Munavvar Qorining maorif tizimidagi faoliyati - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	40.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Munavvar Qorining maorif tizimidagi faoliyati

Купить

Mavzu: Munavvar Qorining maorif tizimidagi faoliyati
Reja
1. Munavvar Qori Abdurashidxonov hayot yo’li
2. Munavvar Qori Abdurashidxonovning ma’rifiy faoliyatlarda yetakchilik
o’rni
3. Munavvar qori abdurashidxonovning yangi usul maktablarida ta’lim-
tarbiyaning takomillashuvidagi pedagogik faoliyati.

Ma’naviyatimiz tarxida shunday insonlar borki, ular uz faoliyatlarini xalq
manfaatlari yo’liga baxshida etgan. Ular vatan, ozodlik, millat yo’lida xatto uz
jonlarini ham ayamaydilar. Bunday insonlar bir umr kelajak uchun, xalq
farovonligi uchun kurashdi. Ushbu zotlarning xizmatlari xalq dilida asrlar osha
saklanib koladi. Mana shunday insonlardan biri, ma’rifatparvar. axlokshunos,
jug’rofshunos, pedagog, shoir, siyosatchi Mu navvar Qori Abdurashidxon o’g’lidir.
Munavvar Qori tavallud topgan davr mustamlakachilik siyosati avjiga
chiqqan bir payt edi. Abdurashidxon Sotiboldixon o’g’li Munavvar Qori 1878
yilda Toshkent shahrining SHayxontoxur daxa Darxon maxallasida dunyoga keldi.
Uning otasi Abdurashidxon Mudarris, onasi Xosiyat otin bo’lgan. Munavvar
Xosiyat otinning uchinchi farzandi edi. Akalari A’zamxon va Muslimxonlar ham
uz davrining ziyoli kishlaridan bo’lgan. Ularning birlari maktabdor domla,
ikkinchilari ruxoniy kishi edi. Tadqiqotchi Sirojiddin Axmedovning ta’kidlashicha,
ba’zi manbalarda «Munavvar Qori Abdulmajidxon o’g’li» deyilgan, yozilmada
uning bobolari bilan boglik ekanligi ayti- ladi. Munavvar Qori otasida 7 yoshligida
yetim qolgan. Unga dastlab tarbiya va ta’limni onasi Xosiyat otin bergan. U xat
savodni ham avvalo onasidan o’rgangan. Ayni paytda yirik maktabdorlardan
xisoblangan Usmon domla ismli kishi kulida o’qidi. Yana bilimlarini oshira borib,
Toshkentda joylashgan Yunusxon madrasasida taxsil oladi, O’rta Osiyoda ayni
paytda ilmning markazi Buxoro xisoblanar edi. Buxoro madrasalarida diniy va
ba’zi dunyoviy ilmlar ham urgatilgan. Munavvar Qori ham yuqori ilmlardan
baxramand bo’lish maqsadida Buxoroga boradi. Bu 1898 yilda edi. SHu yildan
boshlab Buxoro madrasalarining birida taxsil kura boshlaydi. Ammo tez utmay
Munavvar Qori Toshkentga qaytadi. Sirojiddin Axmedovning ma’lumotiga kura,
Munavvar Qori moddiy qiyinchilik tufayli Toshkentga qaytib kelgan.
Munavvar Qori yeshligidan diniy ilmlarni puxta o’rgangan Buxoro sabori
uning bilimlarini yanada mustaxkamladi. Buxorodan tezda qaytgach, Toshkent
Darxon masjidida imomlik bilan shugullana boshladi. Imomlik qilayotgan paytda

ham u Turkiston xalqini savodsiz holda yashayotganligini chuxur anglar edi.
Yuqorida aytilganidek Ismoil Gaspralining g’oyalari Toshkentda ham tarqalgan
edi. Munavvar Qori birinchidan Turkiston xalqining mustamlakachilikdagi
hayotidan ta’sirlangan bo’lsa, ikkinchidan «Tarjumon» gazetasi hamda musurmon
mamlakatlaridan kirib kelayotgan matbuotlardan o’ziga kuvvat oldi. «Toshkent
ziyolilari» orasida jadidchilik ishiga alohida xissa kushib, uning yo’lboshchilaridan
biriga aylandi. Amerikalik olim, O’zbek ma’rifat va madaniyatining
targ’ibotchilaridan biri Edvard Ollvort o’zining «Zamonaviy o’zbeklar « kitobida
Munavvar Qorining Turkiyada ta’lim olganligini ma’lum qiladi. Ayni paytda
Bogchasaroyda nashr etilgan «Tarjumon» gazetasini Munavvar Qori ixlos bilan
o’qir edi, Bundan tashhari, “Vaqt” va «Yulduz», «Siroti Mustakim» kabi
matbuotlari bilan ham tanish edi, Munavvar Qori bu matbuot saxifalaridan
ulkadagi ahvolni qanday qilib yaxshilash kerak degan savolga javob axtara
boshlaydi, SHu bilan birga, kunglida isloxotparvarlik fikrlari turila boshlagan edi.
CHunki eski uslubdagi o’quv ishlari tamomila eskirgan bir xolatda turardi. Bu
paytda Munavvar Qori kabi taradayparvarlarning zimmasida xalq pedagogikasini
yaratish masalasi turar edi. Turkistonning markaziy joylarida bu masalani xal etish
Munavvar Qori kabi taraqqiyparvar kishilar tomonidan boshlab yuborildi.
Tadqiqotchi Sirojiddin Axmedovning ma’lumotiga kura, Mu navvar Qori 1901-
1904 yillarda Krimlik do’sti Rasim Kishod yordamida Toshkentda «Usuli savtiya»
maktabini ochadi». Munavvar Qorining» usuli jadid» maktabini ochilgan yili
to’g’risida yana bir misolni keltirishni lozim to- pamiz.E.Fyodorov «O’rta Osiyoda
milliy inkilobiy harakat tarixi «nomli kitobida ma’lumot berishicha, jadid
Bexbudiy Samarkandda birinchi marta yangi usul maktabini ochgan. Munavvar
Qori Abdurashidxonov ham 1904 yilda Toshkentning Zeki shaharida shunday
maktab ochgan.
Munavvar Qori yangi usuldagi maktabini dastlab o’z xovlisida ochgan,
keyinchalik boshqa joylarda ochish uchun keng hara- katni boshlab yuborgan, Bu
yillarda uning yaqin tsarindoshlari kumakdosh bo’ldilar. Bu turrida M,

Muhammadjonov o’zining «Turmush o’rinishlari» kitobida keng ma’lumotlar
beradi:»SHayx Xona- vand Taxur daxalik Mirza Dadaxujaboyning
mexmonxonasida mak tab ochib, bir-ikki yildan beri Abdusami Qori degan bir
kishi bilan bola o’qitib turmokda bulgonini aytdilar. Borib kurdim. Bolalarning
uxishlarini sinf- sinflarida yurib kurib chikdim. Xozirda 4 sinf boshlang’ich
ibtidoyi maktab bo’lib, yaxshigina tartiblik: parta, qora taxtalar, yer yuzi
bulaklarining qisqacha ham butun haritalari bor ekan. Bu yangi tartiblik
maktablarning Toshkent shahrida bo’lib ketishiga bi rinchi sabab Munavvar Qori
bo’lib, barchasining progromini shul tuzub bergan». Ushbu keltirilgan fikrdan kup
narsalarni anglab olish mum kin. Lemak, Munavvar Qorining dastlab ochgan
maktabi 4 sinfdan iborat bo’lib, turli zamonaviy fanlar ham uxitilgan. U yangi
usuldagi maktabda utsitishdan maqsadi, birinchidan, xalqni savodli xilish bo’lsa,
ikkinchidan, xalqni mustaqqillik uchun kurashga xozirlaydigan ma’rifat xona
ochish edi.
Munavvar Qori «usuli jadid» maktabini tashkil qilish bi lan birga, xalqni
tarribot xilishga ham undadi. Jaxolatda xolgan xalqni yangi usuldagi maktablar
orkali kutkarish yo’llarini uyladi. SHu jixatdan olib haraydigan bo’lsak, Munavvar
Qorining matbuotda dastlabki chixishlari ham e’tiborga molik.
U 1906 yildan ch щ a boshlagan « Taraqqiy « gazetasini faol
tashkilotchilaridan biri edi. Munavvar Qori ushbu gazetani bi- rinchi sonida
Munavvar Qori Ibn Abdurashidxon ismi bilan «
Bizning jaxolat jaxli murakkab»
nomli ma’rifatparvarlik ruxdagi makolasini e’lon qildi. Bu makola Munavvar
Qorining ma’rifatparvarlik qarashlarini o’zida mujassamlashtirgandir. Muallif bu
makolani jadidlarning tungich gazetasi Taraqqiy « ning birinchi sonida e’lon
qilishi bejiz emas. Taraqqiypar- varning «Bizning jaxolat» makolasi «Taraqqiy»
gazetasining birinchi sonida bosilib, uning dasto’rini belgilaydi. Makola quyidagi
tarzda boshlanadi: «Har millatning maktab va madrasasi uldugi kabi bizning ham
maktab va madrasalarimiz garchi benizom va beusul ulsa ham yo’q demak
darajada oz emasdur. Har millat avlodini tarbiya va ta’lim ilmida ko’rsatgan gayrat

va ximmati kabi bizlarda ham uz mas’um avlodlarni jaxolat va gaflat zulmatida
kolmogiga hech bir rizolari ulmay qo’llaridan kelgancha ta’lim va tarbiya avlodda
kusurlik ko’rsatguvchi zotlar mavjuddurlar».
Muallif makolada ikki davrni davriy solishtirish orkali ayni paytdagi axvolni
ko’rsatib beradi. Birinchidan «Darsga nima uchun kelganini bilmay, ilm va
maorifga aslo ragbat kil- may, jonidan shirin bolalarini kuchaba - kucha kezdirub,
bechora mas’umni aziz umrini jaxolat otashini bndiruvchi behamiyat va bediyonat
otalar ham oramizda oz emasdur» deb ilmga ragbat qilmayotgan insonlarning
kiefasini ko’rsatsa, ikkinchidan ilm va ma’rifatni to’g’ri anglaydigan qanday
bulmasin farzandlarni kelajak taraqqiyoti uchun ilmli qilish kerak degan
insonlarning kiefasini tasvirlaydi. Munavvar Qori xalqni ma’rifatga chaqirishga
murojaat usulidan foydalanadi.Uning so’zlaridan vatanga, xalqiga va millatiga
bo’lgan tuygusi jush urib turadi. u Xoy vatandoshlar! Diqqat, nazar ila boqing»-
deb muallif fikrni berishdan avval o’quv chini maqsadiga dikkat bilan e’tibor
berishga chaqiradi. ushbu makolada ilm va uning foydasi hamda amaliy kimmati
to’g’risida fikrlar birdiriladi. Muallif makolada xalq iboralaridan keng foydalanadi.
Masalan, eski davrdagi ta’lim va tarbiya to’g’risida gapirib «Eshakiga yarashur
tushovi « degan makolani ishlatadi, Bunda Munavvar Qori birinchidan
savodsizlikni nazarda tutsa, ikkinchidan taraqqiysizlikni ham nazarda to’tgan.
Munavvar Qori bu makolada yaktablardagi fanlarni o’qitishga alohida e’tibor
beradi. U maktablarda faqat Fuzuliy , Navoyi, Xuja Xofiz, Bedillar kabi buyuk
ijodkorlarni o’qitish bi lan birga ayni paytda ilm qiroat, masoili e’tikodiga, masoili
ilmiyat, ilmli xisob kabi fanlarni o’qitilishini alohida ta’kidlaydi. Muallifning
fikricha, ustoz shoirlarning ijodini o’qitish bilan birga , k щ oridagi aytgan fanlar
ham qo’shib o’rgatilsa, foydadan xoli bo’lmaydi. Munavvar Qori maktablardagi
o’qituvchilarning ham savodli kishilar bo’lishini istaydi. Ayni davrda ayrim
uxituvchilarning uzlari ham hech narsa bilmasliklarini Munavvar Qori jaxolat deb
tasvirlaydi. Munavvar Qori Fuzuliy, Navoiy, Xuja Xofiz, Bedillarning kitoblarini
dastlabki savod urgatuvchi darslik sifatida qo’llab bulmasligini aytadi: «Vaxolanki

boshqa viloyatlarda xat bilmaydurgon kishi yuzdan un ulsa, Turkiston viloyatida
100 dan 90 dir. Mundan ham ma’lum buladurki, savodi chikmox bu kitoblarni
Uximokga muvofik emas. Balki bu kitoblar g’oyat kiyinligidan bolalarni besavod
qolmogiga ham sabab ulur».
Munavvar Qori bu bilan Fuzuliy, Navoiy, Bedil, Xofizlarning ijodini inkor
kilmayapti, u avvaliga bolalarga savod chikarish uchun yengil daroliklardan
foydalanishni tavsiya qiladi.
Munavvar Qori eski o’qitish uslubini keng ravishda tankid qiladi.U yerda
«Fasad axlokdin boshqa ish o’rganmas »
deydi. Eski usul nixoyat joxil bir tartibda
olib borilishini quyidagicha tasvirlaydi, Muallim afandi ko’lida zur bir taek» qaysi
bola- ni boshi harakatdan kolsa, ushbu tayok shu bolani boshida ulur. Ammo
o’qigon, o’qimagon ila hech kimning ishi yo’q. Boshini qimirlatib ultursa kifoya
kilur. Xattoki o’tgan yillarda bu tarifa zulm muallimlarni tayorini ostida vafot qilok
ham vakif o’ldi. Bu tarika zolim, badxulk joxil muallimlarning tarbiyasida o’lgan
bolalardan nima umid kilmok kerak».
Munavvar Qori, yuqorida ta’kidlaganimizdek,eski jaxolatni tasvirlash bilan
birga yoshlarimizni maorif saodatiga chaqiradi, ularni raflat uykusidan uyronib,
kuzlarini ochishlarini kay- ta-qayta ta’kidlaydi. U «Jaxolat zulmatida» qolishni,
saodatdan maxrum bo’lishni xavfli deb xisoblaydi.Xullas, muallifning- bu
makolasi jadidlarning oldiga kuygan maqsadlarini ham ifoda etar edi.
Tadqiqotchi Sirojiddin Axmedovaning ma’lumotiga kura, Mu navvar Qorining
«Namuna»maktabida bir necha yuz bola o’qigan. Bu maktabda tayyorgarligi
anchagina jiddiy bo’lgan iste’dodli yoshlar muallimlik qilishgan, tadqiqotchining
ma’lumoticha, Mu navvar Qorining qo’lida ta’lim olgan yoshlar orasidan Hamza,
Kayum Ramazon, Musa Toshmuhammad urli Oybek, Mannon Uyg’ur kabi
iste’dodli ijodkorlar yetishib chiqishgan.

Ayni paytda jadid taraqqiyparvarlari uzlarining imkoniyatlaridan kelib chikib
o’qitish buyicha metodik dastur tavsiya qilishgan, Munavvar Qori ham ayni paytda
xaftada o’zining 25soatlik programmasini tavsiya qilgan. SHu soatlar asosida o’zi
ham maktabda darslar o’tgan. Munavvar Qorining maktab uchun va musulmonlar
uchun qilgan yana katta bir xizmati shundan iborat- ki, u shariatga doyr manbalar
bilan o’quvchilarni uz tilida o’qishini ta’minladi.
Amerikalik olim Edvard Ollvortning ma’lumotiga kura, Mu navvar Qori
maktabidagi o’quvchilar o’qish va axloq asoslari darslarini yozib olish uchun
xaftada kushimcha 9 soat shug’ullangan. SHu 9 dan 4 soat Munavvar Qorining
«Ikkinchi o’qituvchi» kitobiga bagishlangan. 1 soati Sufi Olloyor sheriyatiga ajra-
tilgan. Darslar turk va fors tillarida olib borilgan. O’quv chilar 2 soat arifmetika, 2
soat geografiya, 1 soat tarix, jami 25 soat xaftalik o’qigan. Yuqorida kayd etilgan
Munavvar Qorining namuna maktabida Oybekning taxsil olganini Edvard Ollvort
ham yozib o’tadi..
Tadqiqotchi Munavvar Qorining Oybek taxsil olgan kursi kuydagicha
bo’lganini ko’rsatadi:
1. Dinning muqaddasligi
2. Muqaddas an’ana
3. Naslning qonuniy xuko’qi
4. Arab grammatikasi
5. Arifmetika
6. Jaxon geografiyasi
7. Islom tarixi
8. Arab va Turk yozuvining orfografiyasi.
Munavvar Qorining maktab o ’ quv dasturi 6 yilga muljallangan bo ’ lib , bu
dastur Toshkentda 19» yilda taklif kilingan va amalga oshirilgan .

Bu usul boshlang’ich maktab sinflari uchun amalda qo’llanilgan. Munavvar
Qori ba’zi bir kishilarning rus ta’limidan andoza kuchirilgan bilim tavsiya
qilayotganliklarini kabul kila olmas edi. Toshkendagi va ko’pgina jadid
o’qituvchilarining dastu ri Munavvar Qori maslagida amalga oshirildi. CHunki
Munavvar Qorining maqsadi Turkiston xalqi savodsizligini barham toptirib, ularni
yetuk inson bo’lib yetishishlari uchun kurashishdan iborat edi.
Turkistonda boshqa jadidlar kabi Munavvar Qori olib borayotgan pedagogik
faoliyat chor xukumatini ancha bezovta qilib quyadi.
Munavvar Qori «Turon» jamiyati a’zolari va Toshkentdagi maxalliy boylar
e’tiborini maorif ishiga jalb xila olgan kishi edi. U birinchilardan bo’lib bu
jamiyatning yigilishlarida chet ellarga ta’lim olish uchun talabalar yuborish kerak
degan masalani kutarib chiqqan edi. Maqsad maxalliy yoshlarni chet ellarga,
asosan. Germaniyaga yuborib, millatning kelajaki uchun kadr tayyorlash bo’lgan.
Munavvar Qorining tashabbuskorligida bu masala buyicha Toshkentning mashxur
boy, oqsoqollarini yigib majlislar o’tkazilgan. Quyida Munavvar Qorining shu
yigilishlaridan birida so’zlagan nutqidan ayrim fikrlarni keltiramiz: «O’zbek
ziyoliy bolalarining Germaniyaga yuborib o’qitishga juda muxtojmiz, bolalar
o’qib, ilm-taxsil olib kelsalar, millatiga katta xizmat kila oladilar, degan bo’lsa,
yana u boylarga va oksokkollarga karata «jamoat, mana bu yosh, usmir
bolalarimizning Germaniyaga borib o’qib kelishlari faqat siz bayonlarimizning
yordami ostida vujudga chikadi» deganidan sung utirganlar talabalar uchun
yerdam pullari berishadi.
Bundan tashkari, Munavvar Qori yordamida Turkiyada 1905 yilda 15 nafar,
1912 yilda 30 nafar yoshlar o’qigan. 1922 yilda Turkiston va Buxorodan 70 ga
yaqin usmirlar Germaniyaga o’qishga yuborilgan. Yana Frantsiya va Yaponiyada
ham yurtdoshlarimiz o’qigani ma’lum».
Munavvar Qori faqat pedagoggina bo’lib kolmasdan izlanuvchan, yangi
uslubiy tavsiyalarni ishlab chikishga katta xissa kushgan va shu bilan bir qatorda

ilmiy-pedagogik asarlar hamda darsliklar yaratgan ijodkor edi, U birinchilardan
bo’lib, jadid maktablari uchun darsliklar yaratish lozim ekanligini anglab yetdi.
SHuning uchun ham asrimiz boshlarida « Adibi avval» , “Adibi soniy” « Yer yuzi»
«Xavoyiji diniya» kitoblarini nashr ettirgan. 1914 yilda Salim Ismoilning « Kur ь on
qiroati» buyicha sabok beruvchi « Tajvid» ni o’zbekchaga tarjima qilib ,
Orenburgda nashr ettirgan. U badiiy ijod bilan ham shugullangan. Ayni davrda
matbuotlarda e’lon kilingan Kamiy, Xislat, Sufizoda, Hamza kabi shoirlarning
she’rlarini tuplab « Sabzavor» nomi bilan chop ettirgan». Edvard Ollvortning «
Zamonaviy o’zbeklar» kitobidagi ma’lumotlariga kura. Munavvar Qorining 1915
yilda yozilgan 120 varaqdan iborat «Xisob» nomli kitobi, yana “Arifmetika”
darsligi ham bo’lgan.
Munavvar Qorining “
Xisob Arifmetika” darsliklari to’g’risida ma’lumot
deyarli boshqa joyda uchramaydi. Taraqqiyparvar bu inson uz atrofiga Toshkentlik
firkrli yoshlarni tuplaydi. Toshkentlik bir boy raisligida « Jamiyati xayriya» nomli
jamiyatni 1909 yilda tashkil etishga muyassar buladi, Bu jamiyatda Munavvar Qori
rais o’rinbosari vazifasini olib borgan. Uning tashabbuskorligi, uz atrofidagi
yoshlarni yiga olganligi jamiyatni rivojlanishiga olib keldi. Birinchidan, ja miyat
ma’rifat yunalishida ish olib borsa, ikkinchidan, mustaqqillik tomon borishga
karatilgan edi. Bu jamiyat yangi usuldagi maktab va madrasalar uchun yerdam
berib turdi. Umuman, kambag’al va bechoraxol kishilarga moddiy tomondan
yordam berib, ularning tarbiyasi va o’qishi uchun kumaklashdi. Munavvar Qori bu
jamiyat orkali turli toifadagi kashshox fukaro va o’quvchilarga yordam ko’rsatish
bilan cheklanib kolmagan. Doimiy ravishda chekka ulkalarga oliy ta’lim olish
uchun talabalarni yuborish bilan ham shugullangan. Bu olib borilayotgan ishlar
millat, vatan takdirini uylovchi buyuk shaxsga xos fazilatlardandir. Sirojiddin
Axmedovning ma’lumotlariga kura, «Jamiyati xayriya» tashkiloti yordamida
Mirmuxsin SHermuhammedov Ufadagi «Oliya» madrasasida
o’qigan.Tadqiqotchining izlanishlaridan yana shu narsalar kuzga tashlanadiki,
Munavvar Qori Oktyabr tunta- rishlaridan keyin ham xalq ma’rifati uchun

xizmatini ayamaydi. U 1921 yilda Turkiston xalq maorifi komissari lavozimida
ish- lab to’rgan paytida Toshkentda «Kumak» uyushmasini tuzib. Germaniyada
taxsil olayotgan o’quvchilarga hamda Moskvada ta’lim ola yotgan Mannon
Uygurga moddiy yerdam ko’rsatadi.
Munavvar Qori Abdurashidxonovning milliy matbuot paydo bo’lishi va
shakllanishida xizmatlari juda katta. Yuqorida ta’kidlanganidek, u 1906 yil iyun
oyida chika boshlagan «Taraqqiy «gazetasining tashkilotchilaridan xisoblanadi.
SHu yilning sentyabrida «Xurshid» gazetasini chikarib, o’zi muharrirlik qildi. U
«Taraqqiy» gazetasi kabi xalq fikrlarini uygotishga xizmat qildi. Keyinrok U
«Najot», «Kengash» da muharrir va ma’sul lavozimlarda ishladi. Munavvar
Qorining matbuotga alohida e’tibor berishiga bosh sabab, u matbuotni xalqni
ma’rifatli qilishdagi asosiy vosita deb bilgani edi. U o’zining ma’rifiy qarashlarini
ham mana shu matbuot orkali targ’ib etdi. Milliy matbuot tarixida «Sadoi
Turkiston» gazitasining xizmatlari juda katta bo’lganki, 1914-1915 yillarda
Munavvar Qori o’z safdoshlari Ubaydulla Xujaev, Abdulla Avlo niy, Tavallo,
Abdulhamid CHulpon, Abdurauf Fitrat, Abdurauf Muzaffarzoda, Mirmuxsin
SHermuhammedov, SHokirjon Raximiy, Nu- shiravon Yovushevlar bilan
birgalikda ushbu jaridani nashr etish- di. Bu jaridada jadidlarning kuzga ko’ringan
ijodkorlari dastlabki faoliyatlari bilan elga tanilib, voyaga yetganlar. Bunda
Munavvar Qorining xizmatlari alohidadir.
Munavvar Qori, bugungi kunda ham Markaziy Osiyoning kuzgusi bo’lgan
O’rta Osiyo Davlat universiteti tashkilotchilari dan edi.
Inqilobdan sung Munavvar Qori o’rta maxsus va oliy ta’lim asoschisi sifatida
Turkiston Xalq dorilfununing musulmon bo’limini tashkil etish yuzasidan
komissiya tuzdi. Unga Munavvar Qori rais, Burxon Xabib, Iso Tuxtaboev, Sodiq
Abdusattorov. Muxtor Bakir, Abdusami Qori Ziyaboevlar a’zo qilib saylandilar , 22
kun ichida Xalq dorilfununining Musulmon bo’limi dasto’rini tuzdilar. U uch
boskichdan iborat edi.

1918 yili 3 mayda dorilfununda Munavvar Qori rais (rek tor), Iso Tuxtaboev
birinchi, Burxon Xabib ikkinchi muovini qilib tayinlanadi. Dorilfunun 13 may
1918 yil yakshanba kuni (xozirgi O’zbek yosh tomoshabinlar teatri binosida)
tantanali ravishda ochildi. Dorilfununni boshqarishda 15 ta demokratik
tashkilotdan 45 ta vakil saylandi. O’qituvchilar soni 190 ga yetdi. Ular orasida
Fitrat, Kamol SHams va boshqa kuzga ko’ringan mutaxassislar bor edi.
Munavvar Qori ovrupacha usuldagi dorilfunun tashkil etish bilan birga qator
madrasalarni islox xilishni va ularda asosan dunyoviy bilimlarni o’qitib, milliy
ziyolilar yetkazishni taklif etdi. SHunga kura, 1923 yildan yangi usul buyicha anik
fanlar 30 ta madrasada o’qitiladi. Munavvar Qori jamiyatning har bir jabxasida
faol edi.
1923 yil 28 avgustda bo’lib o’tgan Xalq Maorif Komissarligi yigilishning 20-
sonli bayonnomasida ko’rsatilishicha, u shikoyat byurosida faoliyat ko’rsatadi.
SHu bilan bir qatorda 1923 yilning 29 aprelida bo’lib o’tgan Turkiston Xalq
Komissarlari Kengashining qo’shma yig’ilishida Munavvar Qori faol katnashib,
yeshlarning jismoniy tarbiyasi va kamoloti turrisida ma’ruza qiladi.
1923 yil 14 yanvarda Xalq komissarlari Kengashining T. Risqulov raisligida
bo’lib o’tgan yigilishida Vakf bosh boshqarmasini tasdiqlash masalasi kurilgan.
Munavvar Qori ushbu xay’atining a’zosi qilib saylangan.
1920 yil Turkiston Markaziy ijroiya qumitasining VII sessiyasi bo’lib o’tgan.
Bu sessiyada Munavvar Qori Sirdaryo viloyati kurilish ishlari buyicha boshqa
ruvchi etib tayinlangan.
Yana shuni alohida aytish kerakki, Munavvar Qori o’z ma’ri fiy qarashlarini
teatr truppasi orqali ham ilgari surdi. U 1913 yilda ish boshlagan Turon truppasini
tashkilotchilaridan biri bo’lgan. U truppaning tashkiliy va tadbiriy ishlarida doi
miy ravishda katnashib kelgan.

Munavvar Qori teatrning xalqni ma’rifat uchun tarbiyalashdagi rolini alohida
ko’rsatib bergani dixxatga sazovordir.U xalqqa fikrlarini yetkazib berish uchun
har-xil uxshatishlardan foydalandi. Teatr taraxkiy etgan mamlakatning ishlarini
misollar orxali tushuntirish eng muximi, millatning obrusi va nomusi teatr bilan
boglixligini alohida uqdirdi. Munavvar Qori teatrni « Ulug’lar maktabi» deb
tasvirladi.U fikrini quyidagi so’zlar bilan yakunlaydi; «Bas, bizga bu bildiruvchi va
o’rganuvchi yolgiz teatr saxnasidir. Sa’niy nafisini tark xilmok kerakdurki, oni tark
xildiruvchi yana jamiyat va teatr vositasida ochilgan milliy maktab va
madrasalarimizdur. SHu sababli hamiyatli yoshlarimizdan bu teatrlarga faqat uyin
masharabozlik kuz ila boqmasin. Millat va axloqjixatdan eng ibratlar bir munozara
va uluglar uchun ochilgan foydali bir maktab nazari ila boxmoxlarini ojizona arz
istiroxat kilur- miz». Munavvar Qorining teatrga bunday katta baxo berishi uchun
bilimlari, dunyoharashi nixoyada keng ekanligini ko’rsatadi. CHunki u yoshligidan
diniy axidalarni puxta egallay bilish bilan bir qatorda, taraxxiyot yo’llarining
barcha xirralarini Ham o’ziga xos ravishda o’rgangan edi,
Bu taraxxiyparvar inson o’zi ma’rifat tarkatish bilan bir qatorda, ma’rifat
uchun jon kuydiradigan ijodkorlarga keng ravishda yordam berdi. U ijodkorlarning
kitob nashr etishiga ma’naviy tomondan juda katta yerdam ko’rsatdi. Jumladan
Hamza Xakimzodaga bunday bekiyos yordam ko’rsatganligi ma’lum.
Xullas, Munavvar Qorining ma’rifatparvarlik faoliyati serqirra va bir
maqsadga qaratilgan: u insonning ma’rifatli bo’lishi zarurligi, ko’zi ochilmaguncha
vijdoni uygonmasligi, vijdoni uygonmasa na o’zining, na xalqining erkini
muxofaza qila olishi, bu iymonsizlik ekanini mutafakkirona noziklik bilan o’z
asarlarida turli shakllarda ifoda etadi.
U har doim aytar edi: «Turkiston xalqining boshina kelgan falokatlar har biri
yolgiz nodonlik va maorifsizlik orkasidangina bulronligi har kimga ma’lumdir»,
Munavvar Qorining no donlik va falokatlardan kutulish avvalo maorif vositasida
bo’lishini qayta-qayta ta’kidlaydi.

Munavvar Qori Stalinchilarning «G’oliblar s’ezdi» bo’lib o’tgan 1929 yili
qatog’onning yangi tulkini kuchaya boshlagan paytda, (GPU) tomonidan qamoqqa
olinadi. Jiyani Muhammadxon Muslimxon o’g’li Abdurashidov amakisini
qamoqka olingan kunni shunday eslaydi: «Uch aka uka A’zamxon, Muslimxon va
Munavvarxon bir xovlida juda inok yashar edik. Xovlimiz juda katta edi, Uning
yarmida amakim yangi usuldagi maktab ochib, bolalarni o’qitgani esimda.
Amakim ochgan bunday maktablar faqat bizning xovlimizdagina emas, balki
maxallada ham bo’lgan. Ular «Muxtoriyat»,»Birinchi may» kabi nomlari bi lan
atalgan. Amakimlarning katta xotinlari Muborakxon opokidan ikki o’g’il bo’lib,
ular yoshligida vafot etib ketgan. SHundan sung amakim ikkinchi xotini
Lazizaxonga uylandi. Ulardan farzand bulmagan. Esimda bor 1929 yil noyabri
bo’lsa kerak, erta tongda xovlimizga GPU ning kurollangan xodimlari devordan
oshib kirdi. Ulardan bir necha kishi hech kimni xovlidan tashqariga chiqarmay,
xatto xojatga borganlar orxasidan ham kuzatib turdi. Boshqalar esa uyda tintuv
o’tkazib juda kup ruznoma, kitob. kulyozma va rasmlarni xoplarga solishdi, Tin tuv
erta tongdan namozi asrgacha davom etgandi». Muhammadxon ushanda 10 yoshda
bo’lgan, Munavvar Qorining karindosh - urug’lari ham qatog’ondan chetda
qolmagan edi.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, utmishdagi har bir tarixiy davrda xalq
ommasi va jamoatchilikning o’z ma’naviy otasiyu pirlari hamda ijtimoiy-siyosiy,
ma’rifiy yo’lboshchilari bo’lgan. Bunga ona tarix guvox. El, Vatan taxdiri uchun
jon fido qilgan, uning istiqlol, mutaxilligini dil-dilidan orzu qilgan va bu orzuni
amalga oshirish maslagidan bir xadam ham chekinmagan buyuk mutafakkir
Munavvar Qori Abdurashidxonov asrimiz boshlarida mustamlaka iskanjasidan
ezilgan elimiz xalbiga ma’rifat, ozodlik va erk no’rini olib kirdi.
Munavvar Qori Abdurashidxonov Rusiyaning mustamlaka va mustabidlik
zulmi davrida xalq farzandi sifatida buyuk taraqqiyparvar, madaniy taraqqiyot,
ijtimoiy-siesiy harakat-miliy istiqlol kurashining raxbari bo’lib yetishdi. Munavvar
Qori sharqona islomiy va ovrupacha dunyoviy ilmlar nuridan baxramand bo’lib

voyaga yetdi. U Turkiston ulkasining iktisodiy va mada niy taraqqiyot yo’liga
kirishida, musulmon bolalariga darsviy bilimlar berishning birdan-bir yo’li eng
avvalo mavjud eski maktab va madrasalarni islox qilish, yangi maorif tarmoklarini
yaratishda deb tushungan holda yangi usul maktablarini ochishga axd xildi.
El murabbiysi Munavvar Qori har bir xalqning millat si fatida shakllanishining
birinchi belgisi mazkur xalqning o’zligini tanishi va o’zini ximoya qilish
tuygusining uygonishi, milliy kadriyatlarini saklash va taraqqiy ettirishda
ekanligini qayta-qayta ta’kidlaydi va shu yo’lda turli-tuman jamiyat hamda
ushmalarni vujudga keltirish zarurligi xaqida uyladi.
Uning raxbarligida «Turon» jamiyati tuzildi. Bu jamiyat ishida Munavvar
Qori boshchiligidagi Abdulla Avloniy, Ubaydulla Xujaev, Komilbek va Karimbek
Nurbekovlar, Toshpulat Norbutabekov kabi xur fikrli ziyolilar faoliyat ko’rsatdilar.
O’zbek milliy matbuotini vujudga kelishi ham bevosita Mu navvar Qorining
faoliyati bilan uzviy bog’lanadi. U milliy matbuotimizning ilk namunalaridan biri
bulmish «Xurshid» gazetasini nashrdan chiqardi. Keyinrok «Najot», “Kengash»,
«Osiyo», «Xurriyat», «Turon» gazetalarida bosh muharrir, «Sadoyi Tur kiston» da
esa bo’lim muharriri bo’lib xizmat qildi. O’zbek xalqining ma’naviy hayotida
ayniksa «Sadoyi Turkiston» gazetasining faoliyati muxim ahamiyatga ega.
Munavvar Qorining tarix va xalq oldidagi xizmatini kulami bexad keng qamrovli,
Ozodlik kurashida xalqning ma’na viy otasi darajasiga kutarilgan inson hayotini
o’rganish, uning ijtimoiy-siyosiy, madaniy, ma’rifiy merosini tulaligicha xalqka
yetkazish savobli ishdir. Munavvar Qori ma’rifatparvarlik faoliyatida o’zining
yetuk taraqqiyparvar insonligini ko’rsatdi. U millatchi ham, islomparast ham
turkparast ham emas edi. Munavvar Qori keng qamrovli ma’rifatparvar edi.
2 Munavvar Qorining maktab ta’limi xususidagi qarashlari eng avvalo yangi
usulda tashkil kilingan maktablar hamda darsliklarda o’z askini topganligini
ko’ramiz. Yangi usul maktablarida har-xil toifa boy va kambagallarning bolalari
birday O’qish xuko’qiga ega bo’ldi. Tur kistonda yangi usuldagi maktab soni

ayniksa 1905 yildan keyin tez kupaydi. Ayni paytda matbuot saxifalarida usuli
jadid maktablari to’g’risida fikrlar tez-tez e’lon qilina bordi. Tabiiyki, chor
general-gubernatorligi yangi usul maktablarini ochik yuz bilan kutub olmadi.
CHunki jadidlar tezlikda savod o’rgatib, mustamlakachilikdan kutilish
muammolarini turli yo’llar bilan tushunturmokda edi. «Turkiston viloyatining
gazeti», saxifalarida jadid maktablariga qarshi fikrlar tez-tez berib turildi.
Jumladan gazeta saxifalaridan birida shunday fikrlar beriladi. «Usuli jadid «degani
kaerdan chikdi. Bu nechuk? Masalan: ota-bobolarimiz usuli qadim ila ukub mullo
bo’lganlar va biz ham usuli qadimni ukub bir nima bilib edik. Usuli jadid degan bir
tarnoy bid’atturki, yaqin fursatda chikmishdur.»
Ayni paytda shu gazetani 1908 yil yilgi saxifalaridan bi- rida shunday fikrlar
bor: « Usuli jadid nadur?», usuli jadid yangi usul damakdir. Yangi usul deganda,
usuli e’tikod va ibratda yangilik demak emas, balki, sung zamonlarda xalqni
fakirligi sababli bik xizgonch bir holda tushgan maktab va madrasalarimizning
kerak idorasini va kerak ta’lim tadris kayfiyatlarini isloh etmokdan iboratdir.
Munavvar Qori jadidlar koralanaetgan bir paytda mazkur maktablar va
ma’rifiy harakat to’g’risida shunday fikrlarni bildirgan edi: «Jadidchilikka xanday
baxo berish to’g’risida kuyi- dagi asoslarni keltiraman: Jadid maktabi xay vaqtda
va kimlar qo’li bilan vujudga chiqdi? Mana buni tekshirish uchun 20 yil ilgariga
qarash albatta lozim. Xozirgi paytda o’rta ma’lumotga ega bo’lgan kishilar
Moskov va boshqa joylarga borib uxishni xavas qilsa, avvallari savodi chiqqan har
bir kishi Yeuxoroga borib o’qishni o’zi uchun bir sharaf deb bilar edi. CHunki ular
ilmni faqat dingina deb bilar edilar. Muxit ham shuni takozo kilar edi. Jadid
maktabi tashkil kilgonlar ham eski maktab, Madrasa va Qorixonalar yetishtirgan
kishilar edi. Ular yelgiz Bogchasaroyda chikadurgon Ismoil Gasprinskiyning
maktabini yaxshi tushunib, kitoblar oldirar edilar.

Ko’rinayaptiki, taraxxiyparvar Munavvar Qori jadidlar xoralanayotganda ham
ularga ayni paytdagi xolatdan kelib chixib baxo berish zarurligini aytadi. CHunki
ayni paytda yangi usuldagi maktablar ayni vaqtda zarur va lozim edi.
Yangi usul maktablarini faqatgina chor xukumatigina emas, chor xukumatiga
sodiq bo’lgan maxalliy mutaassib ruxoniylar,shu bilan bir qatorda eski maktab
domlalari, «usuli qadim» ta- rafdorlari ham yoktirmas edi. Ular yangi usul
maktablarini «Islom diniga raxna uradi», bu maktablarning muallimlari kofir, deb
tashviqot olib borganlar. Maxalliy mutaassib dindorlar yangi usul maktablarini
koralashda va ularni tugatishda chor amaldorlariga yordam berib to’rganlar, yangi
usuldagi jadid maktabi muallimlarini yomonlashdan o’zlarini tiymaganlar.
1908 yillarga kelib, Turkiston ulkasida yangi usuldagi maktablar soni kupaya
bordi. CHor xukumati ham ularni zurlik bilan bekitishga kurbi yetmay koldi.
Aksincha Turkiston ulkasiga yangi usuldagi maktablar ochish uchun
muallimlarning ruxsat surab yozgan arznomalari kupayib bordi. Xatto jadid
maktabla rini ochish ta’njlab kuyildi. 1910-19» yillar oraligida chor amaldorlari
yangi usuldagi maktablarning 50 dan ziyodini yopib kuydi. SHunga karamasdan,
fidoyi taraqqiyparvar muallimlar sa’y-harakati tufayli «usuli jadid» maktablari
yanada kupayib bordi. Y. Abdullaevning ma’lumot berishicha «19» yil 31 iyulda
Turkiston general-gubernatori maxkamasiga bergan ma’lumotiga kura,
Toshkentning eski shahar kismida 16 ta yangi usul maktabi bo’lgan. Keksa
kishilardan surishtirib ashvdtashimizcha, 1917 yil arafasida Quqonda 24 ta
(Besharik va Bogdoddagi yangi usul maktablari ham shu xisobga kiradi), Andijon
shahri hamda shahar atrofidagi kishloklarda 34 ta yangi usul maktabi bo’lgan».
Turkistonda yangi usul maktablarining alohida yagona dasturi bulmagan. Jadidlar
taraqqiy etgan musulmon mamlakatlari mak tablari, Ismoil gasprinskiyning usuli
jadid maktabini o’rganishlari natijasida va o’zlari ijodiy ravi щ da maxalliy
sharoitga moslab o’quv ishlarini olib borganlar. Ular «usuli jadid» maktablari
uchun darsliklar kam bo’lganligi tufayli o’zlari darsliklar yozganlar.

Yangi usul maktablarida ta’lim-tarbiya «usuli-
xadim» maktablariga qaraganda juda yaxshi yo’lga kuyilgan edi. Bu maktab- larda
din darsi ham inkor kilinmay, aksincha, chuqur Urgatil- gan. Jumladan,»Tarixi
anbiyo», «Turkiy akoid». «Sabotul ojizin», «Islom tarixi» Kur ь on» ning uqilishi -
qiroati, «Tajvid» nomli kitoblari vositalarida darslar utilgan. Mu navvar Qorining
«Xavoyiji diniya» kitobi ham alohida darslik sifatida qo’llanilgan.
Turkistonda yangi usul maktablari ikki boskichdan iborat bo’lgan. Birinchi
xismi ibtidoiy, ya’ni boshlang’ich deb nomla- nib, 4 sinfdan iborat bo’lgan.
Ikkinchi xismi 3 yeki 4 sinfni o’z ichiga olgan. Bu xismi rushadiy “o’rta” deb
nomlagan. Yangi usul maktablarida asosan bepul uxitilgan. Bu maktablarda asosan
o’g’il bolalar o’qigan. Ammo Toshkent, QUQON, Kattaqo’rg’on kabi
shaharlardagi « usuli jadid» maktablarida kiz bolalar uchun ham maxsus sinflar
tashkil kilingan. Xatto qiz va o’g’il bolalar birga o’qiydigan sinflar ham bo’lgan.
Munavvar Qori 1890 yilda, 22 yoshida Toshkentning xozirgi Mirobod bozori
yaqinida , 1907 yilda SHayxontoxur daxasidagi o’z uyida jadid, ya’ni yangi
maktab ochadi. Mazkur maktab va un- da tashkil etilgan ta’lim-tarbiya ishlari.
uxitish uslubi o’z mazmuni va xususiyatiga kura butunlay yangi va ilg’or bo’lib,
tez orada millatni madaniy ma’rifiy, ijtimoyi-siyosiy va oxir-okibatda, ixtisodiy
taraxkietga olib chikaruvchi juda katta omil hamda imkoniyatlarga ega buladi.
Maktabda o’qituv- chilar yozish, uxishni bilishi va jismoniy soglom usishi uchun
partalarga o’tkazilgan, uxitish kurgazmali, urgatiladigan bilim va fan asoslari
amaliy xususiyatga ega bo’lgan, ya’ni kasb-xunarga hayot uchun zarur bo’lgan
talablarga yaqinlashtirilgan.
Xaqiqiy insonparvarlik, o’zaro xurmat va demokratik tamoyillar diniy va
dunyoviy bilimlar Munavvar Qori maktab tuzilishi asosini tashkil etadi.
Munavvar Qori jadid maktabi ta’lim-tarbiya uslubiy ishlarini takomillashtirish
bilan cheklanmaydi. U butun o’zbek milliy xalq maorifining butunlay yangi,
mukammal, zamonaviy boshlangich (ibtidoiy), umumta’lim, o’rta maxsus va oliy

ta’lim tarmoklari majmuiga asos soldi. U o’z dasturida bolalarni har tomonlama,
ham akliy, ham jismoniy, ham estetik bir butun uygunlikda bilimlarni hayotda
bevosita qo’llashga o’rgatishga alohida e’tibor beradi.

Munavvar Qorining maorif tizimidagi faoliyati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish