Muloqot sistemasi va uning xususiyatlari haqida - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	28.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Muloqot sistemasi va uning xususiyatlari haqida

Купить

MULOQOT SISTEMASI VA UNING XUSUSIYATLARI HAQIDA
Reja:
1. Til va nutq. Til va nutqning vazifalari.Til va tafakkur.
2. Muloqot stru k turasi . Subyekt va aloqa obyekti . Aloqa vositalari .
Aloqa funksiyalari .
3. Kommunikativ ifoda tuzilishining, ya’ni nutqiy aktning illokutiv
maqsadi kommunikativ vaziyat tuzilishiga bog‘liqligini aniqlash.
4. Muloqotning lingvistik tuzilishini o‘rganish. Muloqotning har xil
ko‘rinishlari va turlariga oid qoida, usullarni o‘rganish, tamoyillarini
shakllantirish va ishlab chiqish.

Muloqotning lingvistik tuzilishini o‘rganish. Keyingi vaqtlarda
tilshunoslikda inson nutqining voqelanish usullari, unda til birliklarining
ishtirokiga alohida e’tibor qaratilmoqda. Inson nutqiy faoliyati tadqiqiga
bag‘ishlangan ishlarda «nutqiy aloqa», «nutqiy ifoda», «nutqiy
kommunikatsiya», «nutqiy strategiya» kabi atamalarni qo‘llashga e’tibor
kuchayganligi seziladi. E’tibor qilinsa, bu atamalarning har biri tarkibida
«nutqiy» so‘zi qo‘llaniladi. Buning sababi nimada? Vaholanki, biz shu
vaqtga qadar til muloqotning asosiy vositasi ekanligi haqida gapiramiz. Bu
savolga «til» va «nutq» tushunchalari orasidagi farqlarni aniqlaganimizdan
so‘nggina javob topamiz. Soddagina qilib aytish mumkinki, til bu belgilar
tizimidir. Belgilarning o‘zaro munosabatiga ko‘ra pog‘onali tartiblanishi
natijasida til strukturasi shakllanadi. Bu fikr har qanday til tizimi haqida
gapirishda qo‘l keladi Tovush, morfema, o‘zak, so‘z, so‘z birikmasi, gap kabi
birliklar har qanday tilda mavjud va ular umumiy lisoniy birliklar
hisoblanadi. Har qaysi birlik tilning ma’lum bir sathiga tegishli bo‘ladi. Bu
sathlar o‘zaro bog‘liq va tovush-morfologik-sintaktik-semantik
ko‘rinishidagi qat’iy tartibga ega. Til sathlarining har birida shu sath
doirasida qaraluvchi birliklarni qo‘llash me’yori, qoidalari mavjud.
Tilimizda «nutq» atamasi ikki ma’noda qo‘llaniladi. Birinchidan, u
inson kommunikativ faoliyatining bir ko‘rinishiga – tilning kishilarning
o‘zaro aloqa qilishida qo‘llanishiga nisbatan ishlatiladi. Bu ma’noda nutq –
og‘zaki yoki yozma shaklda ifodalanuvchi aniq faoliyatdir. Ikkinchidan,
faoliyat natijasi –matn (maqola, xabar va shu kabilar) nutq deyiladi. Shunga
ko‘ra « til » so‘zida « sistema, struktura » ma’nolari, « nutq » so‘zida –
« faoliyat » ma’nosi mujassam. Shuning uchun «kommunikatsiya»
tushunchasini belgilashda «nutqiy» so‘zini qo‘llash ma’qul bo‘ladi.

Tilshunos A.Nurmonov o‘z kuzatishlarida rus tilshunosi
V.Ya.Zveginsevning til va nutq o‘rtasidagi quyidagi farqli belgilarni
aniqlaganligini qayd etadi:
1.Nutq individual, til umumiy hodisadir. Umumxalq tili o‘z taraqqiyoti
davomida doimo ma’lum o‘zgarishlarga uchraydi.
2.Nutq psixik hodisa, til ijtimoiydir.
3.Nutq harakatchan, rivojlanuvchi, til esa barqarorlikka, turg‘unlikka
intiladi.
4.Nutq tarixiy, til diaxronik xususiyatga ega.
5.Nutqiy elementlar o‘rtasida sababiy tobelik, til elementlari o‘rtasida
funksional tobelik mavjud.
6.Til lingvistik qonuniyatlarga bo‘ysunadi. U lingvistik barqaror, nutq
esa lingvistik barqaror bo‘lmagan, o‘zgaruvchan xarakterga ega.
7.Nutq o‘z funksiyasini real birliklar vositasida bajaradi. Mohiyat va
shakl o‘rtasida farqlanish mavjud. Shu asosda til ham mavhum tizim sifatida
amal qiladi.
Shuni e’tiborga olish kerakki, nutq tushunchasini ifodalashda «lisoniy
kommunikatsiya» ifodasi ham sinonim sifatida qo‘llaniladi. Umuman
olganda, hozirgacha «til» va «nutq» hodisalarining mohiyati to‘la ochib
berilmaganligi, ular o‘rtasidagi chegara aniq belgilab olinmaganligi bois,
ularni farqlamay qo‘llash davom etib kelmoqda.
Til va nutqning vazifalari
Til va nutq orasidagi chegarani belgilash ancha qiyin . Gap shundaki,
har qanday og‘zaki yoki yozma ko‘rinishdagi lisoniy ifoda – bu nutq.
Bundan keyin biz shu asosda fikr yuritamiz.
Tilning asosiy vazifalari (bu nutqiy kommunikatsiyani belgilashga
tegishli):

1) xabar – ma’lumot yetkazish, insonlarning maqsad va mo‘ljallari,
fikrlari haqida ma’lumot.
2) tashviqot – istak, chaqiriq, iltimos.
3) his-tuygularni bevosita ifodalash, emotsiyalar.
Bundan tashqari, metalisoniy (predmetni tavsiflash uchun tildan
foydalanish) va fatik (muloqot ishtirokchilari o‘rtasida aloqaning o‘rnatilishi)
vazifaning mavjudligi. Masalan, tadqiqotlarda, ilmiy tushunchalarni keng
izohlovchi lug‘atlarda til metalisoniy vazifada kuzatish obyektini tavsiflash,
ularni belgilash uchun qo‘llaniladi. Kundalik maishiy muloqotlarda «Ishlar
qanday?», «Nima yangiliklar bor?» kabi jumlalar so‘rashish, shuningdek,
aloqa o‘rnatish uchun muhimdir.
Til insonning nutqiy faoliyatida turli lisoniy birliklarning qo‘llanishida
namoyon bo‘ladi. Masalan, gazeta maqolasida tilning xabar funksiyasi
yetakchilik qiladi, shuningdek, unda tashviqot va emotiv vazifa ham ishtirok
etadi.
Til va tafakkur
Kommunikatsiya jarayonida nutqning faoliyat sifatidagi asosiy
funksiyasi fikrni ifodalash hisoblanadi. Inson chuqur uyquni hisobga
olmaganda , doimo fikrlaydi. Mana shunday hollarda fikr nafaqat shakllanadi,
balki to‘liq va tugallangan holda vujudga keladi. Nutq tafakkurdan
ajralmasdir. L.S.Vigotskiy fikriga ko‘ra «nutq tafakkurning so‘zga aylanish,
materiallashish jarayonidir» 1
. Tafakkur jarayoni hozirgacha to‘liq anglangan
emas.
Olimlarning e’tirof etishicha, tafakkurda mavjud hodisalar mohiyatini
umumlashtirish muhim o‘rin tutadi. Tushunchalar muloqot uchun material
bo‘lgan so‘z orqali ifodalanadi. Demak, fikrlash – tushunchalardan
1
Выготский, Л.С. Мышление и речь: Психологические исследования. – М., Лабиринт, 1996. – C .415.

foydalanish, ularni ifodalovchi so‘zlarni bilishdir. Shuning uchun lisoniy
vositalar (so‘z zahirasi, grammatik shakllar va qurilmalar)ni bilish tafakkur
va idrok etish faoliyatini rivojlantirishni taqozo qiladi.
Bu yerda biz nutq va tafakkur masalasiga yetib keldik. Bu ikki
tushuncha albatta, bir xil emas. Bir tomondan, tafakkur nutqqa nisbatan keng,
u nafaqat tilda aks etadi, balki nutqiy fikrlash bilan bir qatorda amaliy natija
beradigan va ko‘rgazmali-obrazli fikrlashni ham qamrab oladi. Boshqa
tomondan, qaysidir ma’noda, nutq tafakkurga nisbatan keng, u nafaqat
tushuncha mazmuni haqida xabar beradi, balki qo‘shimcha ravishda his-
tuyg‘ularni ham ifodalaydi. Bundan tashqari, nutq uslubiy jihatdan bo‘yoqdor
va ijtimoiy tabaqalashtirilgan hamda o‘zgaruvchandir.
Tafakkur mexanizmlari, shubhasiz, odamlarning millati va ijtimoiy
holatidan qat’iy nazar, hamma uchun umumiydir.Nutqning ikki ko‘rinishi:
ichki va tashqi ko‘rinish farqlanadi. Ichki nutq fikrlarni og‘zaki yoki yozma
shakliga e’tibor bermay ifodalaydi. U lisoniy ma’nodan va aniq
kommunikatsiya jarayonidan tashqarida foydalaniladi. Hatto nomlashning
o‘zidan ham tushunarliki, bu jarayon bevosita kuzatishdan yashirin, shuning
uchun u hali to‘liq o‘rganilmagan. Ichki nutq jarayoni tez sur’atda sodir
bo‘ladi va uning lisoniy shakllanishi sharoitga bog‘liqligi darajasiga ko‘ra
farqlanadi.
Ichki nutqning uch turi farqlanadi:
♦ Ichki so‘zlash, tashqi nutq strukturasini saqlab qolgan, ammo tovush
yoki grafik jihatdan rasmiylashmagan so‘zlashdir. Bunday nutq qiyin
sharoitlarda tafakkur vazifalarini hal qilish uchun xosdir;
♦ Shaxsiy ichki nutq - fikrlash vositasi sifatida ishtirok etuvchi o‘z
ichki nutqi. Bunda inson maxsus birliklardan (predmet kodlari, obrazlar
kodlari kabilardan) foydalanadi. Bunday nutq tashqi nutq tuzilishidan farq
qiluvchi o‘ziga xos tuzilishga ega ;

♦ Ichki dasturlash – bu nutqiy ifoda, yaxlit matn yoki uning qismlariga
xos maxsus birliklarning shakllanishi va mustahkamlanishi;
Tashqi nutq – bu turli kodlashtirish mexanizmlari va kodlangan
xabarlarni o‘qishni qamrab olgan nutqiy faoliyat jarayonidir. Qisqagina
ta’riflansa, tashqi nutq – bu biz talaffuz qiladigan, eshitadigan, yozadigan,
o‘qiydigan nutqdir.
Muloqot strukturasi
Muloqot strukturasi – bu muloqot jarayonini tashkil etuvchi asosiy
unsurlarning ma’lum tartibdagi yig‘indisidir. Bunda muloqotning tuzilish
tavsifi asosiy elementlarga mos va ulardan har birining ichki tuzilishiga
taalluqli bo‘ladi .
Aloqaning asosiy komponentlari:
♦ subyektlar;
♦ lisoniy va nolisoniy vositalar;
♦ ehtiyoj, motiv va kommunikativ maqsad;
♦ nutqiy strategiya va taktika, o‘zaro ta’sirning aloqa jarayonida aks
etishi;
♦ nutqiy samara.
Aloqa strukturasiga boshqacha, bu jarayonning turli tomonlarini
qamrovchi umumlashgan yondashuvlar ham mavjud.Tadqiqotlarda
kommunikativ, interaktiv va perseptiv tomonlar qayd qilinadi:
1. Kommunikativ (bir tomonlama) axborot uzatish.
2. Interaktiv (ikki tomonlama o‘zaro ta’sir).
3. Perseptiv (o‘zaro bir-birini idrok qilish).
Jumladan, muomalaning birinchi tomonida - tilga va uning amaliy
ifodasi bo‘lmish nutq faoliyatiga bevosita murojaat qiladilar. Muomalaning
ikkinchi tomoni - muloqotga kirishuvchilarning o‘zaro ta’siri, ularning nutq
faoliyatida nafaqat so‘z orqali fikr almashinuvi, balki hatti-harakati va xulq-

atvori bilan o‘zaro ta’sir o‘tkazish, ta’sirlanishidan iborat. Muomalaning
uchinchi tomonida - muloqotga kirishuvchilarning o‘zaro bir-birini idrok
qilish jarayoni namoyon bo‘ladi, insonni inson tomonidan idrok qilish yuzaga
keladi 2
.
Har bir yondashuv o‘zicha to‘g‘ri bo‘lib, ijtimoiy-psixologik aloqaning
xususiy tuzilishi mezonlarini izohlaydi. Aloqaning semantik tomoniga
kommunikativ yo‘nalishda, interaksiya jarayonining shakliy-axloqiy jihatdan
namoyon bo‘lishi sifatida qarash to‘g‘ri bo‘ladi.Ularning har biri o‘z
navbatida shakliy va tuzilish jihatdan idrok qilinishi mumkin.
Yuqorida aytilganlardan xulosa qilish mumkinki, muloqot mohiyatini
yoritib berishda psixologik yondashuv inson ruhiy kechinmalari, holatlari
to‘g‘risida bahs yuritish bilan cheklanadi. Ularning ifodalanishi bevosita nutq
faoliyatiga bog‘liq. Mana shu holatlar lisoniy birliklar vositasida o‘z
tavsifiga ega bo‘ladi. Bu esa til va faoliyat tushunchasining o‘zaro
chambarchas bog‘liqligi, ularni bir-biridan ajratib bo‘lmasligi hamda shu
ma’noda, tilga tilshunoslikning zamonaviy yo‘nalishlaridan bo‘lgan
pragmalingvistikaning asosida yotuvchi faoliyat sifatida qarashning to‘g‘ri
ekanligini yana bir karra isbotlaydi.
Muloqotda subyekt va obyekt munosabati
Muloqot jarayonining asosini til vositasida o‘zaro munosabatga
kirishish imkoniga ega bo‘lgan shaxslar tashkil qiladi. Aloqaning amalga
oshishi ana shu shaxslarning mavjudligiga bog‘liq. Boshqacha aytganda,
aloqaning bo‘lishi uchun so‘zlovchi yoki yozuvchi hamda nutq qaratilgan
shaxs – tinglovchi yoki o‘quvchining bo‘lishi shart. Agar ulardan birortasi
bo‘lmas ekan, nutqiy aloqa amalga oshmaydi. Ularning har biri muloqot
jarayonida tutgan o‘rniga ko‘ra aloqaning obyekti yoki subyekti bo‘lishi
mumkin. Inson bir muloqot jarayonida o‘rni bilan so‘zlovchi yoki tinglovchi
2
Ғозиев Э. Муомала психологияси. –Тошкент, Университет, 2001. 55-бет.

vazifasida ishtirok etadi. Bunda u muloqot xarakteri, mavzuga bog‘liqligi va
mazkur jarayonda tutgan o‘rniga qarab o‘z vazifasini o‘zgartirishi mumkin.
Umuman olganda, dialogik nutqda muloqotchilarning nutq jarayonida
so‘zlovchi yoki tinglovchi vazifasida ishtirok etishi qat’iy belgilangan emas.
Nutq ishtirokchilarining so‘zlovchidan tinglovchiga yoki tinglovchidan
so‘zlovchiga aylanib turishi nutq jarayonining rivojlanishi, yangi nutqiy
vaziyatlarning yuzaga kelishi uchun yo‘l ochadi.
Muloqot vositalari
Kishilar orasida aloqa imkoniyati mavjud bo‘lishi uchun muloqotni
ta’minlashga xizmat qiluvchi vositalar bo‘lishi zarur.O‘zaro aloqada
mazmunli bo‘lgan va lisoniy, madaniy va tasviriy vositalarga boy nutq
asosiy o‘rin tutadi. O‘zaro muloqotda ishtirok etuvchi vositalarni quyidagi
turlarga ajratish mumkin:
♦ Nutqiy muloqotning verbal vositalari
♦ Nutqiy muloqotning noverbal vositalari
Nutq tilning og‘zaki yoki yozma ko‘rinishida juda ahamiyatli bo‘lsa-da,
bor-yo‘g‘i insoniy aloqalarda qurol yoki vositadir. Bu aloqaning verbal
vositasidir. Aloqaning noverbal vositalari: mimika, ko‘z ifodasi,
pantomimika (turish, ishora, harakat, yurish) o‘zini tutish tarzi,
aloqachilarning o‘zaro masofasi, ayniqsa, kishining tasviriy mimikasi juda
muhimdir.
Nutqiy muloqotning etnosotsiopragmatik xususiyatlari bo‘yicha
kuzatish olib borgan Sh.Safarov va G.Toirovalar muloqotni tashkil etuvchi
omillarni quyidagicha ko‘rsatadilar: «Muloqotning tashqi omillari (tarkibiy
qismlari) muloqotning maqsadi, undagi tinglovchi va so‘zlovchining
maqsadi, muloqot voqelanayotgan shart-sharoit, vaziyat kabilarni kiritish
mumkin. Chunonchi, muloqot maqsadi muloqot mazmunini belgilaydi.
Vaziyat uning shaklini va ko‘p hollarda muloqotning ichki tarkibiy qismi

bo‘lgan lisoniy va nolisoniy omillar tabiati va turlarini belgilaydi. Shunday
qilib, muloqotning ichki omillariga: lisoniy va nolisoniy vositalarni kiritish
to‘g‘ri bo‘ladi. Muloqotning «salomlashish» bosqichida muloqot ibtidosini
belgilovchi salomlashish, ko‘rishish, so‘rashish kabi lisoniy birliklar: so‘z,
so‘z birikmalari, undov va hokazolar muloqotning ichki omili sifatidagi
uning lisoniy vositasi sanaladi... Muloqotning ichki omili bo‘lmish nolisoniy
vositalarga quyidagilarni kiritish mumkin: milliy-etnik vositalar, madaniy-
etik vositalar. Ular ham o‘ziga xos paradigmalarni tashkil etadi va o‘z
navbatida informasion va ifoda ma’no kasb etadi» 3
.
Ko‘rinadiki, nutqiy muloqotning voqelanishi uchun verbal va noverbal
vositalarning bo‘lishi, ularning o‘zaro uyg‘unligi talab etiladi. Fikrning
verbal yoki noverbal vositalar yordamida nutqning u yoki bu ko‘rinishida
ifodalanishi pragmatik mazmunning yuzaga chiqishini ta’minlaydi. Shu
nuqtai nazardan verbal va noverbal vositalar so‘zlovchi kommunikativ
maqsadining amalga oshishida muhim ahamiyat kasb etadi.
Muloqot vazifalari
Tilshunoslikda kommunikatsiya juda keng ma’noda tushuniladi.
Insonda hamma narsa - nutqning tuzilishidan gavdaning qay holatda turishi,
imo-ishora, mimika va tovushning jaranglashigacha ma’lumot ma’nosiga
ega. Ammo bu boshqalar uni qabul qilish va tushunishlari uchun tayyor
bo‘lgandagina ma’lumotga aylanadi. Tilshunoslikka oid zamonaviy
adabiyotlarda tilning, asosan, to‘rt-besh vazifasi qayd etiladi. Tadqiqotlarda tilning
kommunikativ (aloqa quroli, vositasi), ekspressiv (fikrlarni ifodalash), konstruktiv
(fikr larni shakllantirish), akkumulyativ (ijtimoiy tajriba va bilim- larni to‘plash,
saklash) vazifalari mavjudligi va ularni farqlash lozimligini ta’kidlanadi 4
.
Tilning o‘z kommunikativ xususiyatlarini namoyon etishi bevosita muloqot
3
Сафаров Ш.,Тоирова Г.Нутқнинг этносоциопрагматик таҳлили асослари. – Самарқанд , 2007.
34-37 -бетлар .
4
Аврорин В.А. Проблемы изучения функииональной стороны языка. -Л.,1975. -С. 44 .

ishtirokchilarining ruhiy holatiga bog‘liq bo‘ladi. Nutqning qanday vaziyatda
amalga oshayotganligi, muloqot ishtirokchilarining ijtimoiy mavqeyi va
o‘zaro munosabati, so‘zlovchining kommunikativ maqsadi va uning qanday
nutqiy strategiyalardan foydalanishi til birliklarining aloqa jarayonida qanday
vazifa bajarishini belgilab beradi. Shu tufayli ilmiy tadqiqotlarda tilning
«ekspressiv vazifasi», «tilning poetik vazifasi», «tilning badiiy vazifasi», «tilning
estetik vazifasi» kabi turlicha vazifalari qayd etiladi. « Ammo shuni ham aytish
kerakki, «til ning estetik vazifasi» atamasi filologik adabiyotlarda nisbatan ko‘p
ishlatiladi. Bunday bo‘lishi ham tabiiy, chunki estetik vazifa tushunchasi
ekspressivlik, badiiylik, poetiklik kabi bir qator tushunchalarni ham o‘z ichiga olgan
holda ularni umumlashtira oladi. Boshqacha qilib aytganda, mazkur tushunchalarga
qaraganda estetik vazifa tushunchasining qamrovi anchayin keng» 5
. Keltirilgan
ta’riflardan ham ma’lum bo‘ladiki, muloqotning qanday vazifa bajarishi
so‘zlovchi kommunikativ maqsadi va til birliklarining nutqda ishtirok etish
funksiyasiga bog‘liq. Bu esa nutqiy muloqot xarakterini belgilab beradi.
5
Йўлдошев М. Бадиий матн лингвопоэтикаси. –Тошкент: Фан, 2008. 4-бет.

Muloqot sistemasi va uning xususiyatlari haqida

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish