Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazishning jinoyiy-huquqiy xususiyatlari 26 - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	63.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazishning jinoyiy-huquqiy xususiyatlari 26

Купить

Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazishning jinoyiy-huquqiy
xususiyatlari
MUNDARIJA
Kirish ……………………………………………………………………………....2
I BOB. Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish tushunchasi
va huquqiy tabiati ………………………………………………………………..4
1.1. Mulk va uning huquqiy himoyasi: umumiy tushuncha……………………5
1.2. Mulkni qasddan nobud qilish jinoyatining tarixiy taraqqiyoti……………..7
1.3. Xorijiy davlatlar qonunchiligida mulkka zarar yetkazish jinoyatining
huquqiy tahlili………………………………………………………………….…..9
II BOB. Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyatining
tarkibi…………………………………………………………………………… 16
2.1. Jinoyatning ob’ekti va ob’ektiv tomoni…………………………………16
2.2. Jinoyatning sub’ekti va sub’ektiv tomoni………………………………..23
2.3. Jinoyatning malakalashtiruvchi belgilari………………………………...25
III BOB. Mulkka zarar yetkazish jinoyatlarini oldini olish va sud-huquq
amaliyoti………………………………………………………………………….30
3.1. Mulkka zarar yetkazish jinoyatlarida aybdorlik masalasi va jazo tayinlash
3.2. O’zbekiston sud amaliyotida mulkka zarar yetkazish jinoyatlari tahlili…33
Xulosa ……………………………………………………………………………34
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati ……………………………………………36
1

KIRISH
Zamonaviy huquqiy davlat qurishda mulkiy munosabatlarning muhim o‘rin
tutishi va uni jinoyiy-huquqiy jihatdan himoya qilishning zarurligi kun sayin ortib
bormoqda. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 53-moddasida mulk
daxlsizligi kafolatlangan bo‘lib, davlat mulkiy huquqlarni har tomonlama himoya
qilish majburiyatini o‘z zimmasiga olgan. Shu bois, mulkni qasddan nobud qilish
yoki unga zarar yetkazish jinoyati huquq tizimida alohida muhim o‘rin egallaydi.
Mulkiy munosabatlar – bu ijtimoiy hayotning asosini tashkil etuvchi,
iqtisodiy rivojlanishning poydevori hisoblanuvchi va fuqarolarning turmush
farovonligini belgilovchi eng muhim munosabatlar majmuidir. Ushbu
munosabatlarga tajovuz etish nafaqat bevosita zararlanuvchi shaxsga, balki
umuman jamiyatga va davlatga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shuning uchun ham mulkni
qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyati O’zbekiston
Respublikasining Jinoyat kodeksida alohida modda bilan belgilab qo‘yilgan. 1
Mavzuning dolzarbligi shundaki, mulkka zarar yetkazish jinoyatlari hozirgi
kunda ham amaliyotda keng tarqalgan bo‘lib, ularning tarkibini to‘g‘ri aniqlash va
malakalashtirish amaliyotda bir qator qiyinchiliklar tug‘diradi. Xususan, qasddan
nobud qilishni ehtiyotsizlik oqibatida yuz bergan yo‘q qilishdan farqlash, jinoyat
tarkibining barcha elementlarini to‘g‘ri baholash, shuningdek malakalashtiruvchi
belgilarni aniqlash masalalarida sudlar va huquqni muhofaza qiluvchi organlar
o‘rtasida turlicha yondashuvlar mavjud. Bu esa mazkur mavzuni chuqur
o‘rganishni taqozo etadi.
Kurs ishining maqsadi – mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar
yetkazish jinoyatining jinoyiy-huquqiy xususiyatlarini har tomonlama ilmiy-
nazariy jihatdan o‘rganish, jinoyat tarkibining elementlarini tahlil qilish,
amaliyotda yuzaga keladigan muammolarni aniqlash va ularni hal etishga doir
takliflar ishlab chiqishdan iborat.
1
O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. 1992-yil 8-dekabr. – Toshkent: O’zbekiston, 2023.
2

Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilandi:
– mulk va uning huquqiy himoyasi to‘g‘risidagi umumiy tushunchalarni
o‘rganish;
– mazkur jinoyatning tarixiy rivojlanishini tadqiq etish;
– xorijiy davlatlar tajribasini taqqoslab o‘rganish;
– jinoyat tarkibining barcha elementlarini – ob’ekt, ob’ektiv tomon, sub’ekt va
sub’ektiv tomonni batafsil tahlil qilish;
– jinoyatni malakalashtiruvchi belgilarni aniqlash;
– sud amaliyotini o‘rganish va jinoyatning oldini olish choralarini ishlab
chiqish.
Kurs ishining ob’ekti – mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar
yetkazish bilan bog‘liq ijtimoiy munosabatlar majmui hisoblanadi. Tadqiqotning
predmeti esa O’zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining tegishli moddalari,
jinoyat tarkibini tartibga soluvchi normalar, shuningdek sud va doktrina manbalari
tashkil etadi.
Kurs ishida quyidagi tadqiqot metodlari qo‘llanildi: tarixiy, qiyosiy-huquqiy,
tizimli tahlil, mantiqiy va formal-yuridik metodlar. Xususan, qiyosiy-huquqiy
metod yordamida Rossiya, Germaniya va boshqa davlatlar qonunchiligi o‘rganildi;
tarixiy metod esa jinoyatning vaqt o‘tishi bilan qanday rivojlanib kelganini
ko‘rsatib berdi.
Kurs ishining tuzilishi kirish, uchta bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar
ro‘yxatidan iborat. Birinchi bob jinoyatning tushunchasi va huquqiy tabiati
masalalariga bag‘ishlangan. Ikkinchi bob jinoyat tarkibining to‘rt elementini
batafsil yoritadi. Uchinchi bob esa amaliyot va profilaktika masalalarini qamrab
oladi.
3

I BOB. MULKNI QASDDAN NOBUD QILISH YOKI UNGA ZARAR
YETKAZISH TUSHUNCHASI VA HUQUQIY TABIATI
1.1. Mulk va uning huquqiy himoyasi: umumiy tushuncha
Mulk – bu iqtisodiy kategoriya bo‘lib, u shaxsning moddiy boyliklarni
egallab turishi, ulardan foydalanishi va ular haqida tasarruf etishi bilan bog‘liq
munosabatlarni ifodalaydi. Huquqiy jihatdan esa mulk – bu shaxsga tegishli
bo‘lgan va qonun tomonidan himoya qilinadigan moddiy va nomoddiy boyliklar
to‘plami hamda ushbu boyliklarga ega bo‘lish, ulardan foydalanish va ular haqida
tasarruf etish huquqlarining yig‘indisidir. O’zbekiston Respublikasi Fuqarolik
kodeksining 163-moddasiga muvofiq, mulkdor o‘z mulkiga egalik qilish, undan
foydalanish va uni tasarruf etish huquqlariga ega.
Mulkiy huquqlarning huquqiy himoyasi O’zbekiston Respublikasida ko‘p
bosqichli xarakter kasb etadi. Birinchi darajada Konstitutsiya darajasida himoya
amalga oshiriladi: Asosiy qonunning 53-moddasi mulkning daxlsizligini
kafolatlaydi va davlatni mulkiy huquqlarni himoya qilishga majbur etadi. Ikkinchi
darajada fuqarolik-huquqiy himoya yotadi, u narsani talash qilish (vindikatsiya),
zarar o‘rnini qoplash va boshqa usullar orqali amalga oshiriladi. Uchinchi –
ma’muriy-huquqiy himoya esa ma’muriy huquqbuzarlik to‘g‘risidagi kodeks
normalari asosida qo‘llaniladi. Nihoyat, to‘rtinchi – eng qattiq – darajada jinoyat-
huquqiy himoya yotadi va u mulkka katta zarar yetkazilgan yoki og‘ir oqibatlar
yuz berganda faoliyat ko‘rsatadi.
Jinoyat-huquqiy nuqtai nazardan mulkiy hunosabatlar – bu jamiyat a’zolari
va ularning birlashmalari tomonidan moddiy narsalarga egalik qilish, ulardan
foydalanish va ular haqida tasarruf etish jarayonida vujudga keladigan
munosabatlar bo‘lib, jinoyat kodeksida himoyalanuvchi huquqiy ne’mat sifatida
qaraladi. O’zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining maxsus qismida mulkiy
jinoyatlarga alohida bob ajratilgan (XIV bob, 168–181-moddalar) va mulkni
qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish 173-modda bilan tartibga solingan.
Mulkni huquqiy himoya qilish nafaqat alohida mulkdorlar manfaatini, balki
butun iqtisodiy tizimning barqarorligini ta’minlaydi.
4

Chunki mulkiy munosabatlar barqarorligi iqtisodiy o‘sish, tadbirkorlik
faoliyati va investitsiya muhitiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Mulkka qasddan zarar
yetkazish esa ushbu barqarorlikni buzib, jamiyat va davlatga o‘ta katta salbiy
oqibatlar keltirishi mumkin.
Mulk shakllariga ko‘ra O’zbekiston Respublikasida xususiy, davlat va
boshqa mulk shakllari qonun tomonidan teng ravishda himoya qilinadi.
O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 54-moddasiga binoan xususiy
mulkdor huquqlarini qonun himoya qiladi va davlat ularga teng kafolat beradi.
Demak, jinoyat-huquqiy himoya barcha mulk shakllariga nisbatan bir xil kuch
bilan tatbiq etiladi va hech bir mulk shaklining ustunligi yo‘q.
Mulkiy jinoyatlarda asosiy farqlovchi mezon – jinoyatchining niyati va
maqsadi. Agar jinoyatchi mulkni o‘z manfaatiga (daromad topish maqsadida)
nobud qilsa, bu talon-taroj jinoyatlari (o‘g‘rilik, firibgarlik va boshqalar) bilan
kesishuvi mumkin. Ammo agar maqsad faqat mulkni yo‘q qilish yoki unga zarar
yetkazish bo‘lsa – ularga egalik qilish emas – bu holda 173-modda tatbiq etiladi.
Jinoyat kodeksining mazkur moddasida o‘z aksini topgan normalar mulkni saqlash,
undan foydalanish va uni takror yaratish imkoniyatlarini huquqiy jihatdan
kafolatlaydi.
1.2. Mulkni qasddan nobud qilish jinoyatining tarixiy taraqqiyoti
Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyati tarix
sahifasida juda uzoq vaqtdan buyon mavjud. Qadimgi Rim huquqida «damnum
iniuria datum» – noqonuniy zarar keltirish instituti bor edi va bu lex Aquilia
(miloddan avvalgi 286-yil) qonunida mustahkamlangan edi. Ushbu qonunga ko‘ra,
birovning mulkini qasddan yo‘q qilgan yoki unga zarar yetkazgan shaxs zararga
teng miqdorda to‘lov to‘lashga majbur bo‘lgan. Rim huquqidagi ushbu institut
keyinchalik G’arbiy Yevropa huquqiy an’analarining asosini shakllantirdi.
O’rta asrlar Yevropa huquqida mulkni yo‘q qilish jinoyati uchun jismoniy
jazo – qo‘l chopmog‘i, huquqlardan mahrum etish va surgun qilish ko‘zda tutilgan.
Sharq huquqiy an’analari – islom huquqi (fiqh) dagi qarashlarga ko‘ra esa mulkni
5

yo‘q qilish harom hisoblangan va bunday jinoyat uchun ta’zir jazo (qazi
belgilaydigan jazo) tayinlangan.
Rus imperiyasi davrida – O’zbekiston hududida tsarizm mustamlakachiligi
davri – 1903-yilgi Jinoyat kodeksi (Ulojeniye) mulkni yo‘q qilish va unga zarar
yetkazishni alohida jinoyat sifatida belgilagan. Sovet huquqi davriga kelib, 1922-
yilgi RSFSR Jinoyat kodeksida va keyinchalik 1926-yilgi kodeksda ham mulkiy
jinoyatlar alohida guruh sifatida ajratilgan, ammo «sotsialistik mulk» alohida
muhofaza qilinib, bunga tajovuz uchun og‘irroq jazo belgilangan.
O’zbekiston mustaqillikka erishgach, 1994-yilda qabul qilingan Jinoyat
kodeksida mulkiy jinoyatlar tizimli va zamonaviy nuqtai nazardan tartibga solindi.
173-modda – Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish – ushbu
kodeksda dastlab qabul qilingan shaklida ham mavjud bo‘lib, keyinchalik bir
necha bor takomillashtirildi. 2018-yilgi kodeks islohatlari doirasida zarar miqdori
va malakalashtiruvchi belgilar aniqlashtirilib, huquqiy himoya mexanizmi yanada
mustahkamlandi. 2
2021–2023-yilgi huquqiy islohot jarayonida O’zbekiston Respublikasida
Jinoyat kodeksini modernizatsiya qilish bo‘yicha keng muhokamalar olib borildi.
Ushbu davr mobaynida mulkiy jinoyatlar bo‘limiga bir qator o‘zgartirishlar
kiritildi: zarar miqdorining minimal chegarasi bazaviy hisoblash miqdoriga bog‘liq
holda belgilandi, malakalashtiruvchi belgilar aniqlashtirilib, ayrim tushunchalarga
ta’riflar berildi. Bugungi kunda 173-moddaning amal qilayotgan tahririda asosiy
tarkib va malakalashtiruvchi belgilar aniq huquqiy ifoda topgan.
Tarixiy nuqtai nazardan ko‘rsatilgandek, mulkni qasddan nobud qilish
jinoyati turli davrlarda turli huquqiy tizimlarda u yoki bu shaklda mavjud bo‘lgan.
Bu esa mazkur jinoyatning umumbashariy ijtimoiy-huquqiy xarakter kasb etishini
ko‘rsatadi.Jamiyat va iqtisodiyotning rivojlanishi bilan ushbu jinoyat turlari va
uning huquqiy tartibga solish mexanizmlari ham takomillashib borgan.
2
O’zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. 1994-yil 22-sentyabr. – Toshkent: Adolat, 2024.
6

1.3. Xorijiy davlatlar qonunchiligida mulkka zarar yetkazish jinoyatining
huquqiy tahlili
Xorijiy davlatlar tajribasini qiyosiy tahlil qilish ushbu jinoyat uchun yaxlit
huquqiy tushuncha shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Quyida bir necha
davlatning yondashuvlari ko‘rib chiqiladi.
Rossiya Federatsiyasi Jinoyat kodeksining 167-moddasi (Mulkni qasddan
yo‘q qilish yoki shikastlantirish) O’zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining
173-moddasiga eng yaqin analog hisoblanadi. Rossiya kodeksida asosiy tarkib
uchun jarima, majburiy ishlarga jalb qilish yoki qamoq jazosi ko‘zda tutilgan.
Malakalashtiruvchi belgilar – xuligan sabablari yoki umumiy xavfli usul
qo‘llanilganda – jinoyat og‘irlashtiriladi va beş yilgacha ozodlikdan mahrum etish
ko‘zda tutiladi. Rossiya amaliyotida mulkni yo‘q qilish va shikastlantirish
o‘rtasidagi farq katta ahamiyat kasb etadi: yo‘q qilishda narsa iste’mol
xususiyatlarini to‘liq yo‘qotadi, shikastlantirish esa uni qisman buzadi va
ta’mirlash imkoniyatini qoldiradi.
Germaniya jinoyat kodeksi (Strafgesetzbuch – StGB) ning 303-moddasi –
Sachbeschädigung (Mulkni shikastlantirish) – bu jinoyat uchun ikki yilgacha
qamoq yoki jarima jazosini belgilaydi. Germaniya yondashuvining o‘ziga xos
xususiyati shundaki, bu yerda «chet el mulki» tushunchasi qo‘llaniladi: birovning
mulkini qasddan buzish yoki uning ko‘rinishi yoki undan foydalanishni sezilarli
darajada o‘zgartirish jinoyat deb tan olinadi.Germaniya qonunchiligi uchun
xarakterli jihat – grafiti (devor yozuvi)ni maxsus holat sifatida ajratish: 2005-yilgi
islohot bilan grafiti chizish 303a va 303b-moddalar bilan tartibga solingan.
Fransiya jinoyat kodeksining 322-1 dan 322-17-moddalarigacha bo‘lgan
normalari mulk va mulkiy qadriyatlarni yo‘q qilish va shikastlantirish masalalarini
keng yoritadi. Fransiya tizimlarda o‘ziga xos jihat – jinoyat og‘irlik darajasiga
qarab tabaqalashtirilgan jarima va qamoq jazolari ko‘zda tutilgani: katta bo‘lmagan
zararlar uchun nisbatan yengil jazo, og‘ir zarar uchun esa ko‘p yillik qamoq jazosi
belgilangan. Bundan tashqari, uyushgan guruh tomonidan, ommaviy tartibsizliklar
7

chog‘ida yoki alohida himoyalanadigan ob’ektlarga nisbatan sodir etilgan
jinoyatlar uchun alohida malakalashtiruvchi belgilar nazarda tutilgan.
Xitoy Xalq Respublikasi Jinoyat kodeksining 275-moddasi mulkni qasddan
yo‘q qilishni tartibga soladi. Xitoy yondashuvi o‘ziga xos bo‘lib, zarar miqdori va
jinoyatning og‘irligiga qarab uch bosqichli jazo tizimi belgilangan: kichik zararlar
uchun jarima va qisqa muddatli qamoq, o‘rta darajadagi zararlar uchun uch
yilgacha qamoq, katta zararlar uchun esa etti yilgacha qamoq ko‘zda tutilgan.
AQSh da mulkka zarar yetkazish (criminal mischief/vandalism) har bir shtat
qonunchiligi orqali tartibga solinadi, federal qonun esa federal mulk va ma’lum
holatlarda tatbiq etiladi. AQSh yondashuvining xususiyati – zarar miqdoriga qarab
jinoyat yoki huquqbuzarlik sifatida tasnif qilish imkoniyati. Ko‘pchilik shtatlarda
500-1000 dollardan past zarar huquqbuzarlik (misdemeanor), yuqoriroq miqdor esa
jinoyat (felony) sifatida baholanadi. Germaniya yondashuvining o‘ziga xos
xususiyati shundaki, bu yerda «chet el mulki» tushunchasi qo‘llaniladi: birovning
mulkini qasddan buzish yoki uning ko‘rinishi yoki undan foydalanishni sezilarli
darajada o‘zgartirish jinoyat deb tan olinadi.Germaniya qonunchiligi uchun
xarakterli jihat – grafiti (devor yozuvi)ni maxsus holat sifatida ajratish: 2005-yilgi
islohot bilan grafiti chizish 303a va 303b-moddalar bilan tartibga solingan
Ushbu qiyosiy tahlildan ko‘rinib turibdiki, mulkni qasddan nobud qilish
jinoyatiga nisbatan turli davlatlar turlicha yondashuvlarni qo‘lla са -da, umumiy
tendentsiyalar mavjud: zarar miqdoriga qarab javobgarlikning tabaqalanishi,
malakalashtiruvchi belgilar tizimining mavjudligi va jinoyatni shikastlantirish
hamda yo‘q qilishga ko‘ra farqlash. O’zbekiston qonunchiligi ham ushbu umumiy
tendentsiyalarga mos kelishi va xorijiy tajribaning eng yaxshi jihatlarini o‘z ichiga
singdirishi maqsadga muvofiqdir. 3
3
O’zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi. 1-qism. 1996-yil 21-dekabr. – Toshkent: Adolat, 2024.
8

II BOB. MULKNI QASDDAN NOBUD QILISH YOKI UNGA ZARAR
YETKAZISH JINOYATINING TARKIBI
2.1. Jinoyatning ob’ekti va ob’ektiv tomoni
Jinoyatning ob’ekti
Jinoyat tarkibining birinchi elementi – jinoyat ob’ekti – bu jinoyat
tomonidan zarar ko‘radigan yoki zarar ko‘rishi xavf ostida qoladigan ijtimoiy
munosabatlar. Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyatida
ob’ektni uch darajada ko‘rib chiqish lozim.
Umumiy ob’ekt – bu jinoyat kodeksi barcha normalar orqali himoya
qiladigan munosabatlar yig‘indisi bo‘lib, u O’zbekiston Respublikasi Jinoyat
kodeksining 2-moddasida belgilangan: «shaxs, jamiyat va davlat manfaatlarini
jinoyatlardan himoya qilish». Jinoyatimiz ushbu umumiy himoya doirasida o‘z
o‘rnini egallaydi.
Guruhiy (tur) ob’ekt – mulkiy munosabatlar bo‘lib, ular O’zbekiston
Respublikasi Jinoyat kodeksining XIV bobi orqali himoya qilinadi. Bu bob
«Mulkka qarshi jinoyatlar» deb ataladi va undagi barcha jinoyatlar mulkiy
munosabatlarga tajovuz etishni anglatadi. Jinoyat kodeksida mulkiy munosabatlar
turli shakllarini himoya qiluvchi maxsus normalar mavjud.
To‘g‘ridan-to‘g‘ri ob’ekt – mulkdorning (yoki qonuniy mulk egasining)
o‘zining yoki boshqa shaxsning mulkiga nisbatan egalik qilish, foydalanish va
tasarruf etish huquqlariga doir munosabatlar. Jinoyat aynan mana shu
munosabatlarga zarar yetkazadi yoki ularni barbod etadi. Jinoyat ob’ekti xususiy,
davlat, munitsipal yoki boshqa shakldagi mulkka nisbatan bo‘lishi mumkin.
Jinoyat predmeti (ob’ektdan farqli ravishda) – bu jinoyat ta’siriga uchragan
moddiy narsa. Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyatida
predmet bo‘lib boshqa shaxsga tegishli har qanday mol-mulk, ya’ni ko‘char va
ko‘chmas mulk, transport vositasi, bino va inshoot, asbob-uskunalar, ekinlar va
boshqalar xizmat qilishi mumkin. Predmet hamisha moddiy xarakter kasb etishi
shart – nomoddiy ne’matlarga (ma’naviy zarar, ma’lumot va hokazolarga) zarar
yetkazish ushbu modda bo‘yicha malakalashtirish predmeti bo‘lmaydi.
9

O’zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 173-moddasi nuqtai
nazaridan muhim bir cheklov mavjud: jinoyat ob’ekti bo‘lib faqat boshqa shaxsga
tegishli mulk bo‘lishi mumkin. Ya’ni, shaxs o‘zining shaxsiy mulkini yo‘q qilgan
taqdirda jinoyat tarkibi yuzaga kelmaydi. Shu bilan birga, agar mulk ustida
birgalikda egalik qilish huquqi mavjud bo‘lsa va shaxs umumiy mulkni yo‘q qilsa,
boshqa egalari zarar ko‘rishi mumkinligi sababli jinoyat tarkibi yuzaga kelishi
mumkin.
Jinoyatning ob’ektiv tomoni
Ob’ektiv tomon jinoyatning tashqi jihatini anglatadi va u harakatlar yoki
harakatsizlik, oqibat va ular o‘rtasidagi sababiy aloqa singari belgilarni o‘z ichiga
oladi. Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyatining ob’ektiv
tomoni quyidagi elementlarni o‘z ichiga oladi.
Birinchidan, jinoyat harakati ikki shaklda namoyon bo‘ladi: mulkni nobud
qilish va mulkka zarar yetkazish. Nobud qilish (yo‘q qilish) – bu mulkni uning
iste’mol xususiyatlarini to‘liq yo‘qotadigan darajada buzish yoki fizik jihatdan
yo‘q qilish demakdir. Bunda narsa keyinchalik ushbu sifatida foydalanishga
yaroqsiz holga keladi. Nobud qilish usullari xilma-xil bo‘lishi mumkin: yoqib
yuborish, portlatish, suvga cho‘ktirish, maydalash va boshqalar.
Mulkka zarar yetkazish esa mulkni qisman buzish bo‘lib, bunda narsa o‘z
iste’mol xususiyatlarining bir qismini yo‘qotadi, ammo uning qadr-qimmatini
sezilarli darajada pasaytiradi. Zarar yetkazishning o‘ziga xos xususiyati shundaki,
narsa ta’mirlash yoki tiklash mumkin bo‘lgan holda buziladi, ammo buning uchun
sezilarli xarajat talab qilinadi. Masalan, avtomobil oynasini sindirish – zarar
yetkazish; avtomobilni tamomila yo‘q qilish esa nobud qilish hisoblanadi.
Ikkinchidan, oqibat – bu mulkiy zarar (moddiy zarar). O’zbekiston
Respublikasi Jinoyat kodeksining 173-moddasi asosiy tarkib uchun yirik miqdorda
zarar yetkazilishini talab qiladi. Yirik miqdor – bazaviy hisoblash miqdorining
ma’lum ko‘paytmasi sifatida belgilanadi. Zarar miqdori huquqiy jihatdan
ekspertiza xulosasi asosida aniqlanadi va u hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi: agar
10

zarar belgilangan minimal miqdordan past bo‘lsa, jinoyat emas, ma’muriy
huquqbuzarlik yuzaga keladi.
Uchinchidan, harakat va oqibat o‘rtasidagi sababiy aloqa isbotlanishi shart.
Ya’ni, aynan aybdorning harakati natijasida mulkka zarar yetkazilganligi yoki u
nobud qilinganligi aniqlanishi lozim. Agar zarar boshqa sabablardan (masalan,
tabiiy ofat, tasodif) kelib chiqqan bo‘lsa va jinoyatchi uni faqat qo‘shimcha
kuchaytirgan bo‘lsa ham, sababiy aloqani aniqlash murakkablashadi.
Jinoyatning ob’ektiv tomoni nuqtai nazaridan muhim amaliy masala – bu
harakatning sodir etilish usuli. Mulkni yoqib yuborish – olov qo‘yish orqali nobud
qilish – alohida malakalashtiruvchi belgi sifatida ko‘zda tutilgan. Bunday holda
jinoyat og‘irroq tartibda malakalashtirilib, jinoiy javobgarlik kuchaytiriladi.
Shuningdek, ommaviy xavfli usul qo‘llanilganda ham malakalashtiruvchi belgi
yuzaga keladi. 4
Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyati O‘zbekiston
Respublikasi Jinoyat kodeksining 173-moddasida nazarda tutilgan bo‘lib, bu
jinoyatning huquqiy mohiyati mulk huquqini himoya qilishga qaratilgan. Ushbu
jinoyat tarkibining to‘g‘ri kvalifikatsiya qilinishi va sud amaliyotida qo‘llanilishi
jamiyatdagi mulkiy munosabatlarni mustahkamlash, fuqarolar va yuridik
shaxslarning mulkiy manfaatlarini himoya etishda muhim ahamiyatga ega.
Jinoyatning ob’ekti va ob’ektiv tomoni uning asosiy tarkibiy elementlari sifatida
jinoyat sodir etilishining huquqiy bahosini belgilaydi.
Jinoyatning ob’ekti deganda, birinchi navbatda, jinoyat qonuni bilan
himoyalanadigan ijtimoiy munosabatlar tushuniladi. Mulkni qasddan nobud qilish
yoki unga zarar yetkazish jinoyatida asosiy ob’ekt mulkiy munosabatlar, ya’ni
mulk huquqi va mulkni egasi tomonidan erkin tasarruf etish huquqidir. Bu ob’ekt
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining mulk huquqini kafolatlovchi
normalari, Fuqarolik kodeksining tegishli qoidalari va Jinoyat kodeksining
umumiy qismining mulkni himoya qilishga oid prinsiplari asosida shakllanadi.
4
O’zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining «Mulkiy jinoyatlar bo‘yicha sud amaliyoti haqida»gi Qarori. –
Toshkent, 2019.
11

Qonun mulkning barcha shakllarini – davlat mulki, kommunal mulk, xususiy mulk
va boshqa mulk turlarini bir xil darajada himoya qiladi.Shuning uchun jinoyatning
bevosita ob’ekti sifatida o‘zganing mulki, ya’ni aybdor shaxsga tegishli bo‘lmagan
ko‘chmas yoki ko‘char mulk ko‘riladi. Masalan, Toshkent shahar sudi tomonidan
ko‘rib chiqilgan bir ishda fuqaro A. o‘z qarindoshi B.ning uyiga o‘t qo‘yib, uy va
undagi mol-mulkni nobud qilgan. Sud bu harakatni mulk huquqiga qarshi
qaratilgan jinoyat deb baholab, jinoyatning ob’ekti sifatida fuqaroning xususiy
mulk huquqini aniqlagan. Natijada, zarar yetkazilgan mulkning qiymati ancha
miqdorda bo‘lgani uchun Jinoyat kodeksining 173-moddasi birinchi qismi
qo‘llanilgan. Bu misol mulk huquqining nafaqat moddiy, balki ijtimoiy
ahamiyatini ham ko‘rsatadi, chunki mulk nobud bo‘lishi oilaviy munosabatlarga,
iqtisodiy barqarorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Yana bir amaliy misolda, Farg‘ona viloyati sudida ko‘rilgan ishda bir guruh
shaxslar fermer xo‘jaligiga tegishli paxta dalasiga zarar yetkazishgan. Ular dalani
yoqib yuborish orqali katta miqdorda zarar yetkazishgan. Sud mulkning ob’ekti
sifatida nafaqat daladagi hosilni, balki fermerning xo‘jalik faoliyatini va undan
kelib chiqadigan iqtisodiy munosabatlarni ham hisobga olgan. Bu yerda
jinoyatning ob’ekti kengroq talqin etilib, mulk huquqi bilan birga xo‘jalik faoliyati
huquqi ham himoyalangan. Sud qarorida ta’kidlanishicha, bunday harakatlar
nafaqat moddiy zarar yetkazadi, balki mintaqaviy iqtisodiyotga ham ta’sir qiladi.
Jinoyatning qo‘shimcha ob’ekti sifatida ba’zan boshqa ijtimoiy munosabatlar ham
chiqib turishi mumkin. Masalan, agar mulkni nobud qilish atrofdagilar uchun
xavfli usulda sodir etilsa, jamoat xavfsizligi ham qo‘shimcha ob’ekt bo‘ladi.
Namangan viloyati sudi tomonidan ko‘rib chiqilgan ishda fuqaro C. qo‘shnisining
uyiga benzin quyib, o‘t qo‘ygan. Bu harakat nafaqat mulkni nobud qilgan, balki
qo‘shni uylarga ham xavf solgan. Sud jinoyatni Jinoyat kodeksining 173-moddasi
ikkinchi qismining “b” bandi bo‘yicha kvalifikatsiya qilib, asosiy ob’ekt mulk
huquqi, qo‘shimcha ob’ekt esa jamoat xavfsizligi ekanligini belgilagan. Bunday
hollarda ob’ektning murakkab tuzilishi jinoyatning og‘irligini oshiradi va
javobgarlikni kuchaytiradi.
12

Ob’ektning aniqlanishi jinoyatni boshqa shunga o‘xshash jinoyatlardan
ajratib turishda muhimdir. Masalan, mulkni o‘g‘irlash yoki talon-taroj qilishda
ob’ekt mulk huquqi bo‘lsa-da, bu yerda mulkni egasidan tortib olish sodir bo‘ladi.
Nobud qilish yoki zarar yetkazishda esa mulkning mavjudligi to‘xtatiladi yoki
uning qiymati pasayadi. Bu farq sud amaliyotida doimiy ravishda hisobga olinadi.
Samarqand viloyati sudida ko‘rilgan bir ishda aybdor mulkni o‘g‘irlab, keyin uni
nobud qilgan. Sud harakatlarni alohida kvalifikatsiya qilib, o‘g‘irlikni Jinoyat
kodeksining tegishli moddasi, nobud qilishni esa 173-moddaga ko‘ra baholagan.
Bu misol ob’ektning to‘g‘ri aniqlanishi jinoyat tarkibini to‘liq ochishga yordam
berishini ko‘rsatadi.Jinoyatning ob’ekti faqat moddiy mulk bilan cheklanmaydi.
Intellektual mulk, mualliflik huquqi ob’ektlari ham himoyaga olinadi, ammo ularni
nobud qilish alohida moddalarda nazarda tutilgan. Asosiy e’tibor ko‘char va
ko‘chmas mulkka qaratiladi. Sudlar amaliyotida mulkning qiymatini baholashda
mutaxassislar xulosasi asos qilib olinadi. Zarar miqdori ancha miqdordan ortiq
bo‘lsa, jinoyat tarkibi shakllanadi. Bu baholash jarayoni ob’ektning huquqiy
mohiyatini chuqur tahlil qilishni talab etadi.
Jinoyatning ob’ektiv tomoni jinoyatning tashqi ko‘rinishi bo‘lib, u huquqqa
qarshi qilmish, uning oqibati, sababiy bog‘liqlik va boshqa fakultativ belgilar
orqali ifodalanadi. Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish
jinoyatining ob’ektiv tomoni asosan faol harakatlar orqali sodir etiladi. Bu
harakatlar mulkni yoqish, sindirish, suv bosish, kimyoviy moddalar bilan zarar
yetkazish va shunga o‘xshash usullarda namoyon bo‘ladi. Harakatsizlik ham
ba’zan ob’ektiv tomonning elementi bo‘lishi mumkin, masalan, mulkni qo‘riqlash
majburiyati bo‘lgan shaxs uni qasddan e’tiborsiz qoldirsa. Biroq asosiy holatlar
faol harakatlardir. Birinchi navbatda, huquqqa qarshi qilmishni ko‘rib chiqamiz.
Bu qilmish mulkni to‘liq nobud qilish yoki uning bir qismini zarar yetkazish
shaklida bo‘ladi. Nobud qilish mulkning butunlay yo‘qolishini, foydalanish
imkoniyatining tugashini bildiradi. Zarar yetkazish esa mulkning qiymatini
pasaytirish, ta’mirlashni talab etish holatlarini o‘z ichiga oladi. Sud amaliyotida bu
farqlar aniq ajratiladi.
13

Masalan, Andijon viloyati sudida ko‘rilgan ishda aybdor qo‘shnisining
avtomobilini o‘t qo‘yib yoqib yuborgan. Sud bu harakatni mulkni to‘liq nobud
qilish deb baholab, zarar miqdorini avtomobilning bozor qiymatiga tenglashtirgan.
Yana bir misolda, Buxoro viloyati sudi fuqaro D.ning boshqa shaxsning
qurilish materiallarini suv bosib, nobud qilgan ishini ko‘rib chiqqan. Bu yerda
ob’ektiv tomon harakatning tabiatini – suv bosish usulini hisobga olgan holda
tahlil qilingan. Sud qarorida harakatning qasddan sodir etilganligi, zarar miqdori va
sababiy bog‘liqlik alohida ta’kidlangan. Bunday tahlil jinoyatni to‘g‘ri
kvalifikatsiya qilishga yordam beradi. Ob’ektiv tomonning muhim elementi –
huquqqa qarshi oqibatdir. Bu oqibat moddiy zarar shaklida ifodalanadi va uning
miqdori jinoyatning og‘irligini belgilaydi. Ancha miqdordagi zarar Jinoyat
kodeksining 173-moddasi birinchi qismini, ko‘p miqdordagi zarar esa ikkinchi
qismini qo‘llashga asos bo‘ladi. Sudlar zarar miqdorini baholashda ekspertiza
xulosalariga tayanadi. Toshkent viloyati sudida ko‘rilgan bir ishda uy va undagi
jihozlar nobud bo‘lgani uchun zarar 200 million so‘mdan ortiq deb topilgan. Sud
bu miqdorni hisobga olib, aybdorni javobgarlikka tortgan. Sababiy bog‘liqlik
ob’ektiv tomonning zaruriy elementi hisoblanadi. Aybdorning harakati bilan kelib
chiqqan zarar o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liqlik bo‘lishi kerak. Agar zarar
boshqa omillar ta’sirida yuzaga kelgan bo‘lsa, jinoyat tarkibi inkor etiladi.
Masalan, Qashqadaryo viloyati sudida ko‘rib chiqilgan ishda aybdor mulkni
sindirgan, ammo zarar yomg‘ir tufayli kuchaygan deb hisoblangan. Sud sababiy
bog‘liqlikni to‘liq o‘rganib, asosiy zarar aybdorning harakatidan kelib
chiqqanligini aniqlagan.
Fakultativ belgilar orasida jinoyatning joyi, vaqti, usuli va muhiti muhim
ahamiyatga ega. Ayniqsa, usul atrofdagilar uchun xavfli bo‘lsa, javobgarlik
og‘irlashtiriladi. Surxondaryo viloyati sudida ko‘rilgan ishda aybdor mulkni
portlatish usuli bilan nobud qilgan. Bu usul atrofdagilar hayotiga xavf solgani
uchun Jinoyat kodeksining 173-moddasi ikkinchi qismining “b” bandi
qo‘llanilgan. Sud usulning xavfliligini chuqur tahlil qilib, qo‘shimcha ekspertizalar
o‘tkazgan.
14

Jinoyatning ob’ektiv tomoni vaqt va joy bilan ham bog‘liq. Masalan, tungi
vaqtda sodir etilgan harakatlar ko‘proq xavf tug‘diradi.
Navoiy viloyati sudida ko‘rilgan ishda aybdor tungi payt qo‘shnisining
molxonasini yoqib yuborgan. Sud bu holatni og‘irlashtiruvchi holat sifatida
baholagan. 5
Amaliyotda ko‘p uchraydigan holatlar orasida oilaviy nizolar tufayli mulkni
nobud qilish alohida o‘rin tutadi. Xorazm viloyati sudida bir oila ichidagi janjal
natijasida uy jihozlari sindirilgan. Sud bu harakatlarni oilaviy munosabatlarni
hisobga olgan holda, ammo mulk huquqini buzish sifatida kvalifikatsiya qilgan.
Bunday hollarda ob’ektiv tomonning psixologik jihatlari ham tahlil qilinadi.
Yana bir chuqur tahlil talab etadigan masala – guruhli jinoyatlar. Bir necha
shaxs birgalikda mulkni nobud qilganda ob’ektiv tomon murakkablashadi.
Jinoyatning har bir ishtirokchisi harakati alohida baholanadi, ammo umumiy zarar
hisobga olinadi. Sirdaryo viloyati sudida ko‘rilgan ishda ikki shaxs birgalikda
korxona binosiga zarar yetkazgan. Sud ularning harakatlarini bir butun deb
hisoblab, javobgarlikni taqsimlagan.
Ob’ektiv tomonning tahlili shuni ko‘rsatadiki, harakatning ijtimoiy xavfliligi
nafaqat moddiy zarar bilan, balki jamiyatdagi ishonch va barqarorlikka ta’siri bilan
ham o‘lchanadi. Sudlar har bir ishni individual tarzda o‘rganib, barcha
elementlarni hisobga oladi. Bu yondashuv adolatli qaror chiqarishga yordam
beradi.Masalan, Jizzax viloyati sudida ko‘rilgan ishda fermerning traktorini nobud
qilish holati o‘rganilgan. Aybdor shaxs oldindan reja tuzib, harakatni amalga
oshirgan. Sud ob’ektiv tomonni batafsil tahlil qilib, qasdning aniq belgilari
mavjudligini tasdiqlagan. Natijada, aybdor tegishli jazo olgan. Bunday misollar
sud amaliyotining boy tajribasini ko‘rsatadi.Umuman olganda, jinoyatning ob’ekti
va ob’ektiv tomoni bir-biri bilan chambarchas bog‘liq. Ob’ekt mulk huquqini
belgilasa, ob’ektiv tomon uning buzilish usullarini ochib beradi. Bu elementlarning
to‘g‘ri tahlili jinoyatni boshqa huquqbuzarliklardan ajratishga, javobgarlik
choralarini individual belgilashga imkon beradi.
5
Abdumalik X.T. O’zbekiston Respublikasida jinoyat huquqi. – Toshkent: TDYU, 2022. – 480 b.
15

Sud amaliyotida bu masalalar doimiy ravishda chuqur o‘rganiladi va
takomillashtiriladi.Jinoyatning ob’ektiv tomonida sababiy bog‘liqlikning
isbotlanishi muhim bosqichdir. Har bir ishda prokuratura va sud tergov
materiallarini sinchiklab o‘rganadi.
Masalan, Qoraqalpog‘iston Respublikasi sudida ko‘rilgan bir ishda mulkni
zarar yetkazishda tabiiy ofat omili hisobga olingan. Sud ekspertiza natijalariga
asoslanib, aybdorning harakati asosiy sabab ekanligini aniqlagan. Bu misol sababiy
bog‘liqlikni isbotlashning murakkabligini ko‘rsatadi.
Boshqa tomondan, ob’ektiv tomonning fakultativ belgilari jinoyatni
og‘irlashtiruvchi yoki yengillashtiruvchi holatlarni aniqlashda yordam beradi. Agar
jinoyat millatlararo adovat zamirida sodir etilsa, bu holat alohida baholanadi.
Bunday hollarda ob’ekt nafaqat mulk, balki ijtimoiy totuvlik ham bo‘ladi.Sud
amaliyotida yig‘ilgan tajriba shuni ko‘rsatadiki, mulkni qasddan nobud qilish yoki
unga zarar yetkazish jinoyatlari ko‘pincha shaxsiy nizolar, qasos, moddiy manfaat
tufayli sodir etiladi. Bu omillar ob’ektiv tomonni tahlil qilishda hisobga olinadi.
Har bir ish individual xususiyatlarga ega bo‘lib, umumiy qoidalarni qo‘llash bilan
birga maxsus holatlarni chuqur o‘rganish talab etiladi. Xulosa qilib aytganda,
mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyatining ob’ekti mulkiy
munosabatlarni, ob’ektiv tomoni esa huquqqa qarshi harakatlar, zarar oqibati va
ular o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘z ichiga oladi. Ushbu elementlarning to‘g‘ri tahlili
sud amaliyotida adolatni ta’minlashning asosiy kafolati hisoblanadi. Amaliy
misollar shuni ko‘rsatadiki, har bir ishda ob’ekt va ob’ektiv tomonning barcha
jihatlarini chuqur o‘rganish zarur. Bu yondashuv nafaqat jinoyatni to‘g‘ri
kvalifikatsiya qilishga, balki mulkiy huquqlarni samarali himoya qilishga ham
xizmat qiladi. Jinoyat tarkibining ushbu qismlari jamiyatdagi huquqiy madaniyatni
oshirish va mulkiy munosabatlarni mustahkamlashda muhim rol o‘ynaydi.
2.2. Jinoyatning sub’ekti va sub’ektiv tomoni
Jinoyatning sub’ekti
Jinoyat sub’ekti – bu jinoyatni sodir etgan va uning uchun jinoyat
javobgarligiga tortilishi mumkin bo‘lgan shaxs.
16

O’zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 17-moddasiga ko‘ra, jinoyat
sub’ekti bo‘lishi uchun uchta shart zarur: (1) jismoniy shaxs bo‘lishi; (2) jinoyat
javobgarlik yoshiga yetganlik; (3) aqliy salomatligi (hushyor bo‘lishi).
Jinoyat javobgarlik yoshi masalasi. O’zbekiston Respublikasi Jinoyat
kodeksining 17-moddasiga ko‘ra, jinoyat javobgarligi umumiy qoida bo‘yicha 16
yoshdan boshlanadi. Ammo Jinoyat kodeksining 17-moddasining 2-qismida
keltirilgan maxsus ro‘yxatdagi jinoyatlar, jumladan mulkni qasddan yo‘q qilish, 14
yoshdan boshlab jinoyat javobgarligiga tortilishni ko‘zda tutadi. Bu qoida shu
bilan izohlanadiki, 14 yoshga to‘lgan o‘smir ushbu harakatning ijtimoiy xavfini
anglay olishi va uning noqonuniyligini tushuna olishi mumkin. Shuning uchun
ham amaliyotda voyaga yetmaganlar tomonidan sodir etilgan mulk yo‘q qilish
jinoyatlari ko‘p uchraydi va bunda jinoyat protsessual qonunchiligining maxsus
normalari qo‘llaniladi. 6
Hushyorlik (aqliy salomatlik) masalasi. Jinoyat sub’ekti bo‘lish uchun shaxs
jinoyat sodir etilayotganda harakatlarini anglay olishi va ularni boshqara olishi
lozim. Ruhiy kasallik yoki aqli zaiflik holida esa jinoyat sub’ekti bo‘lishga
to‘sqinlik qiladigan holat – aqliy nosog‘lomlik – yuzaga kelishi mumkin. Bunday
hollarda shaxs jinoyat javobgarligiga tortilmaydi va unga tibbiy tabiatdagi
majburlov choralari qo‘llanilishi mumkin. O’zbekiston Respublikasi Jinoyat
kodeksining 19-moddasi ushbu masalani tartibga soladi.
Mulkni qasddan nobud qilish jinoyatining sub’ekti – umumiy sub’ekt, ya’ni
hech qanday maxsus belgi (lavozim, kasb yoki boshqa xususiyat) talab qilinmaydi.
Har qanday jismoniy shaxs – yoshi va hushyorlik sharti bajarilgan holda – ushbu
jinoyatni sodir etishi mumkin. Ammo amaliyotda jinoyatchi ko‘pincha mulk egasi
bilan muayyan munosabatda bo‘ladi: qo‘shni, tanish, sherigimon, sobiq hamkor
yoki raqib.
Yuridik shaxslarning javobgarligi masalasiga kelsak, O’zbekiston
Respublikasi jinoyat qonunchiligida yuridik shaxslar jinoyat sub’ekti sifatida tan
olinmaydi.
6
Alijonov A.A. Mulkiy jinoyatlar: nazariya va amaliyot. – Toshkent: Yuridik adabiyot, 2021. – 312 b.
17

Shuning uchun, agar mulk yo‘q qilish korporativ manfaatlar yoki tashkilot
buyrug‘i bilan sodir etilsa ham, jinoyat sub’ekti sifatida faqat jismoniy shaxslar
(rahbar yoki ijrochi) mas’ul bo‘ladi.
Jinoyatning sub’ektiv tomoni
Sub’ektiv tomon jinoyatning ichki (psixologik) jihatini anglatadi va u
aybdorlik shakli, niyat, maqsad va emotsional holatdan iborat. Mulkni qasddan
nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyatining nomida «qasddan» so‘zi
mavjud bo‘lib, bu jinoyatning sub’ektiv tomonini to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘rsatib
beradi: jinoyat faqat qasd (umysel) bilan sodir etilishi mumkin.
Qasdning shakllari. O’zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 22-
moddasiga ko‘ra qasd to‘g‘ri va egri bo‘lishi mumkin. To‘g‘ri qasd – bunda shaxs
o‘z harakatining ijtimoiy xavfli xarakter kasb etishini anglaydi, uning ijtimoiy
xavfli oqibatlarini oldindan ko‘radi va ushbu oqibatlar yuzaga kelishini xohlaydi.
Egri qasd – bunda shaxs harakatining ijtimoiy xavfli xarakter kasb etishini
anglaydi, uning ijtimoiy xavfli oqibatlarini oldindan ko‘radi, ushbu oqibatlar
yuzaga kelishini xohlamaydi, ammo ularni ongli ravishda qo‘yib beradi yoki
ularning kelishiga befarq qaraydi.
Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyati odatda
to‘g‘ri qasd bilan sodir etiladi: jinoyatchi mulkni yo‘q qilishni yoki unga zarar
yetkazishni xohlaydi. Ammo egri qasd ham mumkin: masalan, shaxs boshqa
maqsadni ko‘zlagan holda mulk nobud bo‘lishiga befarq munosabatda bo‘ladi.
Huquqiy amaliyotda niyat shakli har qanday bo‘lsa-da, jinoyat malakalashtiruvchi
«qasddan» belgisi saqlanadi.
Eng muhim jihat: ushbu jinoyat ehtiyotsizlik aybdorligi bilan sodir etilishi
mumkin emas. Agar mulk ehtiyotsizlik natijasida nobud bo‘lgan yoki unga zarar
yetkazilgan bo‘lsa, O’zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 173-moddasi
emas, 174-moddasi (Mulkni ehtiyotsizlik bilan yo‘q qilish yoki shikastlantirish)
tatbiq etiladi.Jinoyatning motivi va maqsadi. Mulkni qasddan nobud qilish
jinoyatida maqsad ixtiyoriy bo‘lishi mumkin – qonun uni aniq belgilamagan.
18

Jinoyat turli motivlar bilan sodir etilishi mumkin: qasos olish, raqibni yo‘q qilish,
vandalizm, shaxsiy dushmanlik, huligonlik va boshqalar.
Ayrim malakalashtiruvchi belgilar, xususan «huligonlik sabablari» yoki
«milliy, irqiy, diniy yoki ijtimoiy nafrat» asosida sodir etilganda motiv hal qiluvchi
ahamiyat kasb etadi.
Xulosa qilib aytganda, sub’ektiv tomonnning to‘g‘ri aniqlanishi jinoyatni
to‘g‘ri malakalashtirish uchun asosiy shartlardan biridir. Jinoyatni ehtiyotsizlikdan
sodir etilgan harakatdan farqlash, qasdning shakli va jinoyat motivi sud tomonidan
har bir alohida ish bo‘yicha sinchiklab o‘rganilib, isbotlanishi lozim.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 173-moddasida nazarda
tutilgan mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyati tarkibining
muhim elementlaridan biri jinoyatning sub’ekti hisoblanadi. Jinoyatning sub’ekti
deganda, Jinoyat kodeksida taqiqlangan ijtimoiy xavfli qilmishni sodir etgan va
qonunga muvofiq ravishda jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkin bo‘lgan yoshga
yetgan, aqli raso jismoniy shaxs tushuniladi. Ushbu jinoyat bo‘yicha sub’ekt
umumiy sub’ekt sifatida belgilangan bo‘lib, uning yoshi va aqliy holati qonun
talablariga javob berishi shart.
Jinoyat kodeksining 17-moddasiga ko‘ra, jinoyat sodir etilgan paytda o‘n
olti yoshga to‘lgan shaxs jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkin. Mulkni qasddan
nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyati og‘ir jinoyatlar toifasiga kirmasligi
sababli, sub’ektning yoshi o‘n olti yoshdan boshlab hisobga olinadi. Amalda bu
holat ko‘pincha voyaga yetmagan shaxslar tomonidan sodir etilgan harakatlarda
o‘z aksini topadi. Masalan, Toshkent shahar sudlarida ko‘rib chiqilgan bir ishda
o‘n yetti yoshli fuqaro A. o‘z qarindoshi bilan janjal tufayli uning avtomobiliga o‘t
qo‘yib, ancha miqdorda zarar yetkazgan. Sud jarayonida A.ning yoshi va aqliy
holati tekshirilib, u to‘liq aqli raso deb topilgan va Jinoyat kodeksining 173-
moddasi birinchi qismi bo‘yicha javobgarlikka tortilgan. Bu holat sub’ektning yosh
cheklovlarini amaliyotda qo‘llashning muhim jihatini ko‘rsatadi, chunki voyaga
yetmagan shaxslarning harakatlari ko‘pincha impulsiv xarakterga ega bo‘lib,
ularning huquqiy oqibatlarini to‘liq anglamasligi mumkin.
19

Sub’ektning umumiy xususiyatlaridan tashqari, ba’zi hollarda maxsus
sub’ekt belgilarini aniqlash zarur bo‘ladi.
Masalan, agar jinoyat mulk egasi yoki uning yaqin qarindoshlari tomonidan
sodir etilgan bo‘lsa, sud bu holatni og‘irlashtiruvchi yoki yengillashtiruvchi omil
sifatida baholaydi. Farg‘ona viloyati sudlarida ko‘rib chiqilgan ishda fuqaro B. o‘z
ukasining uyiga o‘t qo‘yib, mulkni nobud qilgan. Sud B.ning oilaviy munosabatlari
va mulkka bo‘lgan huquqiy egaligini hisobga olib, qilmishni Jinoyat kodeksining
173-moddasi ikkinchi qismi bo‘yicha malakalandi, chunki harakat atrofdagilar
uchun xavfli usulda sodir etilgan. Bu misol sub’ektning shaxsiy holati jinoyat
tarkibini aniqlashda qanday rol o‘ynashini ko‘rsatadi.
Sud amaliyotida sub’ektning aqliy holati alohida e’tibor talab etadi. Jinoyat
kodeksining 18-moddasiga muvofiq, aqli noraso shaxs jinoiy javobgarlikka
tortilmaydi. Amalda psixiatrik ekspertiza o‘tkazish orqali bu holat aniqlanadi.
Namangan viloyati sudida ko‘rib chiqilgan bir ishda fuqaro C. o‘z qo‘shnisining
molxonasini buzib, hayvonlarni nobud qilgan. Ekspertiza C.ning vaqtinchalik aqliy
buzilishi borligini aniqlagan, natijada u jinoiy javobgarlikdan ozod etilgan. Bu
holat sub’ektning aqliy holatini baholashning huquqiy ahamiyatini ta’kidlaydi,
chunki noto‘g‘ri baho adolatsiz qarorga olib kelishi mumkin.
Jinoyatning subyektiv tomoni esa aybning shakli, ya’ni qasd yoki
ehtiyotsizlik, shuningdek, jinoyatning motivlari va maqsadini o‘z ichiga oladi.
Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyati faqat qasddan
sodir etiladi. Jinoyat kodeksining 21-moddasiga ko‘ra, qasd to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki
bilvosita bo‘lishi mumkin.To‘g‘ridan-to‘g‘ri qasdda aybdor mulkni nobud qilish
yoki unga zarar yetkazish oqibatlarini oldindan bilgan va ularni istagan bo‘ladi.
Bilvosita qasdda esa oqibatlar muqarrar emas, lekin aybdor ularning yuzaga
kelishiga beparvo munosabatda bo‘ladi.
Amaliyotda to‘g‘ridan-to‘g‘ri qasd ko‘pincha shaxsiy adovat yoki g‘arazli
niyatlar asosida sodir etiladi. Samarqand viloyati sudlarida ko‘rib chiqilgan ishda
fuqaro D. o‘z raqibi E.ning do‘konini yoqib yuborgan. Sudda D.ning oldindan reja
tuzgani va harakatni bajarish uchun benzin ishlatgani isbotlangan.
20

Bu holat to‘g‘ridan-to‘g‘ri qasdning klassik namunasi bo‘lib, jinoyatning
subyektiv tomonini aniqlashda muhim dalil hisoblanadi.
Sud aybdorning motivini – raqobatni bartaraf etishni hisobga olib, Jinoyat
kodeksining 173-moddasi ikkinchi qismining “a” bandi bo‘yicha malakalagan.
Bilvosita qasd holatlari esa ko‘proq beparvolik bilan bog‘liq. Andijon
viloyatida sodir etilgan ishda fuqaro F. qo‘shnisining dalasida o‘t yoqib, olov
nazoratdan chiqib, qo‘shni dalalarga zarar yetkazgan. Sud F.ning olovni o‘chirish
choralarini ko‘rmaganini va oqibatlarga beparvo bo‘lganini aniqlab, bilvosita
qasdni tasdiqlagan. Bu misol subyektiv tomonni baholashda aybdorning psixologik
holati va harakatlarining oqibatlarini oldindan ko‘ra bilish qobiliyatini hisobga
olish zarurligini ko‘rsatadi.
Motiv va maqsad subyektiv tomonning muhim qismlari hisoblanadi. Motiv –
harakatni sodir etishga undovchi ichki sabab, maqsad esa natijaga erishish istagi.
Mulkni nobud qilishda motivlar ko‘pincha qasos, hasad, moliyaviy manfaat yoki
oilaviy nizolar bo‘ladi. Buxoro viloyati sudida ko‘rib chiqilgan ishda fuqaro G.
sobiq rafiqasining uyiga zarar yetkazgan. Motiv oilaviy janjal bo‘lib, maqsad esa
mulkni yo‘q qilish orqali ruhiy azob yetkazish edi. Sud bu holatni og‘irlashtiruvchi
omil sifatida baholab, jazoni qattiqlashtirgan.
Subyektiv tomonni isbotlashda guvohlar ko‘rsatmalari, ekspertiza xulosalari
va aybdorning o‘z iqrorlari muhim rol o‘ynaydi. Sud amaliyotida ko‘pincha
aybdorlarning harakatlarini oldindan rejalashtirgani yoki impulsiv ravishda sodir
etgani farqlanadi. Masalan, Qashqadaryo viloyatida sodir etilgan ishda bir guruh
yoshlar avtomobilni buzishgan. Ularning harakatlari guruhli bo‘lgani va oldindan
kelishilgani subyektiv tomonni to‘g‘ridan-to‘g‘ri qasd sifatida baholashga asos
bo‘lgan.
Jinoyatning sub’ekti va subyektiv tomonini chuqur tahlil qilganda, ularning
o‘zaro bog‘liqligini ta’kidlash lozim. Sub’ektning shaxsiy xususiyatlari – yoshi,
tajribasi, ijtimoiy holati subyektiv tomonni shakllantirishga ta’sir etadi. Voyaga
yetmagan shaxslarning harakatlari ko‘pincha impulsiv bo‘lib, ularning qasd
21

darajasi pastroq bo‘lishi mumkin. Shu sababli sudlar jazoni tayinlashda shaxsni
tuzatish va qayta tarbiyalash maqsadini hisobga oladi.
Amaliyotda sub’ektiv tomonni noto‘g‘ri baholash jinoyatni boshqa moddalar
bilan malakalashga olib kelishi mumkin. Masalan, agar zarar ehtiyotsizlikdan
yetkazilgan bo‘lsa, bu boshqa moddalar bo‘yicha ko‘rib chiqiladi. Toshkent
viloyatida sodir etilgan ishda haydovchi avtomobilni boshqarib, boshqa mulkka
zarar yetkazgan. Sud ehtiyotsizlikni aniqlab, tegishli moddani qo‘llagan. Bu misol
subyektiv tomonning jinoyatni malakalashdagi hal qiluvchi rolini ko‘rsatadi.
Sub’ektning maxsus belgilari, masalan, mansabdor shaxs bo‘lishi,
qo‘shimcha javobgarlikka olib kelishi mumkin. Agar mulk davlat yoki jamoa
mulki bo‘lsa va mansabdor shaxs tomonidan nobud qilingan bo‘lsa, boshqa
moddalar bilan birgalikda malakalanishi mumkin.Sud amaliyotida bunday holatlar
kam uchraydi, lekin ular chuqur tahlil talab etadi. 7
Jinoyatning subyektiv tomonini aniqlashda motivning ijtimoiy xavfliligini
baholash muhim. Millatlararo yoki diniy adovat asosidagi harakatlar Jinoyat
kodeksining 173-moddasi ikkinchi qismining “a” bandi bo‘yicha og‘irroq jazoga
sabab bo‘ladi. Xorazm viloyatida sodir etilgan ishda bir shaxs boshqa millat
vakilining mulkini nobud qilgan. Sud motivni hisobga olib, jazoni qattiqlashtirgan.
Bu holat subyektiv tomonning jamiyatdagi barqarorlikka ta’sirini ta’kidlaydi.
Sub’ekt va subyektiv tomonning o‘zaro ta’siri jinoyatni oldini olish
choralarini ishlab chiqishda ham muhim. Ta’lim muassasalarida huquqiy tarbiya,
oilalarda oilaviy munosabatlarni mustahkamlash va ijtimoiy nazoratni kuchaytirish
orqali bunday jinoyatlarning oldi olinishi mumkin. Sud amaliyoti shuni
ko‘rsatadiki, sub’ektiv tomonni to‘g‘ri baholash adolatli jazoni ta’minlaydi va
jamiyatda huquqiy ongni oshiradi.
Yana bir muhim jihat – sub’ektning harakatlarini ixtiyoriy ravishda
to‘xtatishi yoki zararini qoplashi. Jinoyat kodeksida nazarda tutilgan yarashuv
instituti bunday hollarda qo‘llaniladi.
7
Qodirov B.R. Jinoyat huquqi. Maxsus qism. – Toshkent: TDYU nashriyoti, 2020. – 556 b.
22

Sudlar zarar qoplangan taqdirda jazoni yengillashtirishi yoki javobgarlikdan
ozod etishi mumkin. Bu holat subyektiv tomonning ijobiy tomonlarini hisobga
olish imkonini beradi.
Amaliy misollar asosida tahlil qilganda, jinoyatning sub’ekti va subyektiv
tomoni jinoyat tarkibining asosiy elementlari bo‘lib, ularning to‘g‘ri aniqlanishi
butun sud jarayonining samaradorligini ta’minlaydi. Har bir ishda individual
yondashuv, dalillarning to‘liq va har tomonlama o‘rganilishi zarur. Bu esa huquqni
muhofaza qilish organlarining malakasini oshirish va qonun ustuvorligini
ta’minlashga xizmat qiladi.
Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyatining sub’ekti
va subyektiv tomoni ushbu jinoyat tarkibining muhim qismlari bo‘lib, ularning
chuqur tahlili huquqiy amaliyotda adolatni ta’minlashning asosiy shartidir.
Sub’ektning yoshi, aqliy holati va shaxsiy xususiyatlari, subyektiv tomonning qasd
shakli, motiv va maqsadi birgalikda jinoyatni to‘g‘ri malakalash va jazoni
tayinlashga asos bo‘ladi. Sud amaliyotida ko‘rib chiqilgan misollar shuni
ko‘rsatadiki, bu elementlarni to‘g‘ri baholash nafaqat aybdorni javobgarlikka
tortish, balki jamiyatda mulk huquqlarini himoya qilish va huquqiy madaniyatni
oshirishga yordam beradi. Kelgusida huquqni muhofaza qilish organlari va
sudlarning faoliyatini takomillashtirish orqali bunday jinoyatlarning oldini olish va
ularni samarali tergov qilish imkoniyatlari kengayadi. Ushbu tahlil mulk
huquqlarini mustahkamlash va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashda muhim
ahamiyatga ega.
2.3. Jinoyatning malakalashtiruvchi belgilari
Malakalashtiruvchi belgilar – bu jinoyatning asosiy tarkibiga nisbatan
ijtimoiy xavfni oshiradigan va qonunda ko‘zda tutilgan holatlarda og‘irlashtiruvchi
ta’sir ko‘rsatadigan holat yoki holatlar majmuidir. O’zbekiston Respublikasi
Jinoyat kodeksining 173-moddasi ikki qismdan iborat bo‘lib, birinchi qism asosiy
tarkibni, ikkinchi qism esa malakalashtiruvchi belgilarni belgilaydi.
Birinchi malakalashtiruvchi belgi – o‘ta yirik miqdorda zarar yetkazish.
Asosiy tarkib yirik zarar yetkazilishini talab qilsa, malakalashtiruvchi tarkibda o‘ta
23

yirik miqdor belgilanadi. O’ta yirik miqdor bazaviy hisoblash miqdorining ma’lum
ko‘paytmasidan iborat bo‘lib, bu belgi jinoyatni og‘ir jinoyatlar toifasiga o‘tkazadi
va og‘irroq jazo tayinlanishini ta’minlaydi. Zarar miqdorini aniqlashda moliya-
iqtisod ekspertizasi va bozor narxi asosida hisoblash amalga oshiriladi.
Ikkinchi malakalashtiruvchi belgi – umumiy xavfli usuldan foydalanish. Bu
belgi, jinoyat ko‘p kishilarga yoki katta ko‘lamdagi mulkka zarar yetkazishi
mumkin bo‘lgan usullar bilan sodir etilganda (olov qo‘yish, portlatish, toshqin,
ko‘chki yuzaga keltirish va boshqalar) tatbiq etiladi. Ushbu belgilar bir vaqtning
o‘zida jinoyatning og‘irlashtirilgan holati – odamlar hayotiga xavf solish yoki
umum mulkini yo‘q qilish bilan bog‘liq bo‘lib, huquqiy jihatdan alohida og‘irlik
kasb etadi.
Uchinchi malakalashtiruvchi belgi – oldindan til biriktirib sodir etilgan. Bir
guruh shaxslar tomonidan oldindan kelishilgan holda sodir etiladigan mulk yo‘q
qilish jinoyati ayniqsa xavfli hisoblanadi, chunki bunda bir necha kishi ko‘magida
harakat muvofiqlashtiriladi va jinoyat natijasi kuchaytirilib amalga oshiriladi. Bu
belgi uchun zaruriy shart – jinoyatni sodir etishdan oldin ishtirokchilar o‘rtasida
kelishuv mavjudligi. 8
To‘rtinchi malakalashtiruvchi belgi – uyushgan guruh tomonidan sodir
etilishi. Uyushgan guruh – bu jinoyat sodir etish maqsadida birlashgan barqaror
guruh. Bu belgi oldindan til biriktirgan guruhdan farqli o‘laroq, guruhning
barqarorligi va jinoyatchilik maqsadida tashkil etilganligini talab qiladi. Bunday
hollarda jinoyat qatnashchilarining hammasiga ham jinoyat javobgarligi
belgilanadi: ijrochi va ishtirokchi.
Beshinchi malakalashtiruvchi belgi – ommaviy tartibsizliklar paytida sodir
etilishi. Ushbu belgi O’zbekiston Respublikasining bir qator maxsus holatlarida –
namoyishlar, tartibsizliklar, ijtimoiy mojarolar chog‘ida – mulkka zarar
yetkazilgan taqdirda tatbiq etiladi. Bu belgi jinoyatning ijtimoiy xavfliligini
sezilarli darajada oshiradi, chunki bunday sharoitda mulkka zarar yetkazish nafaqat
shaxsiy zarardan, balki ijtimoiy tarqoqlilik va tartibsizlikdan ham dalolat beradi.
8
Rustamov H.T. Jinoyat-huquqiy munosabatlar va jinoyat tarkibi. – Toshkent: Akademiya, 2019. – 288 b.
24

III BOB. MULKKA ZARAR YETKAZISH JINOYATLARINI OLDINI
OLISH VA SUD-HUQUQ AMALIYOTI
3.1. Mulkka zarar yetkazish jinoyatlarida aybdorlik masalasi va jazo
tayinlash
O’zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 173-moddasi mulkni qasddan
nobud qilish yoki unga zarar yetkazish uchun aniq sanksiyalar belgilagan. Asosiy
tarkib bo‘yicha – yirik miqdorda zarar yetkazilgan hollarda – jarima, ma’lum
huquqdan mahrum etish, ijtimoiy foydali ishlar yoki belgilangan muddatgacha
ozodlikdan mahrum etish ko‘zda tutilgan. Malakalashtiruvchi belgilar mavjud
bo‘lgan hollarda esa jazo sezilarli darajada oshiriladi.
Jazo tayinlashning umumiy tamoyillari O’zbekiston Respublikasi Jinoyat
kodeksining 54-moddasida belgilangan: jazo adolatli, insonparvar va jinoyatning
og‘irligiga, aybdorning shaxsiga hamda jinoyat sodir etilgan sharoitga mutanosib
bo‘lishi lozim. Mulkni nobud qilish jinoyatida jazo tayinlashda quyidagi holatlarga
e’tibor qaratiladi: yetkazilgan zarar miqdori, jinoyat usuli, aybdorning shaxsi,
oldingi sudlanganligi, jinoyatni tan olinishi va jabrlanuvchiga zarar o‘rnini
qoplash.
Jazo engillashtiruvchi holatlar. O’zbekiston Respublikasi Jinoyat
kodeksining 56-moddasida ko‘rsatilgan engillashtiruvchi holatlar mulk
jinoyatlariga ham to‘liq tatbiq etiladi. Jumladan: jinoyatni birinchi marta sodir
etish, yosh yoki keksalik, voyaga yetmaganlarning mavjudligi, jinoyatni tan olish
va samimiy afsuslanish, ko‘ngillilik asosida zarar o‘rnini qoplash, ijtimoiy ta’sir
ostida sodir etilganlik. Ushbu holatlar mavjud bo‘lganda sud jazo miqdorini
belgilangan me’yorning pastki chegarasiga yaqinlashtirishga haqli.
Jazo og‘irlashtiruvchi holatlar. 57-moddaga muvofiq: jinoyatni takroran yoki
qayta sodir etish, ogohlantirishdan keyin sodir etish, ommaviy xavfli usuldan
foydalanish, og‘ir oqibatlar keltirish, ustun mavqedan foydalanib sodir etish va
boshqa holatlar jazo og‘irlashtiruvchi sifatida hisobga olinadi. Malakalashtiruvchi
belgilar ham og‘irlashtiruvchi ta’sir ko‘rsatadi va sud ularni hisobga olgan holda
yuqori me’yordagi jazoni tayinlay oladi.
25

Aybdorlik masalasining murakkab tomonlaridan biri – sababiy aloqaning
isboti. Sud amaliyotida ba’zida aybdor mulkka zarar yetkazganligini inkor etib,
boshqa sababni ko‘rsatishi mumkin. Bunday hollarda sud ekspertiza, guvohlar
ko‘rsatuvlari va boshqa dalillar asosida sababiy aloqani barchaga ravshan qilib
isbotlashi lozim. Agar sababiy aloqa shubhali bo‘lsa, «in dubio pro reo» – shubha
aybdor foydasiga talqin qilinishi – tamoyili qo‘llaniladi.
Qasd va ehtiyotsizlikni farqlash masalasida amaliyotda ko‘pincha
qiyinchiliklar yuzaga keladi. Masalan, shaxs boshqa maqsadda harakat qilgan
holda mulk nobud bo‘lgan taqdirda sub’ektiv tomonni aniqlash murakkablashadi.
Bunday hollarda barcha holatlar majmui – jinoyat usuli, harakat tartib, aybdorning
so‘zlari va xatti-harakatlari – tahlil qilinib, qasd yoki ehtiyotsizlik mavjudligi
aniqlanadi.
Jazo tayinlashda alternativ choralar – jarima, ijtimoiy foydali ishlar –
moddiy zarar kichikroq holatlarda ko‘proq qo‘llanilishi maqsadga muvofiqdir.
Buning sababi shundaki, ozodlikdan mahrum etish ijtimoiy xarajatlarni oshiradi va
shaxsning qayta ijtimoiylashuviga to‘sqinlik qilishi mumkin. Shu sababli kodeks
alternativ jazolar imkonini yaratgan va sud ularni qo‘llashga harakat qilishi kerak.
Mulkka zarar yetkazish jinoyatlari jinoyat huquqida mulkiy munosabatlarni
himoya qilishning muhim yo‘nalishlaridan biri sifatida ko‘rib chiqiladi. Bu
jinoyatlarning mohiyati shundaki, aybdor shaxs o‘zganing mulkini qasddan nobud
qilish yoki unga sezilarli zarar yetkazish orqali mulkdorning huquqlarini buzadi,
moddiy va ba’zan ma’naviy zarar keltiradi. Jinoyat huquqining asosiy
tamoyillaridan kelib chiqib, har qanday jinoiy javobgarlik aybdorlikka asoslanishi
lozim. Aybdorlik masalasi mulkka zarar yetkazish jinoyatlarida markaziy o‘rin
tutadi, chunki u jinoyatning subyektiv tomonini belgilaydi va jazo tayinlash
jarayonida hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘ladi. 9
Aybdorlik tushunchasi jinoyat huquqida shaxsning qilmishiga nisbatan
psixologik munosabatini ifodalaydi.
9
Tursunov N.I. Jinoyatchilik profilaktikasi: nazariya va amaliyot. – Toshkent: Fan, 2021. – 340 b.
26

Jinoyat kodeksining umumiy qoidalariga ko‘ra, shaxs qasddan yoki
ehtiyotsizlikdan sodir etilgan ijtimoiy xavfli harakat uchun aybdor deb topilishi
mumkin.
Mulkka zarar yetkazish jinoyatlarida asosan qasd shakli ustunlik qiladi.
Qasd to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki bilvosita bo‘lishi mumkin. To‘g‘ridan-to‘g‘ri qasd
holatida aybdor mulkni nobud qilish yoki unga zarar yetkazish natijasini oldindan
bilgan va shu natijani istagan bo‘ladi. Masalan, shaxs o‘z qarindoshi yoki raqibi
mulkiga o‘t qo‘yib, uni yo‘q qilishni maqsad qilgan bo‘lsa, bu yerda to‘g‘ridan-
to‘g‘ri qasd mavjud. Bilvosita qasdda esa aybdor zarar yetkazish mumkinligini
bilgan, lekin bunga beparvo munosabatda bo‘lgan holda harakat qiladi. Bunday
holatlar ko‘pincha umumiy xavfli usullarda, masalan, portlovchi moddalar yoki
yong‘in vositalaridan foydalanishda uchraydi.
Aybdorlikni aniqlashda subyektiv tomonning barcha elementlarini chuqur
tahlil qilish zarur. Birinchi navbatda, aybdorning yoshi va aqliy holati hisobga
olinadi. Mulkka zarar yetkazishning oddiy tarkibida javobgarlik yoshi o‘n olti
yoshdan boshlanadi, malakali tarkiblarida esa o‘n to‘rt yoshdan. Bu yosh
chegaralari shaxsning ijtimoiy yetukligi va oqibatlarini anglash qobiliyatiga
asoslanadi. Voyaga yetmagan shaxslar tomonidan sodir etilgan jinoyatlarda
aybdorlik masalasini hal qilishda ularning psixologik xususiyatlari, tarbiyasi va
atrof-muhit ta’siri alohida o‘rganiladi. Masalan, o‘smirlar ko‘pincha guruh bo‘lib
harakat qilishadi va bu holatda har bir ishtirokchining aybdorlik darajasi individual
ravishda baholanadi. Agar shaxs ruhiy kasallik tufayli o‘z harakatlarining
ahamiyatini anglamagan bo‘lsa, aybdorlik mavjud emas deb topiladi va u jinoiy
javobgarlikka tortilmaydi.
Ehtiyotsizlik shaklidagi aybdorlik mulkka zarar yetkazish jinoyatlarida
kamroq uchraydi, ammo mavjud. Bu holatda shaxs o‘z harakatining xavfliligini
oldindan bilishi mumkin edi, lekin yetarli darajada e’tibor bermagan yoki zarur
choralar ko‘rmagan. Masalan, avtomobilni boshqarishda tezlikni oshirib, boshqa
mulkka urilish natijasida zarar yetkazish ehtiyotsizlikka misol bo‘ladi. Bunday
hollarda aybdorlikni isbotlash uchun aybdorning oldindan bilishi mumkin bo‘lgan
27

imkoniyatlari va ularni e’tiborsiz qoldirganligi dalillari talab etiladi. Aybdorlikning
yo‘qligi holatlari, masalan, zaruriy mudofaa yoki o‘ta zarurat paytida mulkka zarar
yetkazishda ham ko‘rib chiqiladi. Bu holatlar jinoyatni bartaraf etuvchi holatlar
sifatida baholanadi va shaxs javobgarlikdan ozod etiladi.
Jazo tayinlash masalasi aybdorlikni aniqlashdan keyingi bosqich bo‘lib,
jinoyat huquqining individualizatsiya tamoyiliga asoslanadi. Jazo jinoyatning
ijtimoiy xavfliligiga, aybdorning shaxsiyatiga, yengillashtiruvchi va
og‘irlashtiruvchi holatlarga qarab tayinlanadi. Mulkka zarar yetkazish jinoyatlarida
asosiy jazo turlari jarima, axloq tuzatish ishlari, qamoq yoki ozodlikdan mahrum
qilishdan iborat. Oddiy tarkibda yetkazilgan zarar ancha miqdorda bo‘lsa, jarima
ellikdan yetmish besh baravar eng kam ish haqi miqdorida yoki ikki yilgacha axloq
tuzatish ishlari yoki olti oygacha qamoq jazosi qo‘llanilishi mumkin. Malakali
tarkiblarida, masalan, milliy, irqiy yoki diniy adovat asosida, umumiy xavfli usulda
yoki og‘ir zarar yetkazilganda jazo kuchaytiriladi. Bunday hollarda uch yilgacha
ozodlikdan mahrum qilish belgilanishi mumkin.Jazo tayinlashda yengillashtiruvchi
holatlar muhim rol o‘ynaydi. Ularga aybdorning chin dildan pushaymon bo‘lishi,
zararni ixtiyoriy ravishda qoplashi, jabrlanuvchi bilan yarashishi kiradi. Bu holatlar
jinoyatning ijtimoiy xavfliligini pasaytiradi va jazoni yengillashtirishga asos
bo‘ladi. Masalan, aybdor zarar yetkazilgan mulkning qiymatini to‘liq qoplagan va
jabrlanuvchi bilan kelishuvga erishgan bo‘lsa, sud jazoni shartli ravishda qo‘llashi
yoki javobgarlikdan ozod etishi mumkin. Birinchi marta sodir etilgan past yoki
o‘rtacha ijtimoiy xavfli jinoyatlarda yarashuv instituti keng qo‘llaniladi. Bu institut
nafaqat jazoni tejashga, balki ijtimoiy munosabatlarni tiklashga xizmat qiladi.
Og‘irlashtiruvchi holatlar jazoni kuchaytirishga olib keladi. Bunga oldin
sudlanganlik, guruh bo‘lib sodir etish, voyaga yetmaganlarga nisbatan yoki xizmat
mavqeidan foydalanib jinoyat qilish kiradi. Mulkka zarar yetkazishda umumiy
xavfli usullar, masalan, yong‘in chiqarish yoki portlatish qo‘llanilganda,
qo‘shimcha ravishda jamoat xavfsizligiga tahdid solinishi hisobga olinadi. Bunday
holatlarda sud jazoni maksimal chegaralarda tayinlashi mumkin. Jazo tayinlash
jarayonida sud aybdorning shaxsiyatini ham chuqur o‘rganadi: uning oilaviy
28

ahvoli, ishlashi, oldingi xulq-atvori, ijtimoiy foydali faoliyati inobatga olinadi. Bu
yondashuv jazoning maqsadini – tuzatish va oldini olishni ta’minlaydi.
Sud amaliyotida aybdorlik va jazo tayinlash masalalarini hal qilishda dalillar
majmuasiga alohida e’tibor beriladi. Guvohlar ko‘rsatmalari, ekspertiza xulosalari,
moddiy dalillar va aybdorning o‘z ko‘rsatmalari asosida aybdorlik isbotlanadi.
Zarar miqdorini aniqlash uchun iqtisodiy ekspertiza o‘tkaziladi, bu zarar haqiqiy
zarar va boy berilgan foydadan iborat bo‘ladi. Haqiqiy zarar mulkning yo‘qolishi
yoki tiklash xarajatlari bilan bog‘liq bo‘lsa, boy berilgan foyda mulkdan foydalana
olmaslik natijasida yo‘qotilgan daromadni ifodalaydi. Bu hisob-kitoblar jazo
miqdorini belgilashda asos bo‘ladi.Mulkka zarar yetkazish jinoyatlarida jazo
tayinlashda xalqaro tajribani hisobga olish ham foydalidir. Ko‘plab mamlakatlarda
mulkiy jinoyatlar uchun jarima va tiklash choralari ustunlik qiladi, ozodlikdan
mahrum qilish esa faqat og‘ir holatlarda qo‘llaniladi. O‘zbekiston amaliyotida ham
bu tamoyil kuchaymoqda, chunki jarima va yarashuv institutlari iqtisodiy
samaradorlikni oshiradi. Shu bilan birga, jazoni individualizatsiya qilishda
sudlarning mustaqilligi va qonuniylik tamoyillariga qat’iy rioya qilish talab etiladi.
Aybdorlik masalasini chuqur tahlil qilganda, subyektiv tomonning
murakkabligini ko‘rish mumkin. Masalan, bir guruh shaxslar tomonidan sodir
etilgan jinoyatda har birining roli va aybdorlik darajasi farqlanadi. Rahbarlik qilgan
shaxs og‘irroq javobgarlikka tortiladi, oddiy ishtirokchilar esa yengilroq jazo oladi.
Bu yondashuv adolat tamoyiliga mos keladi. Bundan tashqari, voyaga yetmaganlar
ishtirokidagi jinoyatlarda tarbiyaviy choralar ustunlik qilishi mumkin, masalan,
maxsus tarbiya muassasalariga yuborish yoki ota-onalar nazoratiga topshirish.
Jazo tayinlashda qo‘shimcha jazo turlari ham qo‘llaniladi, masalan,
muayyan huquqlardan mahrum qilish yoki mulkni musodara qilish. Bu choralar
jinoyatning oldini olishga qaratilgan. Masalan, mulkka zarar yetkazishda
foydalanilgan vositalarni musodara qilish kelajakdagi jinoyatlarni oldini oladi. Sud
amaliyotida bunday choralar samarali ekanligi ko‘rsatilgan, chunki ular aybdorni
jinoiy faoliyatdan uzoqlashtiradi.
29

Mulkka zarar yetkazish jinoyatlarida aybdorlik va jazo masalalari nafaqat
huquqiy, balki ijtimoiy va psixologik jihatlarni ham qamrab oladi. Aybdorning
motivlari, masalan, qasos, hasad yoki moddiy manfaat, jazo tayinlashda hisobga
olinadi. Ijtimoiy adovat asosidagi jinoyatlar og‘irroq baholanadi, chunki ular
jamiyat barqarorligiga tahdid soladi. Psixologik ekspertiza aybdorning ruhiy
holatini aniqlashda yordam beradi va adolatli qaror chiqarishga hissa qo‘shadi.
Umuman olganda, mulkka zarar yetkazish jinoyatlarida aybdorlik masalasini
hal qilish va jazo tayinlash murakkab jarayon bo‘lib, u dalillar tahlili, qonun
normalari va insonparvarlik tamoyillarining uyg‘unligini talab etadi. Bu
yo‘nalishda sud-huquq organlarining malakasini oshirish, qonunchilikni
takomillashtirish va jamiyatda huquqiy ongni rivojlantirish orqali samaradorlikni
oshirish mumkin. Har bir holatni individual ko‘rib chiqish jinoyat adolatini
ta’minlaydi va mulkiy munosabatlarni mustahkamlaydi. 10
Yetkazilgan zararni majburiy undirish ham jazo bilan bir vaqtda amalga
oshiriladi. Jabrlanuvchi fuqarolik da’vosi orqali yetkazilgan moddiy va ma’naviy
zararni undirishi mumkin. Jinoyat protsessida fuqarolik da’vosi qo‘shib ko‘rib
chiqilishi har ikki tomonning huquqlarini to‘liq himoya qilish imkonini beradi.
3.2. O’zbekiston sud amaliyotida mulkka zarar yetkazish jinoyatlari tahlili
O’zbekiston Respublikasida mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar
yetkazish jinoyati amaliyotda tez-tez uchraydigan jinoyat turiga kiradi. Huquqni
muhofaza qiluvchi organlar statistikasiga ko‘ra, ushbu jinoyatlar mulkiy
jinoyatlarning muhim qismini tashkil etadi va ularning ma’lum bir qismi voyaga
yetmaganlar tomonidan sodir etiladi.
Amaliyotda uchraydigan tipik holatlarga ko‘ra, mulkni qasddan nobud qilish
ko‘pincha quyidagi holatlarda sodir etiladi: qo‘shnilar o‘rtasidagi nizolar, yer-suv
masalalari yuzasidan kelishmovchiliklar, shaxsiy dushmanlik va qasos olish
maqsadida, vandalizm (ayniqsa o‘smirlar tomonidan), transport vositalariga zarar
yetkazish, tadbirkorlik nizolari va raqobat kurashida hamda uyga kirib olib zarar
yetkazish hollari.
10
Yusupov F.A. Mulk himoyasining jinoyat-huquqiy muammolari // Huquq va jamiyat. – 2022. – №4. – 45–52-b.
30

Sud amaliyotida jinoyatni to‘g‘ri malakalashtirish masalasida bir necha
muammo ko‘zga tashlanadi. Birinchisi – zarar miqdorini aniqlashdagi noaniqliklar.
Mulkni bozor qiymatini aniqlash ko‘pincha ekspertiza talqinlariga bog‘liq va turli
ekspertlar turlicha baholar berishi mumkin. Bu esa sud amaliyotida javobgarlik
chegarasining noaniqligiga olib keladi.
Ikkinchi muammo – ehtiyotsizlik bilan qasdni farqlash. Masalan, qurilish
ishlari paytida qo‘shni mulkka zarar yetkazilsa yoki avtomobil haydashda baxtsiz
hodisa yuz bersa – bu qasdmi yo ehtiyotsizlikmi? Sud ushbu masalani barcha
holatlarni to‘liq tahlil qilgan holda hal qilishi lozim, ammo amaliyotda ba’zan
noto‘g‘ri malakalashtirish holatlari uchraydi.Uchinchi muammo – ishtirokchilik
masalasi. Agar bir nechta shaxs jinoyatga ishtirok etsa, kim ijrochi, kim ishtirokchi
yoki kim tashkilotchi ekanligini aniq belgilash zarur. Bu esa jazo tabaqalanishini
ta’minlaydi va adolatli hukm chiqarishga xizmat qiladi.O’zbekiston Respublikasi
Oliy sudi Plenumining mulkiy jinoyatlar bo‘yicha qarorlari (Jo‘natmalari)
amaliyotchilar uchun muhim yo‘l-yo‘riq beradi. Ushbu hujjatlarda turli
holatlarning malakalashtirish tartibi, zarar miqdorini aniqlash metodikasi va
boshqa masalalar yoritilgan. Ammo amaliyotda hali ham bir qator
nomutanosibliklar va turlicha talqinlar saqlanib qolmoqda, bu esa Oliy sud
tomonidan yangi ko‘rsatmalar berilishini taqozo etmoqda.
Amaliyotda duch kelinadigan maqbul sud echimlariga ko‘ra, mulkni yo‘q
qilish jinoyati isbotlangan hollarda zarar miqdori va barcha holatlar e’tiborga
olinadi. Sud hukmlari tahlili shuni ko‘rsatadiki, aybdorlarning ko‘pchiligi yirik
zarar yetkazish hollarda real ozodlikdan mahrum etish jazosiga hukm qilinmoqda,
o‘rta va kichikroq zarar hollarda esa jarima yoki ijtimoiy foydali ishlar keng
qo‘llanilmoqda.Jabrlanuvchining huquqlarini himoya qilish masalasida ham
amaliyotda muammolar mavjud. Ko‘pincha yetkazilgan zarar o‘z vaqtida
undirilmaydi, chunki aybdorning moliyaviy imkoniyatlari cheklangan bo‘ladi yoki
u bosh tortadi. Bu esa fuqarolik ijro mexanizmlari bilan jinoyat protsessual
mexanizmlarining yaxshiroq muvofiqlashtirilishini talab qiladi.
31

Biroq O’zbekiston sud amaliyotida ijobiy tendentsiyalar ham kuzatilmoqda.
Xususan, elektron dalillardan foydalanish (videokuzatuv kameralari yozuvlari,
raqamli izlar va boshqalar) jinoyatni isbotlashni osonlashtirmoqda. Shuningdek,
ekspertiza xulosalarining sifati oshib borayotgani va sudlarning jinoyat tarkibi
elementlarini to‘g‘riroq belgilash borasidagi takomil ham ijobiy yo‘nalishda
davom etmoqda.
3.3. Mulkka qasddan zarar yetkazishning oldini olish mexanizmlari
Mulkka qasddan zarar yetkazish jinoyatining oldini olish – bu kompleks
muammo bo‘lib, u nafaqat huquqiy, balki ijtimoiy, iqtisodiy va tarbiyaviy choralar
tizimini ham qamrab oladi. Profilaktika ikki yo‘nalishda amalga oshiriladi:
umumiy profilaktika (butun jamiyat miqyosida) va maxsus profilaktika (muayyan
shaxs yoki guruhga nisbatan).
Umumiy profilaktika choralariga quyidagilar kiradi. Birinchidan, huquqiy
ong va madaniyatni oshirish. Fuqarolarda boshqalarning mulkini hurmat qilish
ko‘nikmalarini shakllantirish, jinoyat uchun javobgarlik haqida xabardorlikni
oshirish va huquqiy ta’lim tizimini takomillashtirish muhim ahamiyat kasb etadi.
Maktablarda va mahallalarda huquqiy tarbiya ishlarini kuchaytirishning alohida
zaruriyati mavjud.
Ikkinchidan, ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarni yaxshilash. Ishsizlik, qashshoqlik
va ijtimoiy tengsizlik ko‘pincha jinoyatchilikning asosiy omillari bo‘lib xizmat
qiladi. Aholi bandligini ta’minlash, kambag‘allik darajasini kamaytirish va ijtimoiy
ta’minot tizimini mustahkamlash – bular mulkiy jinoyatlar darajasini pasaytirishga
bevosita ta’sir ko‘rsatadi. O’zbekistonda olib borilayotgan iqtisodiy islohotlar va
bandlikni ta’minlash dasturlari ushbu yo‘nalishda muhim qadam hisoblanadi.
Uchinchidan, texnik va muhandislik profilaktikasi. Zamonaviy xavfsizlik
tizimlari, videokuzatuv kameralari, signalizatsiya tizimlari va boshqa texnologik
vositalar mulkni himoya qilishda samarali vosita hisoblanadi. Bunday usullar
jinoyatchini harakatidan qaytaruvchi deterrent omil sifatida ishlaydi. Kuchli
yoritilgan ko‘chalar, chiqmasning tarafdorlarini kamaytirish va «yashash joylari
32

xavfsizligi» (Crime Prevention Through Environmental Design) tamoyillarini
qo‘llash ham profilaktikaga xizmat qiladi.
To‘rtinchidan, jamoatchilik nazoraty va mahalla tizimining roli.
O’zbekistonda mahalla instituti – fuqarolik jamoatchiligining asosiy bo‘g‘ini –
mulkiy jinoyatlarning oldini olishda muhim vosita sifatida ishlashi mumkin.
Mahalla faollari va qo‘riqlash xizmatlari jinoyatchilarga nisbatan jamoatchilik
nazoratini amalga oshirib, shubhali xatti-harakatlarni huquqni muhofaza qiluvchi
organlarga darhol xabar qilishlari mumkin. 11
Maxsus profilaktika choralariga kelsak, ular alohida shaxslar yoki
guruhlarga qaratiladi. Birinchi navbatda, ilgari jinoyat sodir etgan shaxslarga
nisbatan profilaktik nazorat o‘rnatiladi. Probatsiya xizmati (shartli hukm ostidagi
shaxslarni kuzatish) va ijtimoiy reabilitatsiya dasturlari ular tomonidan jinoyat
takrorlanishining oldini olishga xizmat qiladi.
Voyaga yetmaganlar o‘rtasida profilaktika ayniqsa muhim hisoblanadi,
chunki amaliyotda mulkni yo‘q qilish jinoyatlarining sezilarli qismi o‘smirlar
tomonidan sodir etiladi. Maktab psixologlari, ijtimoiy xodimlar va mahalla faollari
birgalikda yoshlarda ijtimoiy mas’uliyat hissini shakllantirish va vandalizm
tendentsiyalarini bartaraf etish bo‘yicha maqsadli ishlar olib borishlari lozim.
Bolalar va yoshlarga mo‘ljallangan bo‘sh vaqtni tashkil etish – sport, san’at,
to‘garaklar – jinoyatchilikning oldini olishda samarali vosita hisoblanadi.
Huquqni muhofaza qiluvchi organlar tomonidan olib boriladigan
profilaktika ishlariga jinoyat oldini olish bo‘yicha hududiy dasturlar ishlab chiqish,
ommaviy axborot vositalari orqali profilaktik materiallar tarqatish, yoshlar va
mahalla aholisi bilan uchrashuvlar o‘tkazish kiradi. Tuman va shahar
prokuraturalari ham profilaktika ishlarida faol ishtirok etishlari lozim.Jazo
muqarrarligi tamoyilining profilaktikadagi roli. Jinoyat uchun javobgarlikdan
qochish imkoni bo‘lmasa, potentsial jinoyatchi ikki marta o‘ylaydi.
11
Raximova M.X. Voyaga yetmaganlar jinoyatchiligi va uning oldini olish muammolari. – Toshkent: Yangi nashr,
2020. – 220 b.
33

XULOSA
Ushbu kurs ishida mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar
yetkazishning jinoyiy-huquqiy xususiyatlari har tomonlama tadqiq etildi. Amalga
oshirilgan ilmiy-nazariy tahlil va amaliyot materiallarini o‘rganish asosida
quyidagi xulosalarga kelindi.
Birinchidan, mulkiy munosabatlar zamonaviy huquqiy tizimning asosiy
ob’ektlaridan biri bo‘lib, ularni jinoyat-huquqiy himoya qilish davlat va jamiyat
manfaatlariga mos keladi. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va Jinoyat
kodeksida mulk himoyasi yetarlicha mustahkam kafolatlangan bo‘lib, 173-modda
bu sohada asosiy qo‘riqlovchi norma hisoblanadi.
Ikkinchidan, mulkni qasddan nobud qilish jinoyati tarixan uzluksiz
rivojlanib kelgan va turli huquqiy tizimlarda o‘z aksini topgan. Qiyosiy tahlil
ko‘rsatdiki, zamonaviy davlatlarning barchasi ushbu jinoyat uchun javobgarlik
belgilagan, ammo jazo mexanizmi va malakalashtiruvchi belgilar tizimi turlichadir.
O’zbekiston qonunchiligi ushbu sohada xalqaro standartlarga yaqin turadi va uni
yanada takomillashtirish uchun xorijiy tajribadan foydalanish maqsadga muvofiq.
Uchinchidan, jinoyat tarkibini tahlil qilish natijasida quyidagi xulosalar
qilindi: (a) jinoyat ob’ekti – barcha shakldagi mulkiy munosabatlar; (b) ob’ektiv
tomon – nobud qilish yoki zarar yetkazish shaklida namoyon bo‘ladi va yirik zarur
miqdoridan yuqori zarar yetkazilishini talab qiladi; (c) sub’ekt – 14 yoshdan
oshgan aqliy sog‘lom jismoniy shaxs; (d) sub’ektiv tomon – faqat qasd bilan
amalga oshiriladi, ehtiyotsizlik bu jinoyatni boshqa modda – 174-modda doirasiga
o‘tkazadi.
To‘rtinchidan, malakalashtiruvchi belgilar tizimi jinoyatni farqlash va
adolatli jazo tayinlash uchun zaruriy vosita hisoblanadi. Ayniqsa o‘ta yirik zarar,
umumiy xavfli usul va huligonlik motivlari eng ko‘p uchraydigan
malakalashtiruvchi belgilar sifatida amaliyotda muhim o‘rin egallaydi.
Beshinchidan, sud amaliyoti tahlili bir qator muammolarni ko‘rsatib berdi:
zarar miqdorini aniqlashdagi noaniqliklar, qasd va ehtiyotsizlikni farqlashdagi
qiyinchiliklar hamda ma’lum hollarda malakalashtiruvchi belgilarning noto‘g‘ri
34

tatbiq etilishi. Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun Oliy sud Plenumining
yangi ko‘rsatmalari ishlab chiqilishi va sudyalar malakasini oshirish tavsiya etiladi.
Oltinchidan, profilaktika sohasida kompleks yondashuv zarur: huquqiy ong
va madaniyatni oshirish, ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarni yaxshilash, texnik
vositalardan foydalanish va mahalla hamda fuqarolik jamiyatining faol ishtiroki.
Ayniqsa voyaga yetmaganlar orasida profilaktika ishlarini kuchaytirish alohida
muhim ahamiyat kasb etadi.
Kurs ishi doirasida ishlab chiqilgan tavsiyalar quyidagilardan iborat:
1. O’zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 173-moddasida zarar
miqdorini aniqlash mezonlarini yanada aniqlashtirish va uni bazaviy
hisoblash miqdorining aniq koeffitsientiga bog‘lash;
2. Oliy sud Plenumining mulkiy jinoyatlar bo‘yicha yangilangan ko‘rsatmalar
to‘plami ishlab chiqilishi va taqsimlanishi;
3. Jinoyat uchun moliyaviy ekspertiza standartlarini takomillashtirish va
ekspertlarni attestatsiyadan o‘tkazishni tartibga solish;
4. Voyaga yetmaganlar tomonidan mulkka zarar yetkazish jinoyatlari bo‘yicha
kompleks profilaktika dasturini ishlab chiqish va uni maktablar, mahallalar
va huquqni muhofaza qiluvchi organlar tomonidan birgalikda amalga
oshirish;
5. Nafrat jinoyati belgilarini (milliy, irqiy, diniy nafrat asosida mulkka zarar
yetkazish) amaliyotda to‘g‘ri malakalashtirish bo‘yicha sud va huquqni
muhofaza qiluvchi organ xodimlarining maxsus tayyorgarlikdan o‘tkazilishi.
Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlash lozimki, mulkni qasddan nobud qilish yoki
unga zarar yetkazish jinoyati – bu nafaqat individual mulkdorga zarar keltiruvchi
harakat, balki butun ijtimoiy-iqtisodiy tartibga tahdid soluvchi, davlat tomonidan
samarali kurash olib borilishi zarur bo‘lgan ijtimoiy hodisadir. Huquqiy tartib-
intizomni ta’minlash, adolatli sud ishini amalga oshirish va keng qamrovli
profilaktika ishlarini olib borish – bular birgalikda ushbu jinoyat darajasini sezilarli
darajada pasaytirishga va fuqarolarning mulkiy huquqlarini ishonchli himoya
qilishga xizmat qiladi.
35

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
Normativ-huquqiy hujjatlar
1. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. 1992-yil 8-dekabr. – Toshkent:
O’zbekiston, 2023.
2. O’zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. 1994-yil 22-sentyabr. –
Toshkent: Adolat, 2024.
3. O’zbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksi. 1994-yil 22-
sentyabr. – Toshkent: Adolat, 2024.
4. O’zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi. 1-qism. 1996-yil 21-
dekabr. – Toshkent: Adolat, 2024.
5. O’zbekiston Respublikasi Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksi. 1994-
yil 22-sentyabr. – Toshkent: Adolat, 2023.
6. O’zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining «Mulkiy jinoyatlar
bo‘yicha sud amaliyoti haqida»gi Qarori. – Toshkent, 2019.
Ilmiy adabiyotlar
7. Abdumalik X.T. O’zbekiston Respublikasida jinoyat huquqi. – Toshkent:
TDYU, 2022. – 480 b.
8. Alijonov A.A. Mulkiy jinoyatlar: nazariya va amaliyot. – Toshkent: Yuridik
adabiyot, 2021. – 312 b.
9. Qodirov B.R. Jinoyat huquqi. Maxsus qism. – Toshkent: TDYU nashriyoti,
2020. – 556 b.
10. Rustamov H.T. Jinoyat-huquqiy munosabatlar va jinoyat tarkibi. –
Toshkent: Akademiya, 2019. – 288 b.
11. Tursunov N.I. Jinoyatchilik profilaktikasi: nazariya va amaliyot. – Toshkent:
Fan, 2021. – 340 b.
12. Yusupov F.A. Mulk himoyasining jinoyat-huquqiy muammolari // Huquq va
jamiyat. – 2022. – №4. – 45–52-b.
13. Raximova M.X. Voyaga yetmaganlar jinoyatchiligi va uning oldini olish
muammolari. – Toshkent: Yangi nashr, 2020. – 220 b.
36

Xorijiy adabiyotlar
14. Комментарий к Уголовному кодексу Российской Федерации / Под ред.
А.В. Бриллиантова. – М.: Проспект, 2022. – 1056 с.
15. Борзенков Г.Н. Преступления против собственности. – М.: МГУ, 2020.
– 248 с.
16. Roxin C. Strafrecht Allgemeiner Teil. Band I. – München: C.H. Beck, 2021.
– 1108 S.
17. Ashworth A. Principles of Criminal Law. 7th ed. – Oxford: Oxford
University Press, 2019. – 512 p.
18. LaFave W.R. Criminal Law. 6th ed. – St. Paul: West Academic Publishing,
2020. – 1280 p.
19. Pradel J. Droit pénal général. 22e éd. – Paris: Cujas, 2021. – 720 p.
20. Stessens G. Property Crime in a Comparative Perspective // International
Review of Penal Law. – 2018. – Vol. 89. – P. 112–145.
Internet manbalari
21. O’zbekiston Respublikasi Oliy sudi rasmiy sayti: www.court.gov.uz
22. O’zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi huquqiy ma’lumotlar bazasi:
www.lex.uz
23. UNODC – Jinoyat statistikasi va tahlil: www.unodc.org/unodc/en/data-and-
analysis/statistics.html
37

Купить