Muloxaza. xulosa chikarish

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	212.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Muloxaza. xulosa chikarish

Купить

Hukm – predmetga ma’lum bir belgining (xossaning, munosabatning) xosligi
yoki xos emasligini ifodalovchi tafakkur shaklidir.
Hukmning asosiy vazifasi predmet bilan uning xususiyati, predmetlar
o‘rtasidagi munosabatlarni ko‘rsatishdir. Ana shuning uchun ham u doimo tasdiq
yoki inkor shakldagi fikrdan iborat bo‘ladi. Fikr yuritish jarayonida biz predmet va
hodisalarning, tashqi xususiyatlari bilan birga ularning ichki, zaruriy
bog‘lanishlarini, munosabatlarini bilib boramiz. Predmet va hodisalarning
xususiyatlarini ketma-ket o‘rganib, ular haqida hukmlar hosil qilamiz. Bilimlarimiz
turlicha bo‘lgani uchun ularni ifodalaydigan hukmlar ham har xil bo‘ladi. Ba’zi
hukmlarda aniq, tekshirilgan bilimlar ifodalansa, boshqalarida belgining predmetga
xosligi taxmin qilinadi, ya’ni noaniq bilimlar ifodalanadi.
Hukmlar nisbatan tugal fikrdir. Unda konkret predmet bilan uning konkret
belgisi haqida bilim ifoda qilingan bo‘ladi.
Hukmlar voqelikka mos kelish darajasiga ko‘ra chin, xato va noaniq (ehtimol,
taxminiy) bo‘ladi. Obektiv voqelikka mos kelgan, uni to‘g‘ri ifodalagan hukmlar
chin, mos kelmaganlari xato bo‘ladi. Ayni vaqtda chinligini ham, xatoligini ham
aniqlab bo‘lmaydigan hukmlar – noaniq hukmlar dir .
Hukmlar tilda gaplar orqali ifodalanadi. Hukm mantiqiy kategoriya bo‘lsa,
gap grammatik kategoriyadir. Hukmlar asosan darak gap orqali ifodalanadi. Faqat
darak gaplardagina fikr tasdiq yoki inkor holda bo‘ladi.
Masalan, «Vaqt orqaga qaytmaydi», «Hayot – bu harakat» kabi gaplar
hukmni ifoda qiladilar.
O ddiy hukmlar
Hukmlar tuzilishiga ko‘ra oddiy va murakkab bo‘ladi. Oddiy hukm deb,
tarkibidan yana bir hukmni ajratib bo‘lmaydigan mulohazaga aytiladi. Tarkibidan
ikki yoki undan ortiq hukmni ajratish mumkin bo‘lgan mulohazalarga murakkab
hukm deyiladi. Masalan, «Mantiq ilmini o‘rganish to‘g‘ri fikrlash madaniyatini
shakllantiradi», degan mulohaza oddiy hukmni ifodalaydi. «Mantiq ilmi tafakkur
shakllari va qonunlarini o‘rganadi», degan mulohaza murakkab hukmdir. Bu
mulohazaning tarkibi ikki qismdan: «Mantiq ilmi tafakkur shakllarini o‘rganadi»
va «Mantiq ilmi tafakkur qonunlarini o‘rganadi», degan ikki oddiy hukmdan
iborat.
Mulohaza (hukm) tarkibida mantiqiy ega va mantiqiy kesimni ajratib
ko‘rsatish mumkin. Mantiqiy ega – subekt (S) fikr qilinayotgan predmet va
hodisani bildiradi. Mantiqiy kesim – predikat (P) predmet xususiyat i ni,
munosabat i ni bildiradi. Predikatda ifodalangan bilimlar hisobiga subekt haqidagi
tasavvur boyitiladi. Hukmning subekt va predikati uning terminlari deb ataladi.

Hukmning uchinchi zaruriy elementi mantiqiy bog‘lamadir. U subekt va
predikatni bir-biri bilan bog‘laydi, natijada hukm hosil bo‘ladi. Oddiy qat’iy
hukmning formulasi quyidagicha yoziladi: S-P.
Oddiy hukmlar sifati va miqdoriga ko‘ra turlarga bo‘linadi. Sifatiga
ko‘ra, tasdiq va inkor hukmlar farqlanadi. Hukmning sifatini mantiqiy bog‘lama
belgilaydi. Tasdiq hukmlarda belgining predmetga xosligi, inkor hukmlarda,
aksincha, xos emasligi ko‘rsatiladi. Masalan, «A. Oripov O‘zbekiston Respublikasi
Madhiyasining muallifidir»– tasdiq hukm, «Matematika ijtimoiy fan emas» –
inkor hukm. Miqdoriga ko‘ra oddiy hukmlar yakka, umumiy va juz’iy hukmlarga
bo‘linadi. Bunda subektda ifodalangan predmetlarning sonidan, ya’ni uning
hajmidan kelib chiqiladi.
Yakka hukmlarda birorta belgining bir predmetga xosligi yoki xos emasligi
haqida fikr bildiriladi. Masalan: «O‘zbekiston Respublikasi mustaqil davl a tdir»,
«Ahmedov tarixchi emas».
Umumiy hukmlarda birorta belgining yakka predmetlar sinfining hammasiga
yoki undagi har bir predmetga taalluqli yoki taalluqli emasligi haqida fikr bayon
qilinadi. Masalan, «Har bir inson baxtli bo‘lishni xohlaydi» va «Hech bir aqlli
odam vaqtini behuda sarflamaydi».
Juz’iy hukmlarda birorta belgining predmetlar to‘plamining bir qismiga xos
yoki xos emasligi haqida fikr bildiriladi. Masalan, «Ba’zi yoshlar tadbirkor ».
« ayrim talabalar dangasa emas». Juz’iy hukmlarda «ba’zi» so‘zi «hech bo‘lmasa
bittasi, balki hammasi», degan ma’noda qo‘llaniladi. Shunga ko‘ra, «Ba’zi toshlar
tirik mavjudot emas», degan hukm chin bo‘ladi, chunki hech bir tosh tirik
mavjudot emas.
Ma’lum ma’noda yakka hukmlarni umumiy hukmlar bilan tenglashtirish
mumkin. Chunki har ikki hukmda ham to‘plamdagi predmetlarning har biriga
nimadir taalluqli yoki taalluqli emas, deb ko‘rsatiladi. Yakka hukmlarda esa bu
to‘plam birgina predmetdan iborat bo‘ladi.
Mulohazalarning to‘g‘ri yoki noto‘g‘riligini aniqlashda va ba’zi boshqa
hol a tlarda oddiy hukmlarning miqdor va sifati bo‘yicha birlashgan klassifikasiyasi
(asosiy turlari)dan foydalaniladi. Ular quyidagilardan iborat:
1. Umumiy tasdiq hukmlar. Ular bir vaqtning o‘zida ham umumiy, ham tasdiq
bo‘lgan fikrni ifodalaydi. Masalan, «Hamma talabalar mantiq ilmini o‘rganadilar».
Bu hukmlar lotin alifbosidagi A harfi bilan belgilanadi va «Hamma S–Pdir»
formulasi orqali ifodalanadi.
2. Umumiy inkor hukmlar bir vaqtning o‘zida ham umumiy, ham inkor
bo‘lgan fikrni ifodalaydi. Masalan, «Hech bir ishbilarmon rejasiz ish yuritmaydi».
Bu hukm «Hech bir S–P emas» formulasi orqali ifodalanadi va lotincha E harfi
bilan belgilanadi.

3. Juz’iy tasdiq hukmlar bir vaqtning o‘zida ham juz’iy, ham tasdiq bo‘lgan
fikrni ifodalaydi. Masalan, «Ba’zi talabalar mas’uliyatli». U lotincha I harfi bilan
belgilanadi va «Ba’zi S–Pdir» formulasi orqali ifodalanadi.
4. Juz’iy inkor hukm bir vaqtning o‘zida ham juz’iy, ham inkor bo‘lgan fikrni
ifodalaydi. Masalan, «Ba’zi talabalar sport bilan shug‘ullanmaydilar». Uning
formulasi «Ba’zi S–P emas» bo‘lib, lotincha O harfi bilan belgilanadi.
Oddiy hukmlarda terminlar hajmi. Oddiy hukmlardagi terminlar (S va P)
tushunchalar orqali ifodalanganligi tufayli ularning hajmiga ko‘ra, o‘zaro
munosabatlarini aniqlash mumkin. Hukmlarda terminlar (S va P) to‘liq yoki
to‘liqsiz hajmda olingan bo‘ladi. Termin to‘liq hajmda olinganda uning hajmi
boshqa terminning hajmiga to‘liq mos bo‘ladi yoki mutlaqo mos bo‘lmaydi
(ularning hajmi bir-birini istisno qiladi). Termin to‘liqsiz hajmda olingan bo‘lsa,
unda uning hajmi boshqasining hajmiga qisman mos keladi yoki undan qisman
istisno qilinadi. Oddiy hukmlarda terminlar hajmi quyidagicha bo‘ladi:
1. A – Umumiy tasdiq hukmlarning subekti hamma vaqt to‘liq hajmda
olingan bo‘ladi. Predikati esa ba’zan to‘liq, ba’zan to‘liqsiz hajmda bo‘ladi.
Masalan, «Hamma insonlar tirik mavjudotdir».
Bu hukmning subekti – «inson», predikati – «tirik mavjudot» tushunchasidir,
«hamma» – umumiylik kvantori. Bu hukmning subekti to‘liq hajmda olingan,
chunki unda hamma insonlar to‘g‘risida fikr bildirilgan va bu tushuncha «tirik
mavjudot» tushunchasining hajmiga to‘liq kirishadi. Uning predikati to‘liq hajmda
olinmagan, chunki unda tirik mavjudotlarning bir qismi – insonlar haqida fikr
yuritiladi. Buning doiraviy shakli quyidagicha: (1-chizma).
1-chizma . 2-chizma.
S
+
P
+
S
+
P
−

Umumiy tasdiq hukmlarning ba’zilarida S ham, R ham to‘la hajmda bo‘lishi
mumkin. Masalan, «Hamma musulmonlar Islom diniga e’tiqod qiladilar» (2-
chizma).
2. Ye – Umumiy inkor hukmlarning subekti ham, predikati ham to‘liq hajmda
olingan bo‘ladi. Masalan, «Hech bir dindor e’tiqodsiz emas». Bu hukmda S –
dindorlarni, P – e’tiqodsizlarni ifodalaydi, hech bir – umumiylik kvantoridir.
Bunda har ikki terminning hajmi bir-birini istisno qiladi (3-chizma).

3-chizma.
3. I – Juz’iy tasdiq hukmlarning subekti hamma vaqt to‘liqsiz hajmda olinadi,
predikati esa ba’zan to‘liq, ba’zan to‘liqsiz hajmda bo‘ladi. Masalan, «Ba’zi
talabalar ingliz tilini biladi» degan hukmning terminlari quyidagicha: S – talabalar,
R – ingliz tilini biladiganlar, ba’zi – mavjudlik kvantori. Bu hukmda S ham, R ham
to‘liqsiz hajmda olingan bo‘lib, har ikki terminning hajmi bir-biriga qisman mos
keladi (4-chizma).
4-chizma.
Yana bir misolni ko‘ramiz: «Ba’zi shifokorlar xirurgdir». Bu hukmda S –
shifokorlar, R – xirurglar, ba’zi – mavjudlik kvantoridir. Hukmda subekt to‘liq
hajmda olinmagan, chunki unda ba’zi shifokorlar haqida fikr bildirilgan, predikat
esa to‘liq hajmda olingan, chunki xirurglarning hammasi shifokordir. Predikatning
hajmi subektning hajmiga kirgani uchun u to‘liq hajmda olingan bo‘ladi (5-
chizma).P
+
S
−
P
−

5-chizma.
4. O – Juz’iy inkor hukmlarning subekti hamma vaqt to‘liqsiz hajmda,
predikati esa to‘liq hajmda olinadi. Masalan, «Ba’zi yoshlar hunarmand emas». Bu
hukmning terminlari: S – yoshlar, R – hunarmand emaslar; ba’zi – mavjudlik
kvantori. Hukmning subekti to‘liq hajmda olinmagan, unda yoshlarning bir qismi
haqida fikr yuritiladi, xolos. Hukmning predikati esa to‘liq hajmda olingan. Unda
hunarmandlarning hammasi haqida fikr bildirilgan (6-chizma).
6-chizma.
Yuqoridagi fikrlarni umumlashtirib aytish mumkinki, umumiy hukmlarning
subekti hamma vaqt to‘liq hajmda, juz’iy hukmlarning subekti to‘liqsiz hajmda
olinadi. Inkor hukmlarning predikati hamma vaqt to‘liq hajmda bo‘ladi. Tasdiq
hukmlarning predikati R< S bo‘lgandagina to‘liq hajmda bo‘ladi, boshqa hollarda
esa to‘liqsiz hajmda olinadi.
Hukmlarda terminlar hajmini aniqlash qat’iy sillogizmni to‘g‘ri tuzishda va
bevosita xulosa chiqarishda muhim ahamiyatga ega.
Oddiy hukmlarda terminlar hajmini quyidagi shakl orqali yaqqol ifodalashda
«+»¸«-» belgilaridan foydalinadi. Bunda «+» to‘liq hajmni, «–» to‘liqsiz hajmni
bildiradi.
S P
A + - (+)
E + +
J - - (+)
O - +
Predikatning mazmuniga ko‘ra oddiy hukm turlari. Ular quyidagilardan
iborat: atributiv hukmlar, mavjudlik hukmlari va munosabat hukmlari. Atributiv
(sifat va xususiyat) hukmlarda biror xususiyatning predmetga xosligi yoki xos
emasligi aniq, qat’iy qilib ko‘rsatiladi. Shuning uchun atributiv hukmlarni birortaS
−
P
+

predmetning sinfga kirishi (mansubligi) yoki kirmasligi (mansub emasligi)
haqidagi hukm deb ta’riflasa bo‘ladi.
Masalan, «Hamma daraxtlar o‘simliklardir» va «Hech bir o‘simlik hayvon
emas». Birinchi hukmda daraxtlarning o‘simliklar sinfiga kirishi haqida fikr
bildirilsa, ikkinchi hukmda o‘simliklar va hayvonlar sinfining o‘z holicha
umumiylikka ega emasligi haqida fikr bildirilgan.
Ikkita, uchta va hokazo predmetlar o‘rtasida muayyan munosabatlarning
bo‘lishi yoki bo‘lmasligini ifodalagan hukmlarga munosabat hukmlari deyiladi.
Masalan: «Butun bo‘lakdan katta». «Ikki–uchdan kichik son». Birinchi hukmda
«kattalik» munosabati butun va bo‘lak o‘rtasida bo‘lishi tasdiqlansa, ikkinchi
hukmda uch soni bilan ikki sonining munosabati haqidagi fikr tasdiqlangan.
Munosabat hukmlari sifatiga ko‘ra, tasdiq yoki inkor hukm turlariga
bo‘linadi. Tasdiqlovchi munosabat hukmlarida predmetlar o‘zaro muayyan
munosabatda ekanliklari haqida fikr bildiriladi. Inkor etuvchi munosabat
hukmlarida esa predmetlar o‘rtasidagi muayyan munosabatlarning mavjud
emasligi haqida fikr bildiriladi.
Munosabat hukmlari miqdoriga ko‘ra ham turlarga bo‘linadi. Xususan, ikki
o‘rinli munosabat hukmlari miqdoriga ko‘ra yakka-yakka, umumiy-umumiy,
juz’iy-juz’iy, yakka-umumiy, yakka-juz’iy, umumiy-juz’iy, juz’iy-umumiy
turlarga bo‘linadi.
Masalan, «Ukasi akasidan baland» (yakka-yakka); «Guruhimizning har bir
talabasi fakultetimizdagi hamma o‘qituvchilarni biladi» (umumiy-umumiy);
«Guruhimizdagi ba’zi talabalar ba’zi hind kino yulduzlarini yaxshi biladilar»
(juz’iy-juz’iy); «Tarix o‘qituvchisi guruhimizdagi har bir talabani yaxshi biladi»
(yakka-umumiy); «Do‘stim ba’zi masalalarni yecha oladi» (yakka-juz’iy);
«Guruhimizdagi hamma talabalar ingliz tilini o‘rganadilar» (umumiy-yakka);
«Guruhimizdagi ba’zi talabalar fransuz tilini o‘rganadilar» (juz’iy-yakka);
«Guruhimizdagi ba’zi talabalar «Paxtakor» komandasining har bir o‘yinchisini
biladilar» (juz’iy-umumiy).
Uch o‘rinli, to‘rt o‘rinli va hokazo munosabat hukmlari ham yuqoridagi kabi
turlarga bo‘linadilar.
Atributiv va munosabat hukmlaridan boshqa yana mavjudlik hukmlari
(Kutubxonada mantiq darsligi bor), ayniyat hukmlari («A–B» ko‘rinishda bo‘lgan)
va modal hukmlar (ehtimol yomg‘ir yog‘adi)ni ko‘rsatish mumkin. Ba’zi
darsliklarda ular oddiy qat’iy hukm turlari sifatida talqin qilinadi. Biz bu hukm
turlarini alohida ko‘rib chiqmaymiz, chunki mavjudlik hukmlarini ko‘pincha
atributiv hukmlar ko‘rinishida, ayniyat hukmlarini munosabat hukmlari
ko‘rinishida talqin qilish mumkin.

Shuningdek, oddiy hukm turlari sifatida ajratib ko‘rsatuvchi va istisno
qiluvchi hukmlar ham farqlanadi. «Guruhimiz talabalaridan faqat 4 kishi
musobaqada qatnashadi». Bu ajratib ko‘rsatuvchi hukmdir. «Mantiq tarixi»
kursidan boshqa hamma o‘qitiladigan fanlardan darsliklar yetarli». Bu istisno
qiluvchi hukmdir.
Murakkab hukmlar
Hukm terminlari birdan ortiq bo‘lsa, murakkab hukm deb ataladi. Murakkab
hukmlar «va», «yoki», «agar... unda» kabi mantiqiy bog‘lamalar, inkor qilish va
modal terminlarni qo‘llash orqali ikki va undan ortiq oddiy hukmlarning o‘zaro
birikishidan hosil bo‘ladi. Mantiqiy bog‘lovchining mazmuniga ko‘ra murakkab
hukmlarning quyidagi asosiy turlarini farq qilish mumkin: birlashtiruvchi,
ayiruvchi, shartli, ekvivalent.
Birlashtiruvchi (kon’yunktiv) hukmlar deb ikki va undan ortiq oddiy
hukmlarning «va», «ham», «hamda» kabi mantiqiy bog‘lovchilar vositasida o‘zaro
birikishidan hosil bo‘lgan hukmlarga aytiladi. Masalan, 1.«Qo‘ng‘iroq chalindi va
dars boshlandi». 2.«A. Navoiy shoir va davl a t arbobi bo‘lgan». 3.«Muhammad
Xorazmiy va Ahmad Farg‘oniylar matematika fanining rivojlanishiga katta hissa
qo‘shganlar».
Birinchi birlashtiruvchi hukm ikki mustaqil oddiy hukmning bog‘lanishidan
hosil bo‘lgan. Ikkinchi hukmda bir xil subektga ega bo‘lgan ikki oddiy hukm
o‘zaro bog‘langan. Uchinchi birlashtiruvchi hukmda esa bir xil predikatga ega
bo‘lgan ikki oddiy hukm o‘zaro bog‘langan. O‘zbek tilida birlashtiruvchi hukmlar
«ammo», «lekin», «biroq» kabi bog‘lamalar va (,) vositasida ham tuziladi.
Mantiqiy bog‘lamalar kon’yunksiya belgisi «  »orqali ifodalanadi. Formulasi r  q .
Kon’yunktiv (birlashtiruvchi) hukm tarkibidagi oddiy hukmlarni «r» va «q»
shartli belgilari bilan belgilasak, unda bu hukm «  » formulasi orqali ifodalanadi.
Kon’yunktiv hukm tarkibidagi oddiy hukmlar chin yoki xato bo‘lishi mumkin.
Tarkibidagi hamma oddiy hukmlar chin bo‘lganda, birlashtiruvchi hukm chin
bo‘ladi. Boshqa hamma holatlarda esa xato bo‘ladi. Masalan, «Yolg‘on gapirish va
o‘g‘irlik qilish jinoyatdir» hukmidagi birinchi oddiy gap «Yolg‘on gapirish
jinoyatdir» chin bo‘lmaganligi uchun bu hukm chin bo‘lmaydi.
Ayiruvchi (diz’yunktiv) hukm deb «yo», «yoki», «yoxud» mantiqiy
bog‘lamalari vositasida oddiy hukmlardan tashkil topgan mulohazaga aytiladi. Bu
bog‘lovchilar ikki oddiy hukmni yoki bir qancha predikatlarni. yoki bir qancha
subektlarni bir-biridan ayirib turadi. Masalan, «Qodirov falsafa yoki sosiologiya,
yoki psixologiya bo‘limida o‘qiydi». «Konsertda birinchi yoki ikkinchi kurs
talabalari qatnashadilar». Ayiruvchi bog‘lamalar «V» – diz’yunksiya belgisi orqali
ifodalanadi. Ayiruvchi (diz’yunktiv) hukmlar oddiy yoki qat’iy turlarga bo‘linadi.

Oddiy diz’yunktiv hukm tarkibidagi oddiy hukmlardan biri yoki hammasi chin
bo‘lishi mumkin, qat’iy diz’yunktiv hukmda esa tarkibidagi oddiy hukmlardan
faqat bittasi chin bo‘ladi. Oddiy diz’yunktiv hukm pVq formulasi bilan, qat’iy
diz’yunktiv hukm pVq formulasi bilan belgilanadi.
« A.Avloniy shoir yoki dramaturgdir». Bu oddiy diz’yunktiv hukm.
«Abdullaev musobaqada yo yutadi, yo yutmaydi». Bu qat’iy diz’yunktiv hukm.
Shartli (implikativ) hukm ikki oddiy hukmning «agar... unda» mantiqiy
bog‘lamasi orqali birikishidan tashkil topadi. Shartli hukmning mohiyatini aniqlash
uchun zaruriy va yetarli shart tushunchalarini farqlash zarur. Hodisaning zaruriy
sharti deb, uning mavjudligini ta’minlaydigan hol a tga aytiladi. Agar hodisaning
sharti zaruriy bo‘lmasa, hodisa ham bo‘lmaydi. Masalan, «Agar o‘simlik suvsiz
qolsa, u quriydi».
Hodisa uchun yetarli bo‘lgan shart deb, har safar shu shart bo‘lganda, o‘sha
hodisa kuzatiladigan hol a tga aytiladi. Masalan, «Agar yomg‘ir yog‘sa, unda
uylarning tomi ho‘l bo‘ladi». Shartlar «etarli, lekin zaruriy bo‘lmagan», «zaruriy,
lekin yetarli bo‘lmagan», «zaruriy va yetarli» bo‘lishi mumkin. Masalan, N
sonining ikki va uchga bo‘linishi uning oltiga bo‘linishi uchun zaruriy va yetarli
shart hisoblanadi. N sonining ikkiga bo‘linishi uning oltiga bo‘linishi uchun
zaruriy, lekin yetarli bo‘lmagan shartdir. N sonining o‘nga bo‘linishi uning ikkiga
bo‘linishi uchun yetarli, lekin zaruriy bo‘lmagan shartdir.
Shartli hukm tarkibida asos va natija qismlari farqlanadi. Shartli hukmning
«agar» va «unda» so‘zlari oralig‘idagi qismi – asos, «unda» so‘zidan keyingi qismi
– natija deb ataladi. «agar yomg‘ir yog‘sa, unda uylarning tomi ho‘l bo‘ladi»
hukmida «yomg‘ir yog‘sa» hukmi asos, «uylarning tomi ho‘l bo‘ladi» hukmi –
natija hisoblanadi.
Demak, asosda ko‘rsatilgan hodisa, natijada qayd etilgan hodisaning kelib
chiqishi uchun yetarli shartni ifodalagan hukm shartli hukm deyiladi.
Shartli (implikativ) hukmlar «agar ... unda» mantiqiy bog‘lamasi (→) belgi
bilan ifodalanadi. Hozirgi zamon mantiq ilmida esa ba’zan ( ב ) simvoli bilan
belgilanadi. Bu simvollar moddiy implikasiya belgisi deb ataladi. Shart-li hukm
esa implikativ hukm deb yuritiladi. Implikativ hukmning asosi – antesedent,
natijasi – konsekvent deyiladi. Implikativ hukm antesedent – chin, konsekvent –
xato bo‘lgan hol a tdan boshqa hamma ko‘rinishlarda chin bo‘ladi.
E kvivalentlik hukmlari «agar va faqat agar ... unda» mantiqiy bog‘lovchisi
yordamida ikki oddiy hukmning o‘zaro bog‘lanishidan hosil bo‘ladi. Tabiiy tilda
ekvivalentlik hukmi shartli hukm ko‘rinishida ifodalanadi. Bunday hol a tlarda
shartli hukmning ekvivalent hukm ekanligini aniqlash zarur bo‘ladi. Agar shartli
hukmning asosi natijada qayd etilgan fikr uchun zaruriy va yetarli shart hisoblansa,

unda bu hukm ekvivalent hukm bo‘ladi. Masalan, «Agar berilgan butun son juft
son bo‘lsa, unda u ikkiga qoldiqsiz bo‘linadi».
Ekvivalent hukmning mantiqiy bog‘lovchisi (↔) simvoli, ya’ni (moddiy)
ekvivalentlik belgisi bilan ifodalanadi. Ekvivalent hukmning asosi va natijasi chin
bo‘lganda yoki ham, natijasi xato bo‘lganda,u chin hisoblanadi.
Murakkab xukmlarning chin bo‘lish shartlari
p q p^q pVq pVq p→q p↔q
chin chin chin Chin xato chin chin
chin xato xato Chin chin xato xato
xato chin xato Chin chin chin xato
xato xato xato xato xato chin chin
Hukmlarning inkor qilinishi. Ikki hukm bir-biriga zid bo‘lib, ulardan biri
albatta chin, boshqasi xato bo‘lsa, bu hukmlar bir-birini inkor qiluvchi hukmlar
bo‘ladi. Inkor qilinayotgan hukm chin bo‘lsa, inkor qilayotgan hukm xato bo‘ladi.
Inkor qilinayotgan hukm xato bo‘lsa, inkor qilayotgan hukm chin bo‘ladi.
Quyidagi hukmlar bir-birini inkor qiladi:
1. A–O. Hamma o‘zbek ayollari oliy ma’lumotli (xato).
Ba’zi o‘zbek ayollari oliy ma’lumotli (chin).
2. Ye–I. Hech bir inson tosh emas (chin).
Ba’zi insonlar toshdir (xato).
Hukmlarni predikatning subektga taalluqli emasligini ko‘rsatish va hukmni
xato deb ko‘rsatish orqali inkor qilish mumkin. Birinchisi ichki inkor, ikkinchisi
tashqi inkor deyiladi.
Masalan:
Ba’zi talabalar a’lochi emas (ichki inkor).
Quyoshning Yer atrofida aylanishi – noto‘g‘ri fikrdir (tashqi inkor).
Kon’yunktiv va diz’yunktiv hukmlar inkor qilinganda ularning mantiqiy
bog‘lamalari almashadi va tarkibidagi oddiy hukmlar inkor qilinadi.
1) Ayiruvchi hukmni inkor qilish.
Men darsdan so‘ng yo kutubxonaga, yo do‘stimnikiga boraman. Men darsdan
so‘ng kutubxonaga ham, do‘stimnikiga ham bormadim.
pVq ≡ p^q
2) Ayiruvchi inkor hukmni inkor qilish.
«Hunar o‘rganmagan yoki ilm olmagan insonlar hayotda o‘z o‘rnini
topmaydi». «Hunar o‘rgangan, ilm olgan insonlar hayotda o‘z o‘rnini topadi».
pVq ≡ p^q

3) Birlashtiruvchi hukmni inkor qilish.
«Halol va vijdonli odamlar axloqli bo‘ladilar». «Halol bo‘lmagan yoki
vijdonli bo‘lmagan odamlar axloqsiz bo‘ladilar».
p^q ≡ pVq
4) Birlashtiruvchi inkor hukmni inkor qilish.
«A’lochi va jamoatchi bo‘lmagan talabalar tanlovda ishtirok etmaydilar».
«A’lochi yoki jamoatchi bo‘lgan talabalar tanlovda ishtirok etadilar».
p^q ≡ pVq
Bu formulalar de-Morgan qonunlari deb ataladi.
Agar murakkab hukm tarkibida shartli hukm bo‘lsa, formula unga aynan teng
bo‘lgan, implikasiyasi bo‘lmagan boshqa formulaga almashtiriladi. Masalan,
«Agar bo‘sh vaqtim bo‘lsa, unda televizor ko‘raman». «Bo‘sh vaqtim bo‘ldi, lekin
televizor ko‘rmadim».
X ukmlar o‘rtasidagi munosabatlar
Hukmlar ham tushunchalar kabi taqqoslanadigan (umumiy subekt yoki
predikatga ega bo‘lgan) va taqqoslanmaydigan turlarga bo‘linadi. Taqqoslanadigan
hukmlar sig‘ishadigan yoki sig‘ishmaydigan bo‘ladi. Mantiqda ikki hukm (r va q)
dan birining chinligidan ikkinchisining xatoligi zaruriy kelib chiqadigan bo‘lsa,
ular o‘zaro sig‘ishmaydigan hukmlar deyiladi. Sig‘ishmaydigan hukmlar bir
vaqtda chin bo‘la olmaydi. Sig‘ishadigan hukmlar aynan bir fikrni to‘liq yoki
qisman ifodalaydi. Sig‘ishadigan hukmlar o‘zaro ekvivalentlik, mantiqiy
bo‘ysunish va qisman mos kelish (subkontrar) munosabatida bo‘ladi.
Sig‘ishmaydigan hukmlar qarama-qarshilik (kontrar) va zidlik
(kontradiktorlik) munosabatida bo‘ladi. Hukmlar o‘rtasidagi munosabatlarning
shakliy ifodasi «mantiqiy kvadrat» deb ataladi. Mantiqiy kvadrat orqali «hukm»lar
o‘rtasidagi chinlik munosabatlari aniqlanadi.
Masalan, «Har bir jamiyat o‘z axloqiy normalariga ega». Bu A – umumiy
tasdiq hukm Ye, I, O ko‘rinishlarda quyidagicha ifodalanadi:
КОН Т РАР ( қарама қаршилик )
ЕА
Контрадиктор
( зидлик )Б
ў
й
с
у
н
и
ш Б
ў
й
с
у
н
и
ш

Ye. Hech bir jamiyat o‘z axloqiy normalariga ega emas.
I. Ba’zi jamiyatlar o‘z axloqiy normalariga ega.
O. Ba’zi jamiyatlar o‘z axloqiy normalariga ega emas.
Bu hukmlar taqqoslanadigan hukmlar bo‘lib, ular o‘rtasida chinligiga ko‘ra
o‘ziga xos munosabatlar mavjuddir.
Sig‘ishmaydigan hukmlar o‘rtasida qarama-qarshilik (kontrar) va zidlik
(kontradiktorlik) munosabatlari bo‘ladi. Qarama-qarshilik munosabati mazmuniga
ko‘ra turlicha bo‘lgan umumiy hukmlar o‘rtasida mavjud bo‘lib, bu munosabatga
ko‘ra ularning har ikkisi bir vaqtda chin bo‘la olmaydi. Bu hukmlar bir vaqtda xato
bo‘lishi mumkin; agar ulardan birining chinligi aniq bo‘lsa, unda boshqasi, albatta,
xato bo‘ladi. Yuqoridagi misollardan A–hukm chin, Ye – hukm xato ekanligi
ma’lum bo‘ladi.
Zidlik munosabati mazmuni va hajmiga ko‘ra turlicha bo‘lgan hukmlar
o‘rtasida mavjud bo‘ladi. Bu hukmlarning har ikkisi bir vaqtda chin ham, xato ham
bo‘lmaydi. Ulardan biri hamma vaqt chin, boshqasi esa xato bo‘ladi. Yuqoridagi
misollardan A – hukm chin bo‘lib, O – hukm xatodir. Shuningdek, I – hukm chin,
Ye – hukm xatodir.
Sig‘ishadigan hukmlardan mazmuni bir xil, hajmi turli xil bo‘lgan hukmlar
o‘zaro bo‘ysunish munosabatida bo‘ladi. Bunda umumiy hukmlar
bo‘ysundiruvchi, juz’iy hukmlar bo‘ysunuvchi bo‘ladi. Bo‘ysunish munosabatida
umumiy hukmlar chin bo‘lsa, ularga bo‘ysunuvchi juz’iy hukmlar ham chin
bo‘ladi. Lekin juz’iy hukmlar chin bo‘lganda, umumiy hukmlar noaniq (chin yoki
xato) bo‘ladi. Yuqoridagi misoldan A – hukm chin bo‘lgani uchun unga
bo‘ysunuvchi I – hukm ham chin bo‘ladi. Agar umumiy hukmlar xato bo‘lsa,
ularga bo‘ysunuvchi juz’iy hukmlar noaniq (chin yoki xato) bo‘ladi. Misolimizda
Ye – hukm xato bo‘lgani uchun O – hukm ham xato bo‘ladi. Ba’zi hol a tlarda
umumiy hukmlar xato bo‘lsa, juz’iy hukmlar chin bo‘ladi.
Qisman moslik (subkontrar) munosabati mazmuni har xil bo‘lgan juz’iy
hukmlar o‘rtasida mavjud bo‘ladi. Bu hukmlar bir vaqtda chin bo‘lishi mumkin,
lekin har ikkisi bir vaqtda xato bo‘lmaydi. Agar ulardan birining xatoligi aniq
bo‘lsa, unda boshqasi, albatta, chin bo‘ladi. Yuqoridagi misolimizda O – hukmning
xatoligi aniq bo‘lgani uchun I – hukm chindir.
Ekvivalentlik munosabatidagi hukmlar hamma vaqt chin bo‘ladi, chunki
ularda aynan bir fikr turli shaklda ifodalanadi. Masalan, «A. Oripov O‘zbekiston
Respublikasi Madhiyasining muallifi» va «A. Oripov – O‘zbekiston Qahramoni» OI
C убконрар ( қуйи қарама қаршилик )

hukmlari o‘zaro ekvivalentdir, ya’ni ular bir xil subektga, lekin har xil predikatga
ega bo‘lgan hukmlardir.
Hukmlarning chinligiga ko‘ra munosabatini ifodalovchi yuqorida ko‘rsatilgan
qonuniyatlar bilishda katta ahamiyatga ega.
Hukmlarning modalligi. Atributiv va munosabat hukmlari, shuningdek,
ulardan tashkil topgan murakkab hukmlar assertorik (lot. assero – tasdiqlayman)
yoki voqelik hukmlari deyiladi. Ularda predikatda ko‘rsatilgan belgining subektda
bor yoki yo‘qligi haqida fikr bildiriladi. Modal hukmlarda esa predikatning
subektga tegishli yoki tegishli emasligi haqidagi fikr qat’iy, kuchli (zaruriy) yoki
qat’iy bo‘lmagan, kuchsiz (ehtimol) tasdiq yoki inkor shaklida bayon qilinadi.
Boshqacha aytganda, modal hukmlarda subekt va predikatning o‘zaro munosabati
haqida muayyan nuqtai nazardan fikr bildiriladi. Masalan, «Inson abadiy
yashamaydi» assertorik hukmi «Inson abadiy yashashi mumkin emas», deb bayon
qilinganda modal hukm ko‘rinishida ifodalanadi. Bu hukm avvalgisiga nisbatan
kuchli. «Ukam ingliz tilini o‘rganadi» hukmiga nisbatan «Ukam ingliz tilini
o‘rganishi mumkin» hukmi kuchsiz tasdiq hukm hisoblanadi. Bu hukmlardan
birinchisi assertorik, ikkinchisi modal hukmdir.
Assertorik (voqelik) hukmlarga shart, zarur, mumkin kabi modal tushunchalar
(operatorlar)ni kiritish orqali modal hukmlar hosil qilinadi. Modal operator M
harfi bilan belgilanadi.
Modal hukmlar modal mantiqda o‘rganiladi. Unda aletik (zaruriy), epistemik
(eng ishonchli bilim), deontik (majburiylik), aksiologik (baholash) va vaqt
modalligini ifodalovchi hukmlar tahlil qilingan.
Biz bulardan aletik modal hukmlarini ko‘rib chiqamiz. Aletik modal hukmlar
subekt va predikat o‘rtasidagi ikki turli aloqadorlikni o‘z ichiga oladi: zaruriy va
problematik ( ehtimoliy ).
Modal hukmlarni ifodalash uchun turli modal operatorlardan foydalaniladi.
Masalan, aletik modal hukm-larda quyidagi modal operatorlardan foydalaniladi:
«  A» – A zaruriydir.
«Δ A» – A tasodifiydir.
«  A» – A bo‘lishi mumkin.
«  A» – A bo‘lishi mumkin emas.
Ba’zan «Lp» –«r zaruriydir», «Mr» – «r bo‘lishi mumkin» belgilaridan ham
foydalaniladi.
Zaruriy modal hukmlar turli fanlarning qonunlarini , shu jumladan, mantiq
qonunlarini va ulardan kelib chiqadigan holotlarni ifodalaydi. Masalan, «Butun
bo‘lakdan katta», «Har bir fuqaro qonunlarga bo‘ysunishi shart».

Qonunlarga zid bo‘lgan, ularni va ulardan kelib chiqadigan turli holotlarni
inkor etuvchi hukmlar ehtimoliy hukmlari deyiladi. Masalan, «Simob daryosining
bo‘lishi mumkin emas».
Qonunlar va ulardan kelib chiqadigan hol a tlarga zid bo‘lmagan, qonunlarni
ham, ularning oqibatlarini ham ifodalamaydigan hukmlar tasodifiy hukmlar
deyiladi. Masalan, ba’zi hududlarda dengiz ko‘pigining toshqini bo‘lishi
tasodifiydir.
E htimollik hukmlari deb, qonunlar va ularning oqibatlariga zid bo‘lmagan
fikrlarga aytiladi. Masalan, «Marsda hayot bo‘lishi mumkin».
Modal tushunchalar dan hamma sohalarda foydalanish mumkin.
Norma(me’yoriy qoida) va hukm
Norma (me’yoriy qoida) amalga oshirilishi zarur bo‘lgan yoki istisno
qilinadigan xatti-harakatlarni bildiradi. Ularning talablariga rioya qilish kundalik
turmushimizda hamda bilish jarayonida ko‘zlangan maqsadga erishishimizga
imkon beradi. Masalan, «Ta’rif teng hajmli bo‘lishi kerak», degan qoidaga rioya
qilish tushunchaga beriladigan ta’rifning mantiqan to‘g‘ri bo‘lishini
ta’minlaydigan shartlardan biri hisoblanadi. Agar bu qoida talabi buzilsa,
tushunchaga beriladigan ta’rif haddan tashqari keng (masalan, «Fan – bilimlar
tizimi») yoki haddan tashqari tor (masalan, «Fan – g‘oyalarda ifoda etilgan
bilimlar tizimi») bo‘lib qoladi.
Gapda ifodalangan normalar hukmni (mulohazani) ifoda qilishi ham,
qilmasligi ham mumkin. Masalan, «Urushni targ‘ib qilish qat’iyan man qilinadi»,
degan gap – normativ fikr, u hukmni (mulohazani) ifoda etmaydi. «Saidov
O‘zbekiston Respublikasi fuqarosi sifatida mehnat qilish huquqiga ega», degan fikr
esa norma (me’yoriy qoida) haqidagi hukm (mulohaza) hisoblanadi; bunda norma
«O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari mehnat qilish huquqiga ega», degan fikrdan
iborat; shuning uchun ham u mantiqiy qiymatga ega, ya’ni chin fikrni ifoda etadi.
Demak, norma haqidagi hukmlar (normativ hukmlar) boshqa hukmlar singari
mantiqiy qiymatga ega, ya’ni chin yoki xato fikrni ifoda etadilar.
Normalar ilmiy bilishda qoidalarni, metodlarni, huquqiy sohada – huquqiy
normativ hujjatlarni (masalan, qonunlarni, kodekslarni, buyruqlarni va shu
kabilarni), axloq-odob normalarini va boshqa sohalardagi normativ fikrlarni ifoda
qiladilar. Ularning bilishdagi va amaliyotdagi ahamiyati ana shu bilan belgilanadi.
Xulosa chiqarish
Xulosa chiqarish – tafakkurning mantiqiy shakli

Voqelikni bilish jarayonida inson yangi bilimlarga ega bo‘ladi. Bu bilimlar
abstrakt tafakkur yordamida, mavjud bilimlarga asoslangan holda vujudga keladi.
Bunday bilimlarni hosil qilish mantiq ilmida xulosa chiqarish, deb ataladi.
Xulosa chiqarish deb, bir va undan ortiq chin mulohazalardan ma’lum
qoidalar yordamida yangi bilimlarni keltirib chiqarishdan iborat bo‘lgan tafakkur
shakliga aytiladi.
Xulosa chiqarish jarayoni asoslar, xulosa va asoslardan xulosaga o‘tishdan
tashkil topadi. To‘g‘ri xulosa chiqarish uchun, avvalambor, asoslar chin
mulohazalar bo‘lishi, o‘zaro mantiqan bog‘lanishi kerak.
Masalan, «Arastu – mantiq fanining asoschisi» va «Pl a ton yunon
faylasufidir» degan ikki chin mulohazadan xulosa chiqarib bo‘lmaydi. Chunki bu
mulohazalar o‘rtasida mantiqiy aloqadorlik yo‘q.
Xulosa asoslari va xulosa ham o‘zaro mantiqan bog‘langan bo‘lishi shart.
Bunday aloqadorlikning zarurligi xulosa chiqarish qoidalarida qayd qilingan
bo‘ladi. Bu qoidalar buzilsa, to‘g‘ri xulosa chiqmaydi. Masalan, «Talaba A –
a’lochi» degan mulohazadan «Talaba A – odobli», deb xulosa chiqarib bo‘lmaydi.
Xulosa chiqarish xulosaning chinlik darajasiga ko‘ra, aniqrog‘i, xulosa
chiqarish qoidalarining qat’iyligiga ko‘ra hamda xulosa asoslarining soniga va
fikrning harakat yo‘nalishiga ko‘ra bir qancha turlarga bo‘linadi.
Xulosa
Зарурий Бевосита хулоса
чиқариш
Чин л ик
даражасига
кўра
Э хтимолий Бевосита хулоса
чиқариш
Дедуктив хулоса
чиқариш
Индуктив хулоса
чиқариш
А налогия Асосларнинг сонига
кўра
Фикрнинг ҳаракат
йўналишига кўра

Mazkur tasnifda xulosa chiqarishni fikrning harakat yo‘nalishi bo‘yicha
turlarga ajratish nisbatan mukammalroq bo‘lib, u xulosa chiqarishning boshqa
turlari haqida ham ma’lumot berish imkonini yaratadi. Xususan, deduktiv xulosa
chiqarish zaruriy xulosa chiqarish, induktiv xulosa chiqarish (to‘liq induksiyani
hisobga olmaganda) va analogiya ehtimoliy xulosa chiqarish, deb olib qaralishi,
bevosita xulosa chiqarish esa deduktiv xulosa chiqarishning bir turi sifatida
o‘rganilishi mumkin.
Deduktiv xulosa chiqarish
Deduktiv xulosa chiqarishning muhim xususiyati unda umumiy bilimdan
juz’iy bilimga o‘tishning mantiqan zaruriy xususiyatga egaligidir. Uning turlaridan
biri bevosita xulosa chiqarishdir.
Faqat birgina mulohazaga asoslangan holda yangi bilimlarning hosil qilinishi
bevosita xulosa chiqarish, deb ataladi. Bevosita xulosa chiqarish simvolik
mantiqda quyidagicha ifodalanadi: XY
SP , bunda X va Y oddiy
qat’iy mulohazalarni (A, E, I, O), S va P lar esa mulohazalarning subekti va
predikatini ifodalaydi. X
SP – xulosa asosi yoki antesedent, Y
SP – xulosa yoki
konsekvent, deb ataladi. Bevosita xulosa chiqarish jarayonida mulohazalarning
shaklini o‘zgartirish orqali yangi bilim hosil qilinadi. Bunda asos mulohazaning
tarkibi, ya’ni subekt va predikat munosabatlarining miqdor va sifat tavsiflari
muhim ahamiyatga ega bo‘ladi. Bevosita xulosa chiqarishning quyidagi mantiqiy
usullari mavjud:
I. Aylantirish (lot.–obversio) shunday mantiqiy usulki, unda berilgan
mulohazaning miqdorini saqlagan holda, sifatini o‘zgartirish bilan yangi mulohaza
hosil qilinadi. Bu usul bilan xulosa chiqarilganda qo‘sh inkor sodir bo‘ladi, ya’ni
avval asosning predikati, keyin bog‘lovchisi inkor etiladi. Buni quyidagi
ko‘rinishda yozish mumkin:S−P
S−P
Inkor qilish jarayonida inkor yuklamalaridan (-ma; -siz; - mas) yoki inkor
qilinayotgan tushunchaga zid bo‘lgan tushunchalardan foydalaniladi. Oddiy qat’iy
mulohazalarning hammasidan aylantirish usuli bilan xulosa chiqariladi. Xulosa
asosi bo‘lgan mulohaza xulosada quyidagicha ifodalanadi:
Xulosa asosi Xulosa
1 A Hamma S-P E Hech bir S-Psiz emas

2 E Hech bir S-P emas A Xamma S emas P dir
3 I Ba’zi S-P O Ba’zi S-P siz emas
4 O Ba’zi S-P emas I Ba’zi S emas P dir
Aylantirish usuli bilan hulosa chiqarilganda “biror nimaning qo‘shinkori
uning tasdig‘i bilan tengdir ” degan qoida amal qiladi.
Masalan:
1. A. Hamma ilmiy qonunlar obektiv xarakter ga ega.
Ye. Hech bir ilmiy qonun subektiv xarakter ga ega emas.
II. Almashtirish (lot.–conversio) shunday mantiqiy xulosa chiqarish usuliki,
unda xulosa berilgan mulohazadagi subekt va predikatning o‘rnini almashtirish
orqali keltirib chiqariladi.
Almashtirishda berilgan mulohazadagi terminlar hajmi e’tiborga olinishi
shart.
Xulosa
asosi Xulosa Almashtirish turi
1 A Hamma S-P A Hamma P-S Sof almashtirish
2 E Hech bir S-
P emas E Hech bir P - S
emas Sof almashtirish
3 I Ba’zi S-P I Ba’zi P - S Sof almashtirish
4 A Hamma S-P I Ba’zi P - S Toraytirilgan
almashtirish
5 I Ba’zi S-P
emas A Hamma P - S Kengaytirilgan
almashtirish
Juz’iy inkor mulohazadan (0) almashtirish usuli bilan xulosa chiqarib
bo‘lmaydi.
Almashtirishga misol:
A. Hamma shifokorlar oliy ma’lumotlidir.
I . Ba’zi oliy ma’lumotlilar shifokorlardir.
Demak, almashtirish usuli qo‘llanilganda mulohazadagi subekt va predikat
hajmi aniqlanadi va shu asosda mulohazadagi terminlarning o‘rni almashtirilib,
xulosa chiqariladi. Bu usul, ayniqsa, tushunchaga berilgan ta’riflarning to‘g‘riligini
aniqlashda muhim ahamiyatga ega.
III . Predikatga qarama-qarshi qo‘yish (lot.– contrapositio) bevosita xulosa
chiqarishning mantiqiy usullaridan biri bo‘lib, bu usul qo‘llanilganda berilgan

mulohaza avval aylantiriladi, so‘ngra almashtiriladi. Natijada hosil qilingan
mulohazaning (xulosaning) subekti asos mulohaza predikatiga zid, predikati esa
uning subektiga mos bo‘ladi:S−P
P−S
Bunda, xulosada S ning inkor shaklida bo‘lishi xulosa bog‘lovchisining inkor
etilishi natijasidir. Predikatga qarama-qarshi qo‘yishda A-Ye ga, Ye-I ga, 0-I ga
o‘zgaradi.
Turli mulohazalardan bu usul vositasida xulosa chiqarish quyidagi shaklda
ko‘rsatilgan:
Xulosa asosi Xulosa
1 A Hamma S-P Hech bir R emas S emas
2 E Hech bir S - P emas Ba’zi R emas S dir
3 O Ba’zi S - P emas Ba’zi R emas S dir
Masalan:
1. A. Hamma musulmonlar Islom diniga e’tiqod qiladilar.Islom diniga e’tiqod
qilmaydiganlar musulmon emas.
Juz’iy tasdiq (I) mulohazadan predikatga qarama-qarshi qo‘yish usuli bilan
xulosa chiqarib bo‘lmaydi. Chunki, «Ba’zi S-P mulohazani aylantirsak «Ba’zi S-P
mas emas», ya’ni juz’iy inkor hukm kelib chiqadi. Undan almashtirish orqali
xulosa chiqarib bo‘lmaydi.
IV. Mantiqiy kvadrat orqali xulosa chiqarish.
Bunda oddiy qat’iy mulohazalarning o‘zaro munosabatlarini (qarang:
mantiqiy kvadrat) e’tiborga olgan holda, mulohazalardan birining chin yoki
xatoligi haqida xulosa chiqariladi. Bu xulosalar mulohazalar o‘rtasidagi zidlik,
qarama-qarshilik, qisman moslik va bo‘ysunish munosabatlariga asoslanadi.Bu
munosabatlarning taxliliga ko‘ra xulosa chin bo‘lgan quyidagi holatlarni ko‘rsatish
mumkin.
1.Asos mulohaza va xulosa chin bo‘lgan : A→I, Ye→0.
2.Asos mulohaza xato va xulosa chin bo‘lgan:I→O, O→I
Masalan: A. Hamma mustaqil davlatlar BMT ga a’zo.
I.Ba’zi mustaqil davlatlar BMT ga a’zo.
Bevosita xulosa chiqarish usullari bilishda mavjud fikrni aniqlab olishga,
uning mohiyatini to‘g‘ri tushunishga, shuningdek, bir fikrni turli xil
ko‘rinishda bayon qilishga, yangi bilimlar hosil qilishga imkoniyat beradi.

Oddiy qat’iy sillogizm
Deduktiv xulosa chiqarish aslida sillogizm shaklida bo‘ladi. Sillogizm qo‘shib
hisoblash, degan ma’noni beradi. Bu munosabatlarning taxliliga ko‘ra i anglatadi.
Bu termindan mantiqda, odatda, deduktiv xulosa chiqarishning ko‘proq
ishlatiladigan turi hisoblangan oddiy qat’iy sillogizmni ifoda qilish uchun
foydalaniladi. Sillogizm xulosa chiqarishning shunday shakliki, unda o‘zaro
mantiqiy bog‘langan ikki qat’iy mulohazadan uchinchi – yangi qat’iy mulohaza
zaruriy tarzda kelib chiqadi. Bunda dastlabki mulohazalardan biri, albatta, yo
umumiy tasdiq, yoki umumiy inkor mulohaza bo‘ladi. Hosil qilingan yangi
mulohaza dastlabki mulohazalardan umumiyroq bo‘lmaydi. Shunga ko‘ra
sillogizmni umumiylikka asoslangan xulosa chiqarish, deb atasa bo‘ladi. Masalan,
quyidagi mulohazalar berilgan bo‘lsin:
Hech bir xasis saxiy emas.
Ba’zi boylar xasisdir.
Bu mulohazalardan zaruriy ravishda – «Ba’zi boylar saxiy emas», degan
uchinchi mulohaza kelib chiqadi. Sillogizmning tarkibi oddiy qat’iy
mulohazalardan tashkil topgani uchun u oddiy qat’iy sillogizm deyiladi.
Sillogizmning tarkibi xulosa asoslari (praemissae) va xulosa (conslusio)dan
tashkil topgan. Xulosa asoslari va xulosadagi tushunchalar terminlar deb ataladi.
Xulosaning mantiqiy egasi – S – kichik termin (terminus minor), mantiqiy kesimi
– R – katta termin (terminus major), deb ataladi. Xulosa asoslari uchun umumiy
bo‘lgan, lekin xulosada uchramaydigan tushuncha – M – (terminus medius) o‘rta
termin deb ataladi. Asoslarda katta terminni o‘z ichiga olgan mulohaza katta asos,
kichik terminni o‘z ichiga olgan mulohaza kichik asos deb ataladi.
S – kichik termin;
M – o‘rta termin;
R – katta termin.
O‘rta termin katta va kichik terminni bog‘lovchi mantiqiy element
hisoblanadi.
Sillogizm aksiomasi
Aksiomalar isbotsiz chin deb qabul qilingan nazariy mulohazalar bo‘lib, ular
vositasida boshqa fikr va mulohazalar asoslab beriladi. Sillogizmning aksiomasi
xulosalashning mantiqiy asoslanganligini ifodalaydi. Sillogizm aksiomasini
terminlarning hajmiga yoki mazmuniga ko‘ra, ya’ni atributiv ta’riflash mumkin. SM
P

Sillogizm xulosasining asoslardan zaruriy keltirib chiqarilishi quyidagi
qoidaga asoslanadi: «Agar bir buyum ikkinchi buyumda joylashgan bo‘lsa,
ikkinchi buyum esa uchinchi bir buyumning ichida bo‘lsa, unda birinchi buyum
ham uchinchi buyumning ichida joylashgan bo‘ladi» yoki «Bir buyum ikkinchi
buyumda joylashgan bo‘lsa, ikkinchi buyum esa uchinchi bir buyumdan tashqarida
bo‘lsa, unda birinchi buyum ham uchinchi buyumdan tashqarida joylashgan
bo‘ladi». Bu qoidani quyidagi shakllar yordamida yaqqol ifodalash mumkin.
Bu qoida sillogizm aksiomasining mohiyatini terminlarning hajmi
munosabatlari asosida tushuntirib beradi. Demak, sillogizm aksiomasining
mohiyati quyidagicha: buyum va hodisalarning sinfi to‘g‘risida tasdiqlab yoki
inkor etib bayon qilingan fikr shu sinf ichiga kiruvchi barcha buyum va
hodisalarning har biri yoki ayrim qismiga ham taalluqli fikr hisoblanadi.
Masalan:
Tafakkur shakllari obektiv xususiyatga ega.
Tushuncha tafakkur shaklidir.
Tushuncha obektiv xususiyatga ega.
Sillogizm aksiomasini atributiv ifodalaganda predmet bilan uning belgisi
o‘rtasidagi munosabatga asoslaniladi: biror buyum, hodisa belgisining belgisi, shu
buyum, hodisaning belgisidir; buyum, hodisa belgisiga zid bo‘lgan narsalar
buyum, hodisaning o‘ziga ham ziddir .
Sillogizm aksiomalarida fikr shakli va mazmuni o‘zaro uzlyuksiz, obektiv
bog‘langan bir butunning ayrim tomonlarini ifodalaydi. Bu bir tomondan, hamma
umumiylikka juz’iylik va yakkalik xos ekanligini va har bir yakkalik juz’iylik,
umumiylik xisl a tiga ega bo‘lishini ifodalasa, ikkinchi tomondan, buyum va
belgining o‘zaro uzviy bog‘langanligini, ya’ni buyumlar jinsi ayrim o‘ziga xos
belgiga ega bo‘lsa, albatta, bu belgi shu jinsdagi hamma buyumlar uchun ham xos
belgi bo‘lishini ifodalaydi. Bular esa , o‘z navbatida , yakkalik va umumiylik hamda
miqdor va sifat o‘rtasidagi dialektik aloqadorlikning tafakkur jarayonida o‘ziga xos
namoyon bo‘lishidir.
S illogizmning umumiy qoidalari SMP
SP
M
ёки

Xulosa asoslarining chin bo‘lishi xulosaning chin bo‘lishi uchun yetarli emas.
Xulosa chin bo‘lishi uchun yana ma’lum qoidalarga amal qilish ham zarur. Bu
sillogizmning umumiy qoidalari deb ataladi. Ular sillogizmning terminlari va
asoslariga taalluqli bo‘lgan qoidalar bo‘lib, quyidagilardan iborat:
1. Sillogizmda uchta termin: katta, kichik va o‘rta terminlar bo‘lishi kerak.
Ma’lumki, sillogizmning xulosasi katta va kichik terminlarning o‘rta terminga
bo‘lgan munosabatiga asoslanadi; shu sababdan ham terminlar soni uchtadan kam
yoki ortiq bo‘lmasligi talab qilinadi. Agar terminlar soni uchtadan kam bo‘lsa,
xulosa yangi bilim bermaydi.
Masalan: Hamma notiqlar so‘z san’atini chuqur egallagandir.
So‘z san’atini chuqur egallaganlar orasida notiqlar ham bor.
Bu ikki mulohazadan xulosa chiqarib bo‘lmaydi, chunki terminlar soni ikkita.
Terminlar sonining uchtadan ortib ketishi ayniyat qonuni talablarining buzilishi
bilan bog‘liq bo‘lib, terminlarning to‘rtlanishi (quarternio termunorum), deb
ataluvchi xatoga olib keladi:
Davl a t – iqtisodiy munosabatlarning siyosiy ifodasidir.
Har bir inson uchun sihat-salomatlik eng katta davl a tdir.
Bu mulohazalarda «davl a t» tushunchasining ikki xil ma’noda qo‘llanilishi
chetki terminlarning o‘zaro mantiqiy bog‘lanishiga imkon bermaydi.
Terminlarning uchtadan ortiq bo‘lishi asoslar o‘rtasidagi mantiqiy aloqadorlikning
uzilishiga ham sabab bo‘ladi:
Hamma notiqlar – shuhratparast.
Siseron davlot arbobi bo‘lgan.
Bu ikki mulohazadan xulosa chiqarib bo‘lmaydi, chunki bu mulohazalar
o‘zaro mantiqiy bog‘lanmagan.
2. O‘rta termin hech bo‘lmaganda asoslardan birida to‘la hajmda olinishi
kerak.
Agar o‘rta termin hech bir asosda to‘liq hajmda olinmasa, chetki
terminlarning bog‘lanishi noaniq bo‘ladi va xulosaning chin yoki xatoligini aniqlab
bo‘lmaydi.
Ba’zi faylasuflar notiqdir.
Kafedramizning hamma a’zolari faylasufdir.
Bu sillogizmda o‘rta termin katta asosda juz’iy hukmning subekti, kichik
asosda umumiy tasdiq hukmning predikati bo‘lganligi uchun har ikkala asosda
to‘liq hajmda olinmagan. Shuning uchun chetki terminlar o‘rtasidagi bog‘liqlik
aniqlanmagan. Bu asoslardan sun’iy ravishda chiqarilgan “K afedramizning hamma
a’zolari notiqdir ” degan xulosa noaniq bo‘ladi:
3. Katta va kichik terminlar asoslarda qanday hajmda olingan bo‘lsa, xulosada
ham shunday hajmda bo‘lishi kerak.

Bu qoidaning buzilishi kichik yoki katta termin hajmining noo‘rin kengayib
ketishiga olib keladi. Masalan:
Hamma talabalar imtihon topshiradilar.
Hech bir abiturient talaba emas.
Hech bir abiturient imtihon topshirmaydi.
Bu misolda kichik termin hajmining noo‘rin kengayib ketishi xulosaning xato
chiqishiga sabab bo‘ldi.
4. Ikki inkor hukmdan (asosdan) xulosa chiqarib bo‘lmaydi. Masalan:
Ishsizlar tadbirkor emas.
Talabalar ishsiz emas.
5. Ikki juz’iy hukmdan xulosa chiqarib bo‘lmaydi. Masalan:
Ba’zi ayollar tadbirkordir.
Ba’zi davl a t arboblari ayollardir .
6. Asoslardan biri inkor hukm bo‘lsa, xulosa ham inkor hukm bo‘ladi.
Masalan:
Hech bir jinoyat jazosiz qolmaydi.
Vatanga xiyonat qilish jinoyatdir .
Vatanga xiyonat qilish jazosiz qolmaydi.
7. Asoslardan biri juz’iy hukm bo‘lsa, xulosa ham juz’iy hukm bo‘ladi.
Masalan:
Yaxshi farzand ota-onasini hurmat qiladi.
Ba’zi yoshlar yaxshi farzanddir .
Ba’zi yoshlar ota-onasini hurmat qiladi.
Sillogizmning figuralari va moduslari
Oddiy qat’iy sillogizmning strukturasida o‘rta terminning joylashishiga qarab
sillogizmning to‘rtta figurasi farq qilinadi.
I figurada o‘rta termin katta asosning subekti, kichik asosning predikati
bo‘lib keladi.
II figurada o‘rta termin katta va kichik asoslarning predikati bo‘lib keladi.
III figurada o‘rta termin har ikki asosning subekti bo‘lib keladi.
IV figurada o‘rta termin katta asosning predikati, kichik asosning subekti
bo‘lib keladi.
Sillogizm asoslari oddiy qat’iy hukmlar (A, Ye, I, 0)dan iborat. Bu
hukmlarning ikki asos va xulosada o‘ziga xos tartibda (to‘plamda) kelishi modus
deb ataladi. «Modus» – shakl degan ma’noni angl a tadi. Sillogizm figuralarining
o‘ziga xos moduslari mavjud. Har bir figuraning to‘g‘ri moduslarini aniqlashda,
to‘g‘ri xulosa chiqarishda sillogizmning umumiy qoidalari bilan birga har bir

figuraning maxsus qoidalariga ham amal qilinadi. Figuralarning maxsus qoidalari
sillogizm terminlarining o‘ziga xos bog‘lanishi asosida aniqlanadi.
Oddiy qat’iy sillogizmning birinchi figurasi quyidagi maxsus qoidalarga
ega:
1. Katta asos umumiy hukm bo‘lishi kerak.
2. Kichik asos tasdiq hukm bo‘lishi kerak.
I figuraning to‘rtta to‘g‘ri modusi mavjud:
AAA -Barbara, EAE-Celarent,AII-Darii,EIO-Ferio.
Moduslarning birinchi harfi katta asosning , ikkinchi harfi kichik asosning ,
uchinchi harfi xulosaning sifat va miqdorini ko‘rsatadi . Figuralarning moduslarini
bir-biridan farqlash maqsadida ularning har biri alohida nom bilan ataladi.
Masalan :
A. Hamma ilmiy qonunlar obektiv xususiyatga ega.
A. Tafakkur qonunlari – ilmiy qonunlardir .
A. Tafakkur qonunlari obektiv xususiyatga ega.
Sillogizmning I figurasida oddiy qat’iy hukmlarning barcha turlari bo‘yicha
hulosalar beriladi
Oddiy qat’iy sillogizmning II figurasi quyidagi maxsus qoidalarga ega:
1. Katta asos umumiy hukm bo‘lishi kerak.
2. Asoslarning biri inkor hukm bo‘lishi kerak.
II figuraning to‘rtta to‘g‘ri modusi mavjud:
AEE-Camestres,EAE-Cesare,AOO-Baroko,EIO-Festino.
Masalan:
A. Hamma hukmlar darak gap orqali ifodalanadi.
Ye. Savol darak gap orqali ifodalanmaydi.
Ye . Savol hukm emas.
Sillogizm II figurasidan faqat inkor hukm ko‘rinishida xulosa chiqoriladi.
Oddiy qat’iy sillogizmning III figurasining bitta maxsus qoidasi bor: kichik
asos tasdiq hukm bo‘lishi kerak.
III figuraning to‘g‘ri moduslari oltita:
AAI-Darapti,AII-Datasi,IAI-Disamis,EAO-Felapton,EIO-Ferision,OAO-
Bokardo.
Masalan,
A. Hamma mantiqshunoslar faylasufdir.
A . Hamma mantiqshunoslar – ilmli kishilardir.
I. Ba’zi ilmli kishilar faylasufdir.
III figuraning xulosalari faqat juz’iy xukmdan iborat bo‘ladi
Oddiy qat’iy sillogizmning IV figurasi quyidagi maxsus qoidalarga ega:
1. Asoslarning biri inkor hukm bo‘lsa, katta asos umumiy hukm bo‘ladi.

2. Katta asos tasdiq hukm bo‘lsa, kichik asos umumiy hukm bo‘ladi.
IV figuraning beshta to‘g‘ri modusi mavjud:
AAI-Bramalip,AEE-Camenis,IAI-Dimaris,EAO-Fesapo,EIO-Fresison.
Masalan,
A. Halol odamlarning hammasi vijdonlidir.
A. Hamma vijdonlilar adol a tli kishilardir.
I. Ba’zi adol a tli kishilar halol odamlardir.
Sillogizmning IV figura si umumiy tasdiq xukm ko‘rinishidagi xulosani
bermaydi.
Arastudan boshlab barcha mantiqshunoslar sillogizmning I figurasi va uning
moduslariga katta e’tibor berganlar. Ular I figurani mukammal, deb bilganlar,
uning xulosalarini aniq va yaqqol, deb hisoblaganlar.
Entimema (qisqartirilgan qat’iy sillogizm)
E ntimema deb, asoslardan biri yoki xulosasi tushirib qoldirilgan sillogizmga
aytiladi. Entimema – aqlda, fikrda degan ma’noni anglatadi. Entimemada
sillogizmning tushirib qoldirilgan qismi yodda saqlanadi. Zarur bo‘lganda uning
topib, o‘rniga qo‘ygan holda entimemadan to‘la sillogizmni tiklash mumkin.
Entimemalar uch turli bo‘ladi:
1. Katta asosi tushirib qoldirilgan.
2. Kichik asosi tushirib qoldirilgan.
3. Xulosasi tushirib qoldirilgan.
Bizga quyidagi sillogizm berilgan bo‘lsin:
Falsafa fakultetining hamma talabalari mantiq fanini o‘rganadi.
Sobirov falsafa fakultetining talabasi.
Sobirov mantiq fanini o‘rganadi.
Endi bu sillogizmni entimema ko‘rinishiga keltiramiz:
1. Sobirov falsafa fakultetining talabasi bo‘lganligi uchun mantiq fanini
o‘rganadi (katta asos tushirib qoldirildi).
2. Falsafa fakultetining hamma talabalari mantiq fanini o‘rganadilar, shu
jumladan Sobirov ham (kichik asos tushirib qoldirildi).
3. Falsafa fakultetining hamma talabalari mantiq fanini o‘rganadilar, Sobirov
esa shu fakultetning talabasidir (xulosa tushirib qoldirildi).
Entimemalar bahs-munozara yuritish jarayonida, notiqlik san’atida keng
qo‘llaniladi.
M urakkab va murakkab qisqartirilgan sillogizmlar

Bir-biri bilan o‘zaro bog‘langan, ikki yoki undan ortiq oddiy qat’iy
sillogizmlardan tuzilgan xulosa chiqarish – polisillogizm, ya’ni murakkab
sillogizm deb ataladi. Polisillogizmda dastlabki sillogizmning xulosasi
keyingisining katta yoki kichik asosi bo‘ladi. Shunga ko‘ra, polisillogizmning
progressiv va regressiv turlari farqlanadi.
Progressiv polisillogizmda dastlabki sillogizmning xulosasi keyingisining
katta asosi o‘rnida keladi. Masalan:
Insonni kamolotga yetishtiruvchi narsalar foydalidir.
Ilmni egallash – insonni kamolotga yetishtiradi.
Ilmni egallash foydalidir.
Hunar o‘rganish – ilmni egallash demakdir.
Demak, hunar o‘rganish foydalidir.
Regressiv polisillogizmda dastlabki sillogizmning xulosasi keyingisining
kichik asosi bo‘lib keladi. Masalan:
O‘simliklar tirik mavjudotlardir.
Daraxtlar o‘simliklardir.
Tirik mavjudotlar hujayradan tashkil topgan.
Daraxtlar tirik mavjudotlardir .
Demak, daraxtlar hujayradan tashkil topgan.
Polisillogizm tarkibidagi birinchi, dastlabki sillogizm prosillogizm, qolganlari
episillogizm deyiladi.
Polisillogizmning qisqartirilgan ko‘rinishi – sorit deb ataladi.
Soritning tuzilishi quyidagicha:
Hamma A-B.
Hamma B-V.
Hamma V-G.
H amma G-D.
Hamma A-D.
Soritlar ham progressiv yoki regressiv bo‘ladi. Progressiv soritda
prosillogizmning xulosasi – episillogizmlarning katta asosi tushirib qoldiriladi.
Regressiv soritda prosillogizmning xulosasi – episillogizmlarning kichik asosi
tushirib qoldiriladi.
Sillogizmning kichik asosi tushirib qoldirilgan sorit – Arastu soriti,
sillogizmning katta asosi tushirib qoldirilgan sorit – Goklen soriti, deb ataladi.
E pixeyrema
E pixeyrema – murakkab qisqartirilgan sillogizm bo‘lib, uning har ikki asosi
qisqartirilgan oddiy sillogizm (entimema)lardan iborat bo‘ladi. Epixeyremaning
shakli quyidagicha:

M-Rdir, chunki M-Ndir.
S-Mdir, chunki S-O dir .
S-Pdir.
M asalan:
Ilmiy qonunlar isbotlangan fikrlardir, chunki ular haqiqatdir.
Fizika qonunlari ilmiy qonunlardir, chunki ular tabiat qonunlaridir .
Fizika qonunlari isbotlangan fikrlardir.
Epixeyremaning to‘liq ko‘rinishi quyidagicha:
1. Haqiqat – isbotlangan fikrdir. N-Pdir.
Ilmiy qonunlar haqiqatdir. M-Ndir.
Ilmiy qonunlar isbotlangan fikrlardir. M-Pdir.
2. Tabiat qonunlari – ilmiy qonunlardir. O-Mdir.
Fizika qonunlari – tabiat qonunlaridir. S-Odir.
Fizika qonunlari ilmiy qonunlardir. S-Mdir.
3. Ilmiy qonunlar – isbotlangan fikrlardir. M-Pdir.
Fizika qonunlari – ilmiy qonunlardir. S-Mdir.
Fizika qonunlari isbotlangan fikrlardir. S-Pdir.
Epixeyremadan bahs va munozaralarda, notiqlik san’atida foydalanil a di.
Epixeyrema murakkab sillogizmning bir turi bo‘lishiga qaramay, uning tarkibidagi
katta va kichik asosni, xulosani ajratib olish, farqlash oson bo‘lgani uchun ham fikr
yuritish jarayonida keng qo‘llaniladi.
M urakkab hukmlarga asoslangan deduktiv xulosa chiqarish
Murakkab hukmlarga asoslangan deduktiv xulosa chiqarishda xulosa
asoslariga mantiqiy bog‘lovchilar orqali bog‘langan oddiy hukmlar deb qaraladi.
Xulosa asoslari yo shartli, yoki ayiruvchi, yoki ham shartli, ham ayiruvchi hukm
ko‘rinishida bo‘lishi mumkin. Asoslardagi hukmlarning turiga ko‘ra bunday xulosa
chiqarishning quyidagi shakllari mavjud:
I. Shartli xulosa chiqarish.
II. Ayiruvchi xulosa chiqarish.
III. Shartli-ayiruvchi xulosa chiqarish.
I.Shartli xulosa chiqarish deb har ikki asosi yoki asoslaridan biri shartli hukm
bo‘lgan sillogizmga aytiladi. Ular sof shartli va shartli-qat’iy turlarga bo‘linadi.
Sof shartli xulosa chiqarish deb, har ikki asosi va xulosasi shartli hukm
bo‘lgan sillogizmga aytiladi. Uning formulasi quyidagicha:
1)p→q
q→r yoki [(p→q)  (q→r)] →(p→r)
p→r

2) p→q
r→q yoki [(p→q)  (r→q)] →q
q
Masalan:
Agar fikr isbotlangan bo‘lsa, unda u chin bo‘ladi.
Agar fikr chin bo‘lsa, unda uni rad etib bo‘lmaydi .
Agar fikr isbotlangan bo‘lsa, unda uni rad etib bo‘lmaydi.
Agar havo yaxshi bo‘lsa, konsertga boramiz.
Agar havo yaxshi bo‘lmasa ham konsertga boramiz .
Konsertga boramiz.
Bu turdagi sillogizmlarning xulosasi shartlangan (shartli hukm) bo‘lgani
uchun ulardan bilish jarayonida kam foydalaniladi.
Shartli-qat’iy xulosa chiqarish deb, katta asosi shartli hukm, kichik asosi
oddiy qat’iy hukm bo‘lgan sillogizmga aytiladi. Bunday xulosa chiqarishning
ikkita to‘g‘ri (aniq xulosa beradigan) modusi mavjud:
1. Tasdiqlovchi modus – modus ponens
p→q
r yoki [(p→q)^p]→q
q
2. Inkor etuvchi modus –
modus tollens
p-q yoki [(p-q)]  q]→  p¬q
¬p
Masalan :
1. Agar fuqarolar jamiyat qonunlariga amal qilsalar , unda ular erkin
bo‘ladi .
Fuqarolar jamiyat qonunlariga amal qiladilar .
Demak , ular erkin bo‘ladilar .
2. Agar me’yor buzilsa , unda miqdor o‘zgarishlari sifat o‘zgarishlariga olib
keladi .
Miqdor o‘zgarishlari sifat o‘zgarishlariga olib kelmadi .
Demak , me’yor buzilmagan .
Shartli – qat’iy sillogizmning xulosasi aniq , chin bo‘lishi uchun quyidagi
holat larga e’tibor berish zarur :
1. Shartli hukmdagi asosning chinligidan natijaning chinligi , natijaning
xatoligidan asosning xatoligi mantiqan zaruriy ravishda kelib chiqadi .

2. Shartli hukmdagi natijaning chinligi asosning chinligini , asosning xatoligi
esa natijaning ham xatoligini isbotlamaydi .
Bu qoidalar buzilganda shartli - qat’iy sillogizmning formulasi quyidagicha
bo‘ladi :
p→q
q p→q
Ehtimol p E htimol→  p
[(p→q)^q]→P ehtimol  q
[(p→q)^ ד p]→ ד q

Shartli-qat’iy sillogizm xulosalarining noaniq (ehtimol) bo‘lishiga sabab
shuki, shartli hukm (p→q) r – chin, q –xato bo‘lgan holatdan boshqa hamma
holatlarda chin hisoblanadi.
Masalan:
Agar bemorning qon bosimi ko‘tarilsa, unda uning boshi og‘riydi.
Bemorning boshi og‘riyapti .
E htimol, uning qon bosimi ko‘tarilgan.
Bunda natijaning chinligidan asosning chinligini mantiqan keltirib chiqarish
mumkin emas. Chunki boshqa asos ham shunday natijani keltirib chiqarishi
mumkin. Yuqoridagi misolda shartli hukmning asosi xato, noaniq, natijasi chin
bo‘lganligi uchun sillogizmning xulosasi noaniq bo‘lgan.
Endi yuqoridagi misolni bir oz o‘zgartirib, ko‘rib chiqamiz:
Agar bemorning qon bosimi ko‘tarilsa, unda uning boshi og‘riydi.
Bemorning qon bosimi ko‘taril ma gan.
E htimol, uning boshi og‘rimayotgandir.
Bilamizki, bosh og‘rig‘iga faqat qon bosimining ko‘tarilishi sabab bo‘lmaydi,
undan boshqa sabablar ham bo‘lishi mumkin. Bu esa, xulosaning noaniq bo‘lishiga
olib keladi.
II . Ayiruvchi xulosa chiqarish deb, har ikki asosi yoki asoslaridan biri
ayiruvchi hukm bo‘lgan sillogizmga aytiladi.
Sof ayiruvchi xulosa chiqarish deb, har ikki asosi va xulosasi ayiruvchi hukm
bo‘lgan sillogizmga aytiladi.
Masalan:
Tushunchalar hajmiga ko‘ra umumiy yoki yakka, yoki bo‘sh hajmli bo‘ladi.
Har bir umumiy tushuncha yo ayiruvchi, yoki to‘plovchi bo‘ladi.
Demak, tushunchalar hajmiga ko‘ra yo ayiruvchi, yoki to‘plovchi, yoki
yakka, yoki bo‘sh hajmli bo‘ladi.
Sof ayiruvchi sillogizmning formulasi quyidagicha: S - aVbVc

a - dVf
S - dVfVbVc
Ayiruvchi-qat’iy xulosa chiqarishda xulosa asoslaridan biri ayiruvchi hukm
bo‘lsa, boshqasi oddiy qat’iy hukm bo‘ladi. Bunday xulosa chiqarishning ikki
modusi bor:
1. Tasdiqlab-inkor etuvchi pVq
P
 q
modus ponendo tollens
2. Inkor etib tasdiqlovchi
modus tollendo ponens p∨q¿
¬p¿
q
Masalan:
1. Tushunchalar mazmuniga ko‘ra, konkret yoki abstrakt bo‘ladi.
Bu – konkret tushuncha .
Demak, bu – abstrakt tushuncha emas.
2. Hukmlar tuzilishiga ko‘ra oddiy yoki murakkab bo‘ladi.
Berilgan hukm oddiy hukm emas.
Demak, berilgan hukm murakkab hukmdir.
Ayiruvchi sillogizmda to‘g‘ri xulosa chiqarish uchun quyidagi qoidalarga
amal qilish zarur:
1. Ayiruvchi hukm tarkibidagi oddiy hukmlar bir-birini inkor qilishi, hajmiga
ko‘ra, kesishmasligi shart, aks holda xulosa xato bo‘ladi.
Masalan: Kitoblar qiziqarli yoki fantastik bo‘ladi.
Bu kitob qiziqarli .
Bu kitob fantastik emas.
Kitob ham qiziqarli, ham fantastik bo‘lishi mumkin. Bunda ayiruvchi hukm
tarkibidagi oddiy hukmlar bir-birini inkor etmaydi va hajmiga ko‘ra, kesishadi.
Shuning uchun xulosa xato.
2. Ayiruvchi hukmda bir-birini inkor etuvchi muqobillar to‘liq ko‘rsatilgan
bo‘lishi shart.
Burchaklar o‘tkir yoki o‘tmas burchakli bo‘ladi.
Bu burchak o‘tkir burchakli emas.
Bu burchak o‘tmas burchaklidir.

Xulosaning xato bo‘lishiga sabab, ayiruvchi hukmdagi muqobillar to‘liq
ko‘rsatilmagan, ya’ni to‘g‘ri burchakning mavjudligi e’tibordan chetda qolgan.
Ayiruvchi sillogizmlardan ko‘proq bir necha yechimga ega bo‘lgan
masalalarni yechishda, ya’ni muqobil hol a tlardan birini to‘g‘ri tanlab olishda
foydalaniladi.
III . Shartli – ayiruvchi – lemmatik (taxminlab) xulosa chiqarish deb,
asoslardan biri ikki yoki undan ortiq shartli hukmlardan, ikkinchisi esa ayiruvchi
hukmdan iborat bo‘lgan sillogizmga aytiladi. Ayiruvchi asosdagi a’zolarning
soniga ko‘ra, bunday xulosalar dilemma (ayiruvchi asos ikki a’zodan iborat
bo‘lgan), trilemma (ayiruvchi asos uch a’zodan iborat bo‘lgan) va polilemma
(ayiruvchi asos to‘rt va undan ortiq a’zodan iborat bo‘lgan) deb ataladi.
Dilemma oddiy yoki murakkab bo‘ladi. Oddiy dilemmaning shartli asosidagi
hukmlar yo shartiga, yo natijasiga ko‘ra o‘xshash bo‘ladi. Murakkab dilemmaning
shartli asosidagi hukmlar ham shartiga, ham natijasiga ko‘ra bir-biridan farq qiladi.
Dilemmalar konstruktiv (tuzuvchi) yoki destruktiv (buzuvchi) turlarga bo‘linadi.
Demak, dilemmalar to‘rt xil bo‘ladi: 1. Oddiy konstruktiv dilemma. 2. Oddiy
destruktiv dilemma. 3. Murakkab konstruktiv dilemma. 4. Murakkab destruktiv
dilemma.
Oddiy konstruktiv Oddiy destruktiv
dilemmaning formulasi: dilemmaning formulasi
a → s, b → s a → b , a → c
a V b b
− V
c
−
s
a
−
Masalan:
Agar yoshlar ilm o‘rgansalar, hayotda o‘z o‘rinlarini topadilar.
Agar yoshlar hunar o‘rgansalar, hayotda o‘z o‘rinlarini topadilar.
Yoshlar yo ilm, yoki hunar o‘rganadilar .
Demak, ular hayotda o‘z o‘rinlarini topadilar.
Agar talaba chet tilini yaxshi bilsa, konkursda ishtirok etadi.
Agar talaba chet tilini yaxshi bilsa, chet elga o‘qishga boradi.
Talaba konkursda ishtirok etmadi yoki chet elga o‘qishga bormadi .
Talaba chet tilini yaxshi bilmaydi.
Murakkab konstruktiv Murakkab destruktiv
dilemmaning formulasi: dilemmaning formulasi:
a → b, c → d a → b , c → d

a V c b
−
∨d
−
b  d
a
−
∨c
−
Masalan:
Agar inson yaxshi amallarni bajarsa, uni yaxshi nom bilan eslashadi.
Agar inson yomon amallarni bajarsa, uni yomon nom bilan eslashadi.
Inson yo yaxshi, yoki yomon amallarni bajarishi mumkin.
Demak, uni yo yaxshi, yoki yomon nom bilan eslashadi.
Agar inson boshqalarga yaxshilik qilsa, unga ham bosh-qalar yaxshilik qiladi.
Agar inson boshqalarga yomonlik qilsa, boshqalar ham unga yomonlik qiladi.
Insonga yo yaxshilik, yoki yomonlik qaytadi .
Demak, u boshqalarga yaxshilik ham, yomonlik ham qilmadi.
S tatistik umumlashtirish
U to‘liqsiz induksiyaning alohida bir turi bo‘lib, ilmiy induksiya singari,
xulosa chiqarishda eliminasiya qilish usuliga, ya’ni keraksiz hol a tlarni
muhokamadan chiqarib tashlash yo‘li bilan kerakli hol a tlarni ajratib olishga
asoslanadi. U ommaviy tusga ega, keng ko‘lamda sodir bo‘ladigan hodisalarni
o‘rganishda qo‘llaniladi. Masalan, u iqtisodiy rivojlanish ko‘rsatkichlarini
o‘rganish, tug‘ilish va o‘lish haqidagi ma’lumotlarni to‘plash, tahlil qilish va shu
kabi hollarda muvaffaqiyatli qo‘llaniladi.
Ommaviy tusdagi hodisalarni o‘rganish tasodifiy belgilar, ularning mavjud
hodisalarda takrorlanishi, ko‘lamini aniqlashga yordam beradi va shu tariqa
sababiy aloqalarni o‘rnatishni osonlashtiradi.
Statistik umumlashtirish ko‘proq ommaviy tusdagi hodisalarning miqdoriga
tegishli ma’lumotlarni to‘plash va tahlil qilish, umumlashtirish bilan bog‘liq.
Bunday miqdoriy ma’lumotlar hodisalar taraqqiyotining nisbatan turg‘un
tendensiyalarini o‘zida ifoda qilgani holda, ularning taraqqiyot yo‘nalishlarini
belgilashga, strategik va taktik ahamiyatga molik vazifalarni hal etishni tashkil
qilishga yordam beradi. Masalan, u aholiga xizmat ko‘rsatish, turli xil
kasalliklarning tarqalishi, qonunbuzarlik kabi hodisalarning oldini olish maqsadida
profilaktika ishlarini amalga oshirishga imkon beradi.
Ommaviy tusdagi hodisalar haqida ularni yoppasiga qarab chiqish yo‘li bilan
emas, balki ayrimlarini tanlab olib o‘rganish asosida, ularga xos bo‘lgan turg‘un
belgilar, aloqalar, qonuniyatlarni mantiqan butun sinfga ko‘chirish orqali xulosalar
hosil qilinadi. Xulosa chiqarish bunda statistik umumlashtirish tarzida sodir
bo‘ladi.

$Statistik umumlashtirish – to‘liqsiz induksiya bo‘yicha xulosa chiqarishdan iborat bo‘lib, unda asoslarda o‘rganilayotgan hodisalar guruhida — namunada muayyan belgining chastotasi haqidagi miqdoriy axborot xulosada shu jinsdagi hodisalarning butun sinfiga ko‘chiriladi. Statistik umumlashtirishda asosda qayd etilgan miqdoriy ma’lumot o‘z ichiga quyidagilarni oladi: 1) ommaviy tusdagi hodisalarning o‘rganilayotgan guruhi (namuna)ni tashkil etuvchi hollarning umumiy soni; 2) tadqiqotchini qiziqtirayotgan belgining takrorlanayotgan hollari soni; 3) shu belgining paydo bo‘lish chastotasi. Statistik umumlashtirishning amalga oshish shaklini qurish uchun quyidagi shartli belgilardan foydalanamiz: S – tadqiq etilayotgan hodisalar guruhi yoki namuna; R – tadqiqotchini qiziqtirayotgan belgi; n – kuzatilayotgan hollarning (namuna elementlarining) umumiy soni; m-r belgisi xos bo‘lgan hodisalar (hollar) soni; f (p) – r belgisining chastotasi; K – populyasiya, ya’ni ommaviy tusdagi hodisalarning butun sinfi (belgi chastotasi yoyiladigan hodisalar sinfi). S – namunada r belgisining paydo bo‘lishi chastotasi m n ga teng. Uni f ( p )= m n ko‘rinishda yozish mumkin. Masalan, avtomobil avariyalarining 100 tadan 17 tasini haydovchining mast hol a tda avtomobilni boshqarishi keltirib chiqaradi, deb faraz qilaylik. Unda mast holda haydovchining avtomobilni boshqarishi natijasida sodir bo‘lgan avariya chastotasi 17\100 ni, ya’ni 17% ni tashkil etadi. Umumiy holda hodisalarni statistik tasvirlashda r belgining paydo bo‘lish chastotasi 0 dan 1 gacha bo‘lgan intervaldagi qiymatni tashkil etadi.0‹ f ( p )‹1 Buning sababi shundaki, statistik namunada (s) r belgining paydo bo‘lgan hollari soni (m) kuzatilayotgan elementlar umumiy sonidan (n) doimo kichik b o‘ladi. Bunda n>m bo‘lgani hamda f (r) qiymati ga teng bo‘lgani uchun u doimo 1 dan kichik, 0 dan katta bo‘ladi. f ( p )=0 ifodasi r belgisining kuzatilayotgan hodisalardan birortasiga ham xos emasligini angl a tadi. Undan induktiv umumlashtirish asosida r belgisi butun K sinfiga xos emas, degan umumiy inkor hukm shaklidagi xulosa chiqariladi. ifodasi esa r belgisining kuzatilayotgan hodisalarning har biriga, ya’ni namunaga xos umumiy xususiyat ekanligini bildiradi. Uni umumlashtirish asosida, ya’ni r belgisini S dan – namunadan K ga – butun sinfga ko‘chirish (generalizasiya qilish) asosida, «r K sinfining har bir hodisasiga xosdir», degan umumiy tasdiq hukm hosil qilinadi. Statistik umumlashtirish to‘liqsiz induksiyaning bir turi bo‘lgani uchun uning xulosasi ehtimoliy bilim bo‘ladi.$