Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazishning jinoiy-huquqiy xususiyatlari 26 - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	90.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazishning jinoiy-huquqiy xususiyatlari 26

Купить

Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazishning jinoiy-
huquqiy xususiyatlari

MUNDARIJA
KIRISH QISMI ........................................................................................................ 3
1-BOB. MULKNI QASDDAN NOBUD QILISH YOKI UNGA ZARAR
YETKAZISH JINOYATINING UMUMIY TUSHUNCHASI VA TARIXIY
RIVOJLANISHI ...................................................................................................... 6
1.1 Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish tushunchasi va
uning huquqiy ahamiyati ................................................................................... 6
1.2 Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyatining
rivojlanish tarixi ................................................................................................. 9
2-BOB. MULKNI QASDDAN NOBUD QILISH YOKI UNGA ZARAR
YETKAZISH JINOYATINING MALAKALI TURLARI VA ULARNI
KVALIFIKATSIYA QILISH MUAMMOLARI ............................................... 13
2.1 Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyatining
malakali belgilari ............................................................................................. 13
2.2 Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyatini
kvalifikatsiya qilish muammolari .................................................................... 23
XULOSA ................................................................................................................ 30
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI ......................................... 33

Kirish qismi
Mavzuning dolzarbligi. Mulkka nisbatan jinoyatlar, xususan, mulkni
qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jamiyatda ijtimoiy-iqtisodiy
barqarorlikka tahdid soluvchi og‘ir jinoyatlardan biri hisoblanadi. O’zbekiston
Respublikasida bozor iqtisodiyoti tamoyillari chuqurlashib, mulkchilik
munosabatlari tobora rivojlanib borayotgan bir sharoitda, mulk daxlsizligini
ta’minlash va uning huquqiy himoyasini kuchaytirish davlat siyosatining ustuvor
yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolmoqda. Shu bois, mazkur turdagi jinoyatlarning
jinoiy-huquqiy xususiyatlarini chuqur o‘rganish, ularning oldini olish
mexanizmlarini takomillashtirish va jinoiy javobgarlik choralarini samarali
qo‘llash masalasi bugungi kunda o‘ta dolzarb ahamiyat kasb etadi . Jamiyatda har
bir fuqaroning mulkka bo‘lgan huquqini ta’minlash, investitsiya muhitini
yaxshilash hamda tadbirkorlik subyektlarining erkin faoliyat yuritishi uchun
mustahkam huquqiy kafolatlar yaratishda ushbu jinoyatga qarshi kurashish alohida
o‘rin tutadi. Binobarin, mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish
jinoyatining nazariy va amaliy jihatlarini kompleks tahlil qilish, mavjud
muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etish yuzasidan ilmiy asoslangan
yechimlarni taklif etish muhim vazifadir.
Kurs ishi maqsadi. Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi mulkni qasddan
nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyatining jinoiy-huquqiy xususiyatlarini
kompleks tahlil qilishdan iborat. Bu jarayonda jinoyatning huquqiy mohiyatini
chuqur ochib berish, uning tarkibiy elementlarini ilmiy asosda ko‘rib chiqish va
huquqni qo‘llash amaliyotidagi o‘ziga xosliklarini o‘rganish nazarda tutilgan.
Shuningdek, mazkur turdagi jinoyatlarga qarshi kurashish samaradorligini oshirish
bo‘yicha ilmiy asoslangan taklif va tavsiyalar ishlab chiqish ham tadqiqotning
muhim maqsadlaridan biridir. Amalga oshirilayotgan tahlillar orqali
qonunchilikdagi bo‘shliqlar va amaliyotdagi muammolar aniqlanib, ularni bartaraf
etishga qaratilgan aniq yechimlar taklif qilinadi.

Bunday yondashuv, o‘z navbatida, mulkka nisbatan jinoyatlarning oldini
olish, ularni fosh etish va aybdorlarni adolatli javobgarlikka tortish tizimini yanada
takomillashtirishga xizmat qiladi. 1
Kurs ishi vazifalari. Tadqiqot maqsadiga erishish uchun bir qator
vazifalarni amalga oshirish belgilangan. Birinchidan, mulkni qasddan nobud qilish
yoki unga zarar yetkazish jinoyatining tushunchasi va huquqiy belgilarini,
shuningdek, uning obyektini, obyektiv va subyektiv tomonlarini atroflicha tahlil
qilish lozim. Ikkinchidan, ushbu jinoyatning tarixiy rivojlanish bosqichlarini,
qadimgi huquq tizimlaridan to hozirgi kungacha bo‘lgan o‘zgarishlarini o‘rganish
va xalqaro tajribani qiyosiy tahlil qilish muhimdir. Uchinchidan, mulkni qasddan
nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyatining malakali turlarini va ularni
kvalifikatsiya qilishda yuzaga keladigan amaliy muammolarni ko‘rib chiqish zarur.
To‘rtinchidan, O’zbekiston Respublikasi sud amaliyotidagi mavjud muammolarni
tahlil qilish, statistik ma’lumotlar asosida tendensiyalarni aniqlash va huquqni
qo‘llashdagi xatoliklarni o‘rganish muhim ahamiyatga ega. Beshinchidan, jinoyat
uchun jinoiy javobgarlikning asoslari va jazo tayinlash tamoyillarini o‘rganib,
oldini olish choralarini takomillashtirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqish vazifasi
qo‘yilgan. Oltinchidan, jinoyat qonunchiligini takomillashtirish bo‘yicha ilmiy
asoslangan takliflar va tavsiyalar tayyorlash ham muhim vazifalardan biridir.
Kurs ishi obyekti. Mazkur tadqiqotning obyekti etib mulkni qasddan nobud
qilish yoki unga zarar yetkazish bilan bog‘liq ijtimoiy munosabatlar majmui
belgilangan. Bu ijtimoiy munosabatlar, bir tomondan, mulkchilik huquqini
ta’minlashga qaratilgan huquqiy normalarni, ikkinchi tomondan esa, ushbu
huquqlarga tajovuz qiluvchi xatti-harakatlarni o‘z ichiga oladi. Tadqiqot doirasida
jinoyatning sodir etilishi natijasida yuzaga keladigan ijtimoiy oqibatlar,
jabrlanuvchiga yetkazilgan zarar, jamiyatga yetkazilgan ijtimoiy xavf hamda
jinoyatchilikka qarshi kurashish tizimining ushbu munosabatlarga ta’siri chuqur
o‘rganiladi. Ayniqsa, mulkka nisbatan tajovuzlarning jamiyatdagi barqarorlikka
ta’siri, iqtisodiy rivojlanishga to‘sqinlik qilish darajasi va fuqarolarning huquqiy
1
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. (2023). Toshkent.

himoyalanganlik tuyg‘usiga ta’siri kabi jihatlar ham tadqiqot obyektining tarkibiy
qismi hisoblanadi. Demakki, ushbu jinoyatning ijtimoiy ildizlari, sabablari va
shart-sharoitlari ham tadqiqot obyektining diqqat markazida bo‘ladi.
Kurs ishi predmeti. Tadqiqot predmeti sifatida O’zbekiston Respublikasi
Jinoyat Kodeksining mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazishga oid
normalari, ya’ni 173-moddasi va uning tahlili belgilanadi. Shuningdek,
O’zbekiston Respublikasi Oliy Sudi Plenum qarorlari, xususan, mulkiy
jinoyatlarga oid tushuntirishlar va sud amaliyoti materiallari ham tadqiqot
predmetini tashkil etadi. Bu materiallar jinoyatni kvalifikatsiya qilish, jazo
tayinlash va huquqni qo‘llashda yuzaga keladigan muammolarni o‘rganish uchun
asos bo‘lib xizmat qiladi. Bundan tashqari, xorijiy davlatlar, jumladan, Germaniya,
Rossiya Federatsiyasi va AQSh jinoyat qonunchiligi, ularning mulkka nisbatan
jinoyatlarga oid normalari ham qiyosiy tahlil predmeti hisoblanadi. Ilmiy
adabiyotlar, monografiyalar, dissertatsiyalar va maqolalar ham tadqiqot
predmetining muhim qismi bo‘lib, ular mavzu bo‘yicha mavjud nazariy
yondashuvlarni va ilmiy g‘oyalarni o‘rganishga imkon beradi.
Kurs ishi metodlari. Ushbu tadqiqot jarayonida ilmiy bilishning dialektik,
qiyosiy-huquqiy, tarixiy-huquqiy, mantiqiy, tizimli yondashuv, statistik va
sotsiologik tadqiqot metodlari keng qo‘llaniladi. Dialektik metod jinoyat hodisasini
uning rivojlanishi va o‘zgarishlari dinamikasida, shuningdek, boshqa ijtimoiy
hodisalar bilan o‘zaro aloqadorlikda o‘rganishga xizmat qiladi. Qiyosiy-huquqiy
metod yordamida O’zbekiston qonunchiligi xorijiy davlatlar qonunchiligi bilan
taqqoslanib, ilg‘or tajribalar va ularni milliy huquq tizimiga tatbiq etish
imkoniyatlari o‘rganiladi. Tarixiy-huquqiy metod mulkka nisbatan jinoyatlarning
tarixiy evolyutsiyasini, qadimgi davrlardan hozirgi kungacha bo‘lgan
o‘zgarishlarini tahlil qilish imkonini beradi. Mantiqiy metod esa huquqiy
normalarni tahlil qilishda, tushunchalarni aniqlashda va xulosalar shakllantirishda
qo‘llaniladi.
Tizimli yondashuv mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish
jinoyatini jinoiy huquq tizimining ajralmas qismi sifatida ko‘rib chiqishga yordam

beradi. Bundan tashqari, statistik ma’lumotlarni tahlil qilish va hujjatlarni
o‘rganish metodlari orqali sud amaliyoti va jinoyatchilik dinamikasi chuqur
o‘rganiladi. 2
Tadqiqot natijalari katta ilmiy va amaliy ahamiyatga ega bo‘ladi. Ilmiy
ahamiyati shundaki, tadqiqot mulkka nisbatan jinoyatlar nazariyasini, xususan,
mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyatining huquqiy
mohiyatini chuqur o‘rganish orqali yangi nazariy xulosalar va ilmiy g‘oyalar bilan
boyitadi. Bu esa o‘z navbatida, jinoyat huquqi fanining rivojlanishiga munosib
hissa qo‘shadi. Amaliy ahamiyati esa tadqiqotda ishlab chiqilgan ilmiy asoslangan
taklif va tavsiyalar huquqni qo‘llovchi organlar, xususan, sud, prokuratura va ichki
ishlar organlari xodimlarining amaliy faoliyatida qo‘llanilishi mumkinligidadir.
Ular jinoyatlarni to‘g‘ri kvalifikatsiya qilish, jazo tayinlashning individualizatsiya
tamoyilini amalga oshirish va huquqni qo‘llash amaliyotidagi xatoliklarning oldini
olishga yordam beradi. Bundan tashqari, tadqiqot materiallari yuridik oliy ta’lim
muassasalarida o‘quv jarayonida, xususan, jinoyat huquqi fanini o‘qitishda o‘quv
qo‘llanma sifatida foydalanilishi, shuningdek, qonunchilikni takomillashtirish
bo‘yicha takliflar ishlab chiqishda asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin .
Kurs ishining tuzilishi. Mazkur kurs ishi o‘zining mantiqiy va tizimli
tuzilishiga ega bo‘lib, kirish qismi, ikkita asosiy bob, xulosa va foydalanilgan
adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Kirish qismida tadqiqot mavzusining dolzarbligi,
maqsadi, vazifalari, obyekti, predmeti, metodologiyasi, ilmiy va amaliy ahamiyati,
shuningdek, olingan natijalarning ishonchliligi asoslab beriladi. Asosiy qism ikkita
bobdan iborat bo‘lib, har bir bob o‘z navbatida bir nechta rejalarga bo‘linadi.
2
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksi. (1994). Toshkent: Adolat.

1-BOB. MULKNI QASDDAN NOBUD QILISH YOKI UNGA ZARAR
YETKAZISH JINOYATINING UMUMIY TUSHUNCHASI VA TARIXIY
RIVOJLANISHI
1.1 Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish tushunchasi
va uning huquqiy ahamiyati
Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyati huquqiy
adabiyotlarda va amaliyotda muhim o rin tutuvchi ijtimoiy xavfli qilmishlardanʻ
biri hisoblanadi. Mazkur jinoyatning tushunchasi O zbekiston Respublikasi Jinoyat
ʻ
Kodeksining 173-moddasida aniq belgilangan bo lib, u o zga mulkni qasddan
ʻ ʻ
nobud qilish yoki unga shikast yetkazish orqali ko p miqdorda zarar yetkazishni
ʻ
yoki jamoat tartibiga xavf tug diradigan usulda sodir etishni nazarda tutadi
ʻ 3
.
Ushbu ta rif jinoyatning asosiy belgilarini, ya ni qasddan harakat qilish va mulkka
ʼ ʼ
zarar yetkazish natijasida yuzaga keladigan oqibatni qamrab oladi, shuningdek,
jinoyatning ijtimoiy xavflilik darajasini aniqlashda zarar miqdori va sodir etish
usuli muhim ahamiyat kasb etishini ko rsatadi. Demakki, mulkni nobud qilish
ʻ
deganda, uning butunlay yaroqsiz holga keltirilishi tushunilsa, zarar yetkazish
mulkning qisman shikastlanishi, ammo o z funksional vazifasini bajarish
ʻ
imkoniyatini saqlab qolishi bilan farqlanadi.
Ushbu jinoyatning bevosita obyekti mulkchilik munosabatlari hisoblanadi,
ya ni shaxsning o z mulkiga egalik qilish, undan foydalanish va uni tasarruf etish
ʼ ʻ
huquqlariga daxl qilinishi bilan bog liq ijtimoiy munosabatlar majmui himoya
ʻ
qilinadi. Bilvosita obyekt sifatida esa, jamoat xavfsizligi, atrof-muhit, inson
salomatligi kabi qo shimcha ijtimoiy qadriyatlar namoyon bo lishi mumkin,
ʻ ʻ
ayniqsa, jinoyat umumxavfli usulda sodir etilganda. Masalan, portlash yoki
yong in keltirib chiqarish orqali mulkka zarar yetkazish nafaqat mulkdorning
ʻ
huquqlariga, balki boshqa shaxslarning hayoti va sog lig iga ham tahdid soladi .
ʻ ʻ
Shu bois, jinoyatning obyektini to g ri aniqlash huquqiy kvalifikatsiya jarayonida
ʻ ʻ
muhim ahamiyatga ega bo lib, qilmishning og irlik darajasini belgilashda asosiy
ʻ ʻ
mezonlardan biri hisoblanadi.
3
O zbekiston Respublikasi Jinoyat Kodeksi
ʻ

Jinoyatning obyektiv tomoni harakat, oqibat va ular o rtasidagi sababiyʻ
bog liqlikdan iborat. Harakat deganda, mulkni nobud qilishga yoki unga zarar
ʻ
yetkazishga qaratilgan har qanday faol qilmish tushuniladi, masalan, yoqib
yuborish, sindirish, buzish, portlatish, kimyoviy moddalar bilan shikastlash kabi.
Oqibat esa, mulkning butunlay yo q qilinishi (nobud bo lishi) yoki uning qiymatini
ʻ ʻ
pasaytiruvchi, foydalanish imkoniyatini cheklovchi shikastlanishi (zarar
yetkazilishi) bilan ifodalanadi. Natijada, ushbu harakatlar va ularning oqibatlari
o rtasida bevosita sababiy bog liqlik mavjud bo lishi shart, ya ni mulkka
ʻ ʻ ʻ ʼ
yetkazilgan zarar aynan aybdorning harakati tufayli yuzaga kelganligi isbotlanishi
lozim. Bundan tashqari, Jinoyat Kodeksining 173-moddasi dispozitsiyasida
ko rsatilganidek, ko p miqdorda zarar yetkazilishi yoki jamoat tartibiga xavf
ʻ ʻ
tug diradigan usulda sodir etilishi ham obyektiv tomonning muhim belgilaridan
ʻ
sanaladi.
Jinoyatning subyektiv tomoni aybdorning ruhiy munosabatini, ya ni uning
ʼ
qasdini aks ettiradi. Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish
jinoyati faqat qasd bilan sodir etilishi mumkin. Qasd ikki turga bo linadi: to g ri
ʻ ʻ ʻ
qasd va egri qasd. To g ri qasd deganda, shaxs o z harakatining ijtimoiy
ʻ ʻ ʻ
xavfliligini anglagan, uning mulkka zarar yetkazish yoki uni nobud qilishga olib
kelishini oldindan ko ra bilgan va bu oqibatlar kelib chiqishini istagan holat
ʻ
tushuniladi. Masalan, shaxsning o z raqibining avtomobilini yoqib yuborish
ʻ
maqsadida harakat qilishi to g ri qasdga misol bo la oladi. Egri qasd esa, shaxs o z
ʻ ʻ ʻ ʻ
harakatining ijtimoiy xavfliligini anglagan, mulkka zarar yetkazish yoki uni nobud
qilish oqibatlari kelib chiqishini oldindan ko ra bilgan, ammo ularning kelib
ʻ
chiqishiga befarq bo lgan yoki ularga ongli ravishda yo l qo ygan holatni
ʻ ʻ ʻ
bildiradi . Misol uchun, shaxsning o zaro janjal paytida boshqa shaxsning uyiga
ʻ
tosh otib, derazalarining sinishiga sabab bo lishi, ammo bu oqibatni bevosita
ʻ
maqsad qilmagan bo lsa-da, uning kelib chiqishiga yo l qo yganligi egri qasd
ʻ ʻ ʻ
hisoblanadi.
O zbekiston Respublikasi Oliy Sudi Plenumining qarorlari mulkni qasddan
ʻ
nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyatlarini kvalifikatsiya qilish va sud

amaliyotida yagona yondashuvni ta minlashda muhim ahamiyat kasb etadi.ʼ
Xususan, Oliy Sud Plenumining «Mulkka qarshi jinoyatlar bilan bog liq ishlar
ʻ
bo yicha sud amaliyoti to g risida»gi qarorida mulkni nobud qilish va unga zarar
ʻ ʻ ʻ
yetkazish o rtasidagi chegara, ko p miqdordagi zarar tushunchasi, shuningdek,
ʻ ʻ
jinoyatning subyektiv tomonini aniqlashda e tiborga olinadigan holatlar batafsil
ʼ
tushuntirilgan. 4
Mazkur qarorga ko ra, ko p miqdordagi zarar deganda, bazaviy
ʻ ʻ
hisoblash miqdorining uch yuz baravaridan besh yuz baravarigacha bo lgan zarar
ʻ
tushuniladi. Yana bir jihatdan, Oliy Sud Plenumining tushuntirishlari huquqni
qo llovchi organlarga jinoyatning obyektiv va subyektiv belgilarini to g ri
ʻ ʻ ʻ
aniqlashda, ayniqsa, qasdning mavjudligini isbotlashda amaliy yordam beradi. Shu
bois, sudlar jinoyat ishlarini ko rib chiqishda nafaqat Jinoyat Kodeksi normalariga,
ʻ
balki Oliy Sud Plenumining tushuntirishlariga ham qat iy amal qilishlari lozim. Bu
ʼ
esa, jinoyat-huquqiy munosabatlarda qonuniylik va adolat tamoyillarining
ustuvorligini ta minlashga xizmat qiladi.
ʼ
Shuningdek, Oliy Sud Plenumining mazkur tushuntirishlari huquqni
qo llovchi organlarga jinoyatning obyektiv va subyektiv belgilarini to g ri
ʻ ʻ ʻ
aniqlashda, ayniqsa, qasdning mavjudligini isbotlashda amaliy yordam beradi. Shu
bois, sudlar jinoyat ishlarini ko rib chiqishda nafaqat Jinoyat Kodeksi normalariga,
ʻ
balki Oliy Sud Plenumining tushuntirishlariga ham qat iy amal qilishlari lozim. Bu
ʼ
esa, jinoyat-huquqiy munosabatlarda qonuniylik va adolat tamoyillarining
ustuvorligini ta minlashga xizmat qiladi.
ʼ
4
Oliy Sud Plenumi «Mulkka qarshi jinoyatlar bilan bog liq ishlar bo yicha sud amaliyoti to g risida»gi qarori
ʻ ʻ ʻ ʻ

1.2 Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyatining
rivojlanish tarixi
Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyatining huquqiy
tartibga solinishi uzoq tarixiy ildizlarga ega bo lib, jamiyat taraqqiyotining har birʻ
bosqichida mulkiy munosabatlarning o zgarishi bilan chambarchas bog liq
ʻ ʻ
ravishda shakllanib borgan. Qadimgi huquq tizimlarida ham mulkka nisbatan
qasddan qilingan harakatlar jiddiy jinoyat sifatida baholanib, qat iy jazolangan.
ʼ
Masalan, qadimiy Bobil davlatining mashhur Hamurapi qonunlarida mulkka zarar
yetkazganlik yoki uni o g irlaganlik uchun qasos olishga qaratilgan qatag onlar
ʻ ʻ ʻ
mavjud bo lgan, jumladan, «ko z o rniga ko z, tish o rniga tish» tamoyili asosida
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
mulkdorning huquqini himoya qilish ko zda tutilgan.
ʻ 5
Rim huquqida esa, mulkka
qasddan zarar yetkazish «damnum iniuria datum» deb nomlangan va bu jinoyat
uchun mulkdorga yetkazilgan zararni qoplash hamda qo shimcha jazo choralari
ʻ
belgilangan edi. Rimliklar mulk daxlsizligini ta minlashga alohida e tibor
ʼ ʼ
qaratganlar va bu tamoyil keyingi huquq tizimlariga ham o z ta sirini o tkazgan.
ʻ ʼ ʻ
Shuningdek, qadimgi yunon huquqida ham mulkni himoya qilishga oid normalar
mavjud bo lib, ular jamiyatda mulkiy tartibotni saqlashning muhim vositasi
ʻ
sifatida qaralgan. Aynan shu qadimgi huquq manbalaridagi mulkni himoya
qilishga oid normalar, mulkka nisbatan jinoyatlarning rivojlanishiga zamin
yaratgan.
O rta Osiyo xonliklari davrida, xususan, Buxoro, Xiva va Qo qon
ʻ ʻ
xonliklarida jinoyat huquqi asosan shariat qonunlari va mahalliy urf-odatlarga
asoslangan edi. Mulkka qasddan zarar yetkazish yoki uni nobud qilish holatlari
ham ushbu huquqiy tizimlarda o z aksini topgan. Shariat qonunlarida mulk
ʻ
daxlsizligi muhim o rin tutgan va mulkka qilingan tajovuzlar, jumladan, o g irlik,
ʻ ʻ ʻ
talash-to zish, qasddan yoqib yuborish kabi jinoyatlar uchun qat iy jazo choralari
ʻ ʼ
belgilangan edi.
Mahalliy urf-odatlarda ham, ayniqsa, qishloq xo jaligi mulklariga, chorva
ʻ
mollarga yoki savdo-sotiq buyumlariga qilingan tajovuzlar jamoa tomonidan
5
Tursunov, E. R. (2021). Mulk daxlsizligining kafolatlari va unga tajovuz qilganlik uchun javobgarlikning
rivojlanish tarixi. O'zbekiston qonunchiligi tahlili, 4(2), 112-118.

qoralangan va aybdorlar jazolangan. Xonliklar davridagi huquqiy normalarda
mulkka yetkazilgan zararning miqdoriga qarab jazo og irlashgan, ya ni kichikroqʻ ʼ
zarar uchun ko proq jarima yoki jismoniy jazo, katta zarar uchun esa, hatto o lim
ʻ ʻ
jazosi ham qo llanilishi mumkin bo lgan. Bu davrda mulkka qilingan tajovuzlar
ʻ ʻ
nafaqat shaxsiy mulkni, balki davlat mulkini ham himoya qilishga qaratilgan edi,
chunki xonlarning mulklari ham davlat mulki hisoblangan. Shuningdek, mulkka
zarar yetkazish jinoyatlari ko pincha boshqa jinoyatlar bilan birgalikda sodir
ʻ
etilganligi sababli, ularning kvalifikatsiyasi ham murakkab bo lgan.
ʻ
Keyinchalik, Rossiya imperiyasi tarkibiga kirgandan so ng va ayniqsa, Sovet
ʻ
davrida O rta Osiyo hududlarida jinoyat qonunchiligi Yevropa huquqiy tizimlariga
ʻ
yaqinlashdi. Sovet Ittifoqi Jinoyat kodekslarida mulkka qasd qilish jinoyatlari
alohida moddalar bilan tartibga solingan. Dastlabki davrlarda «xalq mulkini»
himoya qilishga qaratilgan normalar ustunlik qilsa-da, keyinchalik shaxsiy mulkni
himoya qiluvchi moddalar ham kuchaytirildi. Mulkni qasddan nobud qilish yoki
unga zarar yetkazish jinoyati, ayniqsa, «sotsialistik mulkni» himoya qilish nuqtai
nazaridan jiddiy jazolangan. Masalan, 1920-1930-yillardagi jinoyat kodekslarida
«xalq xo jaligiga zarar yetkazish» yoki «xalq mulkini o g irlash» kabi jinoyatlar
ʻ ʻ ʻ
og ir jinoyatlar qatorida ko rilgan va ularga nisbatan qat iy choralar qo llanilgan.
ʻ ʻ ʼ ʻ
Keyinchalik, 1960-yildagi RSFSR Jinoyat kodeksi va unga mos ravishda
ittifoqdosh respublikalar jinoyat kodekslarida mulkka qasddan zarar yetkazish yoki
uni yo q qilish jinoyatlari uchun turli miqdorlardagi jarimalar, axloq tuzatish
ʻ
ishlari, ozodlikdan mahrum qilish kabi jazo choralari belgilangan. Bu davrda
jinoyatning kvalifikatsiyasi asosan yetkazilgan moddiy zarar miqdori, jinoyatning
sodir etilish usuli va takroran sodir etilganligi kabi omillarga bog liq bo lgan.
ʻ ʻ
O zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgandan so ng, mamlakatimizda
ʻ ʻ
mulkchilik munosabatlarining tubdan o zgarishi, xususiylashtirish jarayonining
ʻ
boshlanishi va bozor iqtisodiyotiga o tish sharoitida mulkka nisbatan
ʻ
jinoyatlarning oldini olish va ularga qarshi kurashish masalasi yanada dolzarb
ahamiyat kasb etdi. 1994-yil 22-sentabrda qabul qilingan O zbekiston
ʻ
Respublikasining Jinoyat kodeksida mulkka qasddan zarar yetkazish yoki uni

nobud qilish jinoyatlari uchun alohida moddalar belgilandi. Ushbu kodeksda
jinoyatlarning kvalifikatsiyasi uchun zararning miqdori, jinoyatning sodir etilish
usuli, uyushgan guruh tomonidan sodir etilishi, jabrlanuvchining o limiga sababʻ
bo lishi kabi og irlashtiruvchi holatlar nazarda tutilgan. Mustaqillik yillarida ushbu
ʻ ʻ
jinoyatlarga qarshi kurashishning huquqiy mexanizmlari doimiy ravishda
takomillashtirilib borildi, jumladan, Oliy Sud Plenumining tegishli qarorlari bilan
sud amaliyotiga aniqlik kiritildi. Xususan, mulkka yetkazilgan zararning miqdorini
aniqlash, jinoyatning qasddan sodir etilganligini isbotlash va boshqa jinoyatlar
bilan chegaralash kabi masalalarda huquqni qo llash amaliyotini bir xillashtirishga
ʻ
harakat qilindi. 6
Xorijiy mamlakatlar qonunchiligida ham mulkka qasddan zarar yetkazish
yoki uni nobud qilish jinoyatlari uzoq tarixga ega va turli shakllarda tartibga
solingan. Masalan, Germaniya Jinoyat kodeksida mulkka zarar yetkazish
(Sachbeschädigung) va mulkni yo q qilish (Zerstörung von Sachen) jinoyatlari
ʻ
alohida moddalar bilan belgilangan bo lib, ularning kvalifikatsiyasi yetkazilgan
ʻ
zarar miqdori, ishlatilgan usul va jinoyatning ijtimoiy xavflilik darajasi bilan
bog liq. Rossiya Federatsiyasi Jinoyat kodeksida ham mulkka qasddan zarar
ʻ
yetkazish (167-modda) va mulkni yo q qilish (167-modda) jinoyatlari uchun
ʻ
javobgarlik belgilangan bo lib, ularning kvalifikatsiyasi uchun zararning kattaligi,
ʻ
jinoyatning sodir etilish usuli va oqibatlari muhim ahamiyatga ega . AQShda esa,
bu turdagi jinoyatlar shtatlar qonunchiligiga ko ra turlicha nomlanishi va tartibga
ʻ
solinishi mumkin, ko pincha «vandalizm» yoki «mulkka zarar yetkazish» (criminal
ʻ
mischief) kabi atamalar qo llanadi va javobgarlik zararning miqdoriga qarab
ʻ
belgilanadi. Bunday xorijiy tajribalarni o rganish O zbekiston Respublikasi
ʻ ʻ
qonunchiligini yanada takomillashtirishga, mulkka nisbatan jinoyatlarga qarshi
kurashishning samaradorligini oshirishga yordam beradi. 7
6
O‘zbekiston Respublikasining Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksi. (1994). Toshkent: Adolat.
7
Muxitdinova, D. M. (2019). Mulkka qarshi jinoyatlarning jinoiy-huquqiy tahlili. Monografiya. Toshkent:
Yuridik adabiyotlar nashriyoti, 2019.

2-BOB. MULKNI QASDDAN NOBUD QILISH YOKI UNGA ZARAR
YETKAZISH JINOYATINING MALAKALI TURLARI VA ULARNI
KVALIFIKATSIYA QILISH MUAMMOLARI
2.1 Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyatining
malakali belgilari
Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyatining
malakali belgilari jinoyatning ijtimoiy xavflilik darajasini oshiruvchi va
aybdorning javobgarligini og‘irlashtiruvchi holatlarni ifodalaydi. O’zbekiston
Respublikasi Jinoyat Kodeksida ushbu jinoyatning malakali turlari alohida bandlar
yoki moddaning ikkinchi, uchinchi qismlarida nazarda tutilgan bo‘lib, ular jinoyat-
huquqiy kvalifikatsiyada muhim ahamiyat kasb etadi . Mazkur belgilar jinoyatning
nafaqat obyektiv tomoniga, balki subyektiv tomoniga ham ta’sir ko‘rsatib,
aybdorning harakatlariga yanada chuqur huquqiy baho berish imkonini beradi.
Shuningdek, malakali belgilarning to‘g‘ri aniqlanishi jazo tayinlashning adolatli va
individualizatsiya tamoyillariga muvofiq bo‘lishini ta’minlaydi.
Jinoyat Kodeksining 173-moddasida nazarda tutilgan mulkni qasddan nobud
qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyatining og‘irlashtiruvchi holatlaridan biri bu
uning takroran yoki xavfli retsidivist tomonidan sodir etilishidir. Takroriylik
deganda, shaxs tomonidan ilgari aynan shunday jinoyatni yoki Jinoyat
Kodeksining Maxsus qismida nazarda tutilgan boshqa jinoyatni sodir etganligi
tushuniladi . Xavfli retsidiv esa, Jinoyat Kodeksida belgilanganidek, shaxsning
og‘ir jinoyat uchun ikki marta, yoki o‘ta og‘ir jinoyat uchun bir marta sudlangan
bo‘la turib, yana qasddan og‘ir jinoyat sodir etishi holatidir. Bunday hollarda,
shaxsning ijtimoiy xavflilik darajasi sezilarli darajada oshadi, shu bois qonunchilik
unga nisbatan yanada qattiqroq jazo choralarini nazarda tutadi. Natijada, ushbu
malakali belgi jinoyatchining qonunga nisbatan hurmatsizligini va jinoyat sodir
etishga moyilligini yaqqol ko‘rsatadi. 8
Yana bir muhim malakali belgi – bu ko‘p miqdorda zarar yetkazishdir.
Jinoyat Kodeksida mulkka yetkazilgan zararning miqdori jinoiy javobgarlikning
kelib chiqishida va jinoyatni malakalashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ko‘p miqdor
8
O‘zbekiston Respublikasining “Sug‘urta faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuni. (2021). Toshkent.

deganda, O’zbekiston Respublikasi Oliy Sudi Plenumining tegishli qarorlarida
belgilanganidek, bazaviy hisoblash miqdorining (BHM) uch yuz baravaridan besh
yuz baravarigacha miqdor tushuniladi. Mazkur belgi jinoyatning nafaqat ijtimoiy
xavfliligini oshiradi, balki jabrlanuvchiga yetkazilgan moddiy ziyonning
jiddiyligini ham aks ettiradi. Misol uchun, qimmatbaho avtomobilni yoqib
yuborish, yirik ishlab chiqarish uskunasiga shikast yetkazish yoki ko‘p sonli uy-joy
mulkini qasddan buzish kabi harakatlar ko‘p miqdorda zarar yetkazish belgisi
ostida kvalifikatsiya qilinadi. Shu bois, zarar miqdorini aniqlashda ekspert
xulosalari va baholash natijalari muhim ahamiyatga ega bo‘ladi.
Jinoyatni jamoat tartibiga xavf tug‘diradigan usulda sodir etish ham
og‘irlashtiruvchi holat hisoblanadi. Bu holat, jinoyatning nafaqat mulkdorga, balki
keng jamoatchilikka ham salbiy ta’sir ko‘rsatishini anglatadi. Bunday usullar
sirasiga, masalan, aholi gavjum joylarda portlovchi moddalar yordamida mulkni
nobud qilish, yong‘in keltirib chiqarish orqali katta hududlarga zarar yetkazish,
umumiy foydalanishdagi transport vositalariga shikast yetkazish kabilar kiradi.
Ayniqsa, bunday harakatlar aholi o‘rtasida vahima va qo‘rquv uyg‘otishi,
shuningdek, jamiyatda tartibsizliklarga sabab bo‘lishi mumkin. Xususan, tarixiy
obidalarga, jamoat binolariga yoki muhim infratuzilma obyektlariga qasd qilish
jamoat tartibiga bevosita tahdid soladi. Demakki, ushbu malakali belgi jinoyatning
obyektiv tomonining o‘ziga xos xususiyatlarini aks ettirib, uning ijtimoiy xavflilik
doirasini kengaytiradi.
Uyushgan guruh tomonidan yoki uning manfaatlarida sodir etish ham
mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyatining malakali
belgilaridan biridir. Uyushgan guruh deganda, Jinoyat Kodeksining 29-moddasiga
muvofiq, ikki yoki undan ortiq shaxsning jinoyat sodir etish uchun oldindan
birlashganligi tushuniladi.
Uyushgan guruhning ishtiroki jinoyatning yanada puxta
rejalashtirilganligini, xavflilik darajasi yuqoriligini va unga qarshi kurashishning
murakkabligini ko‘rsatadi. Bunday hollarda, har bir ishtirokchining roli va darajasi
aniqlanib, ularning harakatlari alohida-alohida kvalifikatsiya qilinadi. Bundan

tashqari, uyushgan guruhning manfaatlarida sodir etilgan jinoyatlar ko‘pincha
boshqa turdagi jinoyatlar, masalan, reket, terrorizm yoki iqtisodiy jinoyatlar bilan
bog‘liq bo‘lishi mumkin. Mazkur jarayon huquqni qo‘llovchi organlardan chuqur
tahlil va muvofiqlashtirilgan harakatlarni talab etadi. Eng og‘ir malakali
belgilardan biri – bu jabrlanuvchining o‘limiga sabab bo‘lishdir. Mulkni qasddan
nobud qilish yoki unga zarar yetkazish natijasida, bevosita yoki bilvosita, inson
o‘limi yuz bersa, bu holat jinoyatning ijtimoiy xavflilik darajasini keskin oshiradi
va aybdorga nisbatan eng qattiq jazo choralari qo‘llanilishini taqozo etadi. Bu
yerda asosiy e’tibor mulkni nobud qilish harakati bilan o‘lim o‘rtasidagi sababiy
bog‘liqlikni aniqlashga qaratiladi. Agar shaxs mulkni yoqib yuborish orqali uni
nobud qilishni maqsad qilgan bo‘lsa-yu, lekin shu bilan birga u yerda odam
borligini bilgan va uning o‘limiga befarq qarab, yoki o‘limni bilaturib ruxsat
bergan bo‘lsa, bu holat egri qasd bilan o‘limga sabab bo‘lish sifatida baholanadi.
Yana bir jihatdan, bunday jinoyatlar ko‘pincha qo‘shimcha kvalifikatsiyani, ya’ni
hayotga qarshi jinoyatlar bilan majmuada baholashni talab qilishi mumkin. Ushbu
og‘irlashtiruvchi holat, jinoyatchilikka qarshi kurashishda inson hayotining oliy
qadriyat ekanligini ta’kidlaydi. 9
Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyatini huquqiy
jihatdan to g ri kvalifikatsiya qilish huquqni qo llash amaliyotida jiddiyʻ ʻ ʻ
muammolarni keltirib chiqaradi, chunki mazkur jinoyatning obyektiv va subyektiv
belgilari boshqa turdosh jinoyatlar bilan o zaro chambarchas bog liq bo lishi
ʻ ʻ ʻ
mumkin. Ayniqsa, jinoyatning og irlashtiruvchi holatlari mavjud bo lganda, har bir
ʻ ʻ
holatni alohida-alohida tahlil qilish, ularning o ziga xos xususiyatlarini inobatga
ʻ
olish va huquqiy normalarni aniq qo llash zaruriyati yuzaga keladi. Shu bois,
ʻ
kvalifikatsiya jarayonida yuzaga keladigan qiyinchiliklar jinoyat huquqi nazariyasi
va amaliyoti uchun muhim tadqiqot obyekti hisoblanadi. Bu holat, shuningdek,
jinoyat qonunchiligining izchil va samarali qo llanilishini ta minlashda muhim
ʻ ʼ
ahamiyat kasb etadi .
9
Xamrayev, M. M. (2020). Mulkka qasddan zarar yetkazish jinoyatlari profilaktikasida zamonaviy
yondashuvlar. Jinoyat huquqi nazariyasi va amaliyoti, 2(1), 45-50.

Eng asosiy kvalifikatsiya muammolaridan biri mulkni nobud qilish va unga
zarar yetkazish o rtasidagi aniq chegarani belgilashdir. Mulkni nobud qilishʻ
deganda, uning butunlay yo q qilinishi, ya ni o zining xo jalik yoki boshqa
ʻ ʼ ʻ ʻ
maqsadlardagi qiymatini butunlay yo qotishi tushuniladi. Masalan, avtomobilni
ʻ
butunlay yoqib yuborish yoki binoni portlatib yuborish kabi harakatlar mulkni
nobud qilish sifatida baholanadi. Aksincha, mulkka zarar yetkazish uning qisman
shikastlanishi, ya ni o zining dastlabki holatini yo qotib, ta mirlash yoki tiklash
ʼ ʻ ʻ ʼ
orqali asl holiga keltirish mumkin bo lgan holatlarni anglatadi. Misol uchun,
ʻ
avtomobilning shinalarini teshib qo yish, derazasini sindirish yoki bino devorlariga
ʻ
bo yoq sepish mulkka zarar yetkazish hisoblanadi. Bu ikki tushuncha o rtasidagi
ʻ ʻ
farqni aniq belgilash, jinoyatning og irlik darajasini va aybdorga nisbatan
ʻ
qo llaniladigan jazo choralarini to g ri aniqlash uchun fundamental ahamiyatga ega
ʻ ʻ ʻ
Mazkur chegarani aniqlashda mulkning funksional xususiyatlari va uning tiklanish
imkoniyatlari hal qiluvchi rol o ynaydi.
ʻ
Agar mulkni tiklash iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq bo lmasa yoki
ʻ
uning asl holatiga qaytarish imkoni mutlaqo mavjud bo lmasa, bu mulkni nobud
ʻ
qilish deb topiladi. Aks holda, agar mulkni ta mirlash orqali uning dastlabki
ʼ
funksional holatini tiklash mumkin bo lsa, bu zarar yetkazish sifatida kvalifikatsiya
ʻ
qilinadi. Shu bois, sud-ekspertiza xulosalari, ayniqsa, baholash ekspertizasi, bu
turdagi jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishda muhim dalil manbai bo lib xizmat
ʻ
qiladi. Ekspertlar mulkning shikastlanish darajasini, ta mirlash xarajatlarini va
ʼ
uning bozor qiymatiga ta sirini aniqlab beradi.
ʼ 10
Bundan tashqari, mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish
jinoyatini boshqa jinoyatlar, xususan, talonchilik (Jinoyat kodeksining 164-
moddasi), bosqinchilik (166-moddasi), firibgarlik (168-moddasi) yoki o zgalar
ʻ
mulkini o zlashtirish (167-moddasi) kabi jinoyatlar bilan chegaralash ham
ʻ
amaliyotda qator qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Asosiy farq jinoyatning
bevosita obyekti va aybdorning maqsadi bilan belgilanadi. Agar aybdorning
maqsadi mulkni talon-taroj qilish, ya ni uni o zlashtirish yoki boshqa shaxs
ʼ ʻ
10
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining mulk huquqini himoya qilishga oid qarorlari. Toshkent.

foydasiga o tkazish bo lsa, va shu jarayonda mulkka zarar yetkazilgan bo lsa, buʻ ʻ ʻ
harakat ko pincha talonchilik yoki bosqinchilik tarkibida baholanadi. Masalan,
ʻ
agar shaxs o g rilikni yashirish maqsadida o g irlangan mulkni yoqib yuborsa, bu
ʻ ʻ ʻ ʻ
harakatlar o g rilik bilan majmuada kvalifikatsiya qilinishi mumkin, agar mulkning
ʻ ʻ
yoqib yuborilishi o g rilikning oqibati bo lsa. Biroq, agar mulkka zarar yetkazish
ʻ ʻ ʻ
asosiy maqsad bo lsa va talon-taroj qilish maqsadi bo lmasa, u holda JK 173-
ʻ ʻ
moddasi qo llaniladi .
ʻ
Zarar miqdorini aniqlash ham kvalifikatsiya jarayonidagi muhim va
murakkab masalalardan biridir. Jinoyat kodeksining 173-moddasida ko p
ʻ
miqdorda, juda ko p miqdorda zarar yetkazish kabi malakali belgilar nazarda
ʻ
tutilgan bo lib, bu miqdorlar O zbekiston Respublikasi Oliy Sudi Plenumining
ʻ ʻ
tegishli qarorlarida belgilangan bazaviy hisoblash miqdorlariga nisbatan
aniqlanadi. Zarar miqdorini to g ri aniqlash nafaqat jinoyatning kvalifikatsiyasiga,
ʻ ʻ
balki aybdorga tayinlanadigan jazo turiga va miqdoriga ham bevosita ta sir
ʼ
ko rsatadi. Bu jarayonda mulkning bozor qiymati, uning eskirish darajasi,
ʻ
ta mirlash xarajatlari va boshqa omillar hisobga olinadi. Natijada, sud-ekspertiza
ʼ
xulosalari bu borada hal qiluvchi ahamiyatga ega bo ladi, chunki ular zararning
ʻ
aniq miqdorini ilmiy asosda belgilab beradi.
Qasddan sodir etilganlikni aniqlashda subyektiv tomonni isbotlash ham
amaliyotda ko plab qiyinchiliklarni tug diradi. Jinoyatning subyektiv tomoni, ya ni
ʻ ʻ ʼ
aybdorning qasdi (to g ri yoki egri qasd) uning harakatlariga huquqiy baho
ʻ ʻ
berishda asosiy mezon hisoblanadi.
To g ri qasd deganda, shaxs o z harakatlarining ijtimoiy xavfli oqibatlarini
ʻ ʻ ʻ
oldindan ko ra bilishi va ularning kelib chiqishini istashi yoki bunga ongli ravishda
ʻ
yo l qo yishi tushuniladi. Egri qasdda esa shaxs oqibatlarni oldindan ko ra biladi,
ʻ ʻ ʻ
ularning kelib chiqishini istamaydi, ammo bunga befarq qaraydi yoki ongli
ravishda yo l qo yadi. Qasdni isbotlashda aybdorning harakatlari, vaziyat, uning
ʻ ʻ
so zlari, jabrlanuvchi bilan munosabatlari, jinoyat sodir etilishidan oldingi va
ʻ
keyingi xatti-harakatlari kabi barcha holatlar majmuasi tahlil qilinadi. Ba zan,
ʼ
shaxsning beparvoligi yoki ehtiyotsizligi natijasida mulkka zarar yetkazilgan

bo lsa, bu holat Jinoyat kodeksining 173-moddasi bilan emas, balki boshqaʻ
moddalar, masalan, ehtiyotsizlik tufayli mulkka zarar yetkazish (agar bunday
modda mavjud bo lsa) yoki ma muriy javobgarlik doirasida ko rib chiqilishi
ʻ ʼ ʻ
mumkin.
Sud amaliyotida kvalifikatsiya xatolari ham tez-tez uchrab turadi. Bu xatolar
ko pincha huquqni qo llovchi organlar xodimlarining jinoyat tarkibini noto g ri
ʻ ʻ ʻ ʻ
tushunishi, dalillarni yetarli darajada o rganmasligi yoki jinoyat qonunchiligining
ʻ
ayrim normalarini noto g ri talqin qilishi natijasida yuzaga keladi. Masalan, ba zi
ʻ ʻ ʼ
hollarda mulkka yetkazilgan zararning miqdori noto g ri baholanib, bu holat
ʻ ʻ
jinoyatning og irlik darajasini o zgartirishi mumkin.
ʻ ʻ 11
Yoki mulkni nobud qilish va
unga zarar yetkazish o rtasidagi farqni aniq belgilamaslik, jinoyatni boshqa mulkiy
ʻ
jinoyatlar bilan noto g ri chegaralash kabi xatolar ham uchraydi. Bunday
ʻ ʻ
xatolarning oldini olish uchun huquqni qo llovchi organlar xodimlarining
ʻ
malakasini oshirish, ularni jinoyat qonunchiligining yangi o zgarishlari bilan
ʻ
tanishtirib borish, shuningdek, Oliy Sud Plenumining tushuntirishlarini amaliyotda
to g ri qo llash muhim ahamiyat kasb etadi . Sud amaliyotida yuzaga keladigan bu
ʻ ʻ ʻ
kabi muammolarni bartaraf etish uchun, ayniqsa, murakkab holatlarda, kompleks
ekspertizalar o tkazish, tergov harakatlarini chuqur va har tomonlama olib borish,
ʻ
barcha dalillarni sinchkovlik bilan tahlil qilish zarur. Shu bilan birga, prokuror
nazoratini kuchaytirish va sud nazoratining samaradorligini oshirish ham
kvalifikatsiya xatolarining oldini olishda muhim omil bo lib xizmat qiladi.
ʻ
O’zbekiston Respublikasi sud amaliyotida mulkni qasddan nobud qilish yoki
unga zarar yetkazish jinoyatlari tahlili shuni ko‘rsatadiki, bu turdagi jinoyatlarning
dinamikasi ijtimoiy-iqtisodiy omillar bilan bevosita bog‘liqdir. So‘nggi yillarda
ushbu jinoyatlar bo‘yicha sudlanganlik statistikasi ma’lum o‘zgarishlarga uchragan
bo‘lib, ayrim davrlarda o‘sish, ayrim davrlarda esa barqarorlik kuzatilgan [9].
Xususan, O’zbekiston Respublikasi Oliy Sudi tomonidan e’lon qilingan statistik
ma’lumotlarga ko‘ra, 2018-2022 yillar oralig‘ida mulkka qasddan zarar yetkazish
bilan bog‘liq jinoyatlar soni nisbatan yuqori bo‘lib qolgan, ammo ularning og‘irlik
11
Rustambayev, M. X. (2021). Jinoyat huquqi. Maxsus qism (Darslik). Toshkent: Adolat.

darajasi bo‘yicha turlicha tendensiyalar qayd etilgan. Demakki, jamiyatda mulkiy
munosabatlarning murakkablashuvi va iqtisodiy faollikning oshishi bilan birga,
mulkka nisbatan huquqbuzarliklar ham o‘zgarib bormoqda, bu esa huquqni
qo‘llash amaliyotiga yangi talablar qo‘yadi.
Sud amaliyotida mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish
jinoyatlari bo‘yicha chiqarilgan qarorlarda tipik xatolar ham uchraydi, ularning
sabablari turlicha bo‘lishi mumkin. Birinchidan, jinoyatning subyektiv tomonini,
ya’ni qasdning mavjudligini to‘liq isbotlay olmaslik holatlari kuzatiladi.
Ikkinchidan, yetkazilgan zararning miqdorini noto‘g‘ri baholash yoki ekspert
xulosalarini yetarli darajada tahlil qilmaslik ham jiddiy xatolarga olib keladi.
Uchinchidan, ushbu jinoyatni boshqa mulkiy jinoyatlar, masalan, talonchilik yoki
bosqinchilik bilan noto‘g‘ri chegaralash holatlari ham amaliyotda uchrab turadi, bu
esa jinoyatning to‘g‘ri kvalifikatsiya qilinishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bunday
xatolar, asosan, tergov organlari xodimlarining malakasi yetishmasligi, dalillarni
yig‘ish va baholashdagi kamchiliklar, shuningdek, sudya va prokurorlarning ushbu
turdagi jinoyatlarga oid huquqiy bilimlari va amaliy tajribasining yetarli emasligi
bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
O’zbekiston Respublikasi Oliy Sudi Plenumining tushuntirishlari mulkni
qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyatlarini kvalifikatsiya qilishda
va sud amaliyotida yuzaga keladigan muammolarni hal etishda muhim rol
o‘ynaydi. Xususan, Oliy Sud Plenumining «Mulkka oid jinoyatlar bo‘yicha sud
amaliyoti to‘g‘risida»gi qarorlari ushbu turdagi jinoyatlarning obyekti, obyektiv va
subyektiv tomonlari, malakali belgilari hamda yetkazilgan zarar miqdorini aniqlash
bo‘yicha aniq ko‘rsatmalar beradi. Mazkur tushuntirishlar huquqni qo‘llovchi
organlar uchun yagona amaliyotni shakllantirishga xizmat qiladi, shu bilan birga,
jinoyat ishlarini ko‘rib chiqishda yuzaga keladigan ziddiyatlarni bartaraf etishga
yordam beradi. Natijada, Oliy Sud Plenumining qarorlari asosida sudlar
jinoyatlarni to‘g‘ri kvalifikatsiya qilish, aybdorlarga adolatli jazo tayinlash va

fuqarolarning mulkiy huquqlarini himoya qilishda yanada samaraliroq faoliyat olib
borish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. 12
Jinoyat ishlarini ko‘rib chiqishda isbotlashning o‘ziga xos xususiyatlari
mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyatlarida alohida
ahamiyat kasb etadi. Birinchidan, jinoyatning obyektiv tomonini, ya’ni mulkning
nobud qilinganligi yoki unga zarar yetkazilganligini tasdiqlovchi dalillarni to‘plash
muhimdir. Bunga ekspert xulosalari (masalan, tovar-moddiy qadriyatlar
ekspertizasi, yong‘in-texnik ekspertizasi), guvohlarning ko‘rsatmalari,
jabrlanuvchining tushuntirishlari, shuningdek, video va audio yozuvlar kabi dalillar
kiradi . Ikkinchidan, jinoyatning subyektiv tomonini, ya’ni aybdorning qasdini
isbotlash murakkab jarayon bo‘lib, bunda aybdorning harakatlari, uning jinoyat
sodir etishdan oldingi va keyingi xatti-harakatlari, shuningdek, uning motivlari
chuqur tahlil qilinishi lozim. Ayniqsa, egri qasd bilan sodir etilgan jinoyatlarda
aybdorning oqibatlarni oldindan bilganligi va ularga befarq munosabatda
bo‘lganligini isbotlash ko‘proq e’tibor talab qiladi.
Huquqni qo‘llash amaliyotini takomillashtirish bo‘yicha takliflar mulkni
qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyatlariga qarshi kurashish
samaradorligini oshirishga qaratilgan bo‘lishi kerak. Birinchi navbatda, tergov
organlari xodimlarining mulkiy jinoyatlarni tergov qilish bo‘yicha ixtisoslashuvini
oshirish va ularning malakasini muntazam ravishda oshirib borish zarur.
Shuningdek, sud-ekspertiza faoliyatini yanada takomillashtirish, ekspert
xulosalarining sifatini oshirish va ularni tezkorlik bilan taqdim etish
mexanizmlarini joriy etish muhimdir. Bundan tashqari, Oliy Sud Plenumining
tushuntirishlariga doimiy ravishda o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritib borish,
ularni amaliyotdagi yangi muammolar va qonunchilikdagi o‘zgarishlarga
moslashtirish lozim. Yana bir jihatdan, aholining huquqiy savodxonligini oshirish,
mulk daxlsizligi tamoyillarini targ‘ib qilish va profilaktik chora-tadbirlarni
kuchaytirish orqali ushbu turdagi jinoyatlarning oldini olish mumkin. Ushbu
takliflar kompleks tarzda amalga oshirilganda, O’zbekiston Respublikasida mulkni
12
Rustambayev, M. X. (2022). Jinoyat huquqi. Maxsus qism. Toshkent: TDYU.

qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyatlariga qarshi kurashish
tizimi yanada mustahkamlanadi va fuqarolarning mulkiy huquqlari ishonchli
himoya qilinadi. 13
13
Rustambayev, M. X. (2021). Jinoyat huquqi. Umumiy qism. Toshkent: TDYU.

2.2 Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyatini
kvalifikatsiya qilish muammolari
Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyati uchun jinoiy
javobgarlikning asoslari O’zbekiston Respublikasi Jinoyat Kodeksida aniq
belgilangan bo‘lib, bu huquqbuzarlikning ijtimoiy xavflilik darajasiga qarab
farqlanadi. Mazkur jinoyat tarkibi, shaxsning mulkka bo‘lgan huquqlarini himoya
qilishga qaratilgan bo‘lib, uning obyektiv va subyektiv tomonlari jinoiy
javobgarlikni belgilashda muhim ahamiyat kasb etadi. Jinoyat Kodeksining 173-
moddasi aynan shu turdagi harakatlar uchun javobgarlikni nazarda tutadi va unda
jinoyatning og‘irlik darajasiga qarab turli jazo choralari ko‘zda tutilgan.
Shuningdek, jazo tayinlash tamoyillari adolat, insonparvarlik, qonuniylik va
individualizatsiya kabi umumiy jinoiy huquq prinsiplariga asoslanadi, bu esa har
bir aniq holatda jinoyatchining shaxsini va sodir etilgan qilmishning
xususiyatlarini hisobga olishni taqozo etadi.
Ushbu jinoyat uchun nazarda tutilgan jazo turlari sirasiga jarima, axloq
tuzatish ishlari, ozodlikni cheklash va eng og‘ir holatlarda ozodlikdan mahrum
qilish kabi choralar kiradi. Jazoning har bir turi jinoyatning og‘irlik darajasi,
yetkazilgan zarar miqdori hamda jinoyat sodir etilish usuli kabi omillarga bog‘liq
holda belgilanadi. Masalan, oz miqdordagi zarar uchun jarima yoki axloq tuzatish
ishlari qo‘llanilsa, ko‘p miqdorda zarar yetkazilgan yoki jamoat tartibiga xavf
tug‘diradigan usulda sodir etilgan hollarda og‘irroq jazo choralari qo‘llanilishi
mumkin. Shu bois, sud jazo tayinlashda jinoyatchining shaxsini, uning muqaddam
sudlangan-sudlanmaganligini, jinoyatni sodir etish sharoitlarini va motivlarini har
tomonlama o‘rganib chiqishi shart. 14
Jazo tayinlashda hisobga olinadigan holatlar qatoriga jinoyatning og‘irligi,
jabrlanuvchining xususiyati, shuningdek, yengillashtiruvchi va og‘irlashtiruvchi
holatlar alohida e’tiborga olinadi. Yengillashtiruvchi holatlarga chin ko‘ngildan
pushaymon bo‘lish, aybni bo‘yniga olish, yetkazilgan zararni ixtiyoriy ravishda
qoplash kabi holatlar kirsa, og‘irlashtiruvchi holatlarga jinoyatni takroran, xavfli
14
Saidov, A. X. (2020). Inson huquqlari va ularni himoya qilish mexanizmlari. Toshkent: TDYU.

retsidivist tomonidan yoki uyushgan guruh tarkibida sodir etish kabilar kiradi .
Bundan tashqari, yetkazilgan mulkiy zararni qoplash masalasi jinoiy
javobgarlikning muhim tarkibiy qismi bo‘lib, ko‘pincha jinoiy ish doirasida
fuqaroviy da’vo ko‘rib chiqiladi. Sudlanuvchi tomonidan yetkazilgan zararning
qoplanishi jazo tayinlashda yengillashtiruvchi holat sifatida baholanishi bilan
birga, jabrlanuvchining buzilgan huquqlarini tiklashga xizmat qiladi.
Jazoni individualizatsiya qilish tamoyili har bir jinoyatchiga uning
shaxsiyatini, sodir etilgan qilmishning barcha holatlarini hisobga olgan holda
adolatli jazo tayinlashni nazarda tutadi. Bu tamoyil, jazoning nafaqat qasos olish,
balki jinoyatchini tarbiyalash va jamiyatga qaytarish maqsadiga xizmat qilishini
ta’minlaydi. Ayniqsa, Jinoyat Kodeksining 54-moddasida nazarda tutilgan jazo
tayinlashning umumiy asoslari, jumladan, sudlanuvchining shaxsiga doir
ma’lumotlar, uning oilaviy ahvoli, sog‘lig‘i va boshqa ijtimoiy xususiyatlari ham
jazo turini va miqdorini belgilashda muhim o‘rin tutadi. Zararni qoplash masalasi
esa, nafaqat moddiy jihatdan, balki ma’naviy zararning ham qoplanishini o‘z
ichiga olishi mumkin, bu esa jabrlanuvchining huquqlarini to‘liq himoya qilish
imkonini beradi.
Ma’muriy javobgarlikdan jinoiy javobgarlikka o‘tish chegaralari mulkni
qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish bilan bog‘liq huquqbuzarliklarni
kvalifikatsiya qilishda muhim ahamiyatga ega. Odatda, yetkazilgan zarar miqdori
ma’muriy huquqbuzarlikdan jinoiy jinoyatga o‘tishning asosiy mezonidir . Kichik
miqdordagi zarar uchun Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksning tegishli
moddasi bo‘yicha javobgarlik belgilansa, katta, ancha yoki ko‘p miqdorda zarar
yetkazish holatlari Jinoyat Kodeksi bilan tartibga solinadi. Ushbu chegara aniq
belgilangan bo‘lib, huquqni qo‘llovchi organlar va sudlar tomonidan unga qat’iy
rioya etilishi jinoyat qonunchiligining to‘g‘ri va adolatli qo‘llanilishini ta’minlaydi.
Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyatlarining
viktimologik xususiyatlari mazkur turdagi huquqbuzarliklar qurbonlarining
ijtimoiy-psixologik portretini tahlil qilishni taqozo etadi. Jabrlanuvchilarning
xususiyatlari jinoyatning sodir etilish mexanizmiga bevosita ta’sir ko‘rsatib,

profilaktik chora-tadbirlarni ishlab chiqishda muhim ahamiyat kasb etadi. Xususan,
mulk jinoyatlari qurbonlari orasida beparvolik, ehtiyotsizlik, mulkni yetarlicha
himoya qilmaslik, shuningdek, jinoyatchilar bilan ziddiyatli munosabatlarda
bo‘lish kabi omillar bilan ajralib turadigan shaxslar uchraydi. Ayniqsa,
qurbonlarning yoshi, ijtimoiy holati, moddiy ta’minlanganligi va hatto turmush
tarzi jinoyatchilar tomonidan nishon tanlashda muhim rol o‘ynashi mumkin. Ba’zi
hollarda, jabrlanuvchining o‘zi ham o‘z harakatlari yoki harakatsizligi bilan jinoyat
sodir etish uchun sharoit yaratishi, masalan, qimmatbaho buyumlarni ochiq
qoldirish yoki xavfsizlik choralariga beparvo qarash orqali jinoyatga imkon berishi
kuzatiladi. Shu bois, mulk jinoyatlari qurbonlarining tipologiyasini chuqur
o‘rganish profilaktik ishlarni individual yondashuv asosida tashkil etishga zamin
yaratadi. 15
Viktimologik profilaktika chora-tadbirlari mulkni qasddan nobud qilish yoki
unga zarar yetkazish jinoyatlarining oldini olishda markaziy o‘rin tutadi. Bu
choralar nafaqat jinoyatchilikka qarshi kurashni kuchaytirish, balki fuqarolarning
o‘z mulklarini himoya qilish bo‘yicha mas’uliyatini oshirishga ham qaratilgan .
Mazkur chora-tadbirlar jumlasiga aholiga mulkni himoya qilishning zamonaviy
usullari, masalan, signalizatsiya tizimlari, videokuzatuv kameralari o‘rnatish,
shuningdek, qimmatbaho buyumlarni ishonchli joylarda saqlash bo‘yicha
tavsiyalar berish kiradi. Bundan tashqari, aholining huquqiy savodxonligini
oshirish, ularni jinoyatchilikning mavjud shakllari va usullari haqida xabardor
qilish ham muhim profilaktik ahamiyatga ega. Shu bois, huquqni muhofaza
qiluvchi organlar va jamoat tashkilotlari tomonidan o‘tkaziladigan tushuntirish
ishlari, seminarlar va targ‘ibot tadbirlari jabrlanuvchilarning viktimologik xavfini
kamaytirishga xizmat qiladi.
Huquqbuzarliklar profilaktikasi tizimining samaradorligi mulk
jinoyatlarining oldini olishda fundamental ahamiyatga ega bo‘lib, bu tizimning
uzluksiz ishlashi va doimiy takomillashtirilishi talab etiladi. Natijada, ushbu tizim
jinoyatchilikni bartaraf etishga qaratilgan kompleks chora-tadbirlarni o‘z ichiga
15
Abdurasulova, Q. R. (2021). Mulk huquqi va uni himoya qilish. Toshkent: Yangi asr avlodi.

oladi, jumladan, ijtimoiy-iqtisodiy, huquqiy, tashkiliy va ma’rifiy yo‘nalishlardagi
faoliyatni qamrab oladi. Masalan, ishsizlikni kamaytirish, aholining daromadlarini
oshirish kabi ijtimoiy-iqtisodiy choralar jinoyat sodir etish motivlarini susaytiradi.
Shu bilan birga, mahalliy hokimiyat organlari, ichki ishlar bo‘linmalari va jamoat
tashkilotlari o‘rtasidagi samarali hamkorlikni yo‘lga qo‘yish, aholi orasida
jinoyatchilikka nisbatan murosasizlik muhitini yaratish profilaktika tizimining
umumiy samaradorligini sezilarli darajada oshiradi. Demakki, tizimning har bir
elementi o‘zaro bog‘liq bo‘lib, ularning birgalikdagi faoliyati orqali mulk
jinoyatlarining sonini minimallashtirishga erishish mumkin.
Aholi o‘rtasida huquqiy savodxonlikni oshirish mulkni qasddan nobud qilish
yoki unga zarar yetkazish jinoyatlarining oldini olishda muhim strategik yo‘nalish
hisoblanadi. Fuqarolarning o‘z huquqlari va majburiyatlari, shuningdek, mulk
daxlsizligi tamoyillari haqida yetarli ma’lumotga ega bo‘lishi ularni jinoyatchilar
nishoniga aylanishdan himoya qiladi. Huquqiy savodxonlikni oshirish bo‘yicha
olib boriladigan ishlarda ommaviy axborot vositalaridan, ta’lim muassasalaridan
va mahalliy jamoat tuzilmalaridan keng foydalanish lozim. Masalan, televideniye
va radio orqali huquqiy ko‘rsatuvlar berish, gazeta va jurnallarda tegishli maqolalar
chop etish, ta’lim muassasalarida jinoyat huquqi asoslari bo‘yicha darslar o‘tish
orqali aholining huquqiy ongi va madaniyatini yuksaltirishga erishish mumkin.
Yana bir jihatdan, aholi orasida o‘z mulkiga nisbatan mas’uliyatni shakllantirish,
uning qadr-qimmatini anglatish ham muhim profilaktik choradir. 16
Jamoat tashkilotlari va davlat organlarining hamkorligi mulk jinoyatlarining
oldini olishda sinergik effekt beradi va bu sohadagi faoliyatni yanada
kuchaytiradi. 17
Davlat organlari, xususan, ichki ishlar, prokuratura va sud tizimlari
jinoyatlarni aniqlash, tergov qilish va jazolash bilan shug‘ullansa, jamoat
tashkilotlari aholi bilan bevosita ishlash, profilaktik tadbirlarni amalga oshirish va
huquqiy targ‘ibot ishlarini olib borishda faol ishtirok etadi. Misol uchun,
16
Rustambayev, M. X. (2021). Mulkka qarshi jinoyatlarning yuridik tavsifi. Yuridik fanlar axborotnomasi, 3(2), 18–27.
17
Axmedov, X. A. (2022). Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyatini kvalifikatsiya
qilish muammolari. Huquq va burch, 3(1), 58-63.

«Mahalla» xayriya jamoat fondi, «Kamalak» bolalar tashkiloti kabi tuzilmalar
yoshlar orasida huquqbuzarliklarning oldini olishga qaratilgan loyihalarni amalga
oshirishi mumkin. Ushbu hamkorlik jinoyatchilikka qarshi kurashda keng
jamoatchilikni jalb qilishga, aholi xavfsizligini ta’minlashga va mulk daxlsizligini
mustahkamlashga qaratilgan chora-tadbirlar samaradorligini oshirishga xizmat
qiladi.
Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyatiga qarshi
kurashish samaradorligini oshirish maqsadida, avvalo, amaldagi qonunchilikdagi
bo‘shliqlar va ziddiyatlarni bartaraf etish muhim ahamiyat kasb etadi. Jumladan,
O’zbekiston Respublikasi Jinoyat Kodeksining 173-moddasida nazarda tutilgan
mulkka yetkazilgan zararning miqdorini aniqlash mezonlari aniqroq belgilanishi
lozim, chunki amaliyotda «ko‘p miqdorda zarar» tushunchasini talqin qilishda
ba’zi xilma-xilliklar kuzatilmoqda. Shu bois, Oliy Sud Plenumining tegishli
qarorlariga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish orqali ushbu tushunchaga aniqlik
kiritish, shuningdek, zararning baholash mexanizmlarini optimallashtirish zarur.
Bundan tashqari, mulkni nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyatini boshqa
jinoyatlar, masalan, talonchilik yoki bosqinchilik bilan chegaralash masalalarida
yuzaga keladigan muammolarni bartaraf etish uchun huquqni qo‘llash amaliyotiga
qo‘shimcha tushuntirishlar berish maqsadga muvofiqdir.
Huquqni qo‘llash amaliyotini takomillashtirish yo‘nalishlaridan biri – bu
tergov organlari va sudlar tomonidan jinoyatning subyektiv tomonini, ya’ni
qasddan sodir etilganlikni isbotlashda ilmiy yondashuvlarni keng qo‘llashdir.
Mazkur jarayonda psixologik-psixiatrik ekspertizalar o‘tkazishning ahamiyatini
oshirish, tergovchilarni ushbu yo‘nalishda malakasini muntazam oshirib borish
lozim. Ayniqsa, jinoyat sodir etilishiga olib kelgan sabab va shart-sharoitlarni
chuqur o‘rganish, jinoyatning kelib chiqish motivlarini aniq belgilash orqali jazo
tayinlashda adolat tamoyilini yanada mustahkamlash mumkin. Shuningdek,
jabrlanuvchining mulkiga yetkazilgan zararni tezkor va ob’ektiv baholash tizimini
yaratish, ekspertiza xulosalarining sifati va ishonchliligini oshirishga qaratilgan

chora-tadbirlarni kuchaytirish amaliyotda yuzaga kelayotgan ko‘plab bahsli
vaziyatlarning oldini oladi.
Prokuratura va ichki ishlar organlari faoliyatini optimallashtirish mulk
jinoyatlariga qarshi kurashishda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Xususan, ushbu
organlarning o‘zaro hamkorligini kuchaytirish, ma’lumot almashinuvini
tezlashtirish va tergov harakatlarida zamonaviy kriminalistik texnologiyalardan
keng foydalanish zarur. Misol uchun, jinoyat joyini ko‘zdan kechirishda dronlar va
3D modellashtirish kabi texnologiyalarni joriy etish dalillarni yig‘ish
samaradorligini oshiradi. Bundan tashqari, mulk jinoyatchiligi bilan bog‘liq
statistik ma’lumotlarni tahlil qilish asosida jinoyatchilikning o‘ziga xos
tendensiyalarini aniqlash, profilaktik choralarni hududlar va jinoyat turlari
bo‘yicha differensial yondashuv asosida ishlab chiqish muhimdir. Demakki,
huquqni muhofaza qiluvchi organlar xodimlarining axborot texnologiyalari va
raqamli dalillar bilan ishlash ko‘nikmalarini oshirish bu sohadagi samaradorlikni
sezilarli darajada yaxshilaydi. 18
Xalqaro tajribani O’zbekiston sharoitlariga tatbiq etish imkoniyatlari ham
ko‘rib chiqilishi lozim. Masalan, Germaniya yoki AQSh kabi rivojlangan
davlatlarda mulk jinoyatlarining oldini olishda qo‘llaniladigan ijtimoiy profilaktika
dasturlari, aholining huquqiy madaniyatini oshirishga qaratilgan loyihalar va zarar
yetkazish oqibatlarini bartaraf etish bo‘yicha mexanizmlar O’zbekiston uchun
namuna bo‘lishi mumkin [8]. Yana bir jihatdan, mulkka qasd qilish jinoyatlarining
oldini olishga qaratilgan yangi mexanizmlarni joriy etish, jumladan, sug‘urta
tizimining ahamiyatini oshirish, xususiy mulkni himoya qilishga qaratilgan
innovatsion texnologiyalarni (masalan, aqlli kuzatuv tizimlari) keng tatbiq etish
orqali jinoyatchilikning oldini olish mumkin. Ushbu choralar mulk daxlsizligini
ta’minlashda kompleks yondashuvni shakllantirib, fuqarolarning mulkiy
huquqlarini ishonchli himoya qilishga xizmat qiladi. 19
18
Ismoilov, B. A. (2022). Mulkni qasddan nobud qilish jinoyatining tarkibiy elementlari. Huquq va burch, 2(4), 44–52.
19
Qodirov, F. T. (2023). Mulkka zarar yetkazish bilan bog‘liq jinoyatlarni kvalifikatsiya qilish masalalari. Yurisprudensiya, 1(3),
39–47.

Xulosa
O tkazilgan tadqiqotlar natijasida mulkni qasddan nobud qilish yoki ungaʻ
zarar yetkazish jinoyatining jinoiy-huquqiy xususiyatlari atroflicha tahlil qilindi va
bir qator muhim natijalarga erishildi. Xususan, O zbekiston Respublikasi Jinoyat
ʻ
Kodeksining 173-moddasida belgilangan ushbu jinoyatning tushunchasi, uning
bevosita va bilvosita obyektlari, obyektiv va subyektiv tomonlari chuqur
o rganilib, nazariy va amaliy jihatdan asoslab berildi. Demakki, mulkni nobud
ʻ
qilish uning butunlay yaroqsiz holga keltirilishini, zarar yetkazish esa qisman
shikastlanishini anglatib, bu ikki tushuncha o rtasidagi aniq chegaralarni belgilash
ʻ
kvalifikatsiya uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Jinoyatning obyektiv tomonida
harakat, oqibat va ular o rtasidagi sababiy bog liqlikning mavjudligi shart ekanligi,
ʻ ʻ
shuningdek, ko p miqdorda zarar yetkazish yoki umumxavfli usulda sodir etish
ʻ
kabi belgilarning majburiyligi ta kidlandi. Subyektiv tomonida esa, faqat qasdning
ʼ
mavjudligi (to g ri yoki egri qasd) ushbu jinoyatning asosiy belgilaridan biri
ʻ ʻ
sifatida ko rsatildi, bu esa aybdorning ruhiy munosabatini aniqlashda sud-tergov
ʻ
amaliyotida alohida e tibor talab qiladi. Tadqiqot davomida mulkchilik
ʼ
munosabatlari nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy barqarorlikning ham muhim garovi
ekanligi, shu bois mulkka qasd qilish jinoyatlarining oldini olish va ularga qarshi
kurashish jamiyat uchun ustuvor vazifa hisoblanishi aniqlandi.
Mazkur natijalar asosida quyidagi xulosalarga kelindi. Birinchidan, mulkni
qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyati o zining ijtimoiy xavfliligi
ʻ
bilan ajralib turadi, chunki u nafaqat mulkdorning huquqlariga daxl qiladi, balki
ba zi hollarda jamoat xavfsizligiga, inson hayoti va sog lig iga ham tahdid solishi
ʼ ʻ ʻ
mumkin. Ikkinchidan, jinoyatning obyektiv va subyektiv belgilarini to g ri
ʻ ʻ
aniqlash huquqiy kvalifikatsiya jarayonida hal qiluvchi ahamiyatga ega bo lib, bu
ʻ
borada Oliy Sud Plenumining tushuntirishlari va sud amaliyoti muhim yo nalish
ʻ
beradi. Ayniqsa, zarar miqdorini aniqlashda ekspert xulosalari va qasddan sodir
etilganlikni isbotlashda dalillarning har tomonlama tahlili zarur.

Uchinchidan, ushbu turdagi jinoyatlarning rivojlanish tarixi qadimgi huquq
tizimlaridan hozirgi kungacha bo lgan evolyutsiyasini ko rsatib, huquqiyʻ ʻ
normalarning doimiy ravishda takomillashib borganini tasdiqlaydi. Xorijiy
mamlakatlar qonunchiligining qiyosiy tahlili O zbekistonning jinoyat qonunchiligi
ʻ
xalqaro standartlarga mos ekanligini, ammo ayrim jihatlarda yanada
takomillashtirish imkoniyatlari mavjudligini ko rsatdi. To rtinchidan, malakali
ʻ ʻ
belgilarning mavjudligi (takroran sodir etish, ko p miqdorda zarar, umumxavfli
ʻ
usul, uyushgan guruh tomonidan sodir etish) jinoyatning og irlik darajasini
ʻ
sezilarli oshirib, jazo choralarini kuchaytirishga asos bo ladi. Beshinchidan, sud
ʻ
amaliyotida kvalifikatsiya xatolarining oldini olish, jinoyatni boshqa mulkiy
jinoyatlardan to g ri farqlash va zarar miqdorini aniqlashda yuzaga keladigan
ʻ ʻ
muammolarni bartaraf etish huquqni qo llash amaliyotining samaradorligini
ʻ
oshirishga xizmat qiladi.
Yuqoridagi xulosalardan kelib chiqqan holda, mulkni qasddan nobud qilish
yoki unga zarar yetkazish jinoyatlariga qarshi kurashish samaradorligini oshirish
maqsadida quyidagi tavsiyalar ilgari suriladi. Birinchi navbatda, Jinoyat
Kodeksining 173-moddasi dispozitsiyasidagi «ko p miqdorda zarar» tushunchasiga
ʻ
aniqlik kirituvchi mezonlarni Oliy Sud Plenumining yangilangan qarorlarida
batafsilroq ochib berish lozim, bu amaliyotda bir xil huquqni qo llashni
ʻ
ta minlaydi. Ikkinchidan, mulkni nobud qilish va unga zarar yetkazish o rtasidagi
ʼ ʻ
chegaralarni aniq belgilash, ayniqsa, mulkning qayta tiklanish imkoniyatini
hisobga olgan holda, jinoyat kvalifikatsiyasini soddalashtirish va xatolarni
kamaytirishga yordam beradi. Uchinchidan, huquqni qo llovchi organlar xodimlari
ʻ
uchun mulk jinoyatlarini kvalifikatsiya qilish bo yicha muntazam ravishda malaka
ʻ
oshirish kurslari va seminarlar tashkil etish, xorijiy tajribani o rganish va tatbiq
ʻ
etish muhimdir. To rtinchidan, aholi o rtasida mulk daxlsizligi tamoyillari va
ʻ ʻ
mulkka qasd qilish jinoyatlari uchun nazarda tutilgan javobgarlik choralari haqida
huquqiy targ ibot ishlarini kuchaytirish, bu orqali huquqiy savodxonlikni oshirish
ʻ
va jinoyatlarning oldini olish mexanizmlarini takomillashtirish zarur.

Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati ʻ
I. Normativ-huquqiy hujjatlar
1. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. (2023). Toshkent.
2. O’zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. (1994). Toshkent: Adolat.
3. O’zbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksi. (1994).
Toshkent: Adolat.
4. O’zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi. (1996). Toshkent: Adolat.
5. O’zbekiston Respublikasining Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksi.
(1994). Toshkent: Adolat.
6. O’zbekiston Respublikasining “Mulkchilik to‘g‘risida”gi Qonuni. (1990).
Toshkent.
7. O’zbekiston Respublikasining “Sug‘urta faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuni.
(2021). Toshkent.
8. O’zbekiston Respublikasi Oliy Sudi Plenumining mulkka qarshi jinoyatlar
bo‘yicha sud amaliyoti haqidagi qarorlari. Toshkent.
9. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining xususiy mulk daxlsizligini
ta’minlashga oid farmon va qarorlari. Toshkent.
10. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining mulk huquqini himoya
qilishga oid qarorlari. Toshkent.
II. Darsliklar va monografiyalar
11. Rustambayev, M. X. (2022). Jinoyat huquqi. Maxsus qism. Toshkent:
TDYU.
12. Rustambayev, M. X. (2021). Jinoyat huquqi. Umumiy qism. Toshkent:
TDYU.
13. Bakunov, P. A. (2020). O’zbekiston Respublikasi jinoyat huquqi. Toshkent:
Adolat.
14. Odilqoriyev, X. T. (2021). Davlat va huquq nazariyasi. Toshkent: Adolat.
15. Saidov, A. X. (2020). Inson huquqlari va ularni himoya qilish mexanizmlari.
Toshkent: TDYU.

16. Abdurasulova, Q. R. (2021). Mulk huquqi va uni himoya qilish. Toshkent:
Yangi asr avlodi.
17. Narziyev, O. N. (2022). Mulkka qarshi jinoyatlar. Toshkent: Fan.
18. Yuldashev, A. A. (2021). Iqtisodiy va mulkiy munosabatlarga qarshi
jinoyatlar. Toshkent: Adolat.
19. Karimov, D. S. (2022). Jinoyat huquqida mulkni himoya qilish masalalari.
Toshkent: TDYU.
20. Rasulov, B. S. (2020). Jinoyat huquqining dolzarb muammolari. Toshkent:
O’zbekiston.
III. Ilmiy maqolalar
21. Rustambayev, M. X. (2021). Mulkka qarshi jinoyatlarning yuridik tavsifi.
Yuridik fanlar axborotnomasi, 3(2), 18–27.
22. Ismoilov, B. A. (2022). Mulkni qasddan nobud qilish jinoyatining tarkibiy
elementlari. Huquq va burch, 2(4), 44–52.
23. Qodirov, F. T. (2023). Mulkka zarar yetkazish bilan bog‘liq jinoyatlarni
kvalifikatsiya qilish masalalari. Yurisprudensiya, 1(3), 39–47.
24. Tursunov, O. R. (2022). Mulk huquqining jinoyat-huquqiy muhofazasi.
Huquqiy tadqiqotlar jurnali, 4(1), 57–65.
25. Karimov, D. S. (2023). Mulkni yo‘q qilish va zarar yetkazish jinoyatlarining
ijtimoiy xavfliligi. Demokratlashtirish va inson huquqlari, 2(2), 61–69.
26. Abdullayev, A. A. (2021). Yong‘in qo‘yish orqali mulkni nobud qilish
jinoyatining huquqiy tavsifi. Huquq va taraqqiyot, 5(1), 48–55.
27. Rasulov, B. S. (2022). Mulkiy zarar tushunchasi va uni aniqlash mezonlari.
Yuridik fanlar axborotnomasi, 4(3), 33–40.
IV. Internet manbalari
28. O’zbekiston Respublikasi Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi –
https://lex.uz
29. O’zbekiston Respublikasi Oliy Sudi rasmiy sayti – https://sud.uz
30. O’zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi rasmiy sayti – https://adliya.uz
31. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti rasmiy sayti – https://president.uz

32. O’zbekiston Respublikasi Hukumat portali – https://gov.uz
33. TDYU elektron kutubxonasi – https://library.tsul.uz
34. Huquqiy axborot portali – https://advice.uz
35. Norma huquqiy portali – https://norma.uz
36. O’zbekiston Milliy kutubxonasi elektron resurslari – https://natlib.uz
37. BMTning jinoyatchilik va odil sudlov bo‘yicha materiallari –
https://www.unodc.org
38. Inson huquqlari bo‘yicha O’zbekiston Respublikasi Milliy markazi –
https://insonhuquqlari.uz
39. Yuridik fanlar elektron jurnali – https://cyberleninka.ru
40. Google Scholar ilmiy maqolalar bazasi – https://scholar.google.com

Купить