Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 32.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Mumtoz poetika masalalari. Ilmi aruz, ilmi bade', ilmi qofiya haqida ma'lumot. Mumtoz adabiyotda adabiy turlar va she'r nav'lari

Купить
Mumtoz poetika masalalari. Ilmi aruz, ilmi bade', ilmi qofiya haqida ma'lumot. Mumtoz adabiyotda adabiy turlar va she'r nav'lari Reja: 1. “Poetika” atamasining lug’aviy va istilohiy ma’nolari. 2. Ilmi balog’a haqida umumiy tasavvur. 3. Ilmlar uchligi va ularning mumtoz poetikani o’rganishdagi ahamiyati. 4. Adabiy va tarixiy manbalarda mumtoz poetikaga doir qarashlar. “Poetika” so‘zi yunoncha so‘z bo‘lib, “ijod qilish san’ati” ma’nosini bildiradi. Poetika ijodning qanday qilib san’atga aylanishi haqidagi fandir. Poetika atamasi 2 xil ma’noda ishlatiladi: 1) umumiy – keng ma’noda adabiyot nazariyasini bildiradi; 2) xususiy – tor ma’noda adabiyot nazariyasining tarkibiy qismi bo‘lib, adabiy asar haqidagi ta’limotdir. Poetika fani muayyan badiiy asarning badiiy ta’sirchanlik qudratini tadqiq qiladi. Poeziya san’at bo‘lsa, poetika shu san’atni ilmiy tahlil qiladi. Ko‘p asrlik tarixga ega bo‘lgan musulmon Sharqi adabiyotida poetika masalasi har doim she’riyat ahlining diqqat markazida turgan. Muayyan ijodkorning badiiy salohiyati va iste’dodi haqida so‘z borganda, uning tasvir obyekti sifatida nimalarni olgani emas, balki o‘sha obyekt yoki predmetni qanday tasvirlagani muhim hisoblangan. Shu ma ’noda u yoki bu ijodkor ijodiga yoxud muayyan badiiy asarga baho berilar ekan, ijodkor ifodalamoqchi bo‘lgan g‘oya qanday badiiy timsollar, vazn yoki qofiya vositasida bayon qilinganligi bilan birga she’riy asarda qo‘llanilgan badiiy san’atlarning rang-barangligi, ularning asar mazmunini ochishdagi o‘rni va ahamiyati kabi masalalarga ham alohida diqqat qaratilgan. Balog‘at ilmi. “Balog‘at”ning lug‘aviy ma’nosi “bulug‘ va vusul”, ya’ni erishish va yetishishdir. Istilohda esa Qur’oni Karim va hadisi sharif tili bo‘lmish arab tilining sirasrorlarini ochuvchi, uning nozik va nafis jihatlarini ko‘rsatuvchi, balog‘ati va fasohatini anglashni o‘rgatuvchi ilm “balog‘at ilmi” deyiladi. U ilmi maoniy, ilmi bayon, ilmi badi’lardan iborat. Balog‘at ilmi haqida hijriy ikkinchi asrdan boshlab kitoblar yozila boshlagan. Ana shu uch ilm bo‘yicha Abu Ubayda Ma’mar, Ja’far ibn Yaxyo, Sahl ibn Xorun, Abdulloh ibn Mu’tazz va boshqalar ilk kitob yozgan allomalardir Mumtoz adabiyotimiz tarixida poetika ilmi asosan uchta mustaqil sohadan iborat bo‘lgan va bu “ilmlar uchligi” deb atalgan. Bular quyidagilardir: 1) ilmi aruz – she’rdagi vaznlar va ularning qonun-qoidalari haqida bahs yurituvchi soha; 2) ilmi qofiya – qofiya qonuniyatlari va turlari haqida ma’lumot beruvchi soha; 3) ilmi badi’ – nutqqa bezak beruvchi san’atlar, ularning o‘ziga xos jihatlari, fikrni go‘zal va mazmunli ifodalash usullarini o‘rganuvchi soha. Mumtoz poetikaga doir dastlabki forsiy asar XI asrda yuzaga kelgan. Bu Muhammad binni Umar Roduyoniy qalamiga mansub bo‘lib, “Tarjimon ul- balog‘a” deb ataladi. Roduyoniy o‘z kitobini arab olimi Nasr binni Hasanning “Mahosin ul- kalom” nomli asariga suyangan holda yaratgan va unda 73 ta san’atni keltirgan. XI–XII asrlarda Ahmad binni Muhammad Manshuriy Samarqandiy talavvun san’ati haqida (buni Xurshediy “Kanz ul-g‘aroib” deb atagan), Abumuhammad binni Muhammad Rashidiy Samarqandiy (“Ziynatnoma”) va boshqa ijodkorlar ilmi badi’ga doir risolalar yozganlar. Biroq XI – XII asrlarda yaratilgan ilmi badi’ga doir asarlar orasida eng mukammali Rashididdin Vatvot nomi bilan mashhur bo‘lgan xorazmlik shoir va olim Rashididdin Abubakr Muhammad binni Muhammad binni Abdujalili Umari kotibning (vaf. 1182- 1183) “Hadoyiq us-sehr fi daqoiq ush-she’r” nomli asaridir. “Hadoyiq us-sehr” buyuk olim tomonidan bitilgan yuksak saviyadagi asar bo‘lib, undan keyin ilmi badi’ bilan mashg‘ul bo‘lgan barcha mualliflar ana shu asardan foydalanganlar. Rashididdin Vatvot asari hozirgi kunga qadar o‘zining ilmiy qimmatini yo‘qotgan emas. Tarixiy poetikaga doir yaratilgan ikkinchi bir katta tadqiqot XIII asrning atoqli olimi Shamsiddin Muhammad binni Roziyning “Al-mo‘jam fi ma’oyir-ul-ash’or-ulAjam” nomli mashhur asaridir.Bu asarni o‘sha paytgacha poetika masalalari bo‘yicha qilingan barcha ishlarning yakuni, shu sohada yaratilgan asarlarning gultoji, deb aytish mumkin. Chunki muallif bu asarida mumtoz poetikaning har uchala bo‘limi – aruz, qofiya va ilmi badi’ haqida mukammal ma’lumot beradi, she’r va shoirlik, badiiy asarda shakl va mazmunning munosabati, tanqidning adabiy jarayondagi roli va vazifalari haqida mulohazalar yuritadi. Shamsi Qays asarining ilmi badi’ga doir uchinchi qismida Rashididdin Vatvotning mazkur asaridan ham foydalangan. Lekin bu masalada katta iste’dod va imkoniyatlarini namoyish qilib, o‘z salafi asaridagi ma’lumotlarni yanada kengaytirgan., ularni yangi izohlar bilan boyitgan, daliliy materiallarni yanada ko‘paytirgan va natijada ilmi badi’ni yuqori bosqichga olib chiqqan. Mashhur shoir Xusrav Dehlaviy ham nasr qoidalari haqida ikki jilddan iborat kitob yozib, unda yuzlab badiiy san’atlar haqida so‘z yuritgan. Vahid Tabriziyning “Jam’i muxtasar” (XVI asr) asarida esa aruz, qofiya bilan bir qatorda o‘nlab she’riy san’atlar ham keltirilgan. Nizomiddin Ahmad ibn Muhammad Soleh Siddiqiy Husayniy qalamiga mansub “Majma’ us-sanoe’” asari ham butunlay ilmi badi’ga bag‘ishlangan bo‘lib, saksonta she’riy san’atni o‘z ichiga olgan. Qabulmuhammad ham “Haft Qulzum”ning yettinchi bo‘limida badiiy san’atlar ustida so‘z yuritib, asosan, “Majma’ us-sanoe’” ga asoslanadi. XX asrda yaratilgan ko‘pgina lug‘atlar hamda boshqa ruhdagi asarlar tarkibida u yoki bu darajada badiiy san’atlarning ayrimlari keltirilib, mulohaza yuritilgan o‘rinlar uchraydi. Ilmi badi’ haqida umumiy ma’lumot. 2. Badiiy san’atlar tasnifi. 3. Lafziy san’atlar. Ilmi badi’ (ar. badi’ – go‘zal, chiroyli, ajoyib, nodir, nafis, yangi paydo bo‘lgan narsa ) – Musulmon Sharq poetikasining tarkibiy qismlaridan biri, nutqqa bezak beruvchi san’atlar, ularning o‘ziga xos jihatlari, fikrni go‘zal va mazmunli ifodalash usullarini o‘rganuvchi soha. Mumtoz she’riyat, ba’zida nasrda keng ishlatilgan va zamonaviy adabiyotda hozir ham qo‘llanilayotgan badiiy san’atlar ilmi badi’ning asosini tashkil qiladi. SHundan kelib chiqib, ilmi badi’ sanoyi’ ilmi deb ham yuritiladi. Ilmi badi’ga doir dastlabki asarlar arab tilida yaratilgan bo‘lib, ularga Ibn Mu’tazning “Kitob ul-badi’”(9-a.), Nasr binni Hasanning “Mahosin ul-kalom” (9-10-a.), Qudama ibn Ja’farning “Naqd ush-she’r” (10-a.) asarlari kiradi. Ilmi badi’ fors-tojik adabiyotshunosligida o‘zining yuksak cho‘qqisiga ko‘tarildi. Umar Roduyoniyning “Tarjumon ul-balog‘a”, Rashididdin Vatvotning “Xadoyiq us-sehr”, Shams Qays Roziyning “Al-mo‘‘jam” (uchinchi qismi, 13- a.), Vohid Tabriziyning “Jam’i muxtasar” kabi asarlari shu sohaga bag‘ishlangan mumtoz asarlar sifatida alohida ahamiyatga ega. Turkiy tilda ilmi badi’ masalalari aks etgan asar sifatida Shayx Ahmad Taroziyning “Funun ul-balog‘a” asarini keltirish mumkin. Risolaning uchinchi qismi badiiy san’atlar tahliliga bag‘ishlangan bo‘lib, unda 97 san’at turi haqida so‘z boradi. Ilmi badi’ga doir nisbatan mukammalroq asar Atoulloh Husayniyning “Badoyi’ us sanoyi’” risolasi bo‘lib, unda ilmi badi’ tarixida ilk marta badiiy san’atlar uch katta guruhga: ma’naviy, lafziy va mushtarak san’atlarga ajratilgan. Alisher Navoiy ilmi badi’ga doir maxsus asar yaratmagan bo‘lsa-da, o‘zining “Majolis un-nafois”, “Xamsa” va boshqa ko‘plab asarlarida ilmi badi’ning ba’zi nazariy jihatlariga to‘xtalib o‘tadi. Xususan, “Majolis un -nafois”da Atoulloh Husayniy haqida so‘z yuritar ekan, uning ushbu ilmga doir risola yozganligini ta’kidlaydi: “Mir Atoulloh... Bovujudi donishmandlik, she’r va muammo va sanoe’da dag‘i mahorat paydo qildi va muammog‘a ko‘p mashg‘ul bo‘lur erdi. Holo sabaq kasratidin anga avqoti vafo qilmas, ammo sanoe’da kitobe tasnif qilibdur. «Badoe’i Atoiyg‘a» mavsumdur”. Shuningdek, Navoiy o‘z asarlarida ilmi badi’ga doir ba’zi istiloh va atamalar sharhiga ham to‘xtalib, munosabat bildirib o‘tadi. Jumladan, maqlubi mustaviy san’ati haqida to‘xtalib, shunday yozadi: “bu misra’ki «maqlubi mustaviy» san’atida aytibdur, dalil basdurkim: Mushi xari farrux shavam, Darki raqam qar kard” (D.Yusupova) Maqlubi mustaviy (ar. – teng qilib ag‘darilgan) – misra yoki bayt tarkibidagi ibora yoki jumlalarning teskari o‘qilganda ham ma’no anglatishiga asoslangan badiiy san’at. Bunda shoir biror jumla yoki misra she’rni har ikkala tomondan: o‘ngdan ham, so‘ldan ham o‘qiy oladigan qilib tuzishi nazarda tutiladi. M.m. haqidagi dastlabki ma’lumot Umar Roduyoniyning “Tarjumon ul-balog‘a” (11-a.) asarida keltirilgan bo‘lib, muallif ushbu san’atni qalb yoki maqlub san’atining ko‘rinishlaridan biri sifatida keltirib, uning ikki turini sanab o‘tadi: 1) teskari o‘qilganda vazn va ma’no saqlanib qoladigan M.m.; 2) vazn va ma’no o‘zgarishga uchraydigan M.m. M.m.haqidagi nisbatan mukammal ma’lumotlar Atoulloh Husayniyning “Badoyi’ us-sanoyi’”asarida uchraydi. Muallif o‘z asarining lafziy san’atlarga ajratilgan qismida maqlub san’atining to‘rt ko‘rinishidan biri sifatida M.m.ni keltirib o‘tadi va ushbu san’atning 6 darajasini sanab o‘tadi. M.m. haqidagi ma’lumotlar turkiy she’rshunoslikka doir ilk manba Shayx Ahmad Taroziyning “Funun ul-balog‘a” (1436-37) asarida ham uchraydi. Asarda mazkur san’atga quyidagicha ta’rif berilgan: “Bu aningtek bo‘lurkim, bir misra’ni tamom taqlib qilsalar, yana bir misra’ qo‘por. Hamul misra bo‘lur”. Ko‘rinyaptiki, Shayx Ahmad Taroziy M.m. san’ati ostida misrani to‘laligicha teskari holda o‘qishni va shu orqali yangi misra hosil bo‘lishini nazarda tutyapti. Alisher Navoiy asarlarida M.m. asari nazariy jihatdan asoslangan bo‘lib, Navoiy “Majolis un-nafois”da shoirlar mahoratiga baho berishda ushbu san’atga to‘xtalib o‘tadi. Xususan, Atoulloh Husayniyga ajratilgan faslda shoirning bir baytini tahlil qilar ekan, uning mahoratini aniqlash uchun ushbu san’at qo‘llangan bayt kifoya qilishini aytadi: “Bovujudi ihtisor maqlubi mustaviy san’atidakim, andin mushkulroq san’at bo‘lmas, bu bayt ul risolada aning xossa baytidurkim: Shakkar dahano g‘ame nadoriy, Dayr o daniyi mug‘ona darkash. Aning tab’i diqqatig‘a bu bayt dalili basdur” (Majolis un-nafois). Shuningdek, “Majolis un-nafois”da Mavlono Shihob nomli ijodkorga baho berar ekan, uning har misrasi alohida olinganda M.m. san’ati vujudga keluvchi baytini keltiradi: Mushi xari farrux shavam, Darki raqam qar kard. Bunda har bir misra alohida teskari holda o‘qilganda, yana o‘sha misra hosil bo‘ladi. Lekin baytda shaklga e’tibor kuchayib ketib, ma’noga putur etgan. Birinchi misra “Farrux eshagining sichqoni bo‘lay” degan mazmunni bildirgani holda ikkinchi misradan ma’no anglashilmaydi. Alisher Navoiy “Xamsa”si tarkibiga kiruvchi dostonlar sarlavhalarida M.m. san’ati qo‘llanilganligini kuzatish mumkin. Xususan, “Hayrat ul-abror” dostonining beshinchi maqolati quyidagicha sarlavhalangan: “Karam vasfidakim, qalbi diram margi durur, balki rahmat shajarasining bargi va buxlkim, saxo qalbidin xoli bo‘lsa, nihoyatsiz balo bo‘lur va bazl surati ko‘rguzmasa, muruvatdin hadsiz xalo va isrof nafyikim, har yonidin boqsa ofati behad erur va itlof mazammatikim, ko‘proq harfi lofdin xabar berur”. Bunda “diram margi” (pulning o‘limi) jumlasi teskari o‘qilsa, “karam mardi” (saxovatli mard) so‘zlari paydo bo‘ladi. Radd ul-ajuz al as-sadr (ar. – ajuzdan sadrga borish) – qaytarishga asoslangan she’riy san’atlardan biri. Mutobiq va musaddar deb ham ataladi. Bu san’atga ko‘ra, baytning oxirida kelgan so‘z keyingi baytning boshida takrorlanib keladi. Sharq mumtoz poetikasida baytning boshi sadr, oxiri ajuz yoki zarb, ikkinchi misraning boshi ibtido va har ikki misraning o‘rtasi hashv deyiladi. Buni quyidagi chizmada ko‘rish mumkin: Sadr ________/____hashv_______________/___ aruz Ibtido______/___ hashv______________/____ajuz (zarb) Shundan kelib chiqqan holda ushbu san’atga avvalgi baytdagi ajuzning keyingi baytdagi sadrda takrorlanishiga asoslangan san’at sifatida qarash mumkin. Ilmi badi’ga doir manbalarda R. san’atiga keng o‘rin ajratilgan. Xususan, Atoulloh Husayniyning “Badoyi’ us-sanoyi’” (15-a.) asarida mazkur san’at nomi anglatgan lug‘aviy ma’no, uning turlariga to‘xtalib o‘tilib, salaflar SHams Qays Roziy va Rashididdin Vatvotning ushbu san’at turi haqidagi fikrlariga munosabat bildiriladi, “Xadoyiq us-sehr”da keltirilgan fikr asosida R. san’ati forsiy tilda mutobiq va musaddar deb atalishi aytib o‘tiladi. Alisher Navoiy ijodida R.san’atining qo‘llanilish darajasini quyidagi holatlarda ko‘rish mumkin: 1) Bayt oxirida radif vazifasida kelgan so‘z keyingi baytning boshida takrorlanib keladi. Bunda ushbu san’at qaytarishga asoslangan yana bir she’riy san’at – tasdir bilan uyg‘unlik kasb etadi: Qo‘yma minnat bizga g‘amgin aylabon ishq ahlini, Bizni ham shod etmading, gar elni noshod aylading. Aylading ko‘nglum imorat partavi ruxsor ila, Ka’bani butxona qilmog‘liqqa obod aylading. (Navodir ush-shabob, 347-g‘azal) 2) Bayt oxirida qofiya vazifasida kelgan so‘z keyingi baytning boshida takrorlanib keladi: RADD UL-MATLA’ (ar. – matla’ning takrorlanishi) – g‘azal yoki qasida matla’idagi birinchi misraning maqta’da, ba’zan she’r tarkibidagi baytlardan birida takrorlanib kelishiga asoslangan she’riy san’at. Bu tarzdagi takror tasodifiy bo‘lmasdan, muayyan poetik maqsadga ega. G‘azal matla’si yoki qasidaning birinchi baytida ilgari surilgan fikr keyingi baytlarda rivojlantirilib boriladi va she’r nihoyasida misrani takrorlash orqali o‘sha fikr yana ta’kidlanadi. Ilmi badi’ga doir forsiy manbalarda bu san’at haqida deyarli ma’lumotlar uchramaydi. Faqat Atoulloh Husayniy o‘zining qofiya ilmiga doir “Risolai vofiy dar qavoyidi ilmi qavofiy” (1487) nomli risolasida ushbu san’at nomini keltirib, uni qofiya san’atlaridan biri sifatida tilga oladi va matla’da keltirilgan qofiyaning keyingi baytlar tarkibida takrorlanishi R.m.deb atalishini ta’kidlaydi. Aynan shunga o‘xshash fi kr Husayn Voiz Koshifiyning “Badoyi’ ul-afkor fi sanoyi’ ul-ash’or ”(15-a.) asarida ham keltiriladi. SHayx Ahmad Taroziyning turkiy poetikaga doir “Funun ul-balog‘a” (1436- 1437) asarida esa ushbu san’atga quyidagicha ta’rif berilgan: “Bu san’at aningtek b o‘lurkim, she’rning matla’ini radd qilurlar. Bu uch nav’ bo‘lur. Biri ulkim, matla’ning avvalgi misraini tamom maqta’da radd qilurlar...” Taroziy R.m.ning keyingi turlari sifatida matla’dagi birinchi misraning qofiyasini maqta’da va ikkinchi yoki uchinchi baytlarda takrorlashga asoslangan san’atlarni keltirib o‘tadi. Bu turlar hozirgi ilmi badi’da radd ulqofiya nomi bilan atalib, alohida she’riy san’at hisoblanadi. Alisher Navoiy ijodida R.m. san’ati keng istifoda etilgan bo‘lib, ushbu san’at Navoiy g‘azallaridagi bosh g‘oya – fikr, xulosa yoki uning ayrim jihatlarini, etakchi fikr, xulosaning yuzaga kelishi uchun turtki bo‘lgan asosiy sababga urg‘u qaratish va alohida ta’kidlash uchun xizmat qilgan. Shoir g‘azallarida R.m. ning ikki xil ko‘rinishi keng qo‘llanilganligini kuzatish mumkin: 1) matla’dagi birinchi misraning maqta’ning so‘nggi misrasida takrorlanib kelishiga asoslangan R.m.; 2) matla’dagi birinchi misraning ikkinchi bayt tarkibida qaytarilib kelishiga asoslangan R.m. “Xazoyin ul-maoniy”da R.m. san’ati asosida yozilgan 35 ga yaqin g‘azal mavjud bo‘lib, shulardan 31 tasida R.m.ning birinchi ko‘rinishi, qolganlarida esa matla’dagi birinchi misraning ikkinchi bayt tarkibida takrorlanib kelishiga asoslangan ko‘rinishi qo‘llanilgan (Y.Is’hoqov). R.m.ning birinchi ko‘rinishiga Navoiyning quyidagi g‘azalini misol tariqasida keltirish mumkin: Kechti umrum naqdi g‘aflat birla nodonlig‘da hayf, Qolg‘ani sarf o‘ldi anduhu pushaymonlig‘da hayf. Jong‘a bir dushvorlig‘ qo‘ymay riyozat ranjidin, Sarf bo‘ldi naqdi avqotim tan osonlig‘da hayf. Bog‘ladim paymonadin paymon, fig‘onkim, aqlu din Bo‘ldi bu paymonavu ul sustpaymonlig‘da hayf. Ey musulmonlar, bilingkim, bo‘ldi umrum hosili Nafsi kofir fitnasidin nomusulmonlig‘da hayf. Hayfkim, naf’ aylamas har nechakim tortib ilik, Desam o‘z ahvolima bu nav’ hayronlig‘da hayf. Andoq ish qilkim, pushaymon bo‘lmag‘aysenkim, emas Hech osig‘ chun ish xato bo‘ldi pushaymonlig‘da hayf. Har ne o‘tkan so‘zlarim chindur desam yolg‘on erur, CHin budurkim, degamen umr o‘tti yolg‘onlig‘da hayf. CHun engilrakdur hisob o‘lg‘anda sultondin gado, Hayfkim, bo‘lg‘ay gado avqoti sultonlig‘da hayf. Ey Navoiy, voqif erman xalqdin, bori mening Kechti umrum naqdi g‘aflat birla nodonlig‘da hayf. (G‘aroyib us-sig‘ar, 303-g‘azal). R.m.ning Alisher Navoiy ijodidagi ikkinchi ko‘rinishiga quyidagi g‘azal baytlari misol bo‘la oladi: Otashin gul bargidin xil’atki jononimdadur, Xil’at ermas, ul bir o‘tdurkim, mening jonimdadur. Otashin la’lidururkim, anda muzmar bo‘ldi jon, Otashin gulbargidan xil’atki jononimdadur. (Badoyi’ ul-vasat, 194-g‘azal). Navoiy she’riyatida R.m.san’atining bir oz o‘zgargan ko‘rinishi ham qo‘llanilgan bo‘lib, unda matla’dagi birinchi misra ikkinchi bayt yoki maqta’da bir oz o‘zgargan shaklda takrorlanadi. Bu san’atni shartli ravishda yarim R.m.deb atash mumkin (Y.Is’hoqov). “Xazoyin ul-maoniy” kulliyotida o‘ndan ortiq g‘azal ushbu san’at asosida yozilganligini ko‘rish mumkin. Matla’ va ikkinchi bayt orasidagi yarim R.m.ga misol: O‘yuy olsam eshiking tufrog‘ini yostanibon, Saltanat taxtig‘a chiqmoq tilamon uyg‘onibon. It kibi har necha qavsang urubon toshu kesak, Yona kelgum eshiking tufrog‘ini yostanibon... (Navodir ush-shabob, 452-g‘azal). Matla’ va maqta’ orasidagi yarim R.m.ga misol: Holima yor tarahhum qilmas, Yig‘lasam zor, tabassum qilmas. Ko‘ngluma vahm erur hijrondin, Qatldin hech tavahhum qilmas. G‘uncha og‘zing so‘zida qaysi zamon Kim, hazin ko‘nglum o‘zin gum qilmas. Javrlarkim qilur ul oy manga, Etti aflok aro anjum qilmas. Qaysi bir zulmki qilmas ul sho‘x, Garchi bu zor tazallum qilmas. Yuz kalom el bila aytur har dam, Bizga bir nukta takallum qilmas. Ey Navoiy, qiya boqti demakim, Ko‘ngluma yor tarahhum qilmas. (Favoyid ul-kibar, 225-g‘azal). (D.YUsupova) Radd ul-qofiya (ar. – qofiyaning takrorlanishi) – g‘azal yoki qasida matla’idagi qofiyaning undan keyingi baytlardan birida yoki maqta’da takrorlanishiga asoslangan badiiy san’at. XVI asrgacha yaratilgan poetikaga doir manbalarda “iyto” deb yuritilgan. Sakkokiyning “Miftoh ul-ulum”, Shams Qays Roziyning “Al-mo‘jam” (1218-1233), Nasiriddin Tusiyning “Me’yor ul-ash’or” (13-a.) Husayn Voiz Koshifiyning “Badoyi’ ulafkor fi sanoyi’ ul-ash’or” (15-a.), Abdurahmon Jomiyning “Risolai qofiya” (1465), Atoulloh Husayniyning “Risolai vofiy dar qavoyidi ilmi qavofiy” (1487) asarlarida mazkur san’at haqida ma’lumotlar keltiriladi. Ushbu asarlarning deyarli barchasida iyto qofiya nuqsonlaridan biri sifatida e’tirof etilib, agar takrorlanuvchi qofiyalar orasida muayyan masofa bo‘lsa (g‘azal va qit’ada 7 baytdan keyin, qasidada esa 14 -20 baytdan keyin) yoki she’r ikki matla’ga ega bo‘lsa (she’r o‘rtasida yana bir qo‘sh qofiyalanuvchi bayt kelsa), iytodan foydalanish mumkin degan umumiy xulosa aytiladi. Shayx Ahmad Taroziyning “Funun ul-balog‘a” (1436-37) asarida R.q. san’ati radd ul-matla’ tarkibida tahlil qilinib, risolada keltirilgan radd ul- matla’ning ikkinchi va uchinchi turlari aynan R.q. san’atiga mos keladi: “Ikkinchi nav’i ulkim, avvalgi misra’ning qofiyasini maqta’ning oxirinda radd qilurlar... Uchinchi nav’i ulkim, avvalgi misra’ning qofiyasini ikkinchi bayt yo uchinchi baytta radd qilurlar”. Bunda muallif R.q. san’atining matla’dagi qofiyaning maqta’da yoki ikkinchi va uchinchi baytlardan birida takrorlanishiga asoslanishini ta’kidlayapti. Alisher Navoiy g‘azaliyotida ushbu san’at ancha faol qo‘llanilgan bo‘lib, “Xazoyin ul-maoniy” kulliyotida uning turli ko‘rinishdagi 450 dan ortiq namunalarini uchratish mumkin (Y.Is’hoqov). Shoir she’riyatida R.q.ning quyidagi ko‘rinishlari qo‘llanilgan: 1. G‘azaldagi birinchi misraning qofiyasi ikkinchi baytda takrorlanishiga asoslangan R.q.: Bahor sensiz o‘luptur manga ajab do‘zax, Qizil gul anda o‘tu oq shukufalardur yax. Bahor sensiz agar do‘zax o‘lsa tong ermas, Bihisht ichinda liqo bo‘lmasa erur do‘zax... (G‘aroyib us-sig‘ar, 108-g‘azal). 2. G‘azaldagi birinchi misraning qofiyasi ikkinchidan keyingi baytlardan birida takrorlanishiga asoslangan R.q.: Yuz tuman mehnat o‘qi anduhlug‘ jonimdadur, To havodin sarzanish sarvi xiromonimdadur. Hojatim budur, xudoyokim, karomat qilg‘asen Notavon jonimg‘a har zahmatki, jononimdadur. Dard menda sendin ortuq bo‘lsa, jono, ne ajab Kim, sening jismingdadur zahmat, mening jonimdadur... (G‘aroyib us-sig‘ar, 150-g‘azal). 3. G‘azal matla’sidagi ikkinchi misraning qofiyasi ikkinchidan keyingi baytlardan birida takrorlanishiga asoslangan R.q.: Kechti umrum naqdi g‘aflat birla nodonlig‘da hayf, Qolg‘ani sarf o‘ldi anduhu pushaymonlig‘da hayf. Jong‘a bir dushvorlig‘ qo‘ymay riyozat ranjidin, Sarf bo‘ldi naqdi avqotim tan osonlig‘da hayf. Bog‘ladim paymonadin paymon, fig‘onkim, aqlu din Bo‘ldi bu paymonavu ul sustpaymonlig‘da hayf. Ey musulmonlar, bilingkim, bo‘ldi umrum hosili Nafsi kofir fitnasidin nomusulmonlig‘da hayf. Hayfkim, naf’ aylamas har nechakim tortib ilik, Desam o‘z ahvolima bu nav’ hayronlig‘da hayf. Andoq ish qilkim, pushaymon bo‘lmag‘aysenkim, emas Hech osig‘ chun ish xato bo‘ldi pushaymonlig‘da hayf... (G‘aroyib us-sig‘ar, 303-g‘azal). 4. G‘azal matla’idagi qofiyalardan birining maqta’da takrorlanishiga asoslangan R.q.: Ishq soldi xonumonim ichra o‘t, La’li otashnoki jonim ichra o‘t. Nega etkan erga o‘rtar xalqni Bo‘lmasa ohu fig‘onim ichra o‘t. Qo‘nglum ermas tandakim, hajring aro Tushti jismi notavonim ichra o‘t. O‘qlaringning kasratidin chektim oh, Tushti andin naysitonim ichra o‘t. Hajrdin kuydi so‘ngaklar, vahki, ishq Soldi xoshoki nihonim ichra o‘t. Soqiyo, maydin su urkim, soldi davr Joni benomu nishonim ichra o‘t. Ey Navoiy, chun chaqildi barqi ishq, Tushti andin xonumonim ichra o‘t. (Navodir ush-shabob,86-g‘azal). TARDU AKS (ar. – teskari qilib takrorlash) – bayt tarkibidagi ikki so‘z yoki birikmani avval muayyan bir tartibda keltirib, so‘ng ularning o‘rnini almashtirib takrorlash san’ati. Mumtoz poetikaga doir manbalarda “aks”, “tabdil” nomlari bilan ham keladi. T.a. dastlabki ma’lumot Umar Roduyoniyning “Tarjumon ul-balog‘a” (11-a.) asarida keltirilgan bo‘lib, risolada mazkur san’at “aks” nomi bilan keltirilgan: “Aks lug‘atda “qayta takrorlash bo‘lib, bayt tarkibidagi jumla va so‘zlarni hamda oxirgi so‘zni misra boshida takrorlashni “aks” derlar... Va agar aks amali bayt tarkibida sodir bo‘lsa, bunday aksni “komil aks” derlar va agar misra tarkibida amalga oshsa, bunday aksni “maxraj”, ya’ni notamom (to‘liq bo‘lmagan) aks deb atarlar”. T.a. san’ati takrorning qaysi o‘rinda kelishiga qarab ikki turga bo‘linadi: 1) komil (tugallangan) aks – T.a.ning bayt doirasida sodir bo‘lishi, bunda baytning birinchisi misrasidagi ikki so‘z yoki birikma ikkinchi misrada o‘rin almashinib takrorlanadi. Masalan, Qaro ko‘zum, kelu mardumlig‘ emdi fan qilg‘il, Ko‘zum qarosida mardum kibi vatan qilg‘il (G‘aroyib us-sig‘ar, 371-g‘azal) 2) maxraj (tugallanmagan) aks – T.a.ning misra doirasida hosil qilinishi, bunda bir misradagi ikki so‘z shu misraning o‘zida o‘rin almashinib takrorlanadi: Ki, haq taqdiridindur olam ichra, Yomonu yaxshining yaxshi yomoni. (Navodir ush-shabob, tarji’band) T.a. san’ati mazmun nuqtai nazaridan ham ikki turga bo‘linadi: 1) mutahodiy aks. Bunday T.a.da ikki so‘z yoki iboraning tartibini o‘zgartirib takrorlash oqibatida yangi ma’no hosil qilinmaydi. Har ne ul buzdi, bu barin tuzdi, Bu barin tuzdi, har ne ul buzdi (Sab’ai sayyor) 2) majro aks. Bunda ikki so‘z yoki birikmaning o‘rin olmashinib takrorlanishi natijasida yangi ma’no hosil qilinadi: Ne bo‘ldi dardima, ey bevafo, davo qilsang, Vafog‘a va’da qilib, va’dag‘a vafo qilsang. (Badoyi’ ul-vasat, 357-g‘azal) Alisher Navoiy “Majolis un-nafois”da “insoniyat va xush axloqliqda Xuroson va Samarqand mulkida yagona” bo‘lgan Mirzobekning bir matla’sini keltirib, unda T.a. san’ati qo‘llanilganligini aytib o‘tadi: Ko‘zung ne balo qaro bo‘lubtur, Kim jonga qaro balo bo‘lubtur. Navoiy keyinchalik Mirzobek tomonidan oxiriga yetkazilmagan bu parchani uning xotirasi uchun g‘azal holiga keltirib, “Xazoyin ul-maoniy”ning birinchi devoni bo‘lmish “”G‘aroyib us-sig‘ar”ga 161-raqam ostida kiritadi. (D.Yusupova) TARSI’ (ar. –gavharni ipga tizish) – baytning birinchi misrasidagi barcha so‘zlarning ikkinchi misradagi so‘zlar bilan o‘zaro teng, vazndosh va qofiyadosh bo‘lishiga asoslangan badiiy san’at. T.san’ati haqidagi dastlabki ma’lumot Umar Roduyoniyning “Tarjumon ul-balog‘a” (11-a.) asarida keltirilgan bo‘lib, muallif T.ni “baland darajada va sharif martabada” deb ta’kidlaydi va unga quyidagicha ta’rif beradi: “Tarsi’ – forsiyda “ipga gavhar termoq” bo‘lib, bu o‘rinda uning bayoni shuki, kotib va shoirlar nazmu nasrda baytning qismlarini bo‘lak-bo‘lak qiladilar, toki har ikki so‘z o‘zaro barobar va vaznda muvofiq bo‘lsin hamda so‘zlarning avvalgi va oxirgi harflari birbiriga mos bo‘lsin... Va bu qismlar balog‘at ilmida baland darajada va sharif martabadadur” Aynan shu asardan boshlab ilmi badi’ga doir barcha forsiy risolalar T.san’ati ta’rifi bilan ibtido topganligini ko‘rish mumkin. T.san’ati g‘azal yoki qasida janrida qo‘llanganda asosan matla’da yuzaga keladi, chunki ushbu janrlarning qofiyalanish tizimi shuni taqozo etadi. Alisher Navoiy asarlarida T. san’ati nazariy jihatdan asoslangan bo‘lib, Navoiy o‘zining “Muhokamat ul-lug‘atayn” asarida Salmon Sovajiyning masnu’ qasidasini ta’riflash munosabati bilan ushbu san’atga ta’rif beradi va Salmon Sovajiy qasidasidagi nuqsonni ham ko‘rsatib o‘tadi: “...tarsi’ san’atikim, matla’din o‘zga baytda bo‘la olmas, ul qasidaning agarchi mustaxraj matlai rostdur, ammo asli matla’da avvalgi misra’ning bir lafzida taxalluf qilibdur va matla’ budurkim, b a y t: Safoi safvati ro‘yat birext obi bahor, Havoi jannati ko‘yat bibext mushki tator”. Bu o‘rinda Navoiy Salmon Sovajiyning qasida matla’ida qo‘llagan T. san’atida bir so‘zda (obi – mushki) taxalluf qilganini, ya’ni qofiya qoidasidan chetga chiqqanini ko‘rsatib o‘tadi. “Majolis un-nafois”da esa Darvesh Mansur bir masnu’ qasida bitganligi va uning matla’sida T. san’ati qo‘llanilganligi haqida ma’lumot beradi: Bas davidam dar havoi vasli yor, Kas nadidam oshnoi asli kor. Shuningdek, Navoiy “Muhokamat ul-lug‘atayn”da ushbu san’at borasidagi o‘z mahoratini ham namoyish etadi: “Bu matla’ga tatabbu’ qilg‘on ko‘p suxanvarlar va nazmgustarlar chun muqobalada debdurlar, lat ebdurlar. Bu faqirning matlai budurki, b a y t: Chunon vazid ba bo‘ston nasimi fasli bahor, K-az on rasid ba yoron shamimi vasli nigor. Basorat ahli mulohaza qilsalar bilurlarki, bu matla’ tarsi’ga voqe’ bo‘lur, aybdin muarro va murassa’g‘a kelur, e’tirozdin mubarrodur”. Alisher Navoiyning T.san’ati asosida yozilgan ushbu bayti Atoulloh Husayniyning “Badoyi’ us-sanoyi’” (15-a.) asarida ham T. bilan bog‘liq o‘rinda keltirib o‘tilgan. Alisher Navoiyning T.san’atidagi badiiy mahorati yana shunda namoyon bo‘ladiki, Navoiyga qadar arab, fors va turkiy she’riyatda hech bir ijodkor ruboiy janrini boshdanoyoq ushbu san’at asosida yaratmagan edi. Bu haqda shoirning o‘zi shunday ma’lumot beradi: “Bu nav’ she’rning ta’kid va mubolag‘asi uchun yana bir ruboiy ham debmenki, to Xalil binni Ahmad ruboiy qoidasin vaz’ qilibdur, tarsi’ san’atida ruboiy aytilg‘on eshitilmaydur, balki yo‘qtur va ul budurkim, r u b o i y: Ey rui tu kavkabi jahon oroe, V-ey bui tu ashhabi ravon osoe, Be mui tu, yo rab, chunon farsoe, Gisui tu chun shabi fig‘on afzoe” (Muhokamat ul-lug‘atayn) T. san’ati Navoiy “Xamsa”si tarkibidagi dostonlarda ham keng qo‘llanilgan. Noma uchun xoma tarosh ayladim, Xoma uchun noma xarosh ayladim (Hayrat ul-abror) Dardini najotim et, ilohi, YOdini hayotim et, ilohi! (Layli va Majnun) Ham yuzi oni beqaror etti, Ham so‘zi oni ashkbor etti. (Sab’ai sayyor) SIYOQAT UL-A’DOD (ar. – ketma-ket sanash) – she’rda sodda otlarni muayyan tartib bilan ketma-ket keltirishga asoslangan san’at. Ilmi badi’ga doir mumtoz manbalarda ta’dil nomi bilan ham keladi. Atoulloh Husayniyning “Badoyi’ us-sanoyi’” (15-a.) asarida ushbu san’atga shunday ta’rif beriladi: “Arab fusahosi va ba’zi ajam shuarosi qoshinda sodda otlarni bir tartibu bir tariqada keltirmaktur”. Muallifning fikricha, agar she’rning oxirigacha bu san’atga rioya qilsalar, she’rning husni ortadi. Shuningdek, asarda “shoir bir necha sonni o‘z sirasi bo‘yincha yoki sirasining aksincha yoki tartibsiz tarzda” keltirsa ham, S.a. san’ati hisoblanishiga e’tibor qaratiladi. Alisher Navoiy ijodida S.a. san’atining istifoda etilishini quyidagi holatlarda ko‘rish mumkin: 1. Bir bayt ichidagi misra doirasida S.a.ni qo‘llash. Masalan, Mehru Mohu Mushtariyu Zuhra chun qildi tulu’, Hech nahs axtar tulu’i anda qat’o bo‘lmasa. (Favoyid ul-kibar, 24-g‘azal) Xizr monand sabzadin rangi, Sabzasi, suyi, ko‘zgusi, zangi. (Sab’ai sayyor) 2. Bir she’rni to‘laligicha S.a. san’ati asosida yozish. Bunda sonlarni ketma-ket keltirish yo‘lidan boriladi. Masalan, Tariqi ishq aro gar o‘zni fard qilsa birov, Harif emas eru ko‘k, necha gar erurlar ikov. Ko‘nguldin ayla mavolid maylini kam-kam, Bo‘lurg‘a fard mavoni’dururlar ushbu uchov. Desang falakka chiqay, foniy ul anosirdin, Nedinki, ruhungadur chormix bu to‘rtov. Havosi xams ila maqsud bo‘lmadi mudrik, Ko‘ngulni top iki-uch uzv, besh emas bu beshov. Fanoiy mahz etar «Sittai zaruriya» Nedinki yo‘qqa zarurat emas bu nav’ oltov. Xilofi shar’ agar etti ko‘kka chiqqungdur, YAqinki, etti tamug‘din batardur ul ettov. Navoiyo, sekiz uchmoq havosidin kechgim, Bular mavoni’ erur, yor istar o‘lsa birov. (Favoyid ul-kibar, 506-g‘azal) (D.Yusupova) TAVZI’ (ar. – tarqatish, taqsimlash, ulashish) – baytda bir xil tovushlarni bir necha marta takrorlashga asoslangan san’at. Bunda shoir o‘z fikrini ifodalash uchun yangroqdosh, ya’ni bir xil yangroq tovushga ega bo‘lgan so‘zlardan foydalanadi. T.ni ng yuzaga chiqishi uchun aksariyat hollarda undosh tovushlarning takrorlanishi talab qilinadi, lekin ba’zan tovushdoshlik cho‘ziq unlilar takroridan ham vujudga kelishi mumkin. Alisher Navoiy o‘z ijodida T. san’atidan unumli foydalangan. Shoir she’riyatida tovushdoshlik ba’zan bir misra doirasida, ba’zan bayt doirasida vujudga keltirilgan. Masalan, quyidagi baytda “k” tovushi bir bayt doirasida 6 tarta marta takrorlangan: Kecha kelgumdur debon ul sarvi gulro‘ kelmadi, Ko‘zlarimg‘a kecha tong otquncha uyqu kelmadi. (Badoyi’ ul-vasat, 608 -g‘azal) Navoiy she’riyatida boshdan-oyoq ushbu san’at asosida yozilgan g‘azallar ham uchraydi. Masalan, quyidagi g‘azalda “j” tovushi uyushtirilib, T.san’ati hosil qilinganligini kuzatish mumkin: Har labing o‘lganni tirguzmakda, jono, jon erur, Bu jihatdin bir-birisi birla jonojon erur. Jonim andoq to‘ldi jonondinki, bo‘lmas fahmkim Jon erur jonon emas yo jon emas, jonon erur. Bo‘lsa jonon bordurur jon ham chu jonon qildi azm, Jon ketib jonon bila jondin manga hijron erur. Jon manga jonon uchundur, yo‘qki jonon jon uchun, Umr jononsiz qatiq, jonsiz vale oson erur. Borsa jon, jonon yitar, gar borsa jonon, jon ketar, Kimsaga jononu jonsiz umr ne imkon erur. Xushturur jonu jahon jonon bila, jonon agar Bo‘lmasa jon iylakim, o‘lmas jahon, zindon erur. Jonim ol, ey hajru jononsiz manga ranj istama, CHunki jononsiz Navoiy jonidin ranjon erur. (G‘aroyib us-sig‘ar, 168-g‘azal) “Xamsa” tarkibidagi dostonlarda ham T. san’ati keng istifoda etilgan. Dedikim: shahg‘a bo‘lma shirkat andesh, Dedi: ishq ichra tengdur shohu darvesh! (Farhod va SHirin) YUz munchag‘a elni moni’ etma, Ming munchag‘a meni qoni’ etma! (Layli va Majnun) Savol va topshiriqlar: 1. Ilmi badi’ haqida umumiy ma’lumot bering. 2. Badiiy san’atlar to’g’risida nimalarni bilasiz? 3. Radd ul-matla’ qanday san’at? 4. Lafziy san’atlar deb nimaga aytiladi? Tayanch tushunchalar: Ilmi badi’ Badiiy san’at  Radd ul-matla’  Radd ul-qofiya  Tardu aks  Tarsi’  Siyoqat ul-a’dod  Tavzi’  ASOSIY ADABIYOTLAR: 1. Boltaboev H. Sharq mumtoz poetikasi. – T.: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi, 2008. – 426 b. 2. Is’hoqov Y. So‘z san’ati so‘zligi. – T.: O‘zbekiston, 2014. – 320 b. 3. Hojiahmedov A. Mumtoz badiiyat malohati. – T.: SHarq, 1990.– 240 b. 242 QO‘SHIMCHA ADABIYOTLAR: 1. Hojiahmedov A. She’riy san’atlar va mumtoz qofiya. – T.: SHarq, 1998. – 160 b. 2. Rahmonov V. She’r san’atlari. – T.: YOzuvchi, 2001. – 72 b. 3. Rustamov A. Navoiyning badiiy mahorati. – T.: Adabiyot va san’at nashriyoti, 1979. – 214 b.

Mumtoz poetika masalalari. Ilmi aruz, ilmi bade', ilmi qofiya haqida ma'lumot. Mumtoz adabiyotda adabiy turlar va she'r nav'lari

Купить