Multimodulli programmalar yaratish usullari

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	60.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Multimodulli programmalar yaratish usullari

Купить

Kirish
Modulli dasturlashda, masalan, Modula2 kabi tilda prosedurali dasturlashda
topilgan ayrim kamchiliklarni bartaraf etishga urinib ko’rildi. Modulli
dasturlash dasturni bir necha tarkibiy bo’laklarga, yoki, boshqacha qilib
aytganda, modullarga bo’lib tashdlaydi. Agar prosedurali dasturlash
ma’lumotlar va prosedsralarni bo’lib tashlasa, modulli dasturlash, undan farqli
o’laroq, ularni birlashtiradi. Modul ma’lumotlarning o’zidan hamda
ma’lumotlarga ishlov beradigan proseduralardan iborat. Dasturning boshqa
qismlariga moduldan foydalanish kerak bo’lib qolsa, ular modul interfeysiga
murojaat etib qo’yaqoladi. Modullar barcha ichki axborotni dasturning boshqa
qismlarida yashiradi.
Biroq modulli dasturlash ham kamchiliklardan holi emas. Modullar
kengaymas bo’ladi, bu degani kodga bevosita kirishsiz hamda uni to’g’ridan-
to’g’ri o’zgartirmay turib modulni qadamma-qadam uzgartirish mumkin emas.
Bundan tashqari, bitta modulni ishlab chiqishda, uning funksiyalarini
boshqasiga o’tkazmay (delegat qilmay) turib boshqasidan foydalanib bo’lmaydi.
Yana garchi modulda turni belgilab bo’lsa-da, bir modul boshqasida belgilangan
turdan foydalana olmaydi.
Modulli va prosedurali dasturlash tillarida tuzilmalashtirilgan va
tuzilmalashtirilmagan ma’lumotlar o’z «tur»iga ega. Biroq turni kengaytirish
usuli, agar «agregatlash» deb ataluvchi usul yordamida boshqa turlarni
yaratishni hisobga olmaganda, mavjud emas.
Va, nihoyat, modulli dasturlash — bu yana proseduraga mo’ljallangan
gibridli sxema bo’lib, unga amal qilishda dastur bir necha proseduralarga
bo’linadi. Biroq endilikda proseduralar ishlov berilmagan ma’lumotlar ustida
amallarni bajarmaydi, balki modullarni boshqaradi.
Obyektga mo’ljallangan dasturlash (OMD) modulli dasturlashdan keyingi
mantiqiy pog’onani egallaydi, u modulga nasldan-naslga o’tishni va polimorfizmni
qo’shadi. OMD dan foydalanr ekan, dasturchi dasturni bir qator oliy darajali
obyektlarga bo’lish yo’li bilan tizimlashtiradi. bo’lib xizmat qiladi.

Dasturlash — predmet va texnikaning nisbatan yosh va tez г ivojlanayotgan
sohasi. Mavjud dasturiy va texnik vositalarni real ishlab chiqish va
tarmoqlashtirishni olib borish tajribasi doimo qayta izlanishni talab etadi. Natijada
yangi usullar, uslublar va texnologiyalar paydo bo‘ladi, ular o‘z navbatida, dasturiy
ta’minlashni ishlab chiqishning yanada zamonaviy vositalari uchun asos bo'lib
xizmat qiladi. Yangi texnologiyalarni yaratish jarayonlarini tekshirish va ularning
asosiy yo‘nalishlarini aniqlash, bu texnologiyalarni dasturlashning rivojlanish
darajasi hamda dasturchilar ixtiyoridagi dasturiy va apparat vositalarining
xususiyatlari bilan solishtirish maqsadga muvofiqdir.
XX asrning 60-yillari boshida «dasturlash inqirozi» yuz berdi. U operatsion
tizimlar kabi murakkab dasturiy ta’minotni ishlab chiqishga uringan firmalar
loyihalarni tugallashning barcha muddatlaridan kechikkan edi. Loyiha joriy
etilishidan oldinroq eskirib qolar, uning qiymati ortib borar va, natijada, ko‘pgina
loyihalar shu tariqa tugallanmay qolib ketar edi.
Ikkinchi bosqich dasturlashga tarkibiy yondashish (XX asrning 60—70 -
yillari). Dasturlashga tarkibiy yondashish dasturiy ta’minlashni ishlab chiqishning
barcha bosqichlarining bajarilishini qamrab oluvchi tavsiya etilayotgan texnologik
usullar majmuasidan iborat. Tarkibiy yondashish asosida uncha katta bo‘lmagan
(40—50 operatorgacha) alohida kichik dasturlar ko‘rinishida keyingi amalga
oshirish maqsadida murakkab tizimlar dekompozitsiyasi (qismlarga bo'laklash)
yotadi. Dekompozitsiya boshqa tamoyillari (obyektli, mantiqiy va h.) ning paydo
bo‘lishidan keyin ushbu usul protsedurali dekompozitsiya deb ataladi.
Ilgariroq foydalanilgan dekompozitsiyaga protsedurali yondashishdan farqli
ravishda tarkibiy yondashish eng sodda tuzilishdagi kichik masalalar iyerarxiyasi
ko‘rinishida masalaning taqdim etilishini talab qilar edi. Loyihalashtirish, shu
tariqa «quyidan yuqoriga» amalga oshirilib, kichik dasturlar interfeyslarining
ishlab chiqilishini ta’m inlagan holda umumiy g‘oyaning amalga oshirilishini
ko‘zda tutgan edi. Bir vaqtning o‘zida algoritmlar konstruksiyasiga cheklashlar
kiritilar, ular ta’rifning formal modellari, shuningdek, algoritmlarni
loyihalashtirishning maxsus usuli—qadama - qadam detallashtirish usuli tavsiya

etilgan edi. Tarkibiy dasturlash tamoyillarini ta’minlash dasturlashning
protsedurali tillari asosiga kiritilgan. Qoidaga ko‘ra, ular boshqaruvni uzatishning
asosiy «tarkibiy» operatorlarini, kichik dasturlar kiritilishi, lokallashtirish va
ma’lum otlar sohasining «ko‘rinishliligi»ning chegaralanishini ta’minlar edi. Bu
guruhning eng ma’lum tillaridan PL/1, ALGOL-68, Pascal, С ni misol qilib
ko‘rsatish mumkin. Tarkibiy dasturlash bilan bir vaqtda boshqa konsepsiyalarga
asoslangan ko‘p miqdordagi tillar paydo boldi, ammo ularning ko‘pchiligi
raqobatga bardosh bera olmadi. Qaysidir tillar unutildi, boshqa tillarning
g‘oyalaridan, rivojlanayotgan tillarning keyingi versiyalaridan keyinchalik
foydalanildi.Ishlab chiqilayotgan dasturiy ta’minot murakkabligi va
o‘lchamlarining keyingi o'sishi ma’lum otlar tuzilishining rivojlanishini talab qildi.
Buning oqibatida tillarda ma’lum otlarning foydalanish turlarini belgilash
imkoniyati paydo bo‘ldi. Ayni paytda global ma’lum otlar bilan ishlashda kelib
chiqadigan xatolar miqdorini kam aytirish uchun dasturning global
ma’lumotlaridan foydalanishni chegaralashga urinish kuchaydi. Natijada modulli
dasturlash texnologiyasi paydo bo‘lib, rivojlana boshladi.
Modulli dasturlashdan foydalanish dasturiy ta’minotning bir qancha
dasturchilar tomonidan ishlab chiqilishini ancha osonlashtirdi. Endilikda ulardan
har biri modullar o’zaro ta’sirini maxsus aytib o‘tilgan modullararo interfeyslar
orqali ta’minlab, o‘z modullarini mustaqil ishlab chiqishi mumkin edi. Bundan
tashqari, modullardan keyinchalik o‘zgarishlarsiz boshqa ishlab chiqishlarda
foydalanish mumkin bo'lgan. Bu dasturchilarning mehnat unumdorligini oshiradi.
Amaliyot shuni ko‘rsatdiki, modulli dasturlash bilan birgalikda tarkibiy yondashish
o‘lchami 100 000 operatordan oshmagan yetarli darajada ishonchli dasturlarni
yaratish imkonini beradi. Kichik dasturni chaqirishda interfeysdagi xato faqat
dastur bajarilgandagina aniqlanishi (modullarning ajratilgan kompilyatsiyasi
tufayli bu xatolarni ilgariroq aniqlashning iloji yo‘q) modulli dasturlashning tor
joyi hisoblanadi. Odatda dastur o‘lchami kattalashganda modullararo
interfeyslarning murakkabligi ortadi va qaysidir daqiqadan boshlab dastur alohida
qismlarining o‘zaro ta’sir ko‘rsatishini oldindan bilishning hech ham iloji yo‘q.

Katta ko‘lamdagi dasturiy ta’minotni ishlab chiqish uchun obyektli yondashishdan
foydalanish taklif etildi.
Uchinchi bosqich — dasturlashga obyektli yondashuv (XX asrning 80-yillari
o‘rtasidan 90-yillar oxirigacha). Obyektga mo‘ljallangan dasturlash har biri
muayyan turdagi (klassdagi) nusxa bo‘lgan obyektlar majmuasi ko‘rinishida
dasturning taqdim etilishiga asoslangan murakkab dasturiy ta’minlashni yaratish
texnologiyasi sifatida aniqlanadi, bunda klasslar xususiyatlarni meros qilib olish
bilan birga iyerarxiyani hosil qiladi. Bunday tizimdagi dasturiy obyektlarning
o‘zaro harakati xabarlarni uzatish yo‘li orqali amalga oshiriladi (1.6-rasm).
Dasturning obyektli tuzilishidan ilk bor XX asrning 60-yillaridayoq paydo bo‘lgan
murakkab tizimlarni imitatsiyali modellashtirish tili - Simula da foydalanilgan.
Modellashtirish tillari uchun tabiiy hisoblangan dasturni taqdim etish usuli
modellashtirishning boshqa ixtisoslashtirilgan tili — Smalltalk tilida rivojlanishni
davom ettirgan (XX asrning 70-yillari), keyin esa, Pascal, C++, Modula, Java kabi
dasturlashning universal tillariga ko‘chirilgan. Modulli dasturlashga nisbatan
obyektga mo'ljallangan dasturlashning asosiy yutug‘i dasturiy ta’minotni ishlab
chiqishni ancha yengillashtiruvchi dasturiy ta’minotning «yanada tabiiyroq»
bo'laklanishi hisoblanadi. Bu ma’lumotlarni yanada to‘liqroq lokallashtirish va
ularning ishlov berish kichik dasturlari bilan integratsiyalashishiga olib keladi. 0 ‘z
navbatida, mazkur holat dasturning alohida qismlari (obyektlar)ning mustaqil
ishlab chiqilishini olib borish imkonini beradi. Bundan tashqari, obyektli
yondashish merosiylik, polimorfizm, kompozitsiyalash, to‘ldirish mexanizmlariga
asoslangan dasturlarni tashkil etishning yangi usullarini taklif etadi. Bu
mexanizmlar nisbatan oddiy obyektlardan murakkab obyektlarni qurish
imkoniyatini beradi.
Shu tariqa vizual dasturlashni ta’minlovchi muhitlar yaratildi. Masalan,
Delphi, C++, Builder, Visual C++ va h.k. Vizual muhitdan foydalanganda
dasturchida maxsus kutubxona komponentlarini qo‘shish va sozlash vizual
vositalarini qo‘llagan holda ba’zi qismlarni loyihalashtirish imkoniyati paydo
bo‘ladi. Masalan, bo‘lajak mahsulot interfeyslari muvofiq kodlar kiritilgan

loyihalashtirish natijasidir. Obyektli yondashishdan foydalanish ko‘p afzalliklarga
ega, ammo uning Pascal va C ++ kabi dasturlashning obyektli mo‘ljallangan
tillarda aniq amalga oshirilishi sezilarli kamchiliklarga ega:
• dasturlashning hatto bir tili doirasida obyektlar kompilyatsiyasining ikkilik
natijalarini joylashtirish standartlari mavjud cmas: C++ ning turli kompilyatorlari
orqali olingan obyektlarning joylashtirilishi muammosidir. Bu yuqori darajadagi
dasturlash bitta tilining hamda, bitta kompilyatorning vositalari va
imkoniyatlaridan foydalangan holda dasturiy ta’minotni ishlab chiqish zaruratiga
olib keladi, demak, klasslarning foydalaniladigan kutubxonalari boshlang‘ich
kodlarining bo‘linishini talab qiladi;
• dasturiy obyektlardan birining amalga oshirilishining o‘zgartirilishi, kamida,
tegishli modulning qayta kompilyatsiyalanishi va ushbu obyektdan foydalanuvchi
butun dasturiy ta’minlashni qayta joylashtirish bilan bog‘liq.
Shu tariqa, dasturlashning bu tillaridan foydalanishda dasluriy ta’minot
modullarining eksport qilinayotgan maydonlar v,i usullarning manzillari,
shuningdek, ma’lumotlarning tarkibi va formatlariga bog'liqligi saqlanib qoladi. Bu
bog'liqlik obyekliv. Chunki, modullar bir-birlarining resurslariga murojaat qilib
o‘zaro ta’sir ko‘rsatishlari kerak. Modullar aloqasini uzish mumkin emas, ammo
ularning o‘zaro ta’sirini standartlashtirishga urinish mumkin, dasturlashga
komponentli yondashish ham shunga asoslangan.
To‘rtinchi bosqich — komponentli yondashuv va CASE texnologiya (XX
asrning 90-yillaridan boshlab to hozirgi paytgacha). Komponentli yondashish —
standartlashtirilgan ikkili interfeyslar orqali o‘zaro ta’sir ko‘rsatuvchi dasturiy
ta’minotning fizik jihatdan alohida mavjud bo'lgan qismlar — dasturiy
ta’minotning alohida komponentlaridan qurilishini ko‘zda tutadi. Oddiy
obyektlardan farqli ravishda obyekt komponentlarni dinamik chaqiriladigan
kutubxonalar yoki bajariladigan fayllarga yig'ish, ikkili ko‘rinishda (boshlang‘ich
matnlarsiz) tarqatish va muvofiq texnologiyani ta’minlovchi dasturlashning har
qanday tilida foydalanish mumkin. Bugungi kunda obyektlar bozori haqiqatga
aylandi, chunki Internetda ko‘p miqdordagi komponentlarni taqdim etuvchi

bog‘lamalar mavjud, jurnallar komponentlar reklamasi bilan to‘libtoshgan. Bu
dasturchilarga hech boclmaganda qisman qayta foydalanilgan qismlardan iborat
mahsulotlarni yaratish, ya’ni apparaturani loyihalashtirish sohasida o‘zini ijobiy
tomondan ko'rsatgan texnologiyadan foydalanish imkonini beradi.
Modullar va ularning xususiyatlari . Yetarlicha murakkab dasturiy
ta’minotni loyihalashtirishda uning umumiy tuzilmasi belgilangandan so‘ng,
loyihachi fikriga ko‘ra, keyingi dekompozitsiyaga muhtoj bo‘lmagan elementlar
olingunga qadar tanlangan yondashuvga muvofiq holda komponentlar
dekompozitsiyasi bajariladi. Avval eslatib o‘tilganidek, hozirgi paytda ishlab
chiqilayotgan dasturiy ta’minot dekompozitsiyasining tegishli yondashuv bilan
bog’liq ikki usuli qo‘llaniladi:
• protsedurali (yoki tuzulmaviy-yondashuv nomi bo‘yicha);
• obyektli.
Eslatma. Ko‘rsatilgan dekompozitsiya usullaridan tashqari dasturlash
nazariyasida dekompozitsiyasining boshqa usullari ham belgilanadi: mahsulot
faktlari va qoidalariga — mantiqiy dekompozitsiya va hokazo. Mazkur
dekompozitsiya usullari sun’iy intellekt tillarida qo'llaniladi, shu boisdan ular
ushbu darslikda ko‘rib chiqilmaydi.
Qaror qabuli bilan bog‘liq funksiyalar yuqori darajadagi tagdasturlar,
bevosita qayta ishlash esa quyi darajadagi tagdasturlar orqali' ijobatlanadigan
tagdasturlar iyerarxiyasi protsedurali dekompozitsiya natijasi hisoblanadi. Bu
dasturlashga tuzilmaviy yondashuvning boshqa tavsiyalari bilan birgalikda
shakllantirilgan vertikal boshqaruv tamoyili bilan muvofiqlashadi. U, shuningdek,
har qanday tagdastur o‘zining chaqirgan tagdastur boshqaruvini qaytarishini talab
qilgan holda boshqaruv berilishining ehtimolli variantlarini ham chegaralaydi.
Obyektli dekompozitsiya natijasi obyektlar uyg‘unligi bo‘lib, tegishli maydonlar
bilan ishlovchi ma’lumotlar va usullar uyg‘unligini ifodalagan holda keyinroq
ayrim maxsus ishlab chiqiluvchi namunalar (sinflar) sifatida aniqlanadi.

Shunday qilib, har qanday dekompozitsiya usulida amalga oshirish
jarayonida modullarga aylantiriladigan kichik dasturlarning tegishli ma’lumotlari
bilan bog'liq majmua vujudga keltiriladi.
Modullar. Avtonom kompilyatsiyalanuvchi dasturiy birlik modul deyiladi.
«Modul» atamasi an’anaviy ravishda ikki ma’noda qo‘llaniladi. Dastlab, dasturlar
o‘lchami nisbatan katta bo'lmagan va barcha tagdasturlar alohida
kompilyatsiyalangan paytda kichik dastur, ya’ni murojaat nom bo‘yicha
bajariladigan dastur fragmentlari bog‘liqligining davomiyligi modul deb
tushuniladi. Vaqt o‘tib, dasturlar o‘lchami ancha ortdi va resurslar: konstantlar,
o‘zgaruvchilar, namunalar, sinflar va tagdasturlar bayonlari kutubxonasini yaratish
imkoniyati paydo bo‘lgach, «modul» atamasi dasturiy resurslarning avtonom
kompilyatsiyalanuvchi majmui ma’nosida ham qo‘llana boshlandi.
Modulli dasturlash - bu modullar deb ataladigan, tuzilishi va xatti-harakatlari
ma'lum qoidalarga bo'ysunadigan kichik mustaqil bloklar to'plami sifatida dasturni
tashkil etish.
Modulli dasturlashdan foydalanish dasturni sinab ko'rish va xatolarni
topishni osonlashtiradi. Uskunaga bog'liq bo'lgan kichik vazifalarni boshqa kichik
vazifalardan qat'iy ravishda ajratish mumkin, bu esa yaratilgan dasturlarning
ko'chmaligini yaxshilaydi.
Modul - bu dasturning alohida qismi sifatida tuzilgan mantiqiy bog'langan
fragmentlar ketma-ketligi. Ko'pgina tillarda (lekin shart emas) u manba kodi yoki
uning nomli uzluksiz qismi bilan alohida fayl sifatida chiqariladi..
Modulni qurishda kontseptsiya qo'llaniladi: "bitta modul - bitta
funktsiya". Shunday qilib, modul bitta mustaqil vazifani hal qiladigan dastur
elementidir. Ba ' zi tillar modullarni paketlash imkonini beradi .
Modullik printsipi dasturiy ta ' minotni loyihalash ( SW ) vazifasini soddalashtirish va
ishlab chiqish jarayonini ishlab chiqish guruhlari o ' rtasida taqsimlash vositasidir .
Bu modulli dasturlashning paydo bo ' lishiga olib kelgan yirik dasturiy ta ' minot
tizimlarini ishlab chiqish zarurati edi , bunda butun dastur ( aniqrog ' i , loyiha )
modullar deb ataladigan tarkibiy qismlarga bo ' lingan bo ' lib , ularning har biri

o ' zining boshqariladigan o ' lchamiga , aniq maqsadiga ega . tashqi muhit bilan
batafsil interfeys .
Dasturiy ta'minot modullarga bo'linganda , har biri uchun u amalga oshiradigan
funksionallik, shuningdek, boshqa modullar bilan bog'lanish ko'rsatiladi.
Modulli arxitekturadan foydalanish qulayligi :
 kodni yangilash imkoniyati - mantiqiy xatolarni optimallashtirish yoki yo'q
qilish uchun ma'lum vaqtdan keyin kerak ;
 manba kodiga qo'shimcha - modulning funksionalligini kengaytirish uchun
zarur;
 refaktoring - haddan tashqari murakkablikni bartaraf etish, ravshanlikni
oshirish, moslashuvchanlikni oshirish uchun kodni tahrirlash, o'zgartirish yoki
qayta ishlash, lekin uning xatti-harakatlarida o'zgarishlarsiz, bu har bir sinovdan
keyin qayta ishlash orqali tekshiriladi;
 modulni boshqa mantiq bilan almashtirish - tegishlilikni yo'qotganda,
o'lchovsizlik yoki ushbu modulni olib tashlash zarurati tug'ilganda.
Bularning barchasi loyiha kodining qolgan qismini o'zgartirmasdan sodir bo'ladi.
Modulli dasturlashning asosiy tushunchalari:
 har bir modulda bitta kirish va chiqish nuqtasi mavjud;
 modul hajmini iloji boricha minimallashtirish kerak;
 butun tizim modullardan qurilgan;
 har bir modul boshqa modullar qanday amalga oshirilishidan mustaqil.
Modullarning rolini ma'lumotlar tuzilmalari , funktsiyalar
kutubxonalari , sinflar , xizmatlar va ba'zi funktsiyalarni amalga oshiradigan
va unga interfeysni ta'minlaydigan boshqa dasturiy ta'minot birliklari o'ynashi
mumkin .
Dastur kodi ko'pincha bir nechta fayllarga bo'linadi, ularning har biri boshqalardan
alohida tuzilgan . Dastur kodining bunday modulligi faqat oz sonli manba

fayllariga kiritilgan o'zgarishlarni qayta kompilyatsiya qilish vaqtini sezilarli
darajada qisqartirishi mumkin, guruhni ishlab chiqishni osonlashtiradi, shuningdek,
tasodifiy mantiqiy xatolik ehtimolini kamaytiradi.
Bu, shuningdek, yakuniy dasturiy mahsulotning individual komponentlarini
(masalan, jar fayllari , so yoki DLL kutubxonalari) butun loyihani qayta qurishga
hojat qoldirmasdan almashtirish qobiliyatidir (masalan, allaqachon tugallangan
dastur uchun plaginlarni ishlab chiqish).
Modulli dasturlarni yozish usullaridan biri ob'ektga yo'naltirilgan
dasturlashdir . OOP, kapsülleme , polimorfizm va kech ulanish kabi xususiyatlar
orqali yuqori darajadagi modulyarlikni ta'minlaydi .
Modullarning modul tizimi . Modulli dasturlash ma ' lum bir tilning tafsilotlari bilan
bog ' liq emasligiga qaramay ( va hatto til tomonidan aniq qo ' llab - quvvatlanmagan
bo ' lsa ham , dasturchilar tomonidan etarli intizom bilan foydalanish mumkin ),
aksariyat tillar o ' zlarining modul tizimini kuchaytiradilar . modul tizimini bir tildan
ikkinchi tilga o ' tkazish imkonsiz bo ' lganidek , yuqori darajaga ko ' tarilishi mumkin .
2000 yilda Xavier Leroy modul tizimlarini modulli qilishni taklif qildi , ya ' ni o ' ziga
xos turdagi tizimga ega bo
'
lgan
tilning o ' ziga xos yadrosini tavsiflash orqali
parametrlangan . Misol tariqasida, u ML modul tilini (hozirda ma'lum bo'lgan eng
rivojlangan modullar tizimi sifatida) umumlashtirilgan amalga oshirishni va uni
an'anaviy ML tiliga va C tiliga o'rnatish misollarini ko'rsatdi .
Leroy amalga oshirishning o'zi ML modul tilidan foydalangan holda qurilgan ,
ya'ni tilning yadrosi haqidagi ma'lumotlar va uning turga muvofiqligini tekshirish
mexanizmining tavsifi bilan parametrlangan funktor sifatida . Bu shuni anglatadiki,
ma'lum bir til uchun kompilyator yozishda tilning yadrosini tavsiflash va uni
berilgan funktorga (kutubxona funktsiyasi sifatida) o'tkazish kifoya - natijada
ma'lum tilni tizim bilan kengaytirish uchun kompilyator bo'ladi. ML modullari .
Modul kontseptsiya tarixi . Kompilyatsiya birliklari sifatida modullar kontseptsiyasi
tarixi Fortran II va Kobolga , ya'ni 1950-yillarning oxiriga borib taqaladi. 1976
yilda modullik kontseptsiyasini ishlab chiqqan nashr paydo bo'ldi - Xerox
PARC da ishlab chiqilgan Mesa tili ( ingliz tili ) haqida . 1977 yilda olim Niklaus

Virt Xerox PARC ishlab chiqaruvchilari bilan suhbatda ushbu kontseptsiya bilan
batafsil tanishdi. Ushbu g'oyalar Wirth tomonidan 1977 yilda nashr
etilgan Modula-2 tilini yaratish uchun ishlatilgan.
Dasturlashda “modul” atamasi dasturlarni yaratishda modul tamoyillarining joriy
etilishi munosabati bilan ishlatila boshlandi. 1970-yillarda modul muayyan
qoidalarga muvofiq yozilgan protsedura yoki funksiya edi. Masalan: "modul oddiy,
yopiq (mustaqil), ko'rinadigan (50 dan 100 qatorgacha), faqat bitta vazifa
funktsiyasini amalga oshiradigan, bitta kirish va bitta chiqish nuqtasiga ega bo'lishi
kerak."
D. Parnas ( Devid Parnas ) 1972 yilda birinchi bo'lib dastur modulining asosiy
xususiyatlarini ko'proq yoki kamroq aniq shakllantirdi : "Bir modulni yozish uchun
boshqasining matni haqida etarli minimal bilim bo'lishi kerak." Shunday qilib,
ta'rifga ko'ra, modul ierarxiyaning eng quyi darajasi (amalga oshirish darajasi) va
eng yuqori darajadagi har qanday alohida protsedura (funktsiya) bo'lishi mumkin,
bunda faqat boshqa modul protseduralariga qo'ng'iroqlar amalga oshiriladi.
Shunday qilib, Parnas birinchi bo'lib dasturlashda ma'lumotlarni yashirish
tushunchasini ilgari surdi . Biroq, 70-yillarning tillarida mavjud bo'lgan yagona
sintaktik konstruktsiyalar, masalan, protsedura va funktsiya global
o'zgaruvchilarning keng qo'llanilishi tufayli ishonchli ma'lumotlarni yashirishni
ta'minlay olmadi.
Bu muammoni faqat global o'zgaruvchilar ta'sir qilmaydigan yangi sintaktik
konstruktsiyani ishlab chiqish orqali hal qilish mumkin edi. Bunday dizayn
yaratilgan va modul deb nomlangan. Dastlab, murakkab dasturiy ta'minot
tizimlarini amalga oshirishda moduldan protseduralar va funktsiyalar bilan bir
qatorda ma'lum bir kichik vazifani amalga oshirish tafsilotlarini birlashtiruvchi va
ishonchli tarzda yashiradigan qurilish sifatida foydalanish kerak deb taxmin
qilingan.
Shunday qilib, kompleksdagi modullar soni mustaqil kichik vazifalarga o'rnatilgan
topshiriqning parchalanishi bilan aniqlanishi kerak. Haddan tashqari holatda,
moduldan faqat bitta protsedurani qo'shish uchun foydalanish mumkin, agar u

amalga oshiradigan mahalliy harakat har qanday o'zgarishlar ostida dasturning
boshqa qismlari ta'siridan mustaqil bo'lishi kafolatlangan bo'lsa.
Birinchi marta modulning ixtisoslashtirilgan sintaktik konstruktsiyasi 1975 yilda
N.Virt tomonidan taklif qilingan va uning yangi tili Modulaga kiritilgan. Modul
mexanizmi joriy etilganda tilning xossalari qanchalik kuchli o‘zgarishini
N.Virtning keyingi Modula-2 tili haqida aytgan quyidagi fikri tasdiqlaydi:
“Modullar Modula-2 ni ajratib turuvchi eng muhim xususiyatdir. o'zidan oldingi
Paskal tilidan olingan til."
Dasturlash tillarida amalga oshirish. Modullar kontseptsiyasini rasmiy ravishda
qo'llab-quvvatlaydigan tillar: IBM
S/360 Assembler , Cobol , RPG , PL/1 , Ada , D , F (inglizcha) , Fortran , Haskell
, Blitz BASIC , OCaml , Paskal , ML , Modula-2 , Oberon , Komponent
Paskal , Zonnon , Erlang , Perl , Python va Ruby . . IBM tizimi ILE muhitida
dasturlashtirilganda RPG , Cobol va CL tillaridagi "modullardan" foydalangan.
Modulli dasturlash dasturlash tilining sintaksisi modullarning aniq nomlanishini
qo‘llab-quvvatlamasa ham amalga oshirilishi mumkin.
Dasturiy ta'minot vositalari bog'lovchi dastur bilan tuzilgan guruhlarning qismlari -
kutubxona komponentlari sifatida taqdim etilgan manba kodining modullarini
yaratishi mumkin .
Standart Paskalda dastur qismlarini bajarishdan oldin ularni keyingi yig'ish
bilan alohida kompilyatsiya qilish mexanizmlari mavjud emas. Tijoriy Paskal
kompilyatorlarini ishlab chiquvchilar tilga uning modulligini oshiradigan
vositalarni kiritishni xohlashlari juda tushunarli.
Paskal tilidagi modul o'z-o'zidan tuzilgan dastur birligi bo'lib, u e'lon bo'limining
turli komponentlarini (turlar, doimiylar, o'zgaruvchilar, protseduralar va
funktsiyalar) va, ehtimol, boshlash qismining ba'zi bajariladigan operatorlarini o'z
ichiga oladi.
O'zining tashkil etilishi va dasturda qo'llanish xarakteriga ko'ra Paskal
modullari Ada dasturlash tilining paketli modullariga (PACKAGE) yaqin. Ularda,
shuningdek, Ada paketlarida ba'zi "ko'rinadigan" interfeys qismi aniq ajratilgan

bo'lib, unda global tiplar, konstantalar, o'zgaruvchilarning tavsiflari jamlangan,
shuningdek, protseduralar va funktsiyalarning nomlari berilgan. Interfeys
qismidagi ob'ektlarning ko'rinishi ularni boshqa modullar va asosiy dastur uchun
mavjud qiladi. Protseduralar va funksiyalar tanasi modulning foydalanuvchidan
yashirilishi mumkin bo'lgan bajariladigan qismida joylashgan.
Modullar ilovalar kutubxonalarini ishlab chiqish uchun ajoyib vosita va modulli
dasturlash uchun kuchli vositadir. Modullarning muhim xususiyati shundaki,
kompilyator o'z dastur kodini alohida xotira segmentiga joylashtiradi. Segment
uzunligi 64 KB dan oshmasligi kerak, lekin bir vaqtning o'zida ishlatiladigan
modullar soni faqat mavjud xotira bilan cheklangan, bu sizga katta dasturlarni
yaratishga imkon beradi.
Modul tushunchasi . Modul - bu boshqa dasturlarda foydalanish uchun
mo'ljallangan, manba kodi bilan alohida fayl sifatida yaratilgan, funktsional
ravishda tugallangan dastur fragmenti. Modullar murakkab vazifalarni kichikroq
qismlarga ajratish imkonini beradi.
Modul ko'p qiymatli tushunchadir. Quyidagi ta'riflar mumkin:
1) boshqa modullarni ulashi va boshqa modullar tomonidan ishlatilishi
mumkin bo'lgan protseduralar kutubxonasi;
2) diskdagi fayl;
3) kompilyatsiya birligi;
4) ishlab chiqish birligi.
Modullarga nisbatan kengaytiriladigan dasturlashning asosiy
talablari: yaratilgan va tuzatilgan modul endi o'zgarmaydi.
Modulli dasturlash. Modulli dasturlash - bu dasturni tuzilishi va xatti-
harakati ma'lum qoidalarga bo'ysunadigan kichik mustaqil bloklar (modullar)
to'plami sifatida tashkil etishdir.
Modulli dasturlashning asosiy tushunchalari:
-har bir modul bitta kirish va chiqish nuqtasiga ega;
- modulning o'lchamini iloji bo'lsa, minimallashtirish kerak;
- butun tizim modullardan qurilgan;

- Har bir modul boshqa modullar qanday amalga oshirilishidan mustaqil.
Modulli dasturlashning asosiy tamoyili “bo‘l va zabt et”.
Modulli dasturlashdan foydalanish dasturni sinab ko'rish va xatolarni
topishni osonlashtiradi. Uskunaga bog'liq bo'lgan kichik vazifalarni boshqa
kichik vazifalardan qat'iy ravishda ajratish mumkin, bu esa yaratilgan
dasturlarning ko'chmaligini yaxshilaydi.
Dasturlashda “modul” atamasi dasturlarni yaratishda modul
tamoyillarining joriy etilishi munosabati bilan ishlatila boshlandi. 70-yillarda
modul deganda ma'lum qoidalarga muvofiq yozilgan har qanday protsedura
yoki funksiya tushunilgan. Masalan: "Modul oddiy, yopiq (mustaqil),
ko'rinadigan (50 dan 100 qatorgacha), faqat bitta vazifa funktsiyasini amalga
oshiradigan, bitta kirish va bitta chiqish nuqtasiga ega bo'lishi kerak."
Parnas birinchi bo'lib dastur modulining asosiy xususiyatlarini ko'proq
yoki kamroq aniq shakllantirdi: "Bir modulni yozish uchun
boshqasining matni haqida minimal bilim etarli bo'lishi kerak." Shunday
qilib, Parnas dasturlashda birinchi bo'lib axborotni yashirish tushunchasini
ilgari surdi. Biroq, 1970-yillarning tillarida mavjud bo'lgan yagona sintaktik
konstruktsiyalar, masalan, protsedura va funktsiya, ishonchli ma'lumotlarni
yashirishni ta'minlay olmadi, chunki ular global o'zgaruvchilar ta'siriga
duchor bo'lib, ularning xatti-harakatlari murakkab dasturlarda bo'lishi
mumkin. bashorat qilish qiyin. Bu muammoni faqat global o'zgaruvchilar
ta'sir qilmaydigan yangi sintaktik konstruktsiyani ishlab chiqish orqali hal
qilish mumkin edi. Bunday dizayn yaratilgan va modul deb nomlangan.
Kompleksdagi modullar soni mustaqil kichik vazifalarga o'rnatilgan
topshiriqning parchalanishi bilan aniqlanishi kerak. Haddan tashqari holatda,
moduldan faqat bitta protsedurani qo'shish uchun foydalanish mumkin, agar u
amalga oshiradigan mahalliy harakat har qanday o'zgarishlar ostida
dasturning boshqa qismlari ta'siridan mustaqil bo'lishi kafolatlangan bo'lsa.
Birinchi marta modulning ixtisoslashtirilgan sintaktik konstruktsiyasi
1975 yilda N.Virt tomonidan taklif qilingan va uning yangi tili Modulaga

kiritilgan. Modullar mexanizmi joriy etilganda tilning xossalari qanchalik
kuchli o‘zgarishini N.Virtning keyingi Modula-2 tili haqida aytgan quyidagi
fikri tasdiqlaydi: “Modullar Modula-2 tilini ajratib turuvchi eng muhim
xususiyatdir. O'zidan oldingi Paskal tilidan 2 ta til."
O'zining tashkil etilishi va dasturda qo'llanish xarakteriga ko'ra Paskal
modullari Ada dasturlash tilining paketli modullariga (PACKAGE)
yaqin. Ularda, shuningdek, Ada paketlarida ba'zi "ko'rinadigan" interfeys
qismi aniq ajratilgan bo'lib, ularda global tiplar, konstantalar,
o'zgaruvchilarning tavsiflari jamlangan, shuningdek, protseduralar va
funktsiyalarning nomlari berilgan. Interfeys qismidagi ob'ektlarning ko'rinishi
ularni boshqa modullar va asosiy dastur uchun mavjud qiladi. Protseduralar
va funksiyalar tanasi modulning foydalanuvchidan yashirilishi mumkin
bo'lgan bajariladigan qismida joylashgan.
Delphi dastur modulining umumiy tuzilishi:
Modul sarlavhasi birligi<modul nomi>;
Kompilyator direktivalari {$<direktivalar>}
interfeys qismi
Modullarni ulashda<name>, ..., <name> ishlatiladi;
Konstantalar const... ;
Ma'lumotlar turlari turi... ;
o'zgaruvchilar var... ;
Protsedura sarlavhalari protsedurasi<nom> (<parametrlar>);
Funksiya sarlavhalari funksiyasi<nom> (<parametrlar>): <turi>;
Amalga oshirish qismi

Modullarni ulashda<name>, ..., <name> ishlatiladi;
Konstantalar const... ;
Ma'lumotlar turlari turi... ;
o'zgaruvchilar var... ;
Protseduralarni amalga oshirish<nom>; boshlash... tugash;
Funktsiyani amalga oshirish funktsiyasi<nom>; boshlash... tugash;
Initializatsiya kodini ishga tushirish<statements>
yakunlash<statements> tugatish kodi
oxiri .
Modul nomi birlik so'zidan keyin yoziladi. U modulning manba kodini o'z
ichiga olgan fayl nomiga mos kelishi kerak. Modul sarlavhasi fayl diskda
saqlanganida avtomatik ravishda yaratiladi, shuning uchun uni qo'lda
o'zgartirmaslik kerak. Modulga boshqa nom berish uchun uni diskda boshqa
nom ostida saqlash kifoya.
Interfeys - asosiy dastur va boshqa modullarda foydalanish uchun mavjud
bo'lgan global ma'lumotlar, protseduralar va funktsiyalar.
Amalga oshirish - global protseduralar va funktsiyalarning dastur kodi va
asosiy dastur va boshqa modullarda mavjud bo'lmagan mahalliy ma'lumotlar,
protseduralar va funktsiyalarni tavsiflaydi.
Boshlash bloki ixtiyoriy. U operatorlardan iborat va asosiy dastur
boshlanishidan oldin avtomatik ravishda bajariladi. Dasturga ulangan
modullarni ishga tushirish bloklari foydalanish bo'limida aytib o'tilgan
tartibda bajariladi.
Yakuniylashtirish bloki ham ixtiyoriydir. U bayonotlardan iborat bo'lib,
asosiy dastur tugagandan so'ng darhol avtomatik ravishda bajariladi. Dasturga

ulangan modullarning tugallanish bloklari foydalanish bo'limida modullarni
ulashning teskari tartibida bajariladi.
Barcha standart Delphi modullarini ikki guruhga bo'lish mumkin: tizim
modullari va vizual komponent modullari.
Tizim modullari orasida System , SysUtils , ShareMem , Math . Ular
dasturlarda, konstantalarda, o'zgaruvchilarda, protseduralarda va
funktsiyalarda eng ko'p ishlatiladigan ma'lumotlar turlarini o'z ichiga
oladi. Tizim moduli Delphi muhitining yuragi; undagi kichik dasturlar
tizimning barcha boshqa modullarining ishlashini ta'minlaydi. Tizim moduli
avtomatik ravishda har bir dasturga kiritiladi va uses bayonotida ko'rsatilishi
shart emas.
Vizual komponent modullari ( VCL - Visual Component Library) to'liq
xususiyatli GUI ilovalarini vizual ishlab chiqish uchun ishlatiladi. Ushbu
modullar yuqori darajadagi ob'ektga yo'naltirilgan kutubxona bo'lib,
foydalanuvchi interfeysining barcha turlarini o'z ichiga oladi: tugmalar,
teglar, menyular, panellar va boshqalar. + ma'lumotlar bazalariga kirish
vositalari. Komponentlarni formaga joylashtirishda ushbu modullar avtomatik
ravishda ulanadi.
Dasturchiga assembler tilida yoki C tilida yozilgan alohida kompilyatsiya
qilingan protseduralar va funksiyalarni dastur yoki modulga bog'lash
imkoniyati beriladi.Buning uchun $LINK kompilyator direktivasi
va tashqi zahira so'zidan foydalaning . {$LINK <filename>} direktivasi
bog'lanishi kerak bo'lgan obyekt modulini belgilaydi va tashqi kompilyatorga
quyi dastur tashqi ekanligini bildiradi.
Faraz qilaylik, Min va Max funksiyalari assemblerda yozilgan va
kompilyatsiya qilingan, ularning obyekt kodi MINMAX.OBJ faylida. Min va
Max funksiyalarini Delphi dasturiga ulash quyidagicha ko‘rinadi:
funktsiya Min(X, Y: Integer): Integer; tashqi;
funksiya Max(X, Y: Integer): Integer; tashqi;

{$LINKMINMAX.OBJ}
Modullarda tashqi tartiblar amalga oshirish bo'limiga kiritilgan.
Turbo Pascal tizimida juda ko‘p maxsus tayyor protsedura va funksiyalar
mavjudki, ularning har qaysisi o‘z vazifasiga ega bo‘lib. unga biblioteka
modullari deyiladi. Har bir biblioteka funksiya va protseduralardan tashkil
topgan bo‘lib. ma’lum bir turdagi masalani yechishga moljallangan. Modul deb
protsedura va funksiyaning alohida kompilyatsiya qilinib, maxsus .tpu
kengaytmali fayl shaklida ifodalangan dasturiga aytiladi. Moduldan ixtiyoriy
dastur ichida foydalanish mumkin. Moduldan foydalanish, ya’ni, uni
aktivlashtirish uchun dasturning bosh qismiga quyidagilarni keltirish zarur:
Uses <Modul 1 nomi, modul 2 nomi, …….., modul n nomi>;
Misol:
Program SS;
Uses Crt,Graph;
Turbo Pascal tizimida har bir foydalanuvchi o‘z modulini yaratishi uchun
yaratiladigan modul tuzilmasini quyidagicha tashkil qilishi zarur.
Unit <modul nomi>;
Interface
………………
{Interfeys qism— ochiq (yozuvlar) qismi}
Implementation
…………………
{Yopiq (yozuvlar) qismi}
Begin
…………………..
{Modulning asosiy qismi}
End.
Bu yerda
Unit — modulning sarlavhasi;

$Interface — modulning interfeysi, ya’ni, dastur va boshqa modullar uchun ochiq (ko‘rinarli) qismining boshlanishinibildiradi. Bu qismda o‘zgarmaslar. kattaliklar tiplari, protsedura va funksiyalar aniqlanib ko‘rsatilgan boladi. lekin ulaming butun ko‘rinishi keyingi yopiq qismda beriladi. Implementation — modulning dastur va modullar uchun yopiq, ya’ni ko‘rinmaydigan qismining boshlanishini bildiradi. Bu yerda interfeys qismida aniqlangan protsedura va funksiyalar yana bir marta ko‘ rsatilishi shart (ularning sarlavhalari bir xil bolishi kerak). Initsializatsiya qismi Begin yozuvidan keyin boshlanadi, agar bu qism mavjud bolmasa Begin ham bolmaydi. Bu qismda boshqaruvni asosiy programmaga o‘tkazishga qadar bajarilishi kerak bolgan operatorlar ro‘yxati joylashadi. Misol tariqasida ikki sonning eng katta va eng kichigini topish modulini yaratish dasturini qaraymiz. Quyidagi dastur Min(x,y) va Max(x,y) funksiyalarini o‘z ichiga olgan. Unit Study; Interface {Interfeys qism} Function Min(x,y:Integer):Integer; Function Max(x,y: Integer): Integer; Implementation {Yopiq qism} Function Min(x,y: Integer): Integer; Begin If x < = \ Then Min:=x Else Min:=y; End; Function Max(x,y: Integer): Integer; Begin If x > = \ Then M ax:=x Else Max:=y; End; {Initsializatsiya qismi mavjud emas} End.$

Bu modul kompilatsiya qilinib Study.tpu fayl nomiga ega bolishi kerak.
Undan dasturda foydalanish uchun dastur bosh qismida Uses Study qatorini yozish
kerak bo‘ladi.
Turbo Pascal tizimida quyidagi biblioteka modullari mavjud:
System — standart protsedura va funksiyalami o‘z ichiga olgan bo‘lib. bu
modul avtomatik ravishda aktivlashtirilgan bo‘ladi.
Dos — Ms Dos operatsion tizim imkoniyatlaridan foyda-lanuvchi protsedura
va funksiyalarni o‘z ichiga olgan.
Crt — monitor ekrani va klaviatura bilan ishlash imkoniyatini yaratuvchi
protseduralar to‘plamini o‘z ichiga olgan.
Graph — har xil m onitor videoadapterlarini qollagan holda kompyuter
grafik imkoniyatlaridan foydalanuvchi ko‘plab protseduralar to‘plamini o‘z ichiga
oladi.
Printer — printer bilan ishlovchi kichik modul.

Xulosa qilib aytadigan bo’lsak biz Obyektga yo’naltirilgan dasturlash
mavzusini o’rganish davomida muhim eng asosiy ma’lumotlarga ega
bo’ldik.Obyektga yo’naltirilgan dasturlashning tarixiga nazar soladigan bo’lsak
1970 yillar oxirida ko plab loyihalar S strukturaviy dasturlash tili yordamida qaytaʻ
ishlash uchun oson bo lgan eng yuqori hajmga erishgan. Endi bularga yangicha
ʻ
munosabat talab qilina boshlandi va ushbu muammoni hal etish uchun dastur
tuzuvchiga katta hajmdagi dasturlar bilan ishlash imkonini beruvchi ob ektga
ʼ
yo naltirilgan dasturlash (OYD) yaratildi. Hamonki, o sha vaqtda S eng ommabop
ʻ ʻ
til bo lishiga qaramasdan OYD ni qo llab-quvvatlamadi, uning ob ektga
ʻ ʻ ʼ
yo naltirilgan (keyinchalik C++ deb atalgan) versiyasini yaratish zarurati tug ildi.
ʻ ʻ
Bu versiya o sha Bell Laboratories kompaniyasining xodimi Brian Straustrup
ʻ
tomonidan 1979 yil boshida ishlab chiqilgan. Dastlab yangi til „C sinflar bilan“
degan nom oldi, lekin 1983 yilda C++ deb qayta nomlangan. U o zida C tilini to la
ʻ ʻ
qamrab oladi (ya ni, C C++ uchun poydevor bo lib xizmat qiladi) va ob ektga
ʼ ʻ ʼ
yo naltirilgan dasturlashni qo llab-quvvatlash uchun mo ljallangan yangi
ʻ ʻ ʻ
imkoniyatlarni namoyon qiladi. Aslida C++ C tilining ob ektga yo naltirilgan
ʼ ʻ
versiyasi hisoblanadi shuning uchun C ni biluvchi dastur tuzuvchi uchun C++ da
dasturlashga o tishda yangi tilni emas, balki faqatgina OYD ning yangi
ʻ
konsepsiyasini o rganish kifoya qiladi. C++ tili uzoq vaqt mobaynida sifatga etibor
ʻ
bermay, faqat miqdor oshirish, hajmni kengaytirish jihatidan rivojlandi va soya
ostida qolib ketdi. 1990 yillar boshida u ommaviy ravishda qo llanila boshlandi va
ʻ
katta yutuqlarga erishdi, o n yillikning oxirida esa dasturiy ta minotni qayta
ʻ ʼ
ishlashda eng keng foydalaniladigan va bugungi kunda ham peshqadamlik
qilayotgan tilga aylandi. Shuni anglash muhimki, C++ ni ishlab chiqilishi yangi
dasturlash tilini yaratishga intilish hisoblanmaydi, balki faqatgina etarli darajada
muvaffaqiyatli tilni takomillashtirayapti va to ldirayapti. Bunday qarash, hozirda
ʻ
ham kompyuter tillarini rivojlantirishning yangi yo nalishlarida qo llanilayapti.
ʻ ʻ

Foydalanilgan adabiyotlar va saytlar.
1.Obyektga mo’ljallangan dasturlash (SH.A.Nazirov, R.V.Qobulov)
2.Dasturlash texnologiyasi (SH.A.Nazirov, G.S.Ivanova, S.M.Gaynazarov)
3. https://telegra.ph/Obyektga-mojalangan-dasturlash-tarixi-08-23
4. https://codelabs.rocks/blog/detailed-guide-for-modular-programming-
concept
5. https://www.geeksforgeeks.org/modular-approach-in-programming

Multimodulli programmalar yaratish usullari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish

Информация о документе

Продавец

Multimodulli programmalar yaratish usullari

Похожие документы