ҳ озира синоним ҳ ои қ алъа, исте ҳ комро
дорад.
Калимаи дигаре, ки мо дар ин байт мебинем он калимаи гу рз
мебошад. Калимаи маскур дар ин байт ба маънои асли ҳ аи
о ҳ ангини
27](https://docx.uz/documents/775b57ea-a0db-486c-87a9-dc08a7e50c2f/page_27.png?v=1)
![1
кўполи ҷ ангии пешинаи дастадори саркўла, ки монанди мехча
бар ҷ астаги ҳ о дорад, омадааст. Калимаи мазкур дар замони ҳ осира
мавриди истифода қ арор намегирад. Аз ҳ амин сабаб ин калима
калимаи кў ҳ нашудаи таърих ӣ буда ба со ҳ аи ҳ арб ӣ дахлнок аст.
Ҳ ар як касбу пеша дорои калима ҳ ое мебошад, ки номи
аспоб ҳ о, ма ҳ сул ва ҷ араёни исте ҳ соли ин ё он касбу пешаро ифода
менамояд, бештар дар нут қ и со ҳ ибони ҳ амон касбу пеша ба гурў ҳ и
муайяни одамон-ба со ҳ ибкасбон хос буда маънии он ҳ о ба
со ҳ ибони пешаи он ҳ о фа ҳ мост 1
. Чунончи байт:
Зимо м оя гирад, ки худ зўр ҳ аст,
Нагирад касе дасти ўро ба даст.
[ 1-183 ]
Калимаи м оя калимаи кў ҳ нашудагии архаист ӣ ба ҳ исоб рафта
дар байти болои ба маънои сармоя, ба ҳ ра, фоида, низ омадааст.
Калимаи мазкур дар замони ҳ озира синоним ҳ ои сарват, сармоя,
ба ҳ ра, фоида дорад ва ба гуру ҳ и калима ҳ ои со ҳ аи и қ тисод мансуб
аст, намояндагони ин со ҳ а асосан тадбиркорон буда, калимаи
мазкур дар байни он ҳ о маш ҳ ур аст.
Калима ҳ ои ифодагари номи аспоб ҳ о, маф ҳ ум ва ҷ араёни
исте ҳ соли касбу пеша, ки тан ҳ о ба со ҳ ибони ҳ амон касбу пеша
фањмо буда, дар нут қ и он ҳ о серистеъмоланд, калима ҳ ои касбу
пеша ном дорад.
Ҳ арчанд, ки омўзиши истило ҳ оти касби-со ҳ авиро ҳ анўз як чанд
олимон ба миён гузошта бошанд ҳ ам, лек истило ҳ оти ҳ амаи касби-
1
[Малик Кабиров. Амон Воҳидов. Забони адабии ҳозираи то ик. Самарқанд, 2010, саҳ
ҷ 91].
28](https://docx.uz/documents/775b57ea-a0db-486c-87a9-dc08a7e50c2f/page_28.png?v=1)
![зире ҳ е, ки дар соби қ ҳ ангоми ҷ анг мепўшанд ), бабр ( ҷ авшане, ки
аз пўсти бабр дўхта мешавад ), бабрибон ( номи ҷ авшани Рустам ),
габр ( зире ҳ як нав либоси ҷ анг ), говсар( номи гурзи Фаридун, ки
сараш шабе ҳ и сари гов буд ), дабу с ( гурзи о ҳ анин) х арба ( асбоби
ҷ ангин ), к ам ин ( каминго ҳ, ҷ ои пин ҳ оншав ӣ барои ҳ у в уми нога ҳ они
бар душман ) ва монанди ин ҳ о. 1
Чочунончи байт:
1
Чи ҳ онад, ҳ оли Рустами долро.
Худованди шамшири гу полро .
[ 1-188 ]
Калимаи гу пол ба гурў ҳ и калима ҳ ои кў ҳ нашуда дохил
мешавад ва дар замони ҳ озира мавриди истеъмол қ арор
намегирад. Ин калима дар байти болои ба маънои яке аз асли ҳаҳ ои
ҷ ангини со ҳ аи ҳ арбии ҳ амон давра бо ҳ амин ном маш ҳ ур буд.
Мисоли дигар. Байт:
Ба даст андарун найзаи ҷ онситон,
Паси пушти худ кард он га ҳ синон.
[ 1-179 ]
Калимаи синон калимаи кў ҳ нашуда буда дар байти боло ӣ ба
маънои яке аз асли ҳ а ҳ ои ҷ анг, найза омадааст.
Истило ҳ оти ҳ арбиро аз ҷ и ҳ ати инъикоси маф ҳ уми ҳ арб ӣ ба
гурў ҳҳ о та қ сим кардан мумкин аст:
1
[ Садриддин Айн . Куллиёт. -11. Душанбе,1963, саҳ-45-46.]
ӣ Ҷ
30](https://docx.uz/documents/775b57ea-a0db-486c-87a9-dc08a7e50c2f/page_30.png?v=1)
![Та ҳ ам тан бад-ин сон бихуфту бимурд?
[ 1-166 ]
Дар байти болой калимаи Та ҳ ам тан ба маънои ла қ аби Рустан
омадааст. Калимаи мазкур ба гурў ҳ и калима ҳ ои куўнашуда дохил
мешавад.
Калимаи Х у срав ба гурў ҳ и калима ҳ ои кў ҳ нашуда дохил шуда
маънояш подшо ҳ мебошад. Аз ҳ ама му ҳ имаш дар он аст, ки дар
«Шо ҳ нома» калимаи мазкур бо синоним ҳ ои зерин овардашудааст:
К ластери к али м а ҳ ои к ў ҳ наш у даи
м ансу би со ҳ аи ҳ арб ӣ :
31](https://docx.uz/documents/775b57ea-a0db-486c-87a9-dc08a7e50c2f/page_31.png?v=1)
![[ 1-184 ]
Шакли дигари калимаи Х у срав дар «Шо ҳ нома» ба шакли
Х исрав мавриди истифода қ арор гирифтааст, ки маънои подшо ҳ ро
дорад.
А). Чу наздики ша ҳ ри Самангон расид,
Хабар зў ш о ҳ у бузургон расид.
[ 1-167. ]
Дар байти болои калимаи ш о ҳ ба маънои ра ҳ барии давлат
омадааст, ки синонимии Х у срав мебошад
Б). Бад ў дод пас номаи Ша ҳ риёр,
Або ҳ адяву аспу уштур ба бор.
[ 1-176 ] .
Калимаи Ша ҳ риёр шакли дигари Х у срав буда дар байти
боло ӣ ба маънои подшо ҳ , сардори давлат омадааст.
В). Ља ҳ ончў й чун номаи ў бихонд,
Аз он ҷ ойга тез лашкар биронд.
[ 1-176 ]
34](https://docx.uz/documents/775b57ea-a0db-486c-87a9-dc08a7e50c2f/page_34.png?v=1)
![Калимаи Ҷ а ҷ ончў й дар байти болой ба маънои подшо ҳ ,
сардори давлат омадааст, ки шакли мураккаби дигари Х у срав дар
«Шо ҳ нома» мавриди истифода қ арор гирифтааст.
Г). Ҳ а ҷ ири далери Сипа ҳ бу д манам,
Ҳ ам акнун саратро зи тан барканам.
[ 1-177 ]
Калимаи Сипа ҳ бу д калимаи кў ҳ нашуда ба ҳ исоб рафта дар
замони кунуна аз истеъмоли умум баромадааст. Калимаи мазкур
синонимии калимаи Х у срав аст ва шакли мураккаби он мебошад.
Д). Ша ҳ анш о ҳ у Рустам би ҷ унбад зи ҷ ой,
Шумо бо Та ҳ амтан надоред пой.
[ 1-181 ]
Дар байти болои калимаи Ша ҳ анш о ҳ ба маънои сардори
мамлакат омадааст. Калимаи мазкур шакли дигари мураккаби
калимаи Х у срав дар «Шо ҳ нома» истифода бурдашудааст.
Ё). Чу аз дур ш о ҳ бар пой хаст,
Басе пўзиш андар гузашта бихонд
[ 1-194 ]
35](https://docx.uz/documents/775b57ea-a0db-486c-87a9-dc08a7e50c2f/page_35.png?v=1)
![Калимаи ш о ҳ ба гурў ҳ и калима ҳ ои кў ҳ нашуда дохил мешавад,
калимаи мазкур дар байти боло ӣ ба маънои сардори давлат
омадааст, ки синонимии калимаи Х у срав мебошад.
Ж). Бубинам, ки ин нав ҷ а ҳ ондор кист,
Бузургон кадоманду солор кист.
[ 1-196 ]
Калимаи нав ҷ а ҳ ондор синонимии мураккаби калимаи
Х у срав буда аз се реша нав- ҷ а ҳ он-дор ташкилёфта ба маънои
сардори давлат омадааст. Калимаи дуюме, ки мо дар байти болои
мебинем калимаи солор мебошад. Калимаи мазкур синонимии
калимаи Х у срав буда ба маънои сардори давлат омадааст.
Ногуфта намонад, ки калима ҳ ои кў ҳ нашудаи со ҳ аи ҳ арбиро аз
ҷ и ҳ ати инъикоси маф ҳ уми ҳ арб ӣ ба гурў ҳҳ ои бисёр ҷ удо кардан
мумкин аст, мо дар боло 3-гурў ҳ и он ҳ оро нишон додем.
Ҳ аминро бояд гуфт, ки дар «Шо ҳ нома» бисёр калимањое
ҳ астанд, ки мансуби коинот буда дар замони ҳ озира аз истеъмоли
умум баромада ба гурў ҳ и калима ҳ ои кў ҳ нашуда дохил мешаванд.
Ба ин гурў ҳ номгўи калима ҳ о; ан ҷ у м ( ситора ҳ о ), асир ( таба қ аи
болотарини ҳ аво, ки онро кураи оташ мегўянд ), бу р ҷ исм ( ситораи
Муштар ӣ ), гов ( гала ситораи сарв, бур ҷ и сарв ), гу нбад ( осмон ), зи ҷ
( ҷ адвали ситорашинос ӣ ;та қ вими ситорагон, илми сайри
ситорагон ), к авк аб ( ситора ), к айвон (с итораи Зу ҳ ал ), м о ҳ и ( номи
яке аз 12-бур ҷ и осмон, ҳ ут ), тир ( ситораи Аторун ), ф арору н
36](https://docx.uz/documents/775b57ea-a0db-486c-87a9-dc08a7e50c2f/page_36.png?v=1)
![( ситораи толе ), ҳ у рм у з ( ситораи Муштар ӣ ), ба ҳ ром (номи сайёра,
ки маш ҳ ур ба Ба ҳ роми фала каст (ситораи миррих ), к айвон (номи
ситораи Зу ҳ ал), парвин ( номи ситора; номи ҳ айати ситора, са ҳ о
(номи ситораи Зу ҳ ал ), су ҳ айл ( номи ситорае хеле равшану баланд
дар ҷ ануби осмон ) ва монанди ин ҳ о мебошад. 1
Чунончи байт:
Яке оташе дорад андар ҳ аво,
Ба фармони Яздони фармонраво.
Ки донои ҳ индиш хонад асир
Сухан ҳ ои чарб ораду дилпазир.
[ 1-29 ]
Х УЛОСА
Ҳ аминро бояд гуфт, ки лексика яке аз қ исм ҳ ои асос ӣ ва
муњимтарини илми забон ба шумор рафта, дар бораи маънои
калима ва во ҳ ид ҳ ои фразеолог ӣ ба ҳ с мекунад. Мо дар кори хатмии
37](https://docx.uz/documents/775b57ea-a0db-486c-87a9-dc08a7e50c2f/page_37.png?v=1)
Мухтасар аз таърихи тадқиқи лексикаи «Шоҳнома»