Mumtoz adabiyot vakillaridan a.navoiy ijodi va hikmatlarini boshlang‘ich sinflarda o‘tish
![barobardir”,- degan edi.[12,64] Navoiyni boshqa xalqlarga tanitmoq uchun emas,
o‘zimiz yaxshi bilishimiz uchun ko‘proq tashvishlanishimiz zarurga o‘xshaydi.
Ochig‘ini aytganda, biz hali Navoiy ijodiyotini kerakli va arziydigan darajada o‘qib-
o‘rganganimiz yo‘q. Navoiyni puxta bilish uchun juda jiddiy va puxta tayyorgarlik
ko‘rishimiz kerak. Alisher Navoiy hamma narsani erkinlik va vobastalikda talqin
qilgan, inson qismati bilan bog‘liq, har qanday haqiqatning istiqbolini tafakkur
hurligida ekanligini ko‘rgan. Demak, tuyg‘uda, ruhda, ko‘ngil va tafakkurda
erkinlikni qaror toptirmay turib, Navoiy asarlarining asl ma’no-mohiyatini chaqishga
urinish foydasiz. Navoiy asarlarining g‘oyalarini targ‘ib qilishdan oldin, ularning
ma’no-mohiyatini to‘g‘ri anglab olish lozim. Navoiyni bilish boshqa, uni anglash
boshqa. Navoiyni anglaydiganlar ko‘payaversagina navoiyshunoslikda juda katta
o‘zgarishlar yuz beradi. Har qanday mamlakatning taraqqiyoti faqat uning moddiy
boyliklari bilan emas, balki yoshlarning ma’naviy-axloqiy fazilatlari, intellektual
qobiliyatlariga ham bog‘liq. Davlatimizning ilk rahbari I.A.Karimov 2008 yilni
mamlakatimizda “Yoshlar yili” deb e’lon qildi. Yurtboshimiz ta’kidlaganidek,
yoshlar respublikamiz aholisining oltmish foizdan ko‘prog‘ini tashkil qiladi. Erkin
fuqarolik jamiyatimizning asosi ko‘p jihatdan ana shu yoshlarimizning ma’naviy-
axloqiy tarbiyasiga bog‘liq. Yoshlarimizda ma’naviy-axloqiy sifatlarni
shakllantirishda ma’naviy birligimizning timsoli bo‘lgan, buyuk mutafakkir Alisher
Navoiyning merosi muhim ahamiyat kasb etadi. Birinchi Prezidentimiz
I.A.Karimovning bevosita sa’yi harakatlari bilan Alisher Navoiy merosini o‘rganish,
asarlaridagi g‘oyalarni xalqqa yetkazish davlat siyosati darajasig a ko‘tarrgan edilar.
Vashington universiteti professori, mashhur turkiyshunos olim E.Sirtoutas xonim -
dunyoning hech bir mamlakatida o‘z shoirlariga O‘zbekistondagidek hurmat va
ehtirom ko‘rsatilmaydi. Hattoki, Buyuk Britaniyada ham Shekspir O‘zbekistonda
Alisher Navoiy e’tibor qozongandek shuhrat topgan emas. 1991 yilda O‘zbekistonda
hazrat Navoiyning 550 yillik to‘yi keng nishonlandi. Aynan shu yili O‘zbekiston
uzoq kutilgan mustaqillikni qo‘lga kiritdi. Navoiy mustaqil davlatning ramzi bo‘ldi.
Buyuk Temur bilan bir qatorda Navoiy O‘zbekistonning mustaqillik sari
intilishlarining ma’naviy ifodachisi hisoblanadi, - degan edi.
4](https://docx.uz/documents/5fa6f185-9b67-4aed-8108-2bfe9a49bfc5/page_4.png?v=1)
![Kaliforniya universiteti professori, G‘arbning ko‘zga ko‘ringan navoiyshunos
olimlaridan biri A.Badrogligeti fikricha - Navoiyni qancha ko‘p o‘qigan kishi
ma’naviy jihatdan shunchalik boyib, kamolotga erishib boradi. Sayyoramizda tog‘lar
orasida eng baland cho‘qqi Everest bo‘lsa, shoirlar ichra eng yuksagi hazrat
Navoiydir - deb ta’kidlagan. Mumtoz adabiyotimizning bilimdoni Ibrohim Haqqul -
yoshlarimiz Navoiyni qanalik chuqur va puxta bilsa, ma’rifat, ezgulik, komillik
sirlarini o‘shancha kengroq egallaydi. Navoiyning so‘zlari diliga o‘rnashgan odam,
o‘zi istasin-istamasin odamiylik sharafi va kuch-quvvatini idrok etadi. Navoiy
saboqlariga amal qilgan kishi o‘z-o‘zidan xalq dardu tashvishlarini yengillatishga bel
bog‘laydi, fikrni-fikrsizlikka, ilm-ma’rifatni - nodonlik va jaholatga qarshi qurol
o‘rnida ishlatadi. Navoiyni yetarli darajada bilish - odamiylik, diyonat va iymon -
e’tiqodning kuchiga ishonch demak. Ko‘nglida shu ishonch g‘olib bo‘lgan odamlar
soni jamiyatimizda qancha ko‘paysa, insoniy muammolar har qalay kamayib boradi,
- deb aytgan edi [12,24]. Demak, bugungi kunda Navoiyning ma’naviy olamini
o‘rganishga ehtiyoj sezilayapti. maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalar ma’naviyatini
shakllantirishda Navoiy merosidan foydalanishni davr talab qilayapti. Shu bois
Alisher Navoiyning ijodiga yana bir bor nazar solishni joiz deb topdik.
Yosh avlod faqat Navoiy asarlaridan emas, umuman mumtoz adabiyotimiz
chashmalaridan bebahra qolayotganligi juda tashvishlanarli. Ahvol shu tarzda davom
etaversa, yaqin besh-o‘n yilda o‘tmish adabiyotimizga mutlaqo ehtiyoj sezmaydigan,
go‘zallik tuyg‘usidan mahrum, moddiy dunyo g‘am-tashvishidan boshqasini tan
olmaydigan yoshlarning butun bir avlodi vujudga kelishi hyech gap emas. Eng
yomoni, bunday o‘spirinlar mustaqil fikr, adabiyot, san’at, ma’naviyat,
ma’rifatninginson taqdiridagi qimmati, yashashdan asosiy maqsad nima ekanligi
to‘g‘risida bosh qotirib o‘tirishni ortiqcha tashvish deb biladi. Shu bois mumtoz
adabiyot vakillarini boshlang‘ich sinflarda o‘rganish ahamiyatlidir.
Muammoning o‘rganilganlik darajasi: Navoiyning ta’lim to‘g‘risidagi fikrlari
I.Husanxo‘jayevning tadqiqot ishlarida ochib berilgan. U o‘zining “Alisher Navoiy
ta’lim-tarbiya haqida”gi o‘llanmasida bu muammoni atroflicha tahlil etdi. Professor
A.Zunnunov o‘zining qator asarlarida Alisher Navoiyning “Xamsa” va boshqa
asarlarini pedagogik talqin qilib, oliy pedagogik ta’lim va umumta’lim tizimida shoir
5](https://docx.uz/documents/5fa6f185-9b67-4aed-8108-2bfe9a49bfc5/page_5.png?v=1)
![II BOB. ALISHER NAVOIY MEROSINI BOSHLANG‘ICH
SINFLARDAO‘TISHNING USUL VA METODLARI
2.1. Dars jarayonida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini mumtoz adabiyotga olib
kirishning o‘ziga xos xususiyatlari.
Sharq mutafakkirlari o‘z asarlarida bilish hamda inson aqliy tafakkuri
masalalariga alohida o‘rin bergan. Xususan, Abu Nasr Forbiy inson tomonidan
borliqni anglanishi, tabiat sirlarini anglashida ilm-fanning rolini hal qiluvchi omil
sifatida baholaydi. Allomaning fikricha, inson tanasi, miyasi, sezgi organlari u
tug‘ilganda mavjud bo‘lgan bo‘lsa, aqliy bilimi, ma’naviyati, ruhiyati, intellektual va
axloqiy sifatlari, xarakteri, dini, urf-odatlari, ma’lumoti tashqi olam, ijtimoiy muhit
ta’sirida, odamlar bilan tashkil etayotgan munosabatlari jarayonida shakllanadi.
Abu Nasr Forobiyning e’tiroficha, inson aqli, fikri uning ruhiy jihatdan
yuksalishining mahsulidir. Inson bilimlarni o‘zlashtirar ekan, borliqda tirik
mavjudotning yaratilish tarixigacha bo‘lgan ma’lumotlarni o‘zlashtira oladi, ularni
yaratadi, ilmiy jihatdan asoslaydi.
Allomaning mazkur fikrlarini davom ettirgan holda Abu Rayhon Beruniy
quyidagilarni ilgari suradi: «Inson narsa va hodisalarning faqat tashqi sifati hamda
xususiyatlari haqida bilim olmay, balki tafakkuri, aqli tufayli narsa va hodisalarni
taqqoslaydi, bir-biri-bilan solishtirib ko‘radi, o‘z bilimlarining chinligini aniqlaydi».
Mutafakkir, shuningdek, odamlar tomonidan bilimlarni o‘zlashtirilib borishi yangi
bilimlarning yaratilishiga olib kelishini aytadi: «Ilmlar ko‘pdir. Ular zamoni iqbolli
bo‘lib, turli fikr va xotiralar ularga qo‘shilib borsa, ko‘payadi. Odamlarning ilmlarga
rag‘bat qilishi, ilmlarni va ilm ahllarini hurmatlashi o‘sha iqbolning belgisidir.
(Ayniqsa) hukmron kishilarning ilm ahlini hurmat qilishi turli ilmlarning
ko‘payishiga sabab bo‘ladi»[16,136]
Abu Ali ibn Sino o‘z asarlarida bilim tushunchasiga sharh berish bilan birga
bilimning chuqur o‘zlashtirilishi donishmandlik ekanligini alohida qayd etadi: «Ilm
narsalarning inson aqli yordami bilan o‘rganilishidir. Bilim deb esa, narsalarni idrok
qilishga aytiladi. Bu shundayki, inson aqli uni xato va yo‘ldan toymasdan turib unga
20](https://docx.uz/documents/5fa6f185-9b67-4aed-8108-2bfe9a49bfc5/page_20.png?v=1)
![erishishi kerak bo‘ladigan narsadir. Bordiyu, bu dalillar ochiq-oydin bo‘lsayu,
isbotlar chinakamiga bo‘lsa, u holda bunga hikmat – donishmanlik deyildi».
Ibn sinoning aql va aqliy tarbiyaning tabiiy va psixologik asoslarini
aniqlashga xarakat qiladi. Uning fikricha, xayot, xayotiy quvvat uch shaklda:
o‘simlik, xayvonot va inson shaklida namoyon bo‘ladi [16,137].
Ibn Sino bolaning ilm-fan yoki xunar egallashga intilishida o‘qituvchining
unga bilim, xunar o‘rgatishi zarurligini uqtiradi.
Ilm fanga intilish insonning eng oliy ma’naviy yuksaklikka ko‘taradi, jamiyat
ravnaqining asosiy omili bo‘lib xizmat qiladi
Tarq qil bor narsani, jon barchidin a’lodurur,
Jon kamoli ilmdandir, ilmdandir so‘lu sog‘.
Jon agar bir shisha bo‘lsa, ilm sham chirog‘.
Xikmati insonin bilgil uch chiroqda misli yog‘.
Ul agar ravshan yonar, sen ham salomat ham tirik.
Ul chiroq so‘nsa, sening ham o‘lganingmasmu shu chog‘.
Uning fikricha, ta’lim-tarbiya, avvalo, aqliy tarbiyani, yoshlarga ilm-fan
o‘rgatishni, jismoniy tarbiyani (bunga tibbiyot ilmi hizmat qiladi), axloqiy tarbiyani,
nafosat tarbiyasini hamda yoshlarni ma’lum hunarga o‘rgatish masalalarini o‘z ichiga
oladi. Axloqiy tarbiya inson uchun nixoyatda muhim ahamiyatga ega. Bolaning
axloqiy tarbiyasi yoshlikdan, bolalikdan boshlanishi kerak.
Yusuf Xos Hojibning «Qutadg‘u bilig» («Saodatga boshlovchi bilim») asari
ta’bir joiz bo‘lsa, bilimning mohiyati, uning ijtimoiy hayotdagi ahamiyati, inson
kamolotini ta’minlashdagi roli, yozuvliklarni bartaraf etuvchi vosita ekanligi
to‘g‘risidagi qomus sanaladi. Allomaning fikricha, bilimli bo‘lish ezgu ishlar
tantanasini ta’minlovchi garov bo‘lib, uning yordamida hatto osmon sari yo‘l
ochiladi:
Hamma ezguliklar bilim nafi tufaylidur,
Bilim tufayli, go‘yo ko‘kka yo‘l topiladi.
Ushbu fikrlarni ifoda etganda alloma naqadar haq edi. Zero, oradan to‘qqiz-
o‘n asr vaqt o‘tgach, inson nafaqat osmonga ucha oldi, balki koinotni ham zabt
etishga muvaffaq bo‘ldi.
21](https://docx.uz/documents/5fa6f185-9b67-4aed-8108-2bfe9a49bfc5/page_21.png?v=1)
![Bahovuddin Naqshbandiy tariqatida avliyolik kuch-quvvatini ezgulikka, ilm-
ma’rifatni rivojlantirishga yo‘naltirish yetakchi o‘rin tutadi. Binobarin, ilm-ma’rifat
zulm va bid’atdan forig‘ bo‘lish yo‘lidir. Alloma tomonidan ilgari surilgan «Xilvat
dar anjuman», «Safar dar vatan» g‘oyalari mavjud bilimlarni suhbat hamda amaliyot
yordamida o‘zlashtirish maqsadga muvofiqligiga ishoradir. Zero, bahs-
munozaralarda, doimiy izlanishlarda hosil bo‘lgan ilm puxta va mustahkam bo‘ladi.
“Mirzo Ulug‘bekning umumbashariy qadriyatlarga qo‘shgan hissasi beqiyos
bo‘lib, u bugungi kunda ham hayotimizda ulkan ahamiyat kasb etmoqda va
O‘zbekistonning xalqaro obro‘sini oshirish yo‘lida katta xizmat qilmoqda. Buyuk
ajdodimiz Ulug‘bek nomi berilgan ma’naviyat maskanlari, mahallalar, ko‘chalar va
shaharlar juda ko‘p. Yurtimizda dunyoga kelib ko‘z ochayotgan har o‘n chaqaloqning
biriga ezgu niyat bilan Ulug‘bekning muborak ismi berilyapti deb aytsak, mubolag‘a
bo‘lmaydi.
Bularning barchasi — millatimizning buyuk allomaga bo‘lgan cheksiz
hurmati va ehtiromlaridan darak beradi” [2,97]
Mirzo Ulug‘bek xizmatlaridan yana biri shundaki, u avvalo yosh avlodning
aqliy va ma’rifiy tarbiyasiga katta ahamiyat berib, ularni dunyoviy bilimlarni
egallashga da’vat etdi, har qanday johillik va bilimsizlikka qarshi kurashdi. U
insonning imkoniyatlari cheksiz ekanligiga ishora qilib, yoshlarni ilm egallashga,
insofli va himmatli bo‘lishga, halollik va rostgo‘ylikka da’vat etadi.
Ulug‘bekning bilimlarini nafaqat kitoblardan, balki bevosita hayotning
o‘zidan ham olishni tavsiya etadi.
Ulug‘bek yangi-yangi ilmiy kashfiyotlar qilishni inson uchun oliy fazilat deb
biladi. U Movarounnahr shaharlarini, xususan Samarqand va Buxoroni ilmu ma’rifat
dargohiga aylantiradi. Ulug‘bek “Bilimga intilish har bir muslim va muslima uchun
farzdir” degan shiorni ilgari suradi va uni madrasaning peshtoqiga yozdirib qo‘yadi.
Madrasada esa ilmning turli sohalarining o‘qitilishiga jiddiy e’tibor beriladi.
Masalan, Samarqand madrasasida ilohiyot ilmlari: qur’on, Hadis, Tafsir, fiqh
bilan birga riyoziyot, handasa ilmi, hay’at (falakiyot), tibbiyot, tarix, geografiya, ilmi
aruz, ilmi qofiya, arab tili kabi dunyoviy ilmlar o‘rgatilgan.
Ulug‘bek ilm fani ravnaqi uchun kurashgan, ta’lim-tarbiya rivojiga hissa
qo‘shgan fuqarolarni doimo rag‘batlantirib, o‘qituvchi-ustoz, mudarrisga hurmat
22](https://docx.uz/documents/5fa6f185-9b67-4aed-8108-2bfe9a49bfc5/page_22.png?v=1)
![Bola tarbiyasida ota-ona bilan bir qatorda maktabga chiqqandan so‘ng
muallim ham javobgar sanaladi, deydi olim. Buning uchun muallimning o‘zi ham
yaxshi tarbiya topgan bo‘lishi shart. Shu o‘rinda Davoniy muallimning xislatlariga,
bola va uning o‘rtasidagi munosabatlarga alohida e’tibor beradi. Davoniy muallimni
“Ma’naviy padar” deb ataydi. Chunki ota bolani jisman hayotga keltirib, jismonan
tarbiyalasa, muallim uni ma’naviy jihatdan kamolotga yetkazadi, deydi olim. Ruh
qanchalik badanga yaqin tursa, muallim ham tarbiya borasida ota-onaga shunchalik
yaqin deb ko‘rsatadi. U ota-ona tarbiyasi bilan muallim tarbiyasini taqqoslar ekan,
muallimning tarbiya usuli, metodlari ota-onanikidan yuqoriroqdir, deb ta’kidlaydi.
Chunki, ota-ona tarbiya usullari, metodlari bilan muallimchalik qurollanmagan
bo‘ladi, muallim esa tarbiya berish bilan birga ilm cho‘qqilarini egallashda ham
zahmat chekadi va shogirdning olgan ta’limi va tarbiyasi umrbod uning hayot yo‘lini
belgilab beradi, deb aytadi.
Shu o‘rinda Davoniyning aqliy tarbiya haqidagi qarashlarini keltirish
o‘rinlidir. Chunki olimning qarashlarida aqliy tarbiya va bilimlarni egallash
masalalari muhim o‘rinni egallaydi. Bolalarga bilim berish yoshlikdan boshlash
zarurligini ta’kidlaydi. Mutafakkirlarning fikrini davom ettirgan holda Davoniy ham
inson aqlining qudratiga, uning ijtimoiy hodisalarni bilishiga, aql ilohiy ulug‘ bir
ne’mat, haqiqat mezoni ekanligiga ishonadi. Chunki inson aql yordamida o‘z hatti-
harakatini, faoliyatini boshqaradi.
Davoniyning fikricha, aql ijtimoiy hayotning barcha sohasida, xoh davlat
ishida, xoh ilmni o‘rganishda, xoh ijobiy xulq-odob qoidalarini egallashda bo‘lsin,
xoh shirinsuxanlik, she’riyatda bo‘lsin, faol qatnashadi. Uning bu aqidasi, ya’ni aqliy
bilishga tayanishi ilm-fan, ma’rifat, ta’lim-tarbiya va axloq masalalarini talqin
etishida ko‘proq namoyon bo‘ladi.
Davoniy shuning uchun ham bolalarga ta’lim-tarbiya berishda aqliy tarbiyaga
katta o‘rin beradi. Ilm kishilarni yomon odatlardan, razil ishlardan saqlaydi, ilm bilan
shug‘ullanish har bir inson uchun hech qachon kech bo‘lmaydi, deydi Davoniy.
Aflotundan: “qancha vaqtgacha ta’lim olish va ilm o‘rganish yaxshi? — deb
so‘rabdilar. U: nodonlikning va johillikning ayb ekanligi qay vaqtgacha bo‘lsa, ilm
o‘rganish o‘sha vaqtgacha yaxshidir” — deb javob bergan ekan[7,36].
26](https://docx.uz/documents/5fa6f185-9b67-4aed-8108-2bfe9a49bfc5/page_26.png?v=1)
![Alisher Navoiy bilimlarni izchil, uzluksiz o‘zlashtirish zarurligini uqtiradi.
SHuningdek, ilm o‘rganish mashaqqatli yumush bo‘lib, uni o‘rganishda ayrim
qiyinchiliklarni yengib o‘tishga to‘g‘ri kelishi, bu yo‘lda chidamli, qanoatli, bardoshli
bo‘lish orqaligina mukammal bilimga ega bo‘lish mumkinligini ta’kidAlisher
Navoiy bilimlarni izchil, uzluksiz o‘zlashtirish zarurligini uqtiradi. SHuningdek, ilm
o‘rganish mashaqqatli yumush bo‘lib, uni o‘rganishda ayrim qiyinchiliklarni yengib
o‘tishga to‘g‘ri kelishi, bu yo‘lda chidamli, qanoatli, bardoshli bo‘lish orqaligina
mukammal bilimga ega bo‘lish mumkinligini ta’kidlaydi.
Alisher Navoiy o‘z asarlarida komil inson obrazlarini yaratib, ular qiyofasida
namoyon bo‘luvchi ma’naviy-axloqiy sifatlarni ulug‘lagan bo‘lsa, ta’limiy-
axloqiymuammolarni yorituvchi asarlarida esa komil insonni shakllantirish
jarayonining mazmuni, ushbu jarayonning o‘ziga xos jihatlari, yo‘llari, shakl va
usullari borasidagi mulohazalarni bayon etadi.
Alisher Navoiyning ta’limiy-axloqiy qarashlari, shu jumladan, komil insonni
shakllantirish kontseptsiyasining mazmunini o‘rganish muayyan davrlarda dolzarblik
kasb etgan. Shu bois bu yo‘lda bir qator tadqiqot ishlari olib borilgan. Xususan,
navoiyshunos olimlar O.Sharafiddinov, I.Sultonov, A.Hayitmetov, N.Mallaev,
T.Jalolov, V.Zohidov va S./anieva va boshqalar tomonidan samarali ravishda olib
borilgan tadqiqotlar shular jumlasidan sanaladi.
Alloma tomonidan yaratilgan asarlar mazmunidan anglanadiki, ularda ilgari
surilgan qarashlarning markazida inson va uning kamolotini ta’minlash g‘oyasi
turadi. Mazkur o‘rinda navoiyshunos olim V. Zohidov quyidagi fikrni ifoda etadi:
“Navoiy ijodi hamda amaliy faoliyatining eng asosiy, markaziy masalasi, yo‘nalish
nuqtasi har narsadan oldin inson, uning taqdiri, baxti, saodati, uning yaxshi yashashi,
bu uchun zarur jamiyat masalalaridir” [15,56].
Alisher Navoiy ilm-fanning inson kamolotidagi o‘rni, bilimlarni o‘rganish
asosida hosil bo‘lgan aql va idrokning inson hayotidagi ahamiyati hamda aqliy
tarbiya va uning mohiyatini yoritishga alohida e’tibor qaratadi. Alloma insonga xos
bo‘lgan ma’naviy-axloqiy xislatlari xususida so‘z yuritadi hamda mazkur sifatlarning
har biriga to‘laqonli ta’rif berib o‘tadi. qanoat, sabr, tavoze (adab), o‘zgalarga
nisbatan mehr-muhabbatli bo‘lish, ishqda vafodorlik, saxovat, himmat, karam,
muruvvat, yumshoq ko‘ngillik (hilm) kabi xislatlarni ijobiy fazilatlar sirasiga kiritadi
27](https://docx.uz/documents/5fa6f185-9b67-4aed-8108-2bfe9a49bfc5/page_27.png?v=1)
![va ularning har biriga ta’rif berganidan so‘ng tanbeh va hikoyatlar vositasida shaxsiy
qarashlarini dalillar bilan to‘ldiradi. Asarda, shuningdek, axloqiy fazilatlarning
antonimi hisoblangan salbiy illatlar va ulardan qutulish yo‘llari ham bayon etilgan.
Mutafakkir axloqlilikning eng muhim mezoni odob deb hisoblaydi. Odobli,
axloqli bo‘lish insonga atrofdagi kishilar o‘rtasida muayyan mavqe hamda hurmatga
sazovor bo‘lishga yordam beradi. Odobga ega bo‘lishning inson hayotidagi rolini
ko‘rsatib berar ekan, Alisher Navoiy shunday fikrlarni ifoda etadi: “Adab kichik
yoshdagilarni ulug‘lar duosiga sazovor etadi va u duo barakati bilan umrbod
bahramand bo‘ladi. Adab, kichkinalar mehrini ulug‘lar ko‘ngliga soladi va u
muhabbat ko‘ngilda abadiy qoladi.
Yoshlarni ko‘zga ulug‘ ko‘rsatadi. Ularning yurish-turishini xalq ulug‘vor
biladi. O‘ziga qarshi xalq tomonidan bo‘ladigan hurmatsizlik eshigini bog‘laydi va
kishini hazil-mazaxdan va kamsitilishidan saqlaydi. Kishi tabiatini insonlik yo‘liga
soladi va odam mijoziga odamgarchilik manzilida orom beradi. Kichiklarga undan
muncha natija hosil bo‘lgach, kattalarga allaqachon bo‘lishini ko‘rarsan.
Adabdan muhabbatga bezak va pardoz yetadi, adab tarkidan do‘stlikning
ravnaq va bahosi ketadi. Adab va tavozu’ do‘stlik ko‘zgusini yarqiratadi, ikki
tomondan yorug‘lik yetkazadi.
Tazozu’li va adablilarga ta’zim va hurmat yetadi va u urug‘ni ekkan bu
qimmatbaho hosilni to‘plab oladi. Xalq muomalasida yaxshi axloqning boshlang‘ichi
shu xislatlar va bu xislat qattiq o‘rnashsa, muhabbatga xalal yetishi maholdir. Agar
har ikki tomonda yaxshi xulq bo‘lsa, adabi va tavozu’ evaziga ta’zim paydo
bo‘ladi”[9,206-207]
Demak, yaxshi xulqning asosi bo‘lgan odob Alisher Navoiyning talqinida
barcha insoniy xislatlarning boh bo‘g‘ini sanaladi. g‘anoat, sabr, tavoze, ishq, vafo,
saxovat, himmat, karam, muruvvat, hilm (yumshoq ko‘ngillik) kabi ijobiy
fazilatlarning odobli, axloqli kishilar qiyofasidagina namoyon bo‘lishiga urg‘u berib
o‘tadi. Mutafakkir insonga xos bo‘lgan ma’naviy-axloqiy xislatlar xususidagi
fikrlarini ularning har biriga to‘laqonli ta’rif berish asosida davom ettiradi.
CHunonchi, “qanoat – buloqdir – suvi olgan bilan qurimaydi.
28](https://docx.uz/documents/5fa6f185-9b67-4aed-8108-2bfe9a49bfc5/page_28.png?v=1)
![Xazinadir – naqdinasi sochilgani bilan kamaymaydir. Ekinzordir – urug‘i
izzat va shavkat mevasi beradir. Daraxtdir – shoxi tortinchoqlik va hurmat mevasi
yetkizadi.
Kimki, qanoatga odatlansa, shoh va gadoy bordi-keldisidan ozod bo‘ladi
qanoat qo‘rg‘ondir, u yerga kirsang nafs yomonligidan qutularsan, tog‘liklardir – u
yerga chiqsang dushman va do‘stga qaramlikdan xalos bo‘larsan; tubanlashishdir
natijasi yuksaklik; zoriqishlikdir – foydasi ehtiyotkorlik urug‘ining mevasi
farovonlik”.
Alisher Navoiy qanoatni to‘ldiruvchi insoniy fazilatlar sabr, saxiylik, karam,
muruvvat, himmat ekanligi ta’kidlab o‘tadi. Mazkur xislatlarning bir-biriga yaqinligi
hamda ularni insonning obro‘-e’tiborini yuksak darajaga ko‘tarishga xizmat qiluvchi
xislatlar sanalishini aytib o‘tadi. Ayni o‘rinda sabr deb ataluvchi xislatga shunday
ta’rif beradi: “Sabr achchiqdir – ammo foyda beruvchi, qattiqdir – ammo zararni daf
etuvchi. Sabr shodliklar kalitidir va bandlar ochqichidir.
U o‘rtoqdir – suhbati zeriktirarli, ammo maqsadga olib boruvchi; u ulfatdir –
umidi uzun, ammo oxiri istakka eltuvchi.
Ulovdir – yurishi taxir, ammo manzilga yetkazuvchi; tuyadir – qadami og‘ir,
lekin bekatga tushirguvchi.
Achchiq so‘zli nasihatchiday tabiat undan olinadi, lekin zaminida maqsad
hosil bo‘ladi. Badxo‘r dori beruvchi tabibday kasal undan qiynaladi, ammo so‘ngida
sog‘liq yuz beradi”[9, 203].
Asarda saxiylik sifatiga esa insoniylikning haqiqiy mezoni deya ta’rif
beriladi. Alisher Navoiyning talqinicha, saxiylik, saxovat odamlarning mushkulini
oson qilish maqsadida ularga beriladigan minnatsiz yordamdir. Alloma insonlarni
bir-birlariga nisbatan saxovat ko‘rsatishga da’vat etadi. Himmatlilik, muruvvat,
karam kabi xislatlar esa saxovatning tarkibiy qismlari hisoblanadi. Ushbu fazilatlarga
ta’rif berar ekan, mutafakkir quyidagi fikrlarni qayd etadi: “Saxiylik (qo‘li ochiqlik)
kishilik bog‘ining hosildor daraxtidir, balki u daraxtning shirin mevasidir,
odamgarchilik o‘lkasining to‘lqinli daryosi, balki u to‘lqin daryosining asl gavharidir.
Yaxshilik, karam – bir jabrlanganning qattiqchilik yukini ko‘tarmoq va uni o‘sha
qiyinchiliklardan qutqarmoqdir. Karam birovning mashaqqat tikani og‘irligini
ko‘tarmoq va tikan uchidan guldek ochilmoq va o‘sha qilingan ishni qaytib tilga
29](https://docx.uz/documents/5fa6f185-9b67-4aed-8108-2bfe9a49bfc5/page_29.png?v=1)
![keltirmaslik, og‘ziga olmaslik, kishiga minnat qilmaslik va uning yuziga solmaslik”.
“Muruvvat karamning urug‘-avlodi, egizak qarindoshi, kimki bu xislatlarga ega
bo‘lsa izzat va hurmatga sazovor bo‘ladi”[9, 210] kabi fikrlar asosida esa muruvvat
deb ataluvchi xislatga ta’rif beriladi. Alisher Navoiy karam va muruvvat sifatlarini
ota-onaga qiyoslasa, vafo va hayoni esa egizak farzandlardir deya ta’kidlaydi.
Yuqoridagi fikrlarning barchasi esa , shubxasiz boshlang‘ich ta’lim o‘quvchilarining
ma’naviy ongi va dunyoqarashining o‘sishini ta’minlaydi. Ko‘rsatib o‘tilgan dalillar
mumtoz adabiyotning yosh – avlod tarbiyasiga ta’sir ko‘rsatish samarasi bilan
qimmatlidir.Bundan tashqari mumtoz adabiyotimizning boshqa vakillari asarlarda
ham kishi tarbiyasi va keljagi uchun nihoyatda foydali xususiyatlarni ko‘rishimiz
mumkin. Jomiy , Firdavsiy , Rudakiy, Z.M.Bobur kabi ijodkorlar shular
jumlasidandir.
Abdurahmon Jomiy o‘zidan keyin turli fan, adabiyot, jumladan pedagogikaga
doir o‘lmas meros qoldiradi. U o‘z asarlarida, ayniqsa, nasriy yo‘lda yozilgan
“Baxoriston” asarida ta’lim-tarbiya masalalari xususida fikr bildirdi.
Jomiyning fikricha, ilm inson uchun xayotiga yo‘l ochuvchi va uni o‘z
maqsadiga erishtiruvchi omildir. Ilm va hunarni yoshlikdan egallash kerak. Ilm
insonga hamma narsani oson va puxta anglab olishga yordam beradi, mehnatni
yengillashtiradi. Jomiy yoshlarni ilmlarni egallashga da’vat etdi:
Jomiy o‘z pedagogic qarashlarida kishilarni adolat, xushmuomalalik va dono
so‘z bilan zulmkorlarga ta’sir etishga da’vat etadi.
Yuqoridagi misralarda qilingan nasihat da’vat garchi shoxlarga qaratilgan
bo‘lsa ham, xar bir ish va xolatda tadbir va aql bilan ish tutish, do‘stlarga yaqinroq
bo‘lish, yomonlik qilishdan saqlanish, adolatli bo‘lish xar bir insonga qarata qilingan
xitobdir.
Jomiy manmanlik, kekkayishlarni qoralaydi, g‘ururlikni nodonlikning belgisi
deb biladi. Inson xatto, boshqalardan biror sifati bilan yuqori darajali bo‘lsa ham,
kamtar bo‘lishi kerak deydi.
Jomiy manmanlik nodonlik belgisi ekanligini uqtirib, yoshlarni bu illatlardan
xoli, pok bo‘lishga undaydi. Jomiy to‘g‘ri so‘zlikni inson uchun zaruriy eng yaxshi
xususiyat hisoblaydi, izxor etiladigan fikr so‘z va harakat bilan uzviy birlikda
30](https://docx.uz/documents/5fa6f185-9b67-4aed-8108-2bfe9a49bfc5/page_30.png?v=1)
Mumtoz adabiyot vakillaridan a.navoiy ijodi va hikmatlarini boshlang‘ich sinflarda o‘tish