Mulkchilikning turli shakllaridagi xo‘jalik yurituvchi subyektlar moliyasi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	42.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Mulkchilikning turli shakllaridagi xo‘jalik yurituvchi subyektlar moliyasi

Купить

MULKCHILIKNING TURLI SHAKLLARIDAGI XO ’ JALIK
YURITUVCHI SUBYEKTLAR MOLIYASI
Reja:
1.Faoliyatning turli sohalarida moliyaning amal qilish xususiyatlari .
2. Tijorat faoliyati bilan shug ’ ullanuvchi korxonalar moliyasi .
3. Notijorat faoliyat bilan shug ’ ullanuvchi korxonalar moliyasi .
4. Jamoat tashkilotlari moliyasi .

1. Faoliyatning turli sohalarida moliyaning amal qilish xususiyatlar i
Korxona moliyasi – bu iqtisodiy pul munosabatlarni pul xarakati
mobaynida vujudga kelib turli xil pul fondlarini hosil qilishni bildiradi.
Korxonalar sof foydasini pul fondlariga sarflaydi. Korxonaning fond
bozorlari bilan bo’ladigan munosabatlari turli xildagi fondlarni hosil qilish,
ularni shakllantirish va foydalanishdan iborat. Ustav fondiga korxonaning
asosiy vositalari va aylanish mablag’lari shakllanadi. Bu korxonaning o’z
mablag’larining asosiy manbasi hisoblanadi.
H issadorlik jamiyatida ustav fondi chiqariladigan barcha aksiyalar
qiymati bilan teng bo’lishi lozim. Ish natijasiga ko’ra ustav fondi miqdorini
ko’payishi yoki kamayishi mumkin, ya’ni qo’shimcha aksiyalar chiqarish
yoki ularning nominal qiymatini oshirish orqali ustav fondi ko’payishi
mumkin. Muomaladan aksiyalarni qaytarib olish tufayli esa ustav fondini
kamaytirish mumkin.
Ustav fondi – korxonalarning o’z mablag’larining manbai hisoblanadi.
Bundan tashqari korxonalarning ustav fondi asosiy vositalarni qayta baholash
hisobiga, aksiyalarni nominal qiymatidan ko’ra baland narxda sotish
hisobiga, ishlab chiqarishga bepul asosiy vositalarni sotib olish hisobiga
ko’payishi mumkin.
Zahira fondi – bu fond foydadan ajratmalar hisobiga tash k il qilinadi.
Fondning asosiy maqsadi bo’lib, favqulodda zararlarni qoplash, aksiyalarni
qayta sotib olish hisoblanadi.
Jamg ’ arma fondi – bu korxonalarning ishlab chiqarishni kengaytirish
va rivojlantirish uchun mo’ljallangan. Bu fond o’z oldiga qo’ygan maqsadiga
erishish uchun investisiya fondidan va amortizasiya fondidan foydalanadi.
Ijtimoiy ishlab chiqarishning hammasi o’zida sarflanayotgan mehnat
xarakteriga asoslanib ikki yirik sohaga ajraladi:

- moddiy ishlab chiqarish;
- nomoddiy ishlab chiqarish.
Birinchi sohaning xususiyati – bu tovar ishlab chiqarishdir, ikkinchi
sohaning o’ziga xos xususiyati – bu turli xizmatlar (ijtimoiy, maishiy va
boshqalar) ko’rsatishdir. Moddiy ishlab chiqarishni tashkiliy tuzulmasining
asosi bo’lib korxonalar, birlashmalar, assotsiasiyalar tashkil etadi, noishlab
chiqarish sohasida esa, muassasalar, tashkilotlar va boshqa tuzulmalar
faoliyat ko’rsatadi.
Moddiy ishlab chiqarish sohalarida turli xarakterli moliyaviy
munosabatlar vujudga keladi. Shu asosda, tashkil etilgan bir maqsadga
yo’naltirilgan pul fondlari xususiyatini inobatga olganda, moliyaviy
munosabatlar tizimida bir turdagi pul munosabatlarga nisbatan quyidagi
guruhlarni birlashtirish mumkin.
– moddiy ishlab chiqarishning xo’jalik bo’linmalarida birlamchi
daromadlarni shakllantirish, xo’jalik ichidagi maqsadli fondlar - nizom fondi,
ishlab chiqarishni rivojlantirish fondi, rag’batlantirish fondi va boshqalarni
tashkil etish va foydalanish bilan bog’liq bo’lgan. Ulardan bir qismi ishlab
chiqarish, ikkinchi qismi ta’minot ehtiyojlarni qondirish uchun ishlatiladi;
– turli korxonalar orasida vujudga keladigan munosabatlar, agar bu
munosabatlar taqsimlash xarakteriga ega bo’lsa, lekin almashtirishga xizmat
qiluvchi emas. Bu pul munosabatlari asosidagi moliyaviy resurslarni harakati
fond shaklida emas, balki, shartnomalar bo’yicha jarimalar olish yoki to’lash,
turli birlashmalar qatnashchilarini badal to’lovlarini to’lashi, ishlab chiqarish
jarayonlarini kooperatsiyalashdan tushgan foydani taqsimlashda ularni
ishtirok etishi, aksiya va obligatsiyalarga mablag’larni investisiyalash va ular
bo’yicha dividendlar va foizlar olish va h. k. ;

– turli sug’urta fondlarini tashkil etish va foydalanish bilan bog’liq
bo’lgan moddiy ishlab chiqarish korxonalari va sug’urta tashkilotlari
o’rtasida vujudga keladigan moliyaviy munosabatlar;
– bank ssudalarini olish va qoplash, ular bo’yicha foizlar to’lash hamda
ma’lum to’lov evaziga vaqtincha foydalanish uchun bo’sh pul mablag’larini
banklarga berish bilan bog’liq bo’lgan korxonalar va banklar o’rtasida
vujudga keladigan munosabatlar;
– byudjet va byudjetdan tashqari fondlarni tashkil etish va foydalanish
bilan bog’liq bo’lgan moddiy ishlab chiqarish va davlat o’rtasida vujudga
keladigan munosabatlar. Moliyaviy munosabatlarning bu guruhi byudjetga,
byudjetdan tashqari fondlarga to’lovlar, byudjetdan moliyalashtirish va h. k.;
– korxonalar bilan ularning yuqori boshqaruv tuzulmalari orasida
vujudga keladigan munosabatlar. Bunga "vertikal" o’zaro bog’liqlik deyiladi,
tarmoq ichki chegaralarida saqlanib qolgan moliyaviy resurslarning qayta
taqsimlanishi.
Yuqorida ko’rsatilgan pul munosabatlari korxonalar moliyasining
mazmunini hosil qilib, xo’jalik subyektlarining jamg’armalarini va pul
daromadlarini tashkil etish, foydalanish va ularni moliya-bank tizimining
majburiyatlarini bajarish uchun, kengaytirilgan takror ishlab chiqarish
xarajatlarini moliyalashtirish, ishchilarni moddiy rag’batlantirish va ijtimoiy
xizmat ko’rsatish bilan bog’liq bo’lgan pul munosabatlari deb aniqlash
mumkin.
Mulkchilikning turli shakllari, tarmoqlarning xususiyatlari, iqlimiy-
tabiat omillarning mavjudligi ham moliyaviy o’zaro bog’liqliklarni ko’p
qirrali qilib, ta’sirini o’tkazadi. Bu asosda moddiy ishlab chiqarishda
moliyaviy munosabatlarning ko’p qirraligi, usullarini turli-tumanligidan
dalolat beradi.

Ishlab chiqarishning moddiy asosi – bu ishlab chiqarish fondlaridir.
Ularni olish, yangilash va kengaytirish uchun korxona zarur bo’lgan
moliyaviy resurslarga ega bo’lishi va maqsadli pul fondlarini tashkil etishi
kerak. Maqsadli pul fondlari ishlab chiqarish fondlarini aylanishida xizmat
qiladi va ularni uzluksizligini ta’minlaydi. Bu holat, ishlab chiqarish
fondlarini tashkil etish, doim to’ldirish va ko’paytirish jarayonlarini
ifodalaydi.
Ishlab chiqarish natijasida yaratilgan qiymat sotilgandan so’ng
taqsimlanadi. Shu taqsimlanish jarayonida ish haqi fondini tashkil etish, sof
daromadni taqsimlash va sarflash uchun moliyaviy munosabatlar vujudga
keladi. Sof daromad faqatgina moddiy ishlab chiqarishda emas, balki
nomoddiy ishlab chiqarishda ham bir nechta pul fondlarini tashkil etilishida
manba bo’lib, taqsimlanish jarayonida moliyaviy munosabatlarning
murakkab birikmalarini vujudga keltiradi.
Foyda shaklini olgan sof daromad hisobiga, moddiy ishlab chiqarish
sohalarida, ishlab chiqarishni kengaytirish, uni moddiy-texnika bazasini
rivojlantirish uchun zarur bo’lgan ishlab chiqarish fondi, ishchi-xodimlarni
moddiy rag’batlantirish uchun belgilangan iste’mol fondi, zahira va rezerv
fondi tashkil etiladi. Sof daromad umumdavlat pul fondlarini (byudjet,
Pensiya fondi va boshqalar) tashkil etilishida, soliq to’lovlari va boshqa
shakllarda manba bo’lib xizmat qiladi. Shunday qilib, moddiy ishlab
chiqarishda tashkil etilgan moliyaviy resurslar xalq xo’jaligini boshqa
bo’g’inlarida pul fondlarini tashkil etish uchun ishlatiladi. Bu esa, butun
davlatni moliyaviy tizimini boshlang’ich asosi bo’lib xizmat qiladi va
moddiy ishlab chiqarish moliyasining xususiyatini ifodalaydi. Turli xil
ehtiyojlarni qondirish imkoniyati, mamlakatning umumiy moliyaviy holati
aynan moddiy ishlab chiqarish moliyasining holatiga bog’liqdir.

Moliya, shuningdek ayirboshlash va iste’molga o’z ta’sirini o’tkazishi
mumkin. Bu maqsadli pul fondlari orqali amalga oshiriladi. Ularning
miqdori, tashkil etish shartlari va tartibi, foydalanish tamoyillari ayirboshlash
va iste’mol sohalarini talablarini hisobga olgan holda o’zgaradi. Bu
xususiyat, iqtisodiy rag’batlantirish sifatida, moliya bilan foydalanish
jarayonida obyektiv asos bo’lib, katta ahamiyatga ega.
Moddiy ishlab chiqarish sohasi noishlab chiqarish sohasini vujudga
kelishiga imkon yaratadi. Moddiy ishlab chiqarish sohasi xalq xo’jaligining
asosiy sohasi bo’lib, qiymat, ijtimoiy mahsulot va milliy daromadni vujudga
keltiradi. Noishlab chiqarish sohasi esa, shu vujudga kelgan daromadni
taqsimlanishida ishtirok etadi.
2. Tijorat faoliyati bilan shug ’ ullanuvchi korxonalar moliyasi
Tijorat asosida ishlaydigan korxonalarning moliyaviy manbalari
manbalari quyidagilar:
- amortizatsiya ajratmalari va ish haqi bo'yicha qarzlar, kelgusidagi
to'lovlar uchun zaxiralarni shakllantirish, byudjetga va byudjetdan tashqari
jamg'armalarga ajratilgan daromadlar hisobidan shakllanadigan o'z
mablag'lari hisobidan shakllantiriladigan moliyaviy manbalar;
- moliya bozorlariga jalb qilingan korxonalarning moliyaviy resurslari,
ya'ni o'z aktsiyalari, obligatsiyalari va boshqa turdagi qimmatli qog'ozlarni
sotish va kredit qo'yilmalari orqali;
- Qayta taqsimlash tartibida olingan va yuzaga kelgan tavakkalchiliklar
uchun sug'urta qoplamasi hisobidan, kontsernlar va birlashmalardan olingan
moliyaviy mablag'lar hisobidan shakllantirilgan moliyaviy mablag'lar
(qimmatli qog'ozlar bo'yicha dividendlar va foizlar, byudjet subsidiyalari).
Tijorat asosida ishlaydigan korxonalarning moliyaviy resurslaridan
foydalanish quyidagi yo'nalishlar bo'yicha amalga oshiriladi:
- bank tizimiga to'lovlar;

- sug'urta organlariga to'lovlar;
- o'z korxonasiga kapital qo'yilmalarni kiritish, asosiy vositalarni
yangilash, ilmiy-tadqiqot va ishlanmalar, ilg'or texnologlar, nou-xau;
- qimmatli qog'ozlarga sarmoya kiritish;
- rag'batlantiruvchi va ijtimoiy tusdagi pul mablag'larini shakllantirish;
- xayriya homiylik maqsadlari.
Asosiy va aylanma mablag'larning aylanishida moliyaviy resurslar katta
rol o'ynaydi.
Asosiy vositalar - bu ishlab chiqarish va noishlab chiqarish maqsadlari
uchun asosiy vositalarga kiritilgan pul mablag'lari.
Asosiy vositalar o'z qiymatini amortizatsiya ko'rinishida tayyor
mahsulotga o'tkazadi, foydalanilmagan qismi esa qoldiq qiymatini anglatadi.
Amortizatsiya fondi byudjet mablag'lari bilan birgalikda kapital
qo'yilmalar uchun ishlatiladi. Qayta tiklanadigan ishlab chiqarish fondlari va
aylanma fondlardagi pul mablag'lari korxonaning joriy aktivlarini o'z ichiga
oladi. Ular o'zlarining qiymatlarini bitta ishlab chiqarish tsiklida to'liq tayyor
mahsulotga o'tkazadilar. Ta'lim printsipiga ko'ra, joriy aktivlar
normallashtirilgan va standartlashtirilmagan. Yaratish manbalariga ko'ra,
joriy aktivlar o'zlariga va qarzga bo'linganlarga bo'linadi.
Korxonaning moliyaviy barqarorligi, uning to'lov qobiliyati va
likvidligi aylanma mablag'larning mavjudligiga, o'z mablag'lari va qarz
manbalari holatiga bog'liq.
Yuridik shaxs – o’z mulkida, xo’jalik yuritishida yoki boshqaruvida
alohida mol-mulkka ega bo’lgan hamda o’z majburiyatlari yuzasidan ushbu
mol-mulk bilan javob beradigan, o’z nomidan mulkiy yoki nomulkiy
huquqlarga ega bo’lgan, majburiyatlarni bajara oladigan, sudda da’vogar va
javobgar sifatida ishtirok etishi mumkin b o’ lgan korxona dir . Yuridik shaxslar
mustaqil balans yoki smetaga ega bo’ladi.

O’zbekiston Respublikasining fuqarolik Kodeksiga muvofiq, foyda
olishni o’z faoliyatining asosiy maqsadi qilib olgan (tijorat faoliyati bilan
shug’ullanuvchi korxona) yoki foyda olishni ana shunday maqsad qilib
olmagan korxona (tijorat faoliyati bilan shug’ullanuvchi bo’lmagan korxona)
yuridik shaxs bo’lishi mumkin.
Tijorat faoliyati bilan shug’ullanuvchi korxona xo’jalik shirkati va
jamiyati, ishlab chiqarish kooperativi, unitar korxona yoki qonunlarda
nazarda tutilgan boshqacha shaklda tuzilishi mumkin.
Notijorat faoliyati bilan shug’ullanuvchi korxona yuridik shaxs jamoat
birlashmasi, ijtimoiy fond va mulkdor tomonidan moliyaviy ta’minlab
turiladigan muassasa shaklida, shuningdek qonunlarda nazarda tutilgan
boshqacha shaklda tashkil etilishi mumkin.
Yuqoridagilardan kelib chiqqan holda, korxonalar moliyasini tijorat
korxonalari moliyasi va notijorat korxonalar moliyasiga ajratish mumkin. Ushbu
xo’jalik yurituvchi subyektlarning moliyasi tadbirkorlik faoliyatini tashkil
etishning shakli, daromadlar va xarajatlarni shakllantirishi, mulkka egalik
qilishi, majburiyatlarni bajarishi, soliqqa tortilishi bilan bog’liq holda o’zining
xususiyatlariga ega bo’ladilar.
Tijorat korxonalari moliyasi, moliya tizimining asosiy bo’g’ini bo’lib,
YaIM qiymatini yaratish, taqsimlash va ishlatish jarayonlarini qamrab oladi.
Ular, asosan yalpi ijtimoiy mahsulot va milliy daromad yaratiladigan, moddiy
ishlab chiqarish sohasida faoliyat yuritadilar.
Jamiyat hayotidagi ijtimoiy-iqtisodiy o’zgarishlar natijasida
tadbirkorlik faoliyatining yakuniy maqsadi foyda olishga qaritiladi.
Tijorat korxonalari tadbirkorlik faoliyati bilan shug’ullanish davomida
ishlab chiqarishni tashkil etish, mahsulot realizatsiyasi, xizmatlar ko’rsatish
va ishlarni bajarish, o’z moliyaviy resurslarini shakllantirish va
moliyalashtirishning tashqi manbalarini jalb qilish, ularni taqsimlash va

ishlatish bilan bog’liq bo’lgan ma’lum moliyaviy munosabatlarni yuzaga
keltirishadi. Moliyaviy munosabatlarning moddiy asosi pul hisoblanadi.
Moliyaviy munosabatlar – pul munosabatlarining bir qismi va faqatgina pul
mablag’larining real harakatida yuzaga keladi, xususiy kapitalni,
markazlashgan va markazlashmagan pul fondlarini shakllanishi va ishlatilishi
bilan kuzatiladi.
Tijorat korxonalari moliyasi – bu xususiy kapitalni, maqsadli pul
fondlarini shakllantirish, ularni taqsimlash va ishlatish jarayonidagi
tadbirkorlik faoliyatini olib borishda yuzaga keladigan pul munosabatlaridir.
Tijorat faoliyati bilan shug’ullanuvchi korxonalarda moliyaning taqsimlash
funksiyasi ta’sischilarning qo’yilmalari hisobiga birlamchi kapitalni
shakllantirish, ularni ishlab chiqarishga avanslashtirish, kapitalni takror ishlab
chiqarish, daromadlar va moliyaviy resurslarni taqsimlanishida alohida tovar
ishlab chiqaruvchilarning, xo’jalik subyektlarining va to’laligicha davlat
manfaatlarini optimal hisobga olinishini aks ettiradi. Taqsimlash funksiyasi
tijorat faoliyat bilan shug’ullanuvchi korxonalarning pul fondlarini
daromadlar taqsimlanishi va qayta taqsimlanishi orqali shakllanishiga
bog’liqdir. Bularga ustav kapitali yoki ustav fondi, zahira fondi, qo’shimcha
kapital, jamg’arish fondi, iste’mol fondi, valyuta fondi kiradi.
Tijorat korxonalarida moliyaning nazorat funksiyasi mahsulot ishlab
chiqarish va sotish, ishlar bajarish va xizmatlar ko’rsatish xarajatlarini qiymat
hisobi, daromadlar va pul fondlarini shakllanish jarayonini aks ettiradi.
Moliya, taqsimlash munosabatlari sifatida, takror ishlab chiqarish jarayonini
moliyalashtirish manbalari bilan ta’minlaydi va bu bilan takror ishlab
chiqarish jarayonining ishlab chiqarish, ayirboshlash, iste’mol bosqichlarini
umumlashtiradi. Biroq, daromadlarni mahsulot ishlab chiqarish, ishlar
bajarish va xizmatlar ko’rsatish jarayonida yaratilgan va ularni sotishdan
so’ng olinganidan ortiq taqsimlash va ishlatishning imkoniyati bo’lmaydi.

Tijorat korxonasining raqobatbardoshligi uning moliyaviy barqarorligi ishlab
chiqarishning samaradorligiga, xarajatlarning qisqartirilishiga va moliyaviy
resurslardan oqilona foydalanishligiga bog’liq.
Tijorat korxonalari xo’jalik faoliyatining ijobiy moliyaviy natijasi
moliyaviy resurslarni boshqarishda qo’llanilayotgan shakl va usullarning
samarali ekanligidan dalolat bersa, aksincha, salbiy natija yoki uning yo’qligi
moliyaviy resurslarni boshqarishdagi, ishlab chiqarishni tashkil etishdagi
kamchiliklardan va korxonani bankrot bo’lish ehtimolidan dalolat beradi.
Tijorat faoliyati bilan shug’ullanuvchi korxonalarining moliyaviy
munosabatlari xo’jalik faoliyatining mustaqilligi, o’zini-o’zi moliyalashtirish,
moddiy manfaatdorlik, moddiy javobgarlik, moliyaviy zahiralar bilan
ta’minlash kabi tamoyillarga asoslanadi.
Xo’jalik faoliyatining mustaqilligi tamoyili – tijorat korxonalarining
moliya sohasidagi mustaqilligisiz amalga oshirilishi mumkin emasligini
anglatadi. Xo’jalik yurituvchi subyektlar, mulkchilik shaklidan qat’iy nazar,
iqtisodiy faoliyat sohasini, moliyalashtirish manbalarini, foyda olish
maqsadida pul mablag’larini joylashtirish yo’nalishlarini mustaqil
belgilaydilar. Bozor tijorat korxonalarining kapital jalb qilishning yangi
sohalarini izlab topishini, iste’mol ehtiyojiga moslashuvchan ishlab
chiqarishni yo’lga qo’yishni rag’batlantiradi. Tijorat korxonalari qo’shimcha
foyda olish maqsadida boshqa subyektlarning ustav kapitalini shakllanishda
ishtirok etib, ularning, davlatning qimmatli qog‘ozlarini sotib olish shaklidagi
qisqa muddatli va uzoq muddatli investisiyalar xarakteridagi investisiyalarni
amalga oshirishlari mumkin. Biroq, to’la xo’jalik mustaqilligi to’g’risida
gapirish mumkin emas, chunki davlat ular faoliyatini ma’lum darajada
tartibga solib turadi. Demak, tijorat korxonalari turli darajadagi byudjetlar
bilan o’zaro aloqalari qonunchilik asosida o’rnatiladi. Mulkchilikning barcha

shaklidagi tijorat korxonalari o’rnatilgan tartibida tegishli soliqlarni
to’laydilar, byudjetdan tashqari fondlarni shakllanishida ishtirok etadilar.
O’zini-o’zi moliyalashtirish tamoyili – bu xo’jalik yurituvchi
subyektning raqobatbardoshligini ta’minlovchi tadbirkorlik faoliyatini asosiy
shartlaridan biri.
O’zini-o’zi moliyalashtirish mahsulot ishlab chiqarish va sotish, ishlar
bajarish va xizmatlar ko’rsatish xarajatlarini to’laligicha o’zi qoplashi, ishlab
chiqarishni rivojlantirish uchun investisiyalarni o’ziningi pul mablag’lari va
zarurat bo’lganda bank va tijorat kreditlari hisobiga amalga oshirilishi
tushuniladi.
Rivojlangan bozor munosabatlariga ega davlatlarning o’zini-o’zi
moliyalashtirish darajasi yuqori bo’lgan korxonalarining xususiy kapitali
70% va undan ko’pni tashkil qiladi.
Tijorat korxonalari va korxonalarini moliyalashtirishning asosiy o’z
manbalariga quyidagilar kiradi: amortizasiya (eskirish) ajratmalari, foyda,
ta’mirlash fondlariga ajratmalar. Hozirgi kunda barcha tijorat korxonalari va
korxonalari bu tamoyilga rioya qilish imkoniga ega emaslar. Qator soha
korxonalari, iste’molchi uchun zarur bo’lgan mahsulot ishlab chiqarish va
xizmat ko’rsatish bilan, obyektiv sabablarga ko’ra ularning rentabelligini
ta’minlay olmaydilar. Ularga shahar yo’lovchi transporti, uy-joy kommunal
xo’jaligi, qishloq xo’jaligining alohida korxonalari kiradi. Bunday korxonalar
imkoniyat darajasida qaytarish va qaytarmaslik asosidagi byudjetdan
qo’shimcha moliyalashtirish ko’rinishidagi davlat yordamini oladilar.
Moddiy manfaatdorlik tamoyili. Bu tamoyilnnig obyektiv zarurligi
tadbirkorlik faoliyatining asosiy maqsadi – foyda olish bilan asoslanadi.
Tadbirkorlik faoliyatining natijalaridan manfaatdorlik nafaqat uning
ishtirokchilarida, balki to’laligicha davlatda ham namoyon bo’ladi. Bu
tamoyilning amalga oshirilishi korxonaning alohida xodimlariga yuqori

darajada mehnatga haq to’lash bilan ta’minlanishi mumkin. Korxona uchun
bu tamoyil davlat tomonidan optimal soliq siyosatini, iqtisodiy asoslangan
amortizasiya siyosatini olib borilishi, ishlab chiqarishni rivojlanishi uchun
iqtisodiy shart-sharoitlarni yaratilishi natijasida amalga oshishi mumkin.
Korxonaning o’zi bu tamoyilning amalga oshishiga yangitdan yaratilgan
qiymatni taqsimlashda, iste’mol fondi va jamg’arma fondini
shakllantirilishida iqtisodiy asoslangan mutanosibliklarga rioya qilish bilan
yordam berishi mumkin. Davlatning manfaatlari korxonalarning rentabelli
faoliyati bilan, ishlab chiqarishning o’sishi va soliq intizomiga rioya qilinishi
bilan ta’minlanishi mumkin.
Moddiy javobgarlik tamoyili moliyaviy-xo’jalik faoliyatini yuritish va
uning natijalari uchun ma’lum javobgarliklar tizimining mavjudligini
bildiradi. Bu tamoyilni amalga oshirishning moliyaviy usullari turli xildir va
qonunchilik bilan tartibga solinadi. Shartnomaviy majburiyatlarni, hisob-
kitob intizomini, olingan kreditlarni qaytarish muddatlarini, soliq
qonunchiligi va shu kabilarni buzgan korxonalar penya va jarimalar
to’laydilar. Rentabelli bo’lmagan, o’zining majburiyatlari bo’yicha javob
bera olmaydigan korxonalarga bankrotlik tadbirlari qo’llanilishi mumkin.
Korxonalarning rahbarlari soliq qonunchiligini buzilishi yuzasidan
ma’muriy javobgarlikka egadirlar. Korxonalar va korxonalarning alohida
xodimlariga bankrotlikka yo’l qo’yganligi uchun jarimalar tizimi,
mukofotlardan mahrum qilish, mehnat intizomini buzganligi uchun ishdan
bo’shatish choralari qo’llaniladi.
Moliyaviy zahiralar bilan ta’minlash tamoyili biznesga qo’yilgan
mablag’larni qaytmaslik havfini mavjudligi bilan asoslanuvchi tadbirkorlik
faoliyatining shartlari bilan xarakterlanadi. Bozor munosabatlari sharoitida
tavakkalchilikning oqibatlari tadbirkorning o’ziga yuklanadi, chunki u o’zi
ishlab chiqqan dasturini o’zining tavakkalchiligi asosida ixtiyoriy va mustaqil

amalga oshiradi. Bundan tashqari, xaridorlar uchun iqtisodiy kurashda
tadbirkorlar o’zining mahsulotlarini pullarini o’z vaqtida qaytmaslik
tavakkalchilik bilan ham sotishga majbur bo’ladilar. Korxonalarning
moliyaviy qo’yilmalari ham qo’yilgan mablag’larni o’z vaqtida qaytmaslik
yoki ko’zlangandan oz daromad olish tavakkalchiligi bilan ham bog’liqdir.
Nihoyat, ishlab chiqarish dasturlarini ishlab chiqishda bevosita iqtisodiy
hatoliklarga ham yo’l qo’yilishi mumkin. Mazkur tamoyilning amalga
oshishi xo’jalik yuritishning noqulay davrlarida korxonaning moliyaviy
holatini mustahkamlash imkoni beruvchi moliyaviy zahiralarni va turdagi
fondlarni shakllantirish hisoblanadi.
Tijorat faoliyati bilan shug’ullanuvchi korxonalar tomonidan moliyaviy
zahiralar byudjetga soliqlar va boshqa majburiy to’lovlar to’langanidan so’ng
qoladigan sof foydadan shakllantiriladi. Biroq, amaliyotda, moliyaviy
imkoniyatlarining sustligi sababli, ularning moliyaviy barqarorligi uchun
zaruriy moliyaviy zahiralarni shakllantira olmaydilar.
3. Notijorat faoliyat bilan shug ’ ullanuvchi korxonalar moliyasi
Notijorat tashkilot – foyda olish maqsadida emas, balki
ishtirokchilarning moddiy (mulkiy) ehtiyojlarini qondirish, ma’naviy yoki
o’zga nomoddiy ehtiyojlarni qondirish, hayriya, ijtimoiy, madaniy, ma’rifiy
yoki boshqa ijtimoiy foydali maqsadlar, boshqaruv, ijtimoiy-madaniy
vazifalarni yoki tijoratchilikdan iborat bo’lmagan boshqa vazifalarni amalga
oshirish uchun tuzilgan yuridik shaxsdir. Ta’kidlash joizki, Fuqarolik
Kodeksida notijorat korxonalarning tadbirkorlik faoliyati uning tashkil etilish
maqsadlariga erishishga yo’naltirilgan va bu maqsadlarga mos kelsa
shug’ullanishga ruxsat beriladi. Notijorat tashkilotlarning huquqiy maqomi
O’zbekiston Respublikasining Fuqarolik Kodeksi (1-qism, 4-bob, 3- §) bilan

beligilangan 1
. Yuridik shaxs sifatida NTT to’la huquqiy subyekti hisoblanadi.
Boshqacha so’z bilan aytganda, har qanday NTT uning faoliyati maqsadlariga
mos keluvchi fuqarolik huquqlariga va faoliyati bilan bog’liq bo’lgan
majburiyatlarga ega.
N otijorat tashkilotining asosiy maqsadlari quyidagilar:
– ishtirokchilarning moddiy (mulkiy) ehtiyojlarini qondirish;
– ma’naviy yoki o’zga nomoddiy ehtiyojlarni qondirish;
– hayriya, ijtimoiy, madaniy, ma’rifiy yoki boshqa ijtimoiy
foydali maqsadlarni tashkil qilish;
– boshqaruv, ijtimoiy-madaniy vazifalarni yoki
tijoratchilikdan iborat bo’lmagan boshqa vazifalarni amalga
oshirish .
Yuridik shaxs sifatida notijorat tashkilot quyidagi xususiyatlarga ega
bo’lishi kerak:
– o’z mulkida yoki operativ boshqaruvida alohida mol-mulkka ega
bo’lishlik;
– mulklar bilan o’zining majburiyatlari bo’yicha javobgar bo’lish ;
– o’z nomidan mulkiy yoki shaxsiy nomulkiy huquqlarga ega bo’la
olishlik va ularni amalga oshish, majburiyatlarni bajarish, sudda
da’vogar va javobgar bo’lish;
– mustaqil balans yoki smetaga ega bo’lishi .
Notijorat korxonalariga matlubot kooperativlari, jamoat birlashmalari,
jamoat fondlari, muassasalar kiradi.
Matlubot kooperativlari – ishtirokchilarning moddiy (mulkiy)
ehtiyojlarini qondirish maqsadida fuqarolarning a’zolikka asoslangan
ixtiyoriy birlashma hisoblanib, uning a’zolari tomonidan o’z mulkiy (pay)
badallarini qo’shish yo’li bilan amalga oshiriladi. U boshqa notijorat
1
ЎзР Фуқаролик Кодекси

tashkilotlar bilan taqqoslaganda alohida maqomga ega. Ular o’zining
faoliyatini ishtirokchilarning moddiy (mulkiy) ehtiyojlarini qondirish
maqsadida olib boradilar (uy-joy qurilish kooperativlari, uy-joy mulkdorlari
shirkatlari). Boshqa NTTlar esa, boshqa ijtimoiy (nomoddiy) manfaatlarga
ega bo’lishlik uchun tuziladi.
Jamoat birlashmalari – ma’naviy yoki o’zga nomoddiy ehtiyojlarni
qondirish uchun o’z manfaatlarining mushtarakligi asosida qonunda
belgilangan tartibda birlashgan fuqarolarning ixtiyoriy birlashmalardir.
Jamoat birlashmalari o’z Nizomida nazarda tutilgan ishlab chiqarish yoki
boshqa tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirisht mumkin.
Jamoat fondlari – fuqarolar va (yoki) yuridik shaxslar tomonidan
ixtiyoriy mulkiy badallar qo’shish asosida tashkil etilgan, hayriya, ijtimoiy,
madaniy, ma’rifiy yoki boshqa ijtimoiy foydali maqsadlarni ko’zlaydigan,
a’zoligi bo’lmagan nodavlat notijorat tashkiloti.
Muassasalar – boshqaruv, ijtimoiy-madaniy vazifalarni yoki
tijoratchilikdan iborat bo’lmagan boshqa vazifalarni amalga oshirish uchun
mulkdor tomonidan tashkil etilgan va to’la yoki qisman moliyaviy ta’minlab
turiladigan tashkilot.
Yuridik shaxslar birlashmalari. Tijorat tashkilotlari o’zlarining
tadbirkorlik faoliyatlarini muvofiqlashtirish, shuningdek mushtarak mulkiy
manfaatlarini ifoda etish hamda himoya qilish maqsadida notijorat
tashkilotlar hisoblanuvchi uyushmalar (ittifoqlar) va o’zga birlashmalariga
birlashishlari mumkin.
Fuqarolarning o’zini o’zi boshqarish organlari. Fuqarolarning o’zini
o’zi boshqarish organlari yuridik shaxs sifatida fuqarolik-huquqiy
munosabatlarning qatnashchilaridir.
Ijtimoiy-madaniy xususiyatga, jamoat tartibini saqlash, boshqaruv va
mudofaaga taalluqli bo’lgan rang-barang xizmatlarni ko’rsatayotgan xo’jalik

subyektlari notijorat asosida faoliyat ko’rsatayotgan muassasa va
tashkilotlarni tashkil etadi.
Iqtisodiyotning notijorat sektori muassasa va tashkilotlarining
moliyaviy mablag’lari – o’z faoliyatini amalga oshirish va kengaytirish uchun
turli manbalar hisobidan shakllantiriladigan pul mablag’laridan iborat
bo’ladi. Notijorat asosida faoliyat ko’rsatayotgan muassasa va tashkilotlar
moliyaviy resurslarining shakllanishi ikki xususiyatga bog’liq bo’ladi.
1. Ko’rsatayotgan xizmatlar ko’rinishi.
2. Iste’molchiga yetkazib berilishi (pullik yoki bepul).
Ayrim xizmatlar iste’molchilarga faqat bepul ko’rsatiladi, boshqalari –
pullik, qolganlari esa, ham pullik, ham tekinga ko’rsatiladi.
Jamiyatga to’laligicha xizmat ko’rsatuvchi moqamga ega davlat
boshqaruvi va mudofaasi sohasida har bir fuqaro va yuridik shaxs bunday
xizmatlarni bepul iste’mol qiladi. Bularni moliyalashtirishning yagona
manbai bo’lib davlat byudjeti mablag’lari hisoblanadi, lekin shuni yoddan
chiqarmaslik kerakki, bu mablag’lar xizmat ko’rsatayotgan xodimlarni
to’laligicha ijtimoiy-iqtisodiy hayotini qondira olishi va hech ham tijorat
asosida faoliyat ko’rsatayotgan muassasa va tashkilotlardagi o’rtacha ish
haqidan kam bo’lmasligi lozim. Aks holda bu sohada xizmat ko’rsatayotgan
xodimlar ichida xizmatiga nisbatan loqaydlik, korrupsiya kabi salbiy illatlar
tomir otishi tabiydir.
Yuqorida keltirganimizdek, ayrim muassasa va tashkilotlar notijorat
asosida faoliyat ko’rsatayotgan bo’ladi, ammo keng ommaga pullik xizmat
ko’rsatadilar. Jumladan, teatr, kinoteatr, advokatlar, notarial idora va
boshqalar. Zero, mazkur xo’jalik subyektlariga byudjetdan mablag’
ajratilsada, u e’tiborli xususiyatga ega emas.
Iqtisodiyotning notijorat sohasiga ijtimoiy-madaniy xizmatlar kiradi.
Ular iste’molchilarga pulli va bepul xizmatlar ko’rsatish, keyinchalik

moliyalashtirishning turli manbalariga ega bo’ladi. Ijtimoiy-madaniy talablar
uchun yo’naltirilgan moliyaviy resurslarning aniq tarkibi avvalo talab
xususiyatiga ega bo’ladi. Bu talabni uch guruhga ajratish mumkin: jamiyat
uchun muhim ahamiyatga ega bo’lgan talablar - har bir fuqaro oladigan
daromadga bog’liq bo’lmagan, davlat tomonidan kafolatlangan talab. Bu
xarajatlar byudjet va byudjetdan tashqari fondlardan ajratiladigan
umumdavlat moliyaviy resurslari hisobidan qoplanadi.
4. Jamoat tashkilotlari moliyasi
Jamoat tashkilotlari mamlakat jamoatchilik tizimining ajralmas
qismidir. Ular jamiyat a’zolarining ma’lum soha yoki ijtimoiy guruhga,
umumiy maqsadlarga, qiziqish yoki umumfuqarolik masalalarini hal qilishda
bir xil yondashuvligi, g’oyaviy maqsadlar uchun birlashishi asosida vujudga
keladi. Mamlakatimizda faoliyat yuritayotgan kasaba uyushmalari, siyosiy
partiyalar, ijodiy uyushmalar, sport va boshqa ixtiyoriy birlashmalar, maxsus
tashkiliy shakl asosida birlashgan va so’nggi yillarda keng ommalashib
borayotgan maqsadli fondlar va hayriya fondlari bunga misol bo’ladi.
Jamoat tashkilotlari moliyasi quyidagi munosabatlarni o’z ichiga oladi:
 jamoat tashkilotlari va ularning a’zolari o’rtasidagi jamoatga kirish
va a’zolik badallarini to’lash, shuningdek jamoat tashkiloti bo’yicha har
xil to’lovlar va imtiyozlarni qo’llash;
 jamoat tashkilotlarining korxonalar, ishlab chiqarish birlashmalari va
tashkilotlar bilan moliyaviy munosabatlari. Korxonalar tomonidan
hayriyalar, shuningdek har xil madaniy tadbirlar va ko’rgazma,
festivallar o’tkazish uchun mablag’lar ajratish;
 jamoat birlashmalari ichida fondlarni tashkil qilish va foydalanish
bo’yicha (ish haqi fondi, kapital qo’yilmalar) munosabatlar;

 yuqori va quyi turuvchi jamoat tashkilotlari o’rtasida daromadlarini
yuqori tashkilotga o’tkazish yoki yuqori tashkilotdan yordam olish;
 jamoat tashkilotlari va ularga bo’ysinuvchi xo’jalik-ishlab
chiqaruvchi tashkilotlar o’rtasidagi moliyaviy munosabatlar.
Jamoat tashkilotlari moliyasining shakllanishida birinchi omil
fuqarolarning o’z xohishiga ko’ra birlashishi asosida yuzaga kelishidir.
Shuning uchun pul fondlarini moddiy bazasi sifatida shakllantirish va ulardan
foydalanish o’z xususiyatlariga ega. Mablag’lar tushishining asosiy manbai
birlashmalarga kirish va a’zolik badallaridan tashkil topadi. Ikkinchi omil,
jamoat birlashmalari ma’lum mulkka (imoratlar va asbob-uskunalar),
korxonalar va ishlab chiqarish xususiyatiga ega bo’lgan (sanoat, qurilish,
nashriyot va boshqalar), shuningdek moliyaviy mablag’larga ega bo’ladi.
Jamoat birlashmalari ulush asosidagi mulkka ham ega bo’lishi mumkin
(masalan, tijorat banklari, qo’shma korxonalar va boshqalarni tashkil
etishda). Natijada jamoat tashkilotlari moliyasi davlat tomonidan qisman
boshqariladi, lekin asosan nizom bilan belgilangan bo’ladi. Jamoat
birlashmalarining nizomida uning maqsadlari, vazifalari va boshqa tizimlar
bilan hamkorlikning yo’nalishlari, shuningdek moliyaviy-moddiy
ko’rinishdagi mablag’larning shakllanish tamoyillari o’z aksini topadi.
Jamoat birlashmalarining mulkidan foydalanishning o’ziga xos
xususiyati shundan iboratki, u ayrim olingan a’zolar uchun daromad manbai
bo’ladi. Jamoat birlashmalarining barcha daromadlarlari umumiy xizmat
ko’rsatishga, nizom ehtiyojlarini to’la qondirishga yo’naltiriladi. A’zolik
badallarini to’lash va u yoki bu ko’rinishdagi moddiy yordam olish o’rtasida
hech qanaqa bevosita bog’liqlik mavjud emas.
Jamoat birlashmalarining moliya rejasidagi daromad qismi jamoatga
kirish va a’zolik badallaridan, xo’jalik asosidagi korxonalarning faoliyatidan
va pulli tadbirlar asosida yuzaga keladigan daromadlardan tashkil topadi.

Ijodiy birlashmalarni moliyalashtirish manbai bo’lib, shuningdek korxona va
tashkilotlar foydasidan ajratiladigan maxsus pul ajratmalari ham bo’lishi
mumkin. O’zbekiston Respublikasining amaldagi qonunchiligi bo’yicha, bu
ko’rinishdagi foydadan ajratmalar daromad solig’idan ozod etilgan.
So’nggi yillarda jamoat birlashmalari nafaqat bepul, balki pulli
xizmatlar doirasini (sport seksiyalari, tikuvchilik kurslari, sihatgohlarga
yo’llanmalar va h. k.) va ularning daromad manbasini kengaytirmoqda.
Bundan tashqari ayrim jamoat birlashmalari daromadlari tarkibida davlat
byudjetidan ajratmalar ham bo’lishi mumkin.
Jamoat tashkilotlari va birlashmalari moliyaviy rejalarining xarajatlar
qismida, jamoat birlashmalarining asosiy faoliyati va ular apparatini saqlash,
kapital qurilish va kapital ta’mirlash, ma’muriy xo’jalik xarajatlari bilan
bog’liq bo’lgan xarajatlar aks ettiriladi. Jamoat tashkilotlari va birlashmalari
moliyaviy rejasining xarajat moddalarini aniqlashtirish mazkur
birlashmalarning faoliyat xususiyatidan kelib chiqadi.
Ko’pchilik jamoat tashkilotlari va birlashmalari moliyaviy rejalarida
halqaro aloqalar bo’yicha xarajatlar ham ko’zda tutiladi. Bunday xarajatlar
tarkibiga quyidagilar kiradi: xorijiy delegatsiya vakillarini mamlakat ichida
qabul qilib olish va chet ellarga safar xarajatlari, halqaro seminarlar,
kongresslar, uchrashuvlar tashkil etish xarajatlari. Ayrim holatlarda ushbu
xarajatlar halqaro tashkilotlarga a’zolik badallari uchun ham ishlatilishi
mumkin, bunda ushbu jamoat birlashmalari halqaro tashkilotning haqiqiy
a’zosi bo’lmog’i lozim. Jumladan, mamlakatimiz sport federasiyalari:
- alohida sport turlari bo’yicha halqaro sport federa t siyalariga a’zolik
badallarini to’laydilar;
- halqaro federa t siya o’tkazayotgan sport tadbirida ishtirok etish uchun
qatnashish badallarini to’laydi;
- o’yinlardan tushgan mablag’lardan ajratmalar qiladilar.

Jamoat tashkilotlari va birlashmalari o’z nizom faoliyatiga ko’ra odatda
davlat byudjeti oldida hech qanday moliyaviy majburiyatlarga ega emas.
Jumladan, faxriylar, nogironlar jamoat birlashmalari, Qizil yarim oy
jamiyati, ixtirochilar va ratsionalizatorlar jamiyati va h. k. lar soliqlardan
to’la ozod etilgan.
Jamoat birlashmalari qoshida faoliyat yurituvchi korxonalar tijorat
hisobi tamoyilida faoliyat yuritadilar. Shuning uchun ular moliyasini tashkil
etish boshqa korxonalardagi asosiy xususiyatlar bilan umumiy bo’lib, asosiy
fondlar va aylanma mablag’lar doiraviy aylanishini tashkil etish (nizom
fondini shakllantirish), foyda olish va taqsimlash, byudjet bilan hisob-kitoblar
odatdagi tartibda amalga oshiriladi.
Xo’jalik faoliyatidan daromadlarning o’sishi jamoat birlashmalariga
o’z mulkini ko’paytirish va umumiy daromadlar so’mmasida a’zolik badallari
ulushini kamaytirish imkonini beradi, jumladan, qurolli kuchlarga
ko’maklashuv ko’ngilli jamiyatlarida xo’jalik faoliyatidan olingan
daromadlar uning 80% atrofidagi xarajatlarini, a’zolik badallari esa, taxminan
20% ini qoplashga imkon berdi. Kinochilar uyushmasi, rassomlar
uyushmasida a’zolik badallarining jami daromadlardagi ulushi 3% dan
ortmaydi.
Kasaba uyushmalari – ishlab chiqarishda, xizmat ko’rsatish va
madaniyat sohasida faoliyatining umumiy manfaatlari bilan bog’liq bo’lgan
mehnatkashlarni birlashtiruvchi ommaviy tashkilotlardir. Ular "Kasaba
uyushmalari" to’g’risidagi qonunga asosan faoliyat yuritadilar. Hozirgi kunda
Kasaba uyushmalarining umumiy federatsiyasi tashkil etilgan. Bozor
iqtisodiyoti munosabatlarida kasaba uyushmalari ishchi va xizmatchilarning
manfaatlarini, ayniqsa, davlat va tadbirkorlar bilan mehnat munosabatlarini
tartibga solish va himoya qilishga qaratilgan. Kasaba uyushmalari
mehnatkashlar moddiy va kasbiy holatiga aloqador bo’lgan barcha qonun

loyihalarini (masalan, aholi bandligi to’g’risidagi, ijtimoiy-ta’minot va
ijtimoiy himoya to’g’risidagi qonunlar) ishlab chiqishda faol ishtirok etishlari
lozim. Kasaba uyushmalari mehnatkashlar mehnat sharoitlari, turmush tarzi
va dam olishlarini tashkil etish va yaxshilash uchun harakat qiladilar.
Kasaba uyushmalari moliyasini tashkil qilish, asosan, o’zida jamoat
birlashmalari moliyasiga xos bo’lgan xususiyatlarni aks ettiradi. Kasaba
uyushmalari va ularga bo’ysunuvchi korxona va tashkilotlar quyidagi uch tur
pul munosabatlarini o’zida mujassamlashtiradi:
- kasaba uyushmalari va uning a’zolari o’rtasidagi munosabatlar. Ular
ikki tomonli xarakterga ega, ya’ni a’zolar kirish va a’zolik badallarini
to’laydi va ikkinchi tomondan kasaba uyushmalaridan har xil moddiy va
moliyaviy yordam oladilar;
- kasaba uyushmalarini korxona, tashkilot va birlashmalar bilan
moliyaviy munosabatlari. Ular tarkibiga ish haqidan ajratmalar,
korxonalarning ixtiyoriy badallari, jumladan, madaniy tadbirlar o’tkazish
uchun ajratmalar kiradi;
- kasaba uyushmalari tizimi ichidagi pul munosabatlari, ya’ni kasaba
uyushmalari yuqori va quyi bo’g’inlari o’rtasidagi, kasaba uyushmalari va
ular qaramog’idagi ijtimoiy-madaniy muassasalar, xo’jalik tashkilotlari
o’rtasidagi pul munosabatlari va h. k. Kasaba uyushmalari o’z faoliyatini
amalga oshirish uchun mustahkam moddiy-moliyaviy vositaga egadirlar.
Ularning ixtiyorida sihatgohlar, pansionatlar, dam olish uylari, turistik
bazalar, madaniy muassasalari, sport inshootlari mavjud. Mazkur fondlarning
ayrim qismi davlat (byudjet) mablag’larini jalb etish hisobiga yaratilgan.
Kasaba uyushmalari qator qo’shma korxonalar, tijorat banklari kabi yirik
investorlarning ta’sischilari, ya’ni ular nizom jamg’armasining mulkdorlari
hisoblanadi. Kasaba uyushmalari mablag’larining bir qismi qimmatli
qog‘ozlarni sotib olishga safarbar etilgan.

Kasaba uyushmalari to’la moliyaviy mustaqil bo’lib, davlat byudjeti
oldida o’zining asosiy faoliyati bo’yicha hech qanday moliyaviy
majburiyatlarga ega emas (ularga qarashli bo’lgan korxonlar foyda, va h. k.
soliqlaridan tashqari).
Kasaba uyushmalari tashkilotlarining o’z mablag’lari tarkibiga
quyidagilar kiradi:
- a’zolik badallari;
- xo’jalik tashkilotlari faoliyatidan daromadlar;
- pullik tadbirlardan daromadlar.
Kasaba uyushmalari tashkilotlari daromadlarida a’zolik badallari ular
umumiy hajmining yarmidan ko’p qismini tashkil etadi. A’zolik badallari
hisoblangan daromad solig’idan 0,01% miqdorida belgilanadi.
Kasaba uyushmalari tashkilotlari o’z daromadlarining ikkinchi manbai
Kasaba uyushmalari tomonidan moliyaviy-xo’jalik faoliyati, jumladan, uning
qaramog’idagi korxona va tashkilotlar, yordamchi xo’jaliklar (qishloq
xo’jaligi, savdo, transport, sanoat, maishiy xizmat va h. k.) yuritilishi bilan
bog’liqdir. Kasaba uyushmalari tashkilotlari moliyaviy-xo’jalik faoliyati
o’zini-o’zi qoplash tamoyiliga asoslanadi. Kasaba uyushmalari tizimi ichida
o’z mablag’larini bo’g’inlar o’rtasida qayta taqsimlash bilan bog’liq smeta
asosidagi moliyalashtirish ham qo’llanilishi mumkin.
Kasaba uyushmalari tashkilotlarining xarajatlari ularning nizom
vazifalaridan kelib chiqadi. Ular tarikibiga avvalo moddiy yordam ko’rsatish,
mehnat muhofazasi hamda ma’muriy-xo’jalik xarajatlari kiradi. Tashkiliy
xarajatlariga yig’ilishlar, konferensiyalar o’tkazish va safar xarajatlari kiradi.
Kasaba uyushmalari xarajatlarining belgilovchi qismi madaniy va sport
muassalarini saqlash va rivojlantirish bilan bog’liq.
Kasaba uyushmalarining umumiy konfederasiyasi (KUUK) halqaro
tashkilot – Umumjahon Kasaba uyushmalari federasiyasi (UKF) tarkibiga

kiradi. Shuning uchun KUUK xarajatlariga halqaro aloqalarni rivojlantirish
va mustahkamlash xarajatlari, jumladan, UKFga a’zolik badallarini to’lash
xarajatlari kiradi.
Kasaba uyushmalari tashkilotlari moliyasi vertikal boshqaruv tizimini
hisobga olgan holda tuziladi. Kasaba uyushmalarining daromadlari uning
yuqori va quyi tashkilotlari orasida taqsimlanadi. A’zolik badallari, asosan,
birlamchi tashkilotda qoladi va uning ayrim qismi Kasaba uyushmalari
bo’g’inlari o’rtasida taqsimlanadi. Hozirda mamlakatimizda mustaqil kasaba
uyushmalarining konfederasiyasi (MKUK) shakllangan va faoliyat
yuritmoqda.
Siyosiy partiyalar va ijtimoiy harakatlar jamoat birlashmalarining
muhim ko’rinishidir. Bu yerda jamoaga birlashtirishning asoslari sifatida
g’oyaviy tamoyillar yoki ijtimoiy g’oyalar maydonga chiqadi. Siyosiy
partiyalar va ijtimoiy harakatlar moliya tizimi boshqa jamoat
birlashmalaridagi kabi bo’lsada, ma’lum xususiyatlarga ham ega.
Har qanday siyosiy partiya faoliyatining asosiy manbai sifatida a’zolik
badallari maydonga chiqadiki, ular odatda barcha xarajatlarni qoplashga
imkon bermaydi. Shu bilan bir vaqtda ijtimoiy harakatlar uchun bundan
tashqari korxonalar, tashkilotlar, muassasalar, xususiy tadbirkorlar va alohida
fuqarolarning jamg’armalari va hayriya – ehsonlari ham qo’llaniladi. Siyosiy
partiyalar va ijtimoiy harakatlar daromadlari manbalarining uchinchi
guruhiga nashriyotchilik va boshqa faoliyatdan tushumlar kiradiki, ushbu
manba tijorat xususiyatiga ega bo’ladi.
Demokratik jamiyatlarda ko’p holatlarda siyosiy partiyalarni nafaqat
to’g’ridan-to’g’ri moliyalashtirish, balki ularga moddiy yordam (yig’ilishlar
uchun binolarni tekinga yoki imtiyozli shartlarda berish, siyosiy-partiyaviy
yo’nalishdagi muzeylarni moliyalashtirish va h.k.) ko’rsatish uchun ham
davlat byudjeti mablag’laridan foydalanish qonun yo’li bilan taqiqlangan.

Shu bilan bir vaqtda qonunan rasmiylashtirilgan ma’lum cheklanishlar ham
ko’zda tutilishi mumkin. Masalan, Chexiya va Slovakiyada parlamentga
saylangan barcha partiya va harakatlar har bir saylov ovozi uchun 10 krondan
mablag’ oladi. Shunday qilib, davlat oz miqdorda bo’lsada partiyalar saylov
tadbirlarini va ularning joriy faoliyatini subsidiyalashtiradi.
Mamlakatimizda so’nggi yillarda amalga oshirilayotgan siyosiy
islohotlar natijasida siyosiy partiyalarning moliyaviy ta’minoti, shu jumladan
davlat byudjetidan ham moliyalashtirishning huquqiy asosi yaratildi, ya’ni
2004-yil 30-aprelda siyosiy partiyalarni moliyalashtirish sohasidagi
munosabatlarni tartibga solish maqsadida O’zbekiston Respublikasining
"Siyosiy partiyalarni moliyalashtirish to’g’risida"gi qonuni qabul qilindi.
Unga asosan siyosiy partiyalarni moliyalashtirish manbalari
quyidagilardan iborat:
 kirish va a’zolik badallari, agar siyosiy partiyaning ustavida bunday
badallar to’lash nazarda tutilgan bo’lsa;
 qonun hujjatlariga muvofiq tadbirkorlik faoliyatidan olingan
daromadlar;
 O’zbekiston Respublikasi Davlat byudjetidan qonunga muvofiq
ajratiladigan mablag’lar;
 O’zbekiston Respublikasi yuridik shaxslari va fuqarolari tomonidan
qonunga muvofiq beriladigan hayriya yordamlari.
Siyosiy partiyalarni moliyalashtirish qonuniylik, ochiqlik, oshkoralik
va siyosiy partiyalarning teng huquqliligi kabi asosiy prinsiplar asosida
amalga oshiriladi.
Shuningdek, qonunda siyosiy partiyalar faoliyatining turli jabhalarni
davlat tomonidan moliyalashtirish ko’zda tutilgan. Jumladan, O’zbekiston
Respublikasining "Siyosiy partiyalarni moliyalashtirish to’g’risida"gi
qonunining 7-moddasida siyosiy partiyalarning ustavda nazarda tutilgan

faoliyatini davlat tomonidan moliyalashtirish to’g’risida quyidagilar nazarda
tutilgan: «Siyosiy partiya, agar u O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining
qonunchilik palatasiga (bundan buyon matnda qonunchilik palatasi deb
yuritiladi) saylov yakunlari bo’yicha "O’zbekiston Respublikasi Oliy
Majlisining qonunchilik palatasi to’g’risida"gi O’zbekiston Respublikasining
Konstitusiyaviy qonuniga muvofiq qonunchilik palatasida siyosiy partiya
fraksiyasini tuzish uchun zarur miqdorda deputatlik o’rinlarini olgan bo’lsa,
o’zining ustavda nazarda tutilgan faoliyatini moliyalashtirish uchun davlat
mablag’larini olish huquqiga ega bo’ladi.
Siyosiy partiyalarning ustavda nazarda tutilgan faoliyatini
moliyalashtirish uchun ajratiladigan davlat mablag’larining yillik hajmi shu
mablag’larni ajratish mo’ljallanayotgan yildan oldingi yilning 1-yanvaridagi
holatga ko’ra belgilangan bazaviy miqdorning ikki foizini qonunchilik
palatasiga o’tkazilgan oxirgi saylovda saylovchilar ro’yxatiga kiritilgan
fuqarolar soniga ko’paytmasi miqdorida shakllantiriladi.
Ushbu moddaning ikkinchi qismida ko’rsatilgan davlat mablag’larini
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi belgilaydigan tartibda
O’zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi qonunchilik palatasiga oxirgi
saylovning O’zbekiston Respublikasi Markaziy saylov komissiyasi
tomonidan aniqlangan natijalari asosida bu mablag’larni olish huquqiga ega
bo’lgan siyosiy partiyalar o’rtasida ularning qonunchilik palatasida olgan
deputatlik o’rinlari miqdoriga mutanosib ravishda taqsimlaydi».
Mazkur qonunning 8-moddasida esa, siyosiy partiyalarning
qonunchilik palatasiga va davlat hokimiyatining boshqa vakillik organlariga
saylovda ishtirok etishini davlat tomonidan moliyalashtirish tartibi
keltirilgan: «Siyosiy partiyalarning qonunchilik palatasiga va davlat
hokimiyatining boshqa vakillik organlariga saylovda ishtirok etishini
moliyalashtirish belgilangan tartibda faqat ana shu maqsadlar uchun

ajratiladigan davlat mablag’lari hisobidan amalga oshiriladi. Siyosiy
partiyalarni saylovda boshqa mablag’lar hisobidan moliyalashtirish va
moddiy jihatdan o’zgacha tarzda qo’llab-quvvatlash taqiqlanadi.
Siyosiy partiyalarning qonunchilik palatasiga saylovda ishtirok etishini
moliyalashtirish uchun ajratiladigan davlat mablag’larining bir deputatlikka
nomzod hisobiga to’g’ri keladigan miqdori O’zbekiston Respublikasi
Markaziy saylov komissiyasi tomonidan belgilanadi.
Siyosiy partiyaning qonunchilik palatasiga saylovda ishtirok etishini
moliyalashtirish uchun ajratiladigan davlat mablag’lari shu partiyadan
qonunchilik palatasi deputatligiga ko’rsatilgan nomzodlar ro’yxatga
olingandan keyin ro’yxatga olingan nomzodlar soniga muvofiq hajmda
siyosiy partiyaning hisob-kitob varag’iga belgilangan tartibda o’tkaziladi.
Qonunchilik palatasiga saylovda siyosiy partiyalarning ishtirok etishini
moliyalashtirish uchun ajratilgan davlat mablag’lari siyosiy partiya
tomonidan:
 saylovoldi ko’rgazmali tashviqot vositalarini nashr qilishga;
 qonunchilik palatasi deputatligiga nomzodlarning televideniya,
radio orqali va boshqa ommaviy axborot vositalarida chiqishlarini tashkil
etishga;
 qonunchilik palatasi deputatligiga nomzodlarning saylovchilar
bilan uchrashuvlarini tashkil etishga;
 qonunchilik palatasi deputatligiga nomzodlarning ishonchli
vakillari va bevosita saylov okrugida saylovoldi tashviqotini o’tkazish uchun
jalb qilinadigan boshqa faollar ishini tashkil etishga;
 saylov kampaniyasini o’tkazishga doir umumpartiyaviy
tadbirlarga sarflanishi kerak.
Agar qonunchilik palatasiga saylov yakunlari bo’yicha siyosiy partiya
fraksiya tuzish uchun zarur miqdorda deputatlik o’rinlarini ololmagan bo’lsa,

siyosiy partiyaning qonunchilik palatasiga saylovda ishtirok etishini
moliyalashtirish uchun ajratilgan davlat mablag’lari mazkur partiyaning
boshqa manbalardan olgan mablag’lari hisobidan O’zbekiston Respublikasi
Davlat byudjetiga qaytarilishi kerak».
Siyosiy partiyalarni davlat tomonidan moliyalashtirish manbai va uni
ajratish tartibi qonunning 10-moddasida keltirilgan: «Siyosiy partiyalarni
davlat tomonidan moliyalashtirish manbai O’zbekiston Respublikasi Davlat
byudjetining mablag’laridir.
Siyosiy partiyalarni moliyalashtirish uchun ajratiladigan davlat
mablag’lari siyosiy partiyalarning hisob – kitob varaqlariga belgilangan
tartibda o’tkaziladi.
Moliya yili uchun ajratilgan, lekin shu yil mobaynida siyosiy partiya
tomonidan foydalanilmagan davlat mablag’lari moliya yili tugaganidan keyin
bir oy ichida O’zbekiston Respublikasi Davlat byudjetiga qaytarilishi kerak.
Siyosiy partiya davlat mablag’larini olishdan voz kechishga haqli».
Shuningdek, siyosiy partiyalarning daromadlari yuridik va jismoniy
shaxslarning hayriya mablag’lari hisobidan ham shakllanishi mumkin.
Siyosiy partiyalarga hayriya yordamlari berishning tartibi va umumiy jihatlari
yuqoridagi qonunning 3-qismida keltirilgan. Unga ko’ra siyosiy partiya
hayriya yordamini faqat O’zbekiston Respublikasi yuridik shaxslari (chet el
investisiyalari ishtirokidagi korxonalar bundan mustasno) va fuqarolaridan
pul shaklida hamda mol-mulk berish, xizmatlar ko’rsatish, ishlar bajarish
tarzida va faqat ustavda nazarda tutilgan faoliyatni amalga oshirish uchun
olish huquqiga ega.
O’zbekiston Respublikasi yuridik shaxslari va fuqarolari tomonidan
hayriya yordami berish ixtiyoriy ravishda va ularning faqat o’z
mablag’laridan amalga oshiriladi.

Siyosiy partiya O’zbekiston Respublikasining bir yuridik shaxsidan bir
yil mobaynida olgan hayriya yordami so’mmasi hayriya yordami berilgan
yilning 31-dekabrdagi holatiga ko’ra belgilangan bazaviy miqdorning besh
ming baravaridan oshmasligi lozim. Hayriya yordami, agar u yuqorida
ko’rsatilgan so’mmadan ortiqroq bo’lsa, olingan kundan e’tiboran bir oy
ichida siyosiy partiya hayriya yordami beruvchiga uni qaytarishi, qaytarish
imkoniyati bo’lmagan taqdirda esa, davlat daromadiga o’tkazishi lozim.
Siyosiy partiya O’zbekiston Respublikasining bir fuqarosidan bir yil
mobaynida olgan hayriya yordami so’mmasi hayriya yordami berilgan
yilning 31-dekabrdagi holatga ko’ra belgilangan bazaviy miqdorning besh
yuz baravaridan oshmasligi lozim. Ushbu cheklash siyosiy partiya a’zolari
partiya ustaviga asosan to’laydigan a’zolik badallariga tatbiq etilmaydi.
O’zbekiston Respublikasining fuqarosi siyosiy partiyaga pul
mablag’lari shaklidagi hayriya yordamini berishda uni siyosiy partiyaning
hisob-kitob varag’iga shaxsan, pasporti yoki uning o’rnini bosuvchi hujjatni
taqdim etgan hamda to’lov topshiriqnomasida yoxud pul jo’natmasida
familiyasi, ismi, otasining ismi va pasportiga oid ma’lumotlarni ko’rsatgan
holda o’z mablag’laridan o’tkazadi.
Hayriya yordami, agar yuqorida ko’rsatilgan so’mmadan ortiqroq
bo’lsa, olingan kundan e’tiboran bir oy ichida siyosiy partiya hayriya
yordami beruvchiga uni qaytarishi, qaytarish imkoniyati bo’lmagan taqdirda
esa, davlat daromadiga o’tkazishi lozim.
Siyosiy partiyalarga pul mablag’lari shaklidagi, mol-mulk berish,
xizmatlar ko’rsatish, ishlar bajarish tariqasidagi (shu jumladan grantlar
ajratish, texnik yordam ko’rsatish, safarlar bilan, shuningdek O’zbekiston
Respublikasi hududida va undan tashqarida o’tkaziladigan treninglar,
seminarlar, konferensiyalar bilan bog’liq xarajatlarga haq to’lash orqali)
hayriya yordami quyidagilar tomonidan berilishiga yo’l qo’yilmaydi:

 chet davlatlar;
 chet davlatlarning yuridik shaxslari, ularning vakolatxonalari va
filiallari;
 halqaro tashkilotlar, ularning vakolatxonalari va filiallari;
 chet el investisiyalari ishtirokidagi korxonalar;
 chet el fuqarolari;
 fuqaroligi bo’lmagan shaxslar.
Fuqarolarning o’zini-o’zi boshqarish organlari, diniy tashkilotlar va
nomi yashirilgan yoki faqat tahallusi ko’rsatilgan shaxslar tomonidan siyosiy
partiyalarga pul mablag’lari shaklida, mol-mulk berish, xizmatlar ko’rsatish,
ishlar bajarish tarzida hayriya yordami berilishiga ham yo’l qo’yilmaydi.
Siyosiy partiyalar uchun boshlang’ich partiya tashkilotlari va markaziy
boshqaruv apparati mavjudligi sharoitida boshqarishning vertikal tarkibi
xosdir. Siyosiy partiyalar va ijtimoiy harakatlar moliyasini tashkil etish uchun
yuqori va quyi partiya tashkilotlari o’rtasidagi, jumladan, dotatsiya shaklidagi
ichki partiyaviy moliyaviy munosabatlar ham xosdir.
Siyosiy partiyalar moliyaviy rejalarida daromadlar tarkibini to’liqligini
ko’rish mumkinki, ular tarkibida tijorat hisobi asosida xo’jalik yurituvchi
tashkilotlardan tushum muhim o’rin eggallaydi. Ijtimoiy harakatlarda
moliyaviy reja sifatida yillar bo’yicha farq qiladigan smeta maydonga
chiqadi.
Alohida siyosiy partiyalar xarajatlarining tarkibi ular faoliyatining
ko’lamiga bog’liq. Mazkur xarajatlar siyosiy partiya nizom faoliyati bilan
bog’liq bo’lib o’z ichiga quyidagilarni oladi:
- partiya rahbariyati va xizmat ko’rsatuvchi xodimlar ish haqi
xarajatlari;
- mitinglar, yig’ilishlar, namoyishlar o’tkazish xarajatlari;
- ko’rgazmali tashviqot bo’yicha xarajatlar;

- memorial uy-muzeylarni saqlashni joriy xarajatlari.
Bundan tashqari bu xarajatlar tarkibida ma’muriy binolarni saqlash va
yangilarini qurish xarajatlari va boshqalar ham hisobga olinishi mumkin.
Ijtimoiy harakatlar smetasida asosiy o’rinni homiylarning va maxsus
maqsadli badallar mablag’larining harakatning faol qatnashchilari uchun
qilinadigan xarajatlar egallaydi.

Adabiyotlar :
1. Va h obo v A. va bosh q alar. Budjet - soli q siyosati yaxlitligi. O‘q uv
qo‘ llanma. - T.: I q tisod va moliya. 2005.285 b.
2. Va h ob o v A. va bosh q alar . Moliyaviy va bosh q aruv ta h lili. Darslik. T.:
Shar q 2005. 220 b.
3. Mali k ov T., Xaydarov N. Davlat budjeti . O‘q uv qo‘ llanma, T . :
"IQT1SOD-MOLIYA", 2007, 84 b.
4. M alikov T., Xaydarov N. Budjet daromadlari va xarajatlari . O‘q uv
qo‘ lla n ma, T . : "IQTISOD-MOLIYA", 2007 , 245 b.
5. M aliko v T., Xaydarov N. Budjet: tizimi, tuzulmasi, jarayoni . O‘q uv
qo‘ llanma, T .: "IQTISOD-MOLIYA", 2008, 84 b.
6. Yo‘l dosh e v Z ., Malikov T. Uy x o‘ jaligi moliyasi. O‘q uv qo‘ llanma, T .:
"IQTISOD-MOLIYA", 2008, 105 b.
7. Неshитой А.С. Финансы. Уchебник.-М.:”Даshков и К”, 2007. 512 с.
8. Романовский В.М. Уchебник.-М.:”Юрайт”, 2008. 462 с.

Mulkchilikning turli shakllaridagi xo‘jalik yurituvchi subyektlar moliyasi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish