Mulk ijarasi shartnomasi va uning turlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	44.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Mulk ijarasi shartnomasi va uning turlari

Купить

Mulk ijarasi shartnomasi va uning turlari.
Reja:
1. Mulk ijarasi shartnomasi tushunchasi va huquqiy belgilari
2. Mulk ijarasi shartnomasining mazmuni
3. Shartnoma shartlariii buzganlik uchun javobgarlik
4. Mulk ijarasi shartnomasining bekor bo‘lishi

1. Mulk ijarasi shartnomasi tushunchasi va huquqiy belgilari
Xozirgi bozor munosabatlariga o‘tish sharoitida mulk ijarasi bilan bog‘liq
munosabatlar tobora rivojlanib, uning ko‘lami yanada kengayib bormoqda.
Lekin ijara bozor iqtisodiyotiga o‘tish davrida kelib chiqadigan butunlay yangi
huquqiy munosabat emas, albatta. Ijara mamlakatimizda ilgari ham mavjud
bo‘lgan va u tegishli qonun-qoidalar bilan tartibga solib turilgan edi. Ammo bozor
iqtisodiyotiga o‘tish jarayoni mulk ijarasi bilan bog‘liq munosabatlarning yanada
kengayishiga sabab bo‘ldi. Endilikda ijara, ijarachi va ijaraga beruvchi degan
so‘zlar va tushunchalar kundalik turmushimizda keng qo‘llanilmoqda, chunki ijara
turmushimizning hamma sohalariga tobora chuqur kirib bormoqda.
Ijara bu mulk egasining ishlab chiqarish vositalari va boshqa buyumlarini muayyan
to‘lovlar evaziga vaqtincha foydalanish uchun boshqa birovga o‘zaro kelishuviga
muvofiq topshirishdir. Mulk egasi (ijara beruvchi) o‘z mulkini boshqa birovga
(ijarachiga) vaqtincha egalik qilish yoki foydalanish uchun beradi.
Ijara munosabatlarini ijaraga beruvchi ijaraga olingan ishlab chiqarish
vositalarining mulkdori bo‘lib qolaveradi. Ijarachi esa shartnomada ko‘rsatilgan
muddat davomida mulkdorning ba’zi huquqlarini oladi va buning uchun ijara
haqini to‘laydi. Shu bilan birga, ijarachi ijara faoliyati davomida ishlab chiqarish
vositalarining vaqtincha egasi, olingan mahsulot va daromadlarning esa mustaqil
egasi hisoblanadi.
Fuqarolik kodeksining 535-moddasida mulk ijarasi shartnomasiga quyidagicha
ta’rif berilgan: “Mulk ijarasi shartnomasi bo‘yicha ijaraga beruvchi ijaraga
oluvchiga haq evaziga mol-mulkni vaqtincha egalik qilish va foydalanish yoki
foydalanish uchun topshirish majburiyatini oladi”.
Ushbu ta’rifda mulk huquqi e’lementlarining bir egadan ikkinchi egaga o‘tishiga
qarab ijara shartnomasining ikki turini farqlash mumkin.

Ijaraga beruvchi ijaraga oluvchiga haq evaziga mol-mulkni vaqtincha egalik qilish
va foydalanish uchun topshirish majburiyatini oladi.
Ijaraga beruvchi ijaraga oluvchiga haq evaziga mol-mulkni vaqtincha faqat
foydalanish uchun topshirish majburiyatini oladi. Birinchisida ijaraga oluvchida
mulkka nisbatan egalik qilish va foydalanish huquqi mavjud bo‘lsa, ikkinchisida
esa faqat mulkdan foydalanish huquqigina mavjud bo‘ladi. Masalan, uy-joy egasi
o‘z yashab turgan uyga ijara shartnomasi asosida boshqa shaxslarning yashashlari
uchun faqat foydalanishga beradi.
Mulk ijarasi shartnomasining oldi-sotdi shartnomasidan farqlaydigan muhim
xususiyati har doim mulkni tasarruf etish huquqi mulkdor qo‘lida saqlanib qolishi
hisoblanadi.
Mulk ijarasi shartnomasiga quyidagi huquqiy belgilar xosdir.
Birinchidan, mulk ijarasi shartnomasi tuzilish payti va mazmuniga qarab
konsensual xarakterni o‘zida ifoda etadi. Chunki shartnoma taraflar o‘rtasida
kelishuvga erishilgan va qonun talab qilgan shaklda rasmiylashtirilgan paytdan
boshlab tuzilgan hisoblanadi.
Ikkinchidan, mulk ijarasi shartnomasi hamma vaqt haq baravariga tuziladi.
Ta’rifda keltirilganidek, ijaraga beruvchi ijaraga oluvchiga haq evaziga mol-
mulkni vaqtincha egalik qilish va foydalanish yoki foydalanish uchun topshirish
majburiyatini oladi.
Uchinchidan, mulk ijarasi shartnomasi taraflari o‘rtasida huquq va
majburiyatlarning o‘zaro taqsimlanishiga qarab, ikki tomonlama shartnomadir.
Bunda ijaraga beruvchida ham ijaraga oluvchida ham huquq va majburiyatlar
mavjud bo‘ladi.
Mulk ijarasi shartnomasida mulk huquqining quyidagi, ya’ni mulkni egallash va
foydalanish yoki faqat mulkdan foydalanish elementlarigina ijaraga beruvchidan
ijaraga oluvchiga o‘tadi. Mulkni tasarruf etish huquqi har doim mulkdor qo‘lida
saqlanib qoladi.

Mulk ijarasining ob’ekti. Mulk ijdarasining ob’ekti, ya’ni predmeti shartnomaning
muhim shartlaridan biri hisoblanadi. Fuqarolik kodeksining 537-moddasida mulk
ijarasining ob’ektlari ko‘rsatilgan bo‘lib, yer uchastkalari, yer osti boyliklari
joylashgan uchastkalar va boshqa alohida tabiiy ob’ektlar, korxonalar va boshqa
mulkiy komplekslar, binolar, inshootlar, uskunalar, transport vositalari va
foydalanish jarayonida o‘zining tabiiy xususiyatlarini yo‘qotmaydigan boshqa
ashyolar (iste’mol qilinmaydigan ashyolar) mulk ijarasiga berilishi mumkin.
Qonun hujjatlarida mulk ijarasiga berilishi mumkin bo‘lmagan yoki cheklangan
korxonalar turlari (guruhlari) va mol-mulk turlari belgilab qo‘yilishi mumkin.
Mulk ijarasi sharnomasida qanday mol-mulk ijaraga berilayotganligiga qarab
arenda yoki prokat deb atalishi mumkin. “Arenda” so‘zi ruschadan ijara degan
ma’noni anglatadi. Shunday ekan arenda mulk ijarasining ruscha nomlanishi
deyish mumkin. Prokat ham ijaraning bir turi. Bu ikki tushuncha o‘rtasidagi farq
ijaraga berilayotgan mol-mulkning turiga qarab aniqlanadi.
Agar bir joydan ikkinchi joyga ko‘chirish mumkin bo‘lmagan yoki ko‘chirilishi
juda katta mehnatni talab qiladigan, ko‘chirilishi natijasida o‘zining dastlabki
xususiyatlarini yo‘qotadigan ko‘chmas mulklar, ya’ni turarjoy bo‘lmagan binolar,
savdo binolari, omborlar ijaraga berilganda tuziladigan shartnomani odatda
«arenda shartnomasi» deyish mumkin.
Agar ijara ob’ekti bir joydan ikkinchi joyga ko‘chirilishi mumkin bo‘lgan va
fuqarolarning maishiy ehtiyojini qondirishga qaratilgan ashyolar, ya’ni sport
buyumlari, uy-ro‘zg‘or ashyolari va shunga o‘xshash boshqa mulklar ijaraga
berilganida «prokat» deb ataladi. Bunday atamalar huquqiy jixatdan bir-biridan
tubdan farq qilmaydi. Ammo mulkdan vaqtincha haq evaziga foydalanishda
bo‘ladigan munosabatlarni huquqiy jihatdan tartibga solishda ular o‘ziga xos
xususiyatga ega bo‘ladi.
Mulk ijarasi bilan prokat shartnomasi o‘rtasida ma’lum o‘xshash va farqli jihatlar
mavjud bo‘lib, ular quyidagilardan iborat.

Mulk ijarasi shartnomasining shakli. Qonunda mulk ijarasi shartnomasining
shakliga alohida ahamiyat berilgan. Agar mulk ijarasi shartnomasi bir yildan ortiq
muddatga tuzilishi mo‘ljallangan bo‘lsa, taraflardan birontasi yuridik shaxs
bo‘lgan hollarda esa, muddatidan qat’i nazar, yozma shaklda tuzilishi shart.
Ko‘chmas mulk ijarasi shartnomasi notarial guvohlantirilishi va davlat ro‘yxatidan
o‘tkazilishi lozim.
Mulk huquqining kelgusida ijarachiga o‘tishini nazarda tutuvchi mulk ijarasi
shartnomasi, bunday mulkning oldi-sotdi shartnomasi uchun nazarda tutilgan
shaklda tuziladi (FKning 539-moddasi).
Mulk ijarasi shartnomasida taraflar. Mulk ijarasi shartnomasida har doim taraf
sifatida ijaraga beruvchi va ijaraga oluvchi ishtirok etadi. Fuqarolik kodeksining
538-moddasida kimlar ijaraga beruvchi bo‘lishligi nazarda tutilgan, jumladan mol-
mulkini ijaraga berish huquqi shu mol-mulk egasiga tegishlidir. Qonun yoki
mulkdor tomonidan mol-mulkni ijaraga berish vakolati berilgan boshqa shaxslar
ham ijaraga beruvchi bo‘lishlari mumkin.
Ijaraga oluvchi o‘z faoliyatida zarur bo‘lgan mol-mulkni ehtiyojni qondirish
maqsadida haq evaziga vaqtincha o‘ziga olib turgan shaxsdir.
Ijara munosabatlarida taraflar sifatida, jismoniy va yuridik shaxslar, davlat, chet el
yuridik shaxslari, xorijiy davlatlar ishtirok etishi mumkin.
Mulk ijarasi shartnomasi muddati. Mulk ijarasi shartnomasi taraflar kelishuvi bilan
belgilanadigan muayyan muddatga tuziladi. Fuqarolik kodeksining 540-moddasiga
muvofiq, mulk ijarasi shartnomasi shartnomada belgilangan muddatga tuziladi.
Agar mulk ijarasining muddati shartnomada belgilanmagan bo‘lsa, shartnoma
nomuayyan muddatga tuzilgan hisoblanadi. Bunda taraflardan har biri boshqa
tarafni bir oy oldin, ko‘chmas mulk ijarasida esa - uch oy oldin yozma ravishda
ogohlantirib, istagan paytda shartnomadan voz kechishi mumkin. Qonun yoki
shartnomada nomuayyan muddatga tuzilgan mulk ijarasi shartnomasini bekor

qilish haqida oldindan ogohlantirishning boshqa muddatlari ham belgilab qo‘yilishi
mumkin.
Qonunda mulk ijarasining ayrim turlari uchun, shuningdek molmulkning ayrim
turlarini ijaraga olish uchun eng ko‘p (oxirgi) muddatlar belgilab qo‘yilishi
mumkin. Bunday hollarda, agar ijara muddati shartnomada belgilangan bo‘lmasa
va qonunda belgilangan oxirgi muddat tugagunicha taraflardan hech qaysisi
shartnomadan voz kechmasa, oxirgi muddat o‘tishi bilan shartnoma bekor bo‘ladi.
Qonunda belgilangan oxirgi muddatdan ortiq muddatga tuzilgan bunday mulk
ijarasi shartnomasi oxirgi muddatga teng muddatga tuzilgan hisoblanadi.
Fuqarolik kodeksining yuqoridagi normasi qoidalaridan kelib chiqib, mulk ijarasi
shartnomasi quyidagi muddatlarda tuzilishi mumkin.
1. Shartnomada belgilangan aniq muddatga.
2. Shartnomada ko‘rsatilmagan noaniq muddatga.
3. Qonunda mulk ijarasining ayrim turlari uchun, shuningdek molmulkning
ayrim turlarini ijaraga olish uchun belgilangan eng ko‘p (oxirgi) muddatga.
Garchi qonunda mulk ijarasi shartnomasi uchun turli muddatlar belgilansada
taraflar biri boshqa tarafni bir oy oldin, ko‘chmas mulk ijarasida esa - uch oy oldin
yozma ravishda ogohlantirib, istagan paytda shartnomadan voz kechishi mumkin.
O‘zbekiston Respublikasining amaldagi qonunchiligiga muvofiq, yerlarni ijaraga
berishning eng ko‘p muddati belgilangan, jumladan yerlar uzoq muddatli ijara
shartnomasi asosida o‘zga shaxsga berishning oxirgi muddati 50 yil qilib
belgilangan.

2. Mulk ijarasi shartnomasining mazmuni
Mulk ijarasi shartnomasining mazmunini taraflar o‘rtasida belgilanadigan huquq
va majburiyat tashkil etadi.

Mulk ijarasi shartnomasi bo‘yicha barcha muhim shartlari to‘g‘risida taraflar
o‘zaro kelishgan va qonun bilan talab qilingan shaklda rasmiylashtirilgan vaqtdan
boshlab tuzilgan deb hisoblanadi. Mulk ijarasi shartnomasining muhim shartlari
bo‘lib, shartnoma ob’ekti, shartnoma muddati va haqning miqdori, shuningdek
taraflarning shartnoma shartlarini buzganda qo‘llaniladigan javobgarliklar
hisoblanadi.
Tomonlar shartnoma shartlariga rozi bo‘lib o‘zaro kelishganlaridan va uni
belgilangan shaklda rasmiylashtirganlaridan so‘nggina ularda huquq va majburiyat
vujudga keladi.
Ijaraga beruvchi ashyoni muayyan muddatga foydalanish uchun ijaraga oluvchiga
berish majburiyatiga, ijaraga oluvchi shartnoma bo‘yicha kelishilgan ashyoni
o‘ziga topshirishni talab qilish huquqiga, ijaraga beruvchi buning uchun haq olish
huquqiga ega bo‘ladi, ijaraga oluvchi esa haq to‘lash majburiyatiga ega bo‘ladi.
Bunda huquq va majburiyatlar bir-biriga qarama-qarshidek ko‘rinsada ular bir
maqsad sari yo‘naltirilgan bo‘ladi. Fuqarolik kodeksining mulk ijarasini tartibga
soladigan normalarida taraflarning huquq va majburiyatlari tenglik asosida ishlab
chiqilgan. Xususan, bir tarafning huquqi qarshisida ikkinchi bir tarafning
majburiyati bo‘lishini va aksincha har bir burchli taraf o‘z qarshisida unga huquqi
bo‘lgan tarafni bo‘lishini talab etadi. Ijara shartnomasi taraflarining huquq va
majburiyatlari:
Fuqarolik kodeksining 541-moddasida ijaraga beruvchining quyidagi
majburiyatlari nazarda tutilgan.
- ijaraga beruvchi ijaraga oluvchiga mol-mulkni shartnoma shartlari va mol-
mulkning vazifasiga muvofiq holatda topshirmog‘i lozim;
- mol-mulkni topshirishga tayyorlash, shu jumladan topshirish
dalolatnomasini tuzish va imzolashga taqdim etish ijaraga beruvchining burchi
bo‘lib, uning hisobidan amalga oshiriladi;
- agarda shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan bo‘lmasa, mol-

mulk barcha mansub ashyolari va unga aloqador hujjatlar (texnik pasport, sifat
sertifikati va hokazolar) bilan birga ijaraga topshiriladi.
Mol-mulkning ijaraga topshirilishi bu mol-mulkka nisbatan uchinchi shaxslarning
huquqlari bekor bo‘lishi yoki o‘zgarishi uchun asos bo‘lmaydi.
Shartnoma tuzishda ijaraga beruvchi ijaraga oluvchini ijaraga topshirilayotgan
mol-mulkka nisbatan uchinchi shaxslarning barcha huquqlari (servitut, garov
huquqi va hokazolar) haqida ogohlantirishi lozim. Ijaraga beruvchi tomonidan bu
majburiyatning bajarilmasligi ijaraga oluvchiga mol-mulkdan foydalanganlik
uchun to‘lanadigan haqni kamaytirishni yoxud shartnomani bekor qilish va zararni
to‘lashni talab qilish huquqini beradi (FKning 543-moddasi).
Agar qonun hujjatlari yoki shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan
bo‘lmasa, ijaraga beruvchi ijaraga topshirilgan mol-mulkni o‘z hisobidan kapital
ta’mirlashi lozim.
Ijaraga oluvchi javobgar bo‘lmagan holatlar natijasida kelib chiqqan shoshilinch
zarurat tufayli o‘tkaziladigan ta’mirlashni ijaraga beruvchi o‘z hisobidan amalga
oshirishi shart.
Kapital ta’mirlash mulk ijarasi shartnomasida belgilangan muddatda, agar bu
muddat shartnomada belgilanmagan yoki shoshilinch zarurat tufayli o‘tkazilsa,
oqilona muddatda amalga oshirilmog‘i lozim.
Ijaraga beruvchining kapital ta’mirlash majburiyatini bajarmasligi ijaraga
oluvchiga o‘z hohishiga ko‘ra:
shartnomada belgilangan yoxud shoshilinch zarurat taqozo etayotgan kapital
ta’mirlashni amalga oshirib, ta’mirlash qiymatini ijaraga beruvchidan undirib olish
yoxud mol-mulkdan foydalanganlik uchun to‘lanadigan haq hisobiga o‘tkazish;
haqni tegishincha kamaytirishni talab qilish;
shartnomani muddatidan oldin bekor qilish va zararning qoplanishini talab qilish
huquqini beradi (FKning 547-moddasi).

Ijaraga oluvchi mol-mulkdan shartnoma shartlariga muvofiq, agar bunday shartlar
shartnomada belgilangan bo‘lmasa – mol-mulkning vazifasiga muvofiq
foydalanishi lozim.
Agar ijaraga beruvchining yozma ogohlantirishiga qaramay, ijaraga oluvchi mol-
mulkdan shartnoma shartlariga yoki mol-mulkning vazifasiga nomuvofiq
foydalansa, ijaraga beruvchi shartnomani muddatidan oldin bekor qilishni va
zararning qoplanishini talab qilishga haqli (FKning 545-moddasi).
Mol-mulkdan foydalanganlik uchun haq to‘lash ijaraga oluvchining asosiy
majburiyatlaridan biri bo‘lib, Fuqarolik kodeksining 544moddasida nazarda
tutilgan. Unga ko‘ra, ijaraga oluvchi mol-mulkdan foydalanganlik uchun haqni o‘z
vaqtida to‘lab turishi shart.
Mol-mulkdan foydalanganlik uchun haq to‘lash tartibi, shartlari va muddatlari
mulk ijarasi shartnomasi bilan belgilanadi. Bular shartnomada belgilanmagan
hollarda odatda xuddi shunday mol-mulkni o‘xshash holatlarda ijaraga berishda
qo‘llaniladigan tartib, shartlar va muddatlar belgilangan deb hisoblanadi.
Mol-mulkdan foydalanganlik uchun haq ijaraga olingan barcha molmulk uchun
yaxlit holda yoki uning har bir tarkibiy qismi uchun alohidaalohida holda quyidagi
ko‘rinishlarda belgilanadi:
vaqti-vaqti bilan yoki bir yo‘la to‘lanadigan qat’iy summada belgilangan to‘lovlar
tariqasida;
ijaraga olingan mol-mulkdan foydalanish natijasida olingan mahsulot, mevalar
yoki daromadlarning belgilangan ulushi tariqasida;
ijaraga oluvchi tomonidan ko‘rsatiladigan ma’lum xizmatlar tariqasida;
ijaraga oluvchi tomonidan ijaraga beruvchiga shartnomada kelishilgan ashyoni
mulk qilib yoki ijaraga topshirish tariqasida;
ijaraga olingan mol-mulkni yaxshilash bo‘yicha shartnomada kelishilgan
xarajatlarni ijaraga oluvchi zimmasiga yuklash tariqasida.

Taraflar mulk ijarasi shartnomasida mol-mulkdan foydalanganlik uchun FKning
544-moddasining uchinchi qismida ko‘rsatib o‘tilgan haq shakllarini aralash
amalga oshirishni yoki haq to‘lashning boshqa shakllarini nazarda tutishlari
mumkin.
Agar mulk ijarasi shartnomasida boshqacha tartib nazarda tutilgan bo‘lmasa, mol-
mulkdan foydalanganlik uchun to‘lanadigan haq miqdori shartnomada belgilangan
muddatlarda, biroq bir yilda ko‘pi bilan bir marta taraflarning kelishuvi bilan
o‘zgartirilishi mumkin. Qonun hujjatlarida mulk ijarasining ayrim turlari uchun,
shuningdek ayrim mol-mulk turlarining ijarasi uchun haq miqdorini qayta ko‘rib
chiqishning boshqacha eng kam muddatlari nazarda tutilishi mumkin.
Agar qonun hujjatlarida boshqacha tartib nazarda tutilgan bo‘lmasa, ijaraga
oluvchi o‘zi javobgar bo‘lmagan holatlarga ko‘ra, shartnomada nazarda tutilgan
foydalanish shartlari yoki mol-mulkning holati jiddiy yomonlashgan bo‘lsa, u mol-
mulkdan foydalanganlik uchun ijara haqini tegishli ravishda kamaytirishni talab
qilishga haqli.
Agar shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan bo‘lmasa, molmulkdan
foydalanganlik uchun ijara haqini to‘lash muddatlari ijaraga oluvchi tomonidan
jiddiy buzilgan taqdirda, ijaraga beruvchi undan ijara haqini muddatidan oldin,
ijaraga beruvchi belgilagan muddatda, shuningdek, ijaraga beruvchi mol-mulkdan
foydalanganlik uchun ko‘pi bilan ikki muddatning haqini muddatidan oldin
to‘lashni talab qilishga haqli.
Ijaraga oluvchining qonun hujjatlari bilan belgilanadigan huquqlaridan biri bu
ijaraga olingan mol-mulkni tasarruf qilishdir. Bu haqda Fuqarolik kodeksining
546-moddasida quyidagicha qoida nazarda tutilgan. Agar Fuqarolik kodeksida,
boshqa qonun hujjatlarida boshqacha tartib belgilangan bo‘lmasa, ijaraga oluvchi
ijaraga olingan mol-mulkni ijaraga beruvchining roziligi bilan ikkilamchi ijaraga
(qo‘shimcha ijaraga) topshirishga, mulk ijarasi shartnomasi bo‘yicha o‘z huquq va
majburiyatlarini boshqa shaxsga o‘tkazishga (qayta ijara), ijaraga olingan mol-
mulkni tekin foydalanish uchun berishga, shuningdek bu huquqlarini garovga

qo‘yishga va ularni xo‘jalik shirkatlari va jamiyatlari ustav fondiga (kapitaliga)
hissa sifatida yoki ishlab chiqarish kooperativiga pay badali sifatida topshirishga
haqli. Ko‘rsatib o‘tilgan hollarda ijaraga oluvchi shartnoma bo‘yicha ijaraga
beruvchi oldida javobgar bo‘lib qolaveradi, qayta ijara bundan mustasno. Mol-
mulkni boshqa shaxslarga topshirish haqidagi shartnoma ijara shartnomasining
amal qilish muddatidan ortiq muddatga tuzilishi mumkin emas.
Agar qonun hujjatlarida boshqacha tartib belgilangan bo‘lmasa, ijaraga olingan
mol-mulkni ikkilamchi ijaraga topshirish haqidagi shartnomaga nisbatan mulk
ijarasi shartnomasi haqidagi qoidalar qo‘llaniladi.
Agarda qonun yoki shartnomada boshqacha tartib belgilangan bo‘lmasa, ijaraga
oluvchi mol-mulkni yaxshi holda saqlashi, uni o‘z hisobidan joriy ta’mirlashi va
saqlash bo‘yicha boshqa xarajatlarni qilishi lozim (FKning 548-moddasi).
3.Shartnoma shartlariii buzganlik uchun javobgarlik
Taraflarning javobgarligi qonun yoki shartnoma bilan belgilanadi. Jumladan,
O‘zbekiston Respublikasining «Ijara to‘g‘risida»gi Qonunining 32-moddasida
taraflarning javobgarligi belgilangan. Jumladan, shartnoma tuzish tartibini va
shartlarini buzishda, shartnoma majburiyatlarini bajarmaslikda shartnomani bir
tomonlama o‘zgartirishda yoki bekor qilishda, shartnomani o‘zgartirish va
to‘xtatish tartibi hamda shartlarini buzishda aybdor taraf, shuningdek, davlat
idoralarining mansabdor shaxslari qonunda belgilanganidek javobgarlikka
tortiladilar.
Yuridik shaxslar va fuqarolar o‘zlari yetkazgan zararni, shu jumladan, boy berilgan
foydani O‘zbekiston Respublikasi Qonunlarida belgilangan tartibda to‘lashlari
shart deb ko‘rsatilgan. Fuqarolik kodeksining 541moddasi 3-4-qismlarida ijaraga
oluvchiga ijara mol-mulkini to‘liq va o‘z vaqtida topshirmaganlik uchun ijaraga
beruvchining javobgarligi belgilangan. Unga ko‘ra:
- agarda shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan bo‘lmasa, molmulk
barcha mansub ashyolari va unga aloqador hujjatlar (texnik pasport, sifat sertifikati

va hokazolar) bilan birga ijaraga topshiriladi. Agarda bunday mansub ashyolar va
hujjatlar topshirilgan bo‘lmasa va ularsiz ijaraga oluvchi mol-mulkdan uning o‘z
vazifasi bo‘yicha foydalana olmasa yoxud shartnoma tuzish paytida mo‘ljallashga
haqli bo‘lgan ancha narsasidan mahrum bo‘lsa, u ijaraga beruvchidan bunday
mansub ashyolar va hujjatlarni topshirishni yoxud shartnomani bekor qilishni,
shuningdek zararni qoplashni talab qilishga haqli.
- agar ijaraga beruvchi ijaraga oluvchiga ijaraga berilgan molmulkni
shartnomada ko‘rsatilgan muddatda, basharti shartnomada bunday muddat
ko‘rsatilgan bo‘lmasa, oqilona muddatda topshirmagan bo‘lsa, ijaraga oluvchi
Fuqarolik kodeksning 331-moddasiga muvofiq bu mol-mulkni undan talab qilib
olish va ijroning kechikkanligi tufayli yetkazilgan zararni qoplashni talab qilish
yoki shartnomani bekor qilish va uning bajarilmaganligi sababli yetkazilgan
zararni qoplashni talab qilish huquqiga ega.
Shuningdek, Fuqarolik kodeksining 542-moddasiga muvofiq ijaraga topshirilgan
mol-mulkdagi kamchiliklar uchun ijaraga beruvchining javobgarligi quyidagicha
belgilangan.
Ijaraga beruvchi ijaraga topshirilgan mol-mulkning undan foydalanishga to‘liq
yoki qisman to‘sqinlik qiladigan kamchiliklari uchun, xatto u shartnoma tuzish
vaqtida bular haqida bilmagan bo‘lsa ham, javobgardir. Bunday kamchiliklar
aniqlanganda ijarachi o‘z xohishiga ko‘ra:
- ijaraga beruvchidan yo mol-mulkdagi kamchiliklarni tekinga bartaraf etishni
yoki mol-mulkdan foydalanganlik haqini mutanosib kamaytirishni yoxud mol-
mulkdagi kamchiliklarni bartaraf etish uchun qilgan o‘z xarajatlarini qoplashni
talab qilishga;
- ijaraga beruvchini oldindan ogohlantirgan holda o‘sha kamchiliklarni
bartaraf etishga sarflagan xarajatlari summasini molmulkdan foydalanganlik uchun
to‘lanadigan haqdan bevosita chegirib qolishga;
- shartnomani muddatidan oldin bekor qilishni talab qilishga haqli.

Ijaraga oluvchining talablaridan yoki uning mol-mulkdagi kamchiliklarni ijaraga
beruvchi hisobidan bartaraf etish niyatidan xabardor qilingan ijaraga beruvchi
ijaraga topshirilgan mol-mulkni tegishli holatda bo‘lgan boshqa shunday mol-mulk
bilan darhol almashtirib berishi yoki mol-mulkdagi kamchilikni tekinga bartaraf
etishi mumkin.
Agar ijaraga oluvchining talablarini qanoatlantirish yoxud uning kamchiliklarni
bartaraf etish xarajatlarini mol-mulkdan foydalanganlik uchun to‘lanadigan haqdan
chegirib qolishi ijaraga oluvchi ko‘rgan zararni qoplamasa, u zararning
qoplanmagan qismini to‘lashni talab qilishga haqli.
Shartnoma tuzish vaqtida ijaraga beruvchi oldindan aytib qo‘ygan yoki ijaraga
oluvchiga oldindan ma’lum bo‘lgan yoxud shartnomani tuzishda yoki mol-mulkni
ijaraga topshirish paytida uni ko‘zdan kechirganda yoxud uning sozligini
tekshirganda ijaraga oluvchi aniqlashi kerak bo‘lgan kamchiliklar uchun ijaraga
beruvchi javobgar bo‘lmaydi.
Korxona va tashkilotlar o‘rtasidagi munosabatlarda kechiktirilgan ijroni qabul
qilishdan bosh tortishga faqat qonun va shartnomada belgilangan hollarda yo‘l
qo‘yiladi.
Shuningdek, agar ijaraga beruvchining yozma ogohlantirishiga qaramay, ijaraga
oluvchi mol-mulkdan shartnoma shartlariga yoki mol-mulkning vazifasiga
nomuvofiq foydalansa, ijaraga beruvchi shartnomani muddatidan oldin bekor
qilishni va zararning qoplanishini talab qilishga haqli (FKning 545-moddasi 2-
qismi).
Ijaraga oluvchi shartnoma muddati tugashi bilan ijaraga olingan mol-mulkni o‘ziga
topshirilgan holatda, normal eskirishini hisobga olib yoki shartnomada belgilangan
holatda qaytarishi lozim.
Agar ijaraga oluvchi ijaraga olgan mol-mulkni qaytarmasa yoki kechiqib qaytarsa,
kechiktirib qaytarilgan barcha vaqt uchun ijara haqini to‘lashni ijaraga beruvchi

talab qilishga haqli. Bu haq ijaraga beruvchining ko‘rgan zararini qoplamagan
taqdirda, zararni to‘lashni talab qilishga haqli.
Ijaraga olingan mol-mulk o‘z vaqtida qaytarilmaganligi uchun shartnomada
neustoyka undirish nazarda tutilgan taqdirda, agar shartnomada boshqacha tartib
belgilangan bo‘lmasa, neustoykadan tashqari zarar to‘liq miqdorda undirilishi
mumkin. (FKning 554-moddasi).

4. Mulk ijarasi shartnomasining bekor bo‘lishi
Mulk ijarasi shartnomasi shartnoma muddati tugab, ijara mulki qaytarilishi bilan
bekor bo‘ladi. Ayrim hollarda shartnoma ijaraga beruvchining talabi bilan ham
ijaraga oluvchining talabi bilan ham bekor bo‘lishi mumkin. Jumladan, Fuqarolik
kodeksining 551-moddasida belgilanganidek, mulk ijarasi shartnomasi ijaraga
beruvchining talabi bilan sud tomonidan muddatidan oldin bekor qilinishi mumkin,
agar ijaraga oluvchi:
ijaraga beruvchining yozma ogohlantirishiga qaramasdan molmulkdan shartnoma
shartlarini yoki mol-mulkning vazifalarini jiddiy ravishda buzgan yoxud bir necha
marta buzgan holda foydalansa;
mol-mulkni jiddiy yomonlashtirsa;
shartnomada belgilangan to‘lov muddatini ketma-ket ikki martadan ortiq buzib,
mol-mulkdan foydalanganlik uchun haq to‘lamasa;
qonun hujjatlariga yoki shartnomaga muvofiq kapital ta’mirlash ishlarini bajarish
ijaraga oluvchi zimmasidagi majburiyat bo‘lgan hollarda shartnomada belgilangan
muddatlarda, shartnomada bunday muddat belgilangan bo‘lmasa, oqilona
muddatlarda mol-mulkni kapital ta’mirlashni amalga oshirmasa.
Mulk ijarasi shartnomasida Fuqarolik kodeksning 382-moddasi ikkinchi qismiga
muvofiq ijaraga beruvchining talabi bilan shartnomani muddatidan oldin bekor
qilishning boshqa asoslari ham belgilanishi mumkin.

Ijaraga beruvchi ijaraga oluvchini yozma ravishda ogohlantirganidan va unga o‘z
majburiyatlarini bajarish uchun imkoniyat berganidan keyingina shartnoma
muddatidan oldin bekor qilinishini talab qilishga haqli.
Ijaraga oluvchining talabi bilan esa mulk ijarasi shartnomasi sud tomonidan
muddatidan oldin bekor qilinishi mumkin, agar:
ijaraga beruvchi mol-mulkni foydalanish uchun ijaraga oluvchiga bermasa yoki
mol-mulkdan shartnoma shartlariga yoxud mol-mulkning vazifasiga muvofiq
foydalanishga to‘sqinlik qilsa;
ijaraga oluvchiga topshirilgan mol-mulkda undan foydalanishga to‘sqinlik
qiladigan kamchiliklar bo‘lib, ularni ijaraga beruvchi shartnoma tuzish vaqtida
aytib o‘tmagan, ijaraga oluvchiga oldindan ma’lum bo‘lmagan va shartnoma
tuzayotganda mol-mulkni ko‘zdan kechirish yoxud uning sozligini tekshirish
vaqtida aniqlanishi mumkin bo‘lmagan bo‘lsa;
ijaraga beruvchi shartnomada belgilangan muddatlarda, agarda shartnomada
muddat belgilangan bo‘lmasa, oqilona muddatlarda o‘z zimmasidagi mol-mulkni
kapital ta’mirlash majburiyatini bajarmasa;
ijaraga oluvchi javobgar bo‘lmagan holatlar tufayli mol-mulk foydalanishga
yaroqsiz bo‘lib qolsa.
Mulk ijarasi shartnomasida Fuqarolik kodeks 382-moddasining ikkinchi qismiga
muvofiq ijaraga oluvchining talabi bilan shartnomani muddatidan oldin bekor
qilishning boshqa asoslari ham belgilanishi mumkin.
Agar mulk ijarasi shartnomasida boshqacha tartib nazarda tutilgan bo‘lmasa, mulk
ijarasi shartnomasining muddatidan oldin bekor qilinishi unga muvofiq tuzilgan
ikkilamchi ijara shartnomasining bekor bo‘lishiga olib keladi. Bu holda ikkilamchi
ijaraga oluvchi ikkilamchi ijaraning qolgan muddati davomida ikkilamchi ijara
shartnomasiga muvofiq o‘zi foydalanib kelgan mol-mulkni bekor bo‘lgan mulk
ijarasi shartnomasining tegishli shartlari asosida ijaraga olish haqida shartnoma
tuzishi mumkin.

Agar mulk ijarasi shartnomasi qonun hujjatlaridan nazarda tutilgan asoslar
bo‘yicha haqiqiy emas deb topilsa, unga muvofiq tuzilgan ikkilamchi ijara
shartnomalari ham haqiqiy emas deb topiladi (FKning 550-moddasi).
Fuqarolik qonun hujjatlari ijara shartnomasi bekor qilinganidan keyin insofli,
ijaraga olinga mulkdan oqilona foydalangan ijaraga oluvchilarning huquqlarini
himoya qilish va ularga muayyan imtiyozlar yaratib berish haqidagi qoidalarni
o‘zida mujassam etadi. Fikrimizning isboti sifatida Fuqarolik kodeksining 553-
moddasiga murojaat etamiz.
Agarda qonun yoki shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan bo‘lmasa, o‘z
majburiyatlarini lozim darajada bajargan ijaraga oluvchi shartnoma muddati
tugaganidan keyin yangi muddatga mulk ijarasi shartnomasini tuzishda sharoitlar
teng bo‘lgan hollarda boshqa shaxslarga nisbatan imtiyozli huquqqa ega bo‘ladi.
Ijaraga oluvchi ijaraga beruvchini mulk ijarasi shartnomasida belgilangan
muddatda, agar shartnomada bunday muddat belgilangan bo‘lmasa, shartnomaning
amal qilishi tamom bo‘lguncha oqilona muddatda bunday shartnomani tuzish istagi
haqida yozma ravishda ogohlantirishi lozim. Mulk ijarasi shartnomasini yangi
muddatga tuzishda shartnoma shartlari taraflarning kelishuvi asosida o‘zgartirilishi
mumkin. Agar ijaraga beruvchi ijaraga oluvchi bilan yangi muddatga shartnoma
tuzishni rad etsa-yu, ammo u bilan tuzilgan shartnoma muddati tugaganidan keyin
bir yil ichida boshqa shaxs bilan mulk ijarasi shartnomasini tuzsa, ijaraga oluvchi
o‘z xohishiga ko‘ra yo tuzilgan shartnoma bo‘yicha huquq va majburiyatlar o‘ziga
o‘tkazilishini va o‘zi bilan shartnomani yangilashni rad etish oqibatida o‘ziga
yetkazilgan zararning to‘lanishini yoki faqat zararning o‘zi to‘lanishini sud orqali
talab qilishga haqli.
Agar mulk ijarasi shartnomasining muddati tamom bo‘lganidan keyin ham ijaraga
oluvchi mulkdan foydalanishni davom ettirsa va ijaraga beruvchi bunga e’tiroz
bildirmagan bo‘lsa, shartnoma avvalgi shartlar asosida noma’lum muddatga
qaytadan tuzilgan hisoblanadi.

Ijaraga olingan mol-mulkni yaxshilash oqibatlari va sotib olish. Fuqarolik
kodeksining 555-moddasiga muvofiq, agarda mulk ijarasi shartnomasida
boshqacha tartib nazarda tutilgan bo‘lmasa, ijaraga oluvchi tomonidan mol-
mulkning ajratib olsa bo‘ladigan tarzda yaxshilanishi uning mulki hisoblanadi.
Ijaraga oluvchi ijaraga olingan mol-mulkni o‘z mablag‘lari hisobidan va ijaraga
beruvchining roziligi bilan yaxshilagan, bu yaxshilashni molmulkka zarar
yetkazmagan holda ajratib olish mumkin bo‘lmagan taqdirda, ijaraga oluvchi
shartnoma bekor bo‘lganidan keyin, agar shartnomada boshqacha tartib nazarda
tutilmagan bo‘lsa, bu yaxshilashlar qiymatini to‘lashni talab qilish huquqiga ega.
Agar qonunda boshqacha tartib nazarda tutilmagan bo‘lsa, ijaraga oluvchi
tomonidan ijaraga beruvchining roziligisiz amalga oshirilgan va ijaraga berilgan
mol-mulkdan ajratib olib bo‘lmaydigan yaxshilashlarning qiymati to‘lanmaydi.
Ijaraga olingan mol-mulkdan amortizatsiya ajratmalari hisobiga amalga oshirilgan,
mol-mulkdan ajratib olish mumkin bo‘lgan va mumkin bo‘lmagan yaxshilashlar
ijaraga beruvchining mulki bo‘ladi.
Ijara shartnomasining yana bir muhim xususiyati shundaki, ijarachi ijaraga olingan
mulkni sotib olishi ham mumkin. Fuqarolik kodeksining 556-moddasida
belgilanishicha, mulk ijarasi shartnomasida ijaraga olingan mol-mulk ijara
shartnomasining muddati tamom bo‘lganidan keyin yoki tamom bo‘lmasdan oldin
ijaraga oluvchi shartnomada kelishilgan sotib olish baxosining hammasini to‘lagan
taqdirda uning mulkiga aylanishi nazarda tutilishi mumkin.
“Ijara to‘g‘risida”gi qonunning 18-moddasida ham ijaraga olingan mulkni sotib
olish to‘g‘risidagi qoida nazarda tutilgan ijarachi ijaraga olingan mulkni ijaraga
beruvchining roziligi bilan to‘la yoki qisman sotib olishi mumkin, yer va boshqa
tabiiy resurslar bundan mustasnodir. Davlat mol-mulki O‘zbekiston Respublikasi
qonunlariga muvofiq tarzda sotib olinadi.
Agar ijaraga olingan mol-mulkni sotib olish sharti shartnomada nazarda tutilmagan
bo‘lsa, u taraflarning qo‘shimcha kelishuvi bilan belgilanishi mumkin, bunda

taraflar mol-mulkdan foydalanganlik uchun ilgari to‘langan haqni harid narxiga
kiritish to‘g‘risida kelishishga haqlidirlar.
Qonunlarda ijaraga olingan mol-mulkni sotib olishni taqiqlash hollari belgilab
qo‘yilishi mumkin (FKning 556-moddasi).
Mulkni sotib olish haqida shartnoma tuziladi. Sotib olish shartnomasida sotib
olinayotgan mol-mulkning turi va baxosi, sotib olish shakllari va manbalari, sotib
olish tartibi va muddatlari, sotib olishda uchinchi shaxslarning, jumladan,
kreditorlarning qatnashuvi, kafolatlar, sotib olinayotgan mol-mulkning sifati va
boshqa qoidalar belgilab qo‘yilishi mumkin.
Sotib olish bilan bog‘liq shartnomani tomonlar bajarmaganligi yoki lozim darajada
bajarmaganligi, shartnomani bir tomonlama bekor qilganligi uchun O‘zbekiston
Respublikasi qonunlarida va tuzilgan ana shu shartnomada belgilab qo‘yilgan
tarzda javobgar bo‘ladilar.
Sotib olish shartnomasini tuzish va uni bajarish bilan bog‘liq nizolar tegishli sud
tomonidan hal qilinadi.
Foydalanilgan Adabiyutlar
1.Fukarolik kodeksi
2.Fukarolik xukuki 2-kism M.Abdusalomov.
3.Fukarolik Xukuki 1-kism I.Zokirov.

Mulk ijarasi shartnomasi va uning turlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish