Murakab bilish jarayonlar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	45.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Murakab bilish jarayonlar

Купить

REJA:
1. Bilish faoliyatiga umumiy tavsif.
2. Asosiy bilish jarayonlari, uning qonuniyatlari, tarkibi va
o'ziga xosligi .

1. Bilish faoliyatiga umumiy tavsif
:, Bilish muammosi qadim zamonlardan beri kishilik dunyosini qiziqtirib
keladi, ammo u bugungi kunda fan va texnikaning ri~ vojlanishi tufayli yanada
dolzarb masalaga aylanib qoldi. Shu boisdan, bilish nazariyasi falsafa, tarix,
filologiya, kibernetika, pedagogika, psixologiya kabi fanlarning tadqiqot
predmetiga aylanib, ularning har qaysisi o'zining mohiyatidan kelib chiqib, uning u
yoki bu jabhalarini o'rganadi.
Boshqa fanlardan farqli o'laroq, psixologiya fani insonning onto-genezida
bilishning vujudga kelishi, uning o'ziga xos psixologik mexanizmlari, unda ehtiyoj,
motiv, emotsiya va irodaning o'rni, tanishish zarurat hisoblangan obyektning
notanishligi, ko'rinishi hamda materiallar mazmunining ahamiyatini tekshiradi.
Bizningcha, obyektiv dunyo to'g'risidagi ma'lumotlar, fan asos-lari
bo'yicha axborotlar, ijtimoiy va individual tajribalar, shaxslararo munosabat va
muomala o'rnatish, muayyan faoliyatni tashkil qilish va uni boshqarish o'zini o'zi
anglashga taalluqli tarkibiy qismlar bilan qurollanishga, ijod va yangilik yaratishga
qaratilgan murakkab, iyerarxik hamda integral xususiyatli, faqat insoniyatgagina
xos bo'l-gan, aqliy va jismoniy negizga quriluvchi intilish va faollikning majmuasi
bilish deb ataladi.
Bilishning psixologik bosqichlari, darajalari, ko'lami, kengligi, chuqurligi,
to'liqligi, aniqligi, yaqqolligi, ifodalanish shakllari va vositalari, barqarorligi,
mustaqilligi va uning ijtimoiy psixologik mexanizmlari to'g'risida ma'lumotlar
sharhlanadi.
Bizni qurshab turgan obyektiv borliqni bilish xususiyatiga oid jahon
psixologiyasi fanida ko'plab ilmiy nazariyalar, mustaqil kon-sepsiyalar, o'xshash
qarashlar, puxta pozitsiyalar, xilma-xil yonda shishlar mavjud, ammo shunga
qaramasdan, bu asnoda bilishning filogenetik qonuniyatlari, taraqqiyot bosqichlari,
ularning bunyodkor mexanizmlari, muayyan o'ziga xoslik, ulardagi barqarorlikni
ta'min-lovchi shart-sharoitlar, harakatlantiruvchi kuchlar, obyektiv va subyektiv
omillarning ta'sirchanlik imkoniyati rang-barangligi tufayli onitogenetik davrning
xususiyatlari to'g'risida mulohaza yuritishning o'zi yetarlidir.

Inson shaxs bo'lib shakllanishida va rivojlanishida bilish jarayon lari asosiy
funksiyani bajaradi. Bilish jarayonlari qadim zamonlardan beri olimlarning diqqat
markazida boigan muammolardan biri bo'lib kelgan. Insonning ontogenezida bilish
jarayonini amalga oshiruvchi, uni yuzaga keitiruvchi asosiy manbalar mavjud
bo'lib, bizningcha, ular taxminan quyidagilardan iborat:
1) tug'ma instinktlar;
2) shartsiz reflekslar;
3) shartli reflekslar;
4) ideomotor harakatlar;
5) predmetli harakatlar;
6) taqlid yoki imitatsiya;
7) tajriba;
8) mashq;
9) ko ' nikma , malaka , odat ( ularni o ' zlashtirish imkoniyati va egallash
vaziyati );
10) refleksiya (xulq va ongli boshqarish).
Bilish jarayonining mohiyati va o'ziga xosligini vujudga keitiruv chi asosiy
psixologik negizlari tariqasida:
1) ehtiyoj; J
2) motiv (motivatsiya);
3) mayl; 4)moyilIik;
5) qiziqish;
6) ustanovka;
7) tug'ma, tabiiy alomatlar;
8) faollik;
9) ruhiy holatlarning barqarorligi;
10) obyektiv va subyektiv xususiyatli funksiyalar xizmat qilishi
mumkin.

2. Asosiy bilisli jarayonlari, uning qonuniyatlari, tarkibi va o'ziga
xosligi
Diqqat va uning turlari, xususiyatlari. Diqqat - kishi 'faoliyati -ning
barcha turlari, eng avvalo, mehnat va o'quv faoliyati samarador-ligining muhim va
zarur sharti. Bilish jarayonlari kechishining eng muhim xususiyati uning
tanlaydigan, yo'naltirilgan shakldaligidan iborat. Tevarak atrofdagi olamning
ko'plab ta'sirlari orasidan kishi hamisha nimanidir idrok etadi, nimanidir faraz
qiladi, nima haqidadir fikr yuritadi, o'ylaydi. Ongning bu xossasini uning diqqat
kabi xususiyati bilan o'zaro bogiiq, deb hisoblaydilar.
Diqqat individning emotsional, aqliy yoki harakatlantiruvchi fabltigi
darajasining oshirilishini taqozo etadigan tarzda ongning yo 'naltirilganligi va hir
narsaga qaratilganligidir.
Diqqatni ma'lum obyektga qaratish uchun irodaviy kuch, g'ayrat sarflash
zarurati ishga tushayotgan paytda, binobarin, qiyinchiliklar paydo bo'lganida,
bilishga oid qiziqish susayganida va, shuningdek to'siqlar mavjud bo'lgan kezlarda
aniq-ravshan namoyon boiadi.
Hosil bo'lish xususiyatiga va amal qilish usullariga ko'ra diqqat-ning ikkita
asosiy tori mavjud:
1) ixtiyorsiz diqqat;
2) ixtiyoriy diqqat.
Ixtiyorsiz diqqat kishining anglashilgan niyatlari va maqsadlaridan
mustasno tarzda hosil boiadi va qoilab-quvvatlanadi. Ixtiyorsiz diqqatning paydo
boiishi jismoniy, psixofiziologik va psixik omiliar bilan belgilanadi. Individning
ehtiyojlariga muvofiq keladigan, uning uchun ahamiyatiga ega boigan
qo'zg'atuvchilar ixtiyorsiz diqqatni qo'zg'aydi. Ixtiyorsiz diqqatda bevosita
qiziqishning o'rni benihoya kattadir. Nimaiki qiziqarli, maroqli, hissiyotga boy,
zavqli bo'lsa, diqqatning uzoq vaqt mobaynida to'planib turishini taqozo etadi.
Ixtiyorsiz diqqat shaxsning umumiy yo'nalganligiga ham bogiiqdir.
11) Ixtiyoriy diqqat ongli ravishda boshqariladigan va tartibga solina-
digan diqqat-e'tibordir. Ixtiyoriy diqqat ixtiyorsiz diqqat zamirida hosil boiadi.

Ixtiyoriy diqqat agar kishi faoliyati jarayonida o'z oldiga maium bir vazifa qo'ygan
va harakat dasturini ongli tarzda ishlab chiqqan boisa yuz beradi.
Ixtiyoriy diqqat diqqatning oliy turi sifatida mehnat jarayonida tarkib
topadi. Ixtiyoriy diqqatning vazifasi psixik jarayonlarning ke-chishini boshqarib
turishdan iborat.
Kishi aynan ana shot ixtiyoriy diqqatning mavjudligi tufayli xotira*-dan
o'zi uchun zarur maiumotlarni faol tarzda, tanlab «ajratib olish»ga, to'g'ri qarorlar
qabul qilishga, faoliyat jarayonida paydo bo'ladigan vazifalarni amalga oshirishga
layoqatli boiadi.
Diqqatni kuchli qo'zg'atuvchilar baland ovoz, yorqin nur va bo'yoq, kuchli
hid jalb etadi.
Diqqatning taqsimlanishi ikki va undan ko'proq faoliyat turlari-ning (bir
qancha harakatlarning) bir vaqtning o'zida muvaffaqiyatli bajarish imkoniyati bilan
bogiiq xususiyat. Diqqatning yuksak daraja-da taqsimlanishi - ko'pgina hozirgi
zamon mehnat turlari muvaffaqiyatliligining muqarrar shartlaridan biridir.
Masalan, operatorlar, ko'plab dastgohlarda ishlovchilar, transport haydovchilari va
boshqalarning ishi ana shuni talab qiladi.
Diqqatning ko'chishi maium obyektning bir faoliyatdan ikkinchi bir
faoliyatga, bir obyektdan ikkinchi bir obyektga, bir harakatdan ikkinchi bir
harakatga o'tishida namoyon boiadi. Diqqatning ko'chi shi yo ongli ravishdagi xulq-
atvorga, faoliyatning talablariga yoki o'zgarib ketayotgan shart-sharoitlarga
muvofiq tarzda yangi faoliyatga kirishish zaruratiga bogiiq boiadi.
Faqat obyektlar va jarayonlar o'zgarib, faoliyat esa uzoq vaqt da-vomida
o'zgarmasdan qolgan hollarda diqqatning barqarorligi doirasi-da uning ko'chishi
yuz beradi. Bunday ko'chish uzoq davom etadigan ish paytida charchashning oldini
oladi va shu bilan diqqatning barqarorligini oshiradi. Lekin bu tez-tez
takrorlanavermasligi lozim, aks holda salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Diqqatning salbiy jihatlaridan biri parishonxotirlikdir. Parishonxo-tirlik
diqqatni uzoq vaqt davomida jadal bir narsaga qaratishga layoqatsizlikda,
diqqatning osongina va tez-tez boiinib turishida na moyon boiishi mumkin.

Parishonxotirlikning bu ko'rinishi ko'pincha ish qobiliyati susayib ketishining va
xulq-atvordagi uyushmaganlik-ning sabablaridan biri hisoblanadi.
Parishonxotirlikni keltirib chiqa-ruvchi sabablar nimalardan iborat?
Parishonxotirlik shaxsning barqa-ror xislati sifatida ixtiyoriy diqqat sustligining
ko'rsatkichi hisoblanadi va u noto'g'ri tarbiya natijasida boiishi mumkin. Bunday
pari shonxotirlikka qarshi, avvalo, shaxsda irodaviy fazilatlarni shakllan-tirish yo'Ii
bilan kurash olib borish kerak.
Tevarak atrofdagi olamning boyligi haqida, tovushlar va ranglar, hidlar va
harorat, miqdor va ko'plab boshqa* narsalar to'g'risida biz sezgi organlari tufayli
bilamiz. Kishi sezgi a'zolari yordamida tashqi va ichki muhitning holati haqida
rang-barang axborot olib turadi.
Sezgi haqida tushuncha. Sezgi oddiy psixik jarayon bo'lib, u moddiy
olamdagi narsa va hodisalarning ayrim xususiyatlari aksidan, shuningdek moddiy
qo'zg'atuvchilar tegishli retseptorlarga bevosita ta'sir etgan miqdorda organizmda
hosil bo'ladigan ichki holatlardan tarkib topadi. Materiya sezgi organlarimizga
ta'sir etib sezgi hosil qiladi. Sezgi a'zolari axborotni qabul qilib oladi, saralaydi,
jamlaydi va miyaga yetkazib beradi.
Sezgi a'zolari tashqi olamning kishi ongiga kirib keladigan ya-gona
yo'lidir. Sezgilar mohiyatiga ko'ra obyektiv olamning subyektiv obrazidir. Lekin
sezgilarning hosil boiishi uchun organizm moddiy qo'zg'atuvchining tegishli
ta'siriga berilishi kifoya qilmaydi, balki organizmningo'zi ham qandaydir ish
bajarishi lozim.
Kishining hayoti va faoliyatida sezgilarning ahamiyati juda katta, negaki,
ular bizning olam haqidagi va o'zimiz to'g'rimizdagi bilimla-rimiz manbai
hisoblanadi. Inson tevarak atrofdagi olam haqida ha-misha axborot olib turishi
kerak.
Sezgilarning Arastu tomonidan alohida ajratib ko'rsatilgan turlari mavjud:
1) ko'rish;
2) eshitish;
3) hid bilish;

4) badanning tegishi orqali sezish;
5) ta'm bilish.
Sezgilar ma'lum bir qo'zg'atuvchining muayyan retseptorga ta'si-ri
natijasida hosil boigani uchun ham sezgilarning tasnifi ularni hosil qiladigan
qo'zg'atuvchilarning va ana shu qo'zg'atuvchilar ta'sir qiladigan retseptorlarning
xususiyatlariga asoslanadi.
12) Aks etish xususiyatiga va retseptorlarning joylashgan o'rniga qa-rab
sezgilar, odatda, uch guruhga ajratiladi:
1) tashqi muhitdagi narsalar va hodisalarning xususiyatlarini aks
ettiradigan hamda tananing yuzasida retseptorlari bo'lgan ekstrotsep-tiv sezgilar;
2) tananing ichki a'zolarida va to'qimalarida 'joylashgan hamda ichki
a'zolarning holatini aks ettiradigan retseptorlarga ega bo'lgan interotseptiv sezgilar;
3) retseptorlari mushaklarda va paylarda o'rnashgan propriotsep-tiv
sezgilar; ular gavdamizning harakati va hblati haqida axborot berib turadi.
Ekstrotseptivlarni ikki guruhga - aloqa bog'laydigan kontakt va distant
retseptorlarga ajratamiz. Aloqa bog'laydigan reseptorlar ularga ta'sir qiladigan
obyektlar bilan bevosita aloqa bog'lagan paytda qo'zg'aydi; badanning tegishi
orqali sezish, ta'm bilish retseptorlari shular jumlasidandir. Distant reseptorlar
uzoqdagi obyektdan keladi gan qo'zg'atishdan ta'sirlanadi; distant retseptorlarga
ko'rish, eshitish, hid bilish retseptorlari kiradi.
Sezgilar muayyan payt davomida retseptorga ta'sir o'tkazayotgan
qo'zg'atuvchining o'ziga xos quvvatining asab jarayonlari quvvatiga aylanishi
natijasida hosil bo'ladi. Sezgi a'zolari faqat moslashuvchan-lik, ijro qilish
funksiyalarini bajaribgina qolmasdan, balki axborot olish jarayonlarida bevosita
ishtirok etadigan harakat organlari bilan mustahkam bog'langan.
Sezgi asab tizimining u yoki bu qo'zg'atuvchidan ta'sirlanuvchi reaksiyalari
tarzida hosil bo'ladi va har qanday psixik hodisa kabi refiektorlik xususiyatiga
egadir.
Analizator uch qismdan tarkib topadi:

1) tashqi quvvatni asab jarayoniga o'tkazadigan maxsus trans-
formator hisoblangan periferik bo'limi (retseptor);
2) analizatorning periferik boiimini markaziy analizator bilan
bog'laydigan yoilarni ochadigan afferent (markazga intiluvchi) va
efferent (markazdan qochuvchi) asablar;
3) analizatorning periferik bo'limlaridan keladigan asab signallari-
ning qayta ishlanishi sodir bo'ladigan qobiq osti va qobiq (miyaning
o'zi bilan tugaydigan) bo'limi ri.
13) Har bir analizatorlarning qobiq bo'limida retseptor hujayralarning
asosiy qismi jamlangan o'zak, ya'ni markaziy qism va qobiqning turli
joylarida u yoki bu miqdorda o'rnashgan tarqoq hujayra qismlaridan tarkib
topgan tashqi qismi bo'ladi.
Analizator asab jarayonlarining yoxud reflektor yoyining butun yo'li
rnanbai va eng muhirn qismini tashkil etadi. Reflektor yoyi retseptordan, ta'sirotni
miyaga olib boruvchi asab yoilari va effektor-dan tarkib topgandir.
Shunday qilib, sensor (emotsional) va motor (harakat) qismlarning
uyg'unlashuvi tufayli sensor (analizator) apparat reseptor ta'sir qilayotgan
qo'zg'atuvchilarning obyektiv xususiyatlarini aynan aks ettiradi va shularning
xususiyatlariga o'xshab qoladi.
Adaptatsiya yoxud moslashuv sezgi organlari sezgirligining qo'zg'atuvchi
ta'siri ostida o'zgarishi demakdir.
Bu hodisaning uch xil turini alohida ko'rsatish mumkin:
- qo'zg'atuvchining uzoq muddat davomida ta'sir etishi jara-yonida
sezgining tamomila yo'qolib qolishiga o'xshaydi. Doimiy qo'zg'atuvchilar ta'sir
qilgan taqdirda, sezgi yo'qolib qolish xu-susiyatiga ega. Masalan, terming ustiga
qo'yilgan yengilgina yuk tez-dayoq sezilmaydigan bo'lib qoladi. Hid bilish
sezgilari atrof muhitga yoqimsiz hid yoyilganidan keyin ko'p o'tmay batamom
yo'qolib qolishi ham oddiy bir hodisadir;
-adaptatsiya kuchli qo'zg'atuvchining ta'siri ostida sezgining zaiflashib
qolishidir. Masalan: sovuq qo'zg'atuvchi hosil qiladigan sezgining jadalligi qo'lni

sovuq suvga solganda susayadi. Biz yarim qorong'i xonadan yaxshi yoritilgan
joyga chiqqanimizda, oldiniga ko'zlarimiz qamashadi va tevarak atrofdagi biron-
bir narsaning farqi-ga yeta olmaydigan bo'lib qolamiz, bir muncha vaqt o'tgandan
keyin esa ko'rish analizatorlarining sezuvchanligi keskin susayib, biz odatdagidek
ko'ra boshlaymiz;
-kuchsiz qo'zg'atuvchining ta'siri ostida sezgirlikning ortishi ham
adaptatsiya deb ataladi.
Analizator sezuvchanligining boshqa sezgi a'zolarining qo'z-g'alishi ta'siri
ostida o'zgarishi sezgilarning o'zaro munosabati deb ataladi. Sezgilarning o'zaro
munosabati xuddi adaptatsiya kabi ikkita bir-biriga qarama-qarshi jarayonda:
sezuvchanlikning ortishi va pasayishida namoyon bo'ladi. Bu o'rinda umumiy
qonuniyat shundan iboratki, analizatorning o'zaro munosabatlarida kuchsizlari
analizator-larning sezuvchanligini oshiradi, kuchlilari esa susaytiradi.
Analizatorlar o'zaro munosabati va mashq qilish natijasida sezuv -
chanlikning ortishi sensihilizatsiya deb ataladi. Sezgi a'zolari sezuv chanligining
o'zgarish qonuniyatlarini bilgan holda maxsus tanlangan qo'shimcha
qo'zg'atuvchilarni qo'llanish yo'li bilan u yoki bu retseptorni sensibiilashtirish, ya'ni
uning sezuvchanligini oshirish mumkin. Sensibillashtirishga mashq qilish
natijasida ham erishish mumkin.
Sezgilarning o'zaro munosabati sinesteziya deb atalmish yana bir hodisada
namoyon bo'ladi. Sinesteziya bir analizatorning qo'zg'alishi ta'siri ostida boshqa
analizatorga xos sezgining hosil bo'lishidir. Sinesteziya sezgilarning har xil
turlarida kuzatiladi.
Idrok va uning xmusiyatlarl Idrok sezgilarga nisbatan murakkab va
mazmundor psixik jarayon bo'lib hisoblanganligi sababli, barcha ruhiy holatlar,
hodisalar, xususiyatlar, xossalar va inson ongining yaxlit mazmuni, egallangan
bilimlar, tajribalar, ko'nikmalar bir davrning o'zida namoyon bo'ladi, aks ettirishda
ishtirok qiladi.
Narsalar yoki hodisalarning sezgi a 'zolariga bevosita ta 'sir qilish
jarayonida kishi ongida aks etishi idrok deb ataladi.

Idrok etish jarayonida alohida holdagi sezgilarning tartibga solinishi
hamda narsalar va voqea-hodisalarning yaxlit obrazlariga birlashuvi yuz beradi.
Qo'zg'atuvchining alohida xususiyatlari aks etadigan sezgilardan farqli
o'laroq, idrok narsalarni umuman, uning hamma xususiyatlari bilan birgalikda aks
ettiradi. Bunda idrok alohida sezgilar yig'indisi-dan iborat tarzda emas, balki
emotsional bilishning o'ziga xos belgi-lari bilan sifat jihatidan yuqori bosqich
sifatida tasawur qilinadi.
Sezgilardan farqli o'laroq, idrokda narsalarni umuman, uning hamma
xususiyatlari bilan birgalikda aks etadi. Idrokning muhim xususiyatlari
quyidagilar:
- predmetlilik;
- yaxlitlilik;
- strukturalilik;
- barqarorlik;
- anglanilganlik.
Idrokning predmetliligi obyektivlashtirish hodisasi deb ataladigan hodisa
bo'lib, tashqi dunyodan olinadigan axborotning o'sha dunyoga mansubligmi ifoda
etadi. Predmetlilik idrokning belgisi sifatida xatti
harakatni boshqarishda alohida o'rin tutadi. Odatda, biz narsalarni
ularning ko'rinishiga qarab emas, balki ularni amaliyotda qay tarzda
ishlatishimizga muvofiq holda yoki ularning asosiy xususiyatlariga
qarab baholaymiz. '
Idrokning yaxlitligi deyilganda, sezgi a'zolariga ta'sir qiladigan narsaning
ayrim xususiyatlarini aks ettiradigan sezgilardan farqli o'la-roq, idrok narsaning
yaxlit obrazi hisoblanadi. O'z-o'zidan ravshanki, bu yaxlit obraz narsaning ayrim
xususiyatlari va belgilari haqida turli xil sezgilar tarzida olinadigan bilimlarni
umumlashtirish negizida tarkib topadi.
Idrokning yaxlitligi uning strukturaliligi bilan bogiiqdir. Idrok ma'luin
darajada bizning bir lahzalik sezgilarimizga javob bermaydi va ularning shunchaki
oddiy yig'indisi ham emas. Biz ana shu sezgilardan amalda mavhumlashgan va

birmuncha vaqt davomida shakllanadigan umumlashgan strukturani idrok etamiz.
Idrokning yaxlitligi va strukturaliligi manbalari, bir tomondan, aks
ettirilacligan obyektlarning o'ziga xos jihatlarida, ikkinchi tomondan, insonning
muayyan faoliyatida gavdalanadi. I. M. Sechenov ta'kidla-ganidek, idrokning
yaxlitligi va strukturaliligi analizatorlar reflektor faoliyatining natijasidir.
Idrok qo'zg'atuvchining retseptorlarga bevosita ta'siri natijasida hosil bo'lsa
ham, perseptiv obrazlar hamisha muayyan ma'noli aha-miyatga ega bo'ladi.
Kishining idroki uning tafakkuri bilan, narsaning mohiyatini tushunib yetishi bilan
chambarchas bog'liqdir. Narsani ongli idrok etish - unga fikran nom berish, ya'ni
idrok etilgan narsani narsalarning muayyan guruhiga, sinfiga kiritish, uni so'z
vositasida umumlashtirish demakdir. Hatto o'zimizga notanish narsani ko'rga-
nimizda ham uning bizga tanish obyektlar bilan o'xshashlik jihatlarini payqab
olishga, uni qandaydir toifaga kiritishga urinamiz. Idrok shunchaki sezgi a'zolariga
ta'sir qiladigan qo'zg'atuvchilarning oddiy yig'indisi bilan belgilanmaydi, balki
mavjud ma'lumotlarni yaxshilab talqin qilish, izohlab berish yo'llarini jadal
izlashdir. Shu nuqtai nazardan olganda goh shakl, goh fon (ikki qiyofa va vaza)
navbatma-navbat idrok etiladigan (1-rasm), «ikki mazmunli» deb atalmish rasmlar
diqqatga sazovordir. Bu rasmlarda idrok qilingan obyektning alohida ko'rsatilishi
uning anglab yetilishi va nomlanishi bilan bog'liqdir.
Idrokning kishi psixik hayoti mazmuniga, uning shaxsiga xos jihatlarga
bogiiqligi appersepsiya deyiladi.
l - rasm
Idrok jarayonida uning fenomenlari ( yunoncha phainomenon - noyob ,
g ' ayriodatiy holat degan ma ' noni anglatadi ) muayyan hodi - salarni aks ettirishda
ishtirok etadi , in ' ikosning turlicha aniqlikda namoyon bo ' lishi mumkinligi

to ' g ' risida ma ' lumot beradi . Ular jahon psixologiyasi fanida gallyutsinatsiya
( lotincha hallucinftio - alahlash , bosinqirash , valdirash , ya ' ni yo ' q narsalarning
ko ' rinishi , eshitilishi , sezilishi ), illuziya ( lotincha illusio - xato , adashish ,
yanglishish degan ma ' noni bildiradi ), attraksiya ( frans . attraction - o ' ziga tortish ,
mahliyo etish , jalb qilish ma ' nosini beradi ), yaqqol ko ' rinish ( ruscha yasnovideniye
- yaqqol oldindan ko ' rish , yaqqol g ' oyibdan xabar olish ) tushunchalari orqali
nomlanadi .
Idrokning muhim jihatlaridan biri unga xos belgilarning turli jabhalar,
vaziyatlar va sharoitlarda namoyon boiishidir. Idrokning muhim xususiyatlaridan
biri faol ravishda bevosita aks ettirish imkoniyatining mavjudligidir. Odatda
insonning idrok qilish faoliyati uning o'zlashtirgan bilimlari, to'plagan tajribalari,
shuningdek murakkab analitik, sintetik harakatlar tizimi zamirida yuzaga keladi.
Bu holat idrok qilinishi zarur bo'lgan o'quv fani mohiyatiga bogiiq ilmiy faraz
yaratish* uni amalga oshirish borasida qaror qabul qilish, yaqqol voqelik bilan
tasavvur qilinayotganining o'zaro mosligini aniqlash singari bosqichma-bosqich
o'zaro bir-birini taqozo etuvchi tarkibiy qismlardaniboratdir.
Idrokning yana bir muhim xususiyati uning umumlashgan holda narsa va
hodisalarni aks ettirishidir. Ma'lumki, inson psixikasiga kirib borayotgan ko'p
qirrali, ko'p yoqlama alomatlarni idrok qilish bilan
cheklanib qolmasdan, balki o'sha majmua aniq jism yoki hodisa sifatida
baholanadi.
Xotira va uning ko'rinishlari. Qdam ko'rgan, his qilgan va ' eshitgan
narsalarinmg juda oz miqdorinigina eslab qoladi. Psixikaning eng muhim
xususiyati shundan iboratki, individ tashqi ta'sirlarning aks ettirilishidan o'zining
keyingi xatti-harakatlarida doimo foydala-nadi. Individual tajriba orta borishi
hisobiga xulq-atvor sekin-asta murakkablashadi.
Agar tashqi dunyoning miya qobig'ida hosil bo'ladigan obrazlari beiz
yo'qolib ketaversa, tajribaning shakllanishi mutlaqo mumkin bo'lmay qolur edi. Bu
obrazlar bir-biri bilan o'zaro turli aloqalar bog'lagan holda niustahkamlanib,
saqlanib qoladi hamda hayot va faoliyat talablariga muvofiq tarzda yana

boshqatdan namoyon bo'ladi.
Individning o'z tajribasini esda olib qolishi, esda saqlashi va keyinchalik
uniyana esga tushirishi xotira deyiladi.
Xotirada esda olib qolish, esda saqlash, esga tushirish va unutish kabi
asosiy jarayonlar alohida ajratib ko'rsatiladi. Bu jarayonlarning har biri alohida
mustaqil psixik xususiyat hisoblanmaydi. Ular faoliyat davomida shakllanadi va
o'sha faoliyat bilan belgilanadi.
Xotira mexanizmlarini o'rganishning psixologik darajasi xrono-logik
jihatdan boshqalardan ustunroq boiib, fanda juda ko'p turli yo'nalishlar va
nazariyalarning ilgari surilganligi ma'lumdir. Bu nazariiyalarni ular xotira
jarayonlarining shakllantirilishida subyekt-ning faolligi qanday o'rin tutishiga va
bunday faollikning mohiyatiga qanday yondashuviga bog'liq holda tasniflash va
baholash mumkin.
Xotiraning mexanizmlari va qonuniyatlarini o'rganishning ikkita eski
darajasi - psixologik va neyrofiziologik darajasiga endilikda uchinchi - bioximik
darajasi ham qo'shildi. Xotirani o'rganishga kibernetik jihatdan yondashuv ham
tarkib topmoqda.
Xotiraning mexanizmlari haqidagi fiziologik nazariyalar I. P. Pav-lovning
oliy asab faoliyati qonuniyatlari haqidagi ta'limotning eng muhim qoidalari bilan
chambarchas bog'liqdir. Muvaqqat shartli bog'lcinishlarning hosil bo'lishi haqidagi
ta'limot subyektning indivi dual tajribasi tarkib topishining mexanizmlari haqidagi
ta'limot, ya'ni aslida «fiziologik darajada esda olib qolish» nazariyasidir. Chindan
ham, shartli refleks yangi mazmun bilan ilgari o'zlashtirib mustahkamlangan
mazmun o'rtasida hosil qilinadigan bog'lanish sifatida esda olib qolish jarayonining
fiziologik negizini tashkil etadis
Shunday qilib, hozirgi bosqichda xotiraning mexanizmlarini o'r-garshning
neyrofiziologik darajasi bioximik tadqiqotlar darajasiga tobora yaqinlashib va
ko'pincha to'g'ridan-to'g'iri qo'shilib ketmoqda. Bu hoi ushbu darajalarning
tutashgan joyida olib borilayotgan ko'plab tadqiqotlarda o'z tasdig'ini topdi. Ana
shu tadqiqotlar asosida esda olib qolish jarayonining ikki bosqichli xususiyatga

egaligi haqidagi faraz paydo boidi. Bu gipotezaning mohiyati quyidagilardan
iborat-dir. Birinchi bosqichda (qo'zg'atuvchining bevosita ta'siridan so'ng) miyada
hujayralarda asl holiga qaytuvchi fiziologik o'zgarishlarni keltirib chiqaradigan
qisqa muddatli elektroximik reaksiya yuz beradi. Ikkinchi bosqich birinchi bosqich
negizida yuzaga kelib, aslida u yangi oqsil moddalar (protsinlar)ning hosil bo'lishi
bilan bog'liq bo'lgan bioximik reaksiyadan iboratdir.
Birinchi bosqich sekundlar yoki minutlar mobaynida davom etadi va u
qisqa muddatli esda olib qolishning fiziologik mexanizmi hisob-lanadi.
Hujayralarda qaytarilmaydigan o'zgarishlarga olib keladigan ikkinchi bosqich uzoq
muddatli xotiraning mexanizmi hisoblanadi.
Xotira ta'riflarining esda olib qolish va qayta esga tushirish ja-rayonlari
sodir bo'ladigan faoliyatning xususiyatlariga bog'liqligi xotiraning har xil turlarini
ajratish uchun umumiy asos boiib xizmat qiladi. Bunda xotiraning ayrim turlari
uchta asosiy mezonga muvofiq tarzda boiinadi:
1) faoliyatda ko'proq sezilib turadigan psixik faollikning xusu-siyatiga
qarab xotira harakat, emotsional, obrazli va so'z-mantiqli turlarga boiinadi;
2) faoliyatning maqsadlari, xususiyatiga ko'ra ixtiyorsiz va ix-tiyoriy
xotira turlariga boiinadi;
3) materialni qancha vaqt esda olib qolish va esda saqlash muddatiga
ko'ra (uning faoliyatdagi ahamiyati va tutgan o'rniga bog'liq ravishda) qisqa
muddatli, uzoq muddatli va operativ xotira turlariga boiinadi. ■
Harakat xotirasi - turli ish-harakatlar va ularning tizimini esda olib qolish,
esda saqlash va yana qayta esga tushirishdan iboratt. Inson faoliyatining har bir
turida ruhiy faollikning u yoki bu ko'rinishlari ustunlik qilishi kuzatiladi:
masalan, harakat, hissiyot, idrok, aql- zakovat kabi ruhiy faoliyatning ko'rinishi
mavjud. Ana shu ruhiy faollik turlarining har biri tegishli harakatlarda va ularning
mahsulot-larida o'z ifodasini topib, harakatlarda, emotsional kechinmalarda,
tuyg'ularda, timsollarda, fikr va mulohazalarda aks etadi.
Xotiraning boshqa turlariga qaraganda, harakat xotirasi ba'zi odamlarda
aniq-ravshan ustunlik qilayotganligi uchrab turadi. Masa-lan, bir musiqa ishqibozi

musiqiy asarni xotirasida mutlaqo qayta tiklay olmas ekan, lekin u yaqindagina
eshitgan operani faqat panto-rnima tarzidagina qayta tiklash imkoniyatiga ega
boigan.
Emotsional xotira - his-tuyg'uga xos xotira. Bu xotira his-tuyg'ular, ruhiy
kechinmalar, hissiyotlar bizning ehtiyojlarimiz va qiziqishlarimiz qanday
qondirilayotganligidan, atrofimizdagi narsa va hodisalarning xususiyatiga nisbatan
munosabatlarimiz qay tarzda amalga oshirilayotganligidan doimo xabar berib
turish imkoniyatiga ega. Shuning uchun har bir kishining hayoti va faoliyatida
emotsional xotira turi juda katta ahamiyat kasb etadi.
Voqelikdagi narsa va hodisalardan, o'z-o'zimizga bo'lgan mu-
nosabatlarimizdan kelib chiqadigan yoqimli hamda yoqimsiz kechin-malarni esda
qoldirish, esga tushirishdan iborat xotira turi emotsional xotira deb ataladi. Ular
ruhiyatimizda kechirgan, ma'naviyatimizga ta'sir qiluvchi, xotiramizda saqlanib
qolgan his-tuyg'u, ehtiros, alam, armon kabilarni jonlantirishga undovchi yoki
o'tmishda salbiy kechin-malarga ega boigan harakatlardan saqlab turuvchi signal
tarzida namoyon boiadi. Emotsional xotira o'zining vujudga kelish xusu-siyati,
tezligi, dinamikasi, davomiyligi bilan xotiraning boshqa turlari-dan ma'lum
ma'noda ajralib turadi.
Xotiraning eydetik («eydos» - yunoncha «obraz» degan ma'noni anglatadi),
ya'ni ko'rgazmali obrazlari - tashqi qo'zg'atuvchi bilan his-tuyg'u a'zolarining
qo'zg'atilishi natijasidir. Obrazli xotira tasawurlar va turmush manzaralari, shuning
bilan birga, tovushlar, ta'mlar, ranglar, shakllar bilan bogiiq boigan xotira turidir.
Obraz xotirasi deb, yaqqol mazmunni, binobarin narsa va hodisalarning aniq
obrazlarini, ularning xususiyatlari va bogianishlarini esda qoldirish, ongda
mustahkamlash hamda zaruriyat tug'ilganda esga tushirishdan iborat xotira turiga
aytiladi.
So'z-mantiq xotirasi. So'z-mantiq xotirasining mazmunini fikr va
mulohazalar, aniq hukm hamda xulosa chiqarishlar tashkil etadi.
Insonda fikr va mulohaza turli xil shakllar yordamida ifodalanganligi
tufayli, ularni ifodalash faqat o'zlashtirilayotgan materiallarning aso-siy ma'nosini

izohlash, talqin qilib berish yoki ularning so'zma-so'z ifodalanishini aynan aytib
berishga qaratilgan boiishi mumkin. Agar ma'lumot, axborot, xabar, material ma'no
jihatdan qayta ishlanmasa, u holda materialni so'zma-so'z o'zlashtirish mantiqiy
o'fganish boi-masdan, balki, aksincha, mexanik esda olib qolishga aylanib qofadi.
So'z-mantiq xotiraning vujudga kelishida birinchi signal bilan bir qatorda,
ikkinchi signallar tizimi asosiyat kasb etadi. Chunk! so'z mantiq xotirasi faqat
insonga xos boigan xotiraning maxsus turi hisoblanadi. So'z-mantiq xotiraning
o'sishi qolgan xotira turlarining barqarorlashuvini belgilaydi.
Faoliyat maqsadlariga qarab xotira ixtiyorsiz va ixtiyoriy xotira
turlariga ajratiladi. '
Ixtiyoriy xotira. Ixtiyoriy xotira deganda, maium maqsadni ro'yobga
chiqarish uchun, muayyan davrlarda aqliy xususiyatlarga suyangan holda amalga
oshirishdan iborat xotira jarayoni tushuniladi. Bu faoliyatni odatda ong bevosita
boshqaradi. Ko'pincha psixologiya faniga ixtiyoriy xotiraga ixtiyorsiz esda olib
qolish qarshi qo'yiladi. Esda olib qolishni maqsad qilib qo'yish esda olib qolishning
asosiy sharti hisoblanadi.
Ixtiyorsiz xotira. Ixtiyorsiz xotiraning turmushda va faoliyatda katta o'rin
egallashini har kim o'z shaxsiy tajribasidan biladi. Ixtiyorsiz xotiraning muhim
xususiyatlaridan biri maxsus mnemik maqsadsiz, aqliy, asabiy, irodaviy zo'r
berishsiz hayotiy ahamtiyatga ega boigan keng koiamdagi maiumot, xabar,
axborot, taassurotlar-ning ko'pchilik qismini aks ettirishidir. Shunga qaramasdan,
inson faoliyatining turli jabhalarida o'z xotirasini boshqarish zarurati tug'ilib
qolishi mumkin. Xuddi mana shunday sharoitda, holatlarda, vaziyatlarda,
favqulodda kerakli narsalarni ixtiyoriy ravishda esda saqlash, esga tushirish yoki
eslash imkoniyatini yaratadigan xotiraning mazkur turi katta ahamiyatga egaligi
shubhasiz.
Xotiraning ixtiyoriy va ixtiyorsiz turlari xotira taraqqiyotida ikkita ketma-
ket bosqichni tashkil etadi.
Qisqa muddatli xotira materialni ko'p martalab takrorlash va qayta esga
tushirishlar orqali uzoq vaqt esda olib qolinishi bilan ajaralib turadigan uzoq

muddatli xotiradan farqli oiaroq, bir marta gina, juda qisqa vaqt oralig'ida idrok
qilish va shu zahotiyoq qaytadan xotirlashdan so'ng juda ham qisqa vaqt
mobaynida esda qolishi bilan belgilanadi.
Qisqa muddatli esda olib qolish sharoitlarida hal etilishi uchun
avtomatlashtirilgan harakat usullari qo'llaniladigan vazifalargina mahsuldor
bo'lishi aniqlandi. Materialni o'zlashtirishning kengaytiril-gan usullarini qoilashni
taqozo etadigan vazifalar qisqa muddat mobaynida taqdim qilingan sharoitda esda
olib qolishning samarador-ligini pasaytirib yuboradi. Shunga asoslanib, qisqa
muddatli esda olib qolishni ma'lum vaqt oralig'ida kishining material bilan ishlash
faoliyatida faqat avtomatlashtirilgan usullarni qo'llab ishlash imkonini beruvchi
esda olib qolish deb ta'riflash mumkin.
Operativ esda olib qolish. Insonning bevosita amalga oshirayot-gan faol,
tezkor xarakterlar, usullari uchun xizmat qiluvchi jarayonni anglatuvchi minemik
holat operativ esda olib qolish deb ataladi. Operativ esda olib qolishni qisqa va
uzoq muddatli esda olib qolish o'rtasidagi oraliq darajalaridan biri deb hisoblash
mumkin. Operativ esda olib qolishni kishining odatdagi harakatlariga xizmat
qiluvchi xotira jarayoni deb ta'riflash mumkin.
Uzoq muddatli xotiraga shaxs faoliyatining hayotiy muhim maq-sadlariga
erishishida taktik jihatdangina emas, baiki strategik jihatdan ahamiyat kasb etgan
axborot kelib turadi. Har qanday materialning esda olib qolinishi oldingi
harakatning mahsuli va shu bilan birga, kelgusi harakatni amalga oshirish vositasi
hamdir.
Xotira faol jarayon boiib, u shaxsning u yoki bu turli ma'iumotlar bilan
ishlash malakasiga, unga munosabatiga, materialning qimmatini tasavvur qilishiga
bevosita bog'liq bo'ladi. Eng xarakterli narsa shuki, inson faqat eshitgan
ma'Iumotining 10 foizini, eshitgan va ko'rgan narsasining 50 foizgachasini, o'zi
faol bajargan ishlarining deyarli 90 foizini yodda saqlaydi. Bu ko'plab psixologik
eksperimentlarda isbot qilingan. Shaxsning o'zi o'ylab topib, o'zi bevosita bajargan
ishlari juda oson esga tushadi.
Shu o'rinda xotiraning sakkiz qonunini eslab qolishni taklif etamiz:

- anglanganlik qonuni. Oddiy, lekin murakkab qonun, ya'ni berilgan
materialni qanchalik chuqur anglasak, shunchalik uni mustahkam xotiraga
muhrlagan bo'lamiz;
-qiziqish qonuni. Anatol Frans bilimlarni yaxshi hazm qilish
uchun uni ishtaha bilan yutish kerak deganda, albatta, materialga jonli
qiziqish bilan munosabatda bo'lishimiz va uni yaxshi ko'rishimiz
kerakligini nazarda tutgan; f
-ilgarigi bilimlar qonuni. Ma'lum mavzu yuzasidan bilimlar qanchalik ko'p
boisa, yangisini esda saqlab qolish shunchalik oson bo'ladi. Masalan, ilgari o'qigan
biror kitobni qaytadan o'qib, uni yangidan o'qiyotganday his qilsangiz, demak, siz
ilgarigi tajribangizni his qilishingiz mumkin. Ya'ni, eski bilimlar ham tajribaga
aylangan-dagina, yangilariga zamin bo'la oladi;
-eslab qolishga tayyorgarlik qonuni. Biror materialni eslab qolishdan awal,
bo'lg'usi aqliy ishga qanday hozirlik ko'rgan bo'lsangiz, shunga mos tarzda eslab
qolasiz. Agar materialni rau
: taxassis bo'lishim uchun juda kerak, deb umringiz
oxirigacha mu-himligini anglasangiz, u narsa xotirada muqim saqlanadi;
- assotsiatsiyalar qonuni. Bu qonun haqida miloddan awal Arastu ham
yozgan edi. Qonunning mohiyati shundaki, bir vaqtda shakllangan tasavvurlar
xotirada ham yonma-yon bo'ladi. Masalan, muayyan xona o'sha yerda ro'y bergan
hodisalarni ham eslatadi;
- birin-ketinlik qonuni. Harflarni alfavit tartibida yoddan aytish oson,
uni teskarisiga aytish qiyin bo'lganidek, xotirada ham rna'lu-motlarni ma'lum
tartibda joylashtirishga va kerak bo'lganda, tartib bilan birin-ketin tiklash
maqsadga muvofiqdir;
-kuchli taassurotlar qonuni. Eslab qolinadigari narsa to'g'risidagi birinchi
taassurot qanchalik kuchli bo'lsa, unga aloqador obraz ham shunchalik yorqin
bo'ladi. Bundan tashqari, siz uchun ahamiyatli va jozibali ma'iumotlar oqimida
eslanayotgan material ham yaxshi esga
tushiriladi;
- tormozlanish qonuni. Har qanday muayyan ma'lumot o'zidan

oldingi ma'lumotni tormozlaydi. Shuning uchun uning o'chib ket-
masligi uchun yangisini esda saqlashdan awal mustahkamlash cho-
ralarini ko' rishingiz kerak 1
.
«Tafakkur» tushunchasi va uning operatsiyalari. Insonning bilish faoliyati
voqelikni, narsa va hodisalarni sezish va idrok qi-lishdan boshlanadi, so'ngra asta-
sekin tafakkurga, fikr yuritishni aqliy yo'l bilan aks ettirishga o'tadi. Fikr
yuritishning sinteziga aylangan yuqori darajadagi bilish jarayoni - tafakkur hamda
emotsional bilish organlarining mahsuli, ya'ni sezgilar, idrok va tasavvur
materiallariga asoslangan holda namoyon bo'ladi. Binobarirr, tafakkur o'zi uchun
zarur materiallarni emotsional obyektlardan oladi, shu bilan birga, u fikr
yuritishning asosiy manbai bo'lib xizmat qiladi.
Tafakkur sezgi, idrok, tasavvur yordamida atrof muhit bilan bevo-sita
bogianadi, so'ngra voqelikdagi narsa va hodisalarni, ularning belgi va sifatlarini
bosh rniya yarim sharlarida aks ettirish imkoniyati-ga ega boiadi. Mazk;ur aks
ettirishning adekvatligi insonning amaliy faoliyatida, tabiatni o'rganish va
jamiyatni rivojlantirish jarayonida tekshirib boriladi, ong va aql-idrok yordamida
uzluksiz ravishda nazorat qilib turiladi.
Tafakkur atrof muhitdagi voqelikni nutq yordami bilan bavosita,
umumlashgan holda aks ettiruvchi psixik jarayon, ijtimoiy sababiy bog'lanishlarni
anglashga, yangilik ochishga va oldindan bashorat qilishga yo'naltirilgan aqliy
faoliyatdir 1
. Insonning bilish faoliyati vo qelikni, narsa va hodisalarni sezish va
idrok qilishdan boshlanadi, so'ngra asta-sekin tafakkurga, fikr yuritishni aqliy yoi
bilan aks ettirishga o'tadi.
Tafakkur jarayonida inson emotsional bilish qobig'idan tashqari chiqib,
sezgi va idroklarda bevosita aniqlash imkoniyati murnkin bo'lmagan murakkab
holatlarni anglay boshlaydi. Insonning bilish faoliyatida sezgi, idrok, tasavvur
obrazlari bilan tafakkur o'zaro uzluksiz ravishda bir-birini boyitib turadi.
Tafakkur operatsiyalari quyidagilardan iborat:
1) analiz va sintez;
2) taqqoslash;

3) abstraksiya;
;, 4) umumlashtirish;
5) aniqlashtirish;
6) tasniflash;
tizimlashtirish.
Analiz shunday bir tafakkur operatsiyasidirki , uning yordami bilan biz
narsa va hodisalarni fikran yoki amaliy ravishda bo ' lib ( ajratib ), ularning ayrim
qismlari va xususiyatlarini tahlil qilamiz .
Sirttezda esa biz barcha narsa va hodisalarning analizda boiingan ,
ajratilgan ayrim qismlarini , bo ' laklarini sintez yordami bilan fikran yoki amaliy
ravishda birlashtirib , butun holiga keltiramiz .
Analiz va sintez o'zaro bevosita mustahkam bogiangan yagona jarayonning
ikki tomonidir. Agar narsa va hodisalar analiz qilinmagan bo'lsa, uni sintez qilib
bo'lmaydi, har qanday analiz predmetlarai, narsalarni bir butun holda bilish asosida
amalga oshirilishi lozim.
Taqqoslash insonning ijtimoiy faoliyatida, bilimlarning o'zlashti-rilishida,
voqelikni to'liqroq aks ettirishda bir-biriga o'xshash jihatlar tafovutini, shuningdek
bir-biridan farq qiladigan tomonlar o'rtasidagi o'xshashlikni topishdan iborat fikr
yuritish operatsiyasi bo'lib, u katta ahamiyatga ega. Taqqoslash operatsiya
vositasida obyektiv dunyodagi narsa va hodisalarning bir-biriga o'xshashligi va bir-
biridan farqi aniqlanadi.
Taqqoslash operatsiyasi ikki xil yoi bilan amalga oshishi mum-kin: amaliy
(muayyan narsalarni bevosita solishtirish) va nazariy (ta savvur qilinayotgan
obrazlarni va narsalarni ongda fikran taqqoslash).
Abstraksiya narsa va hodisalarning, qonun va qonuniyatlarning ayrim
belgisi, sifati, alomati yoki xususiyatlarini fikran ulardan ayirib olib, mustaqil fikr
obyektiga aylantirishdan iborat fikr yuritish ope ratsiyasi bo'lib, u insonning bilish
faoliyatida katta ahamiyatga ega. Abstraksiyalash yordami bilan moddiy
dunyodagi narsa va hodisalarning muhim xususiyatlarini farqlab olib, ana shu
xususiyat-lardan narsa va hodisalarning muhim bo'lmagan ikkinchi darajali

xususiyatlarini fikran ajratib tashlaymiz.
Abstraksiyalash jarayoni yordamida qiymat, son, kenglik, tenglik, uzunlik,
kattalik, qattiqlik, zichlik, balandlik, geometrik shakl, mate-matik ibora, tanqidiy
realizm, bosim, solishtirma og'irlik, geografik tushunchalar tizimi kabi abstrakt
tushunchalar vujudga keltiriladi.
Abstraksiya operatsiyasi bilan insonni qurollantirish intellektual jihatdan
intensiv rivojlanishga olib keladi, shuningdek mustaqil bilim olish faoliyatini
takomillashtiradi.
Umumlashtirish deganda, psixologiyada narsa va hodisalardagi xossa,
belgi, xususiyat, alomatlarni topish va shu umumiylik asosida ularni birlashtirish
tushuniladi. Psixologiyada umumlashtirishning keng qoilaniladigan ikki turi:
tushunchali umumlashtirish va emotsional-aniq umumlashtirish yuzasidan ko'proq
fikr yuritiladi. Tushunchali umumlashtirishda predmetlar obyektiv muhim belgi
asosida umumlashtiriladi. Emosional-aniq umumlashtirishda esa pred metlar tashqi
belgi bilan umumlashtiriladi.
Umumlashtirish abstraksiyalash operatsiyasidan ajralgan holda sodir
boimaydi. Agar abstraksiyalash faoliyatida narsa va hodisalar-ning o'xshash hamda
muhim belgilari tasodifly belgilaridan fikran ajratib olinsa, umumlashtirishda
ajratib olingan o'xshash, umumiy va muhim belgilarga suyangan holda narsa va
hodisalar birlashtiriladi. Boshqa fikr yuritish operasiyalari kabi umumlashtirish
ham so'z, nutq yordamida ro'yobga chiqadi.
Aniqlashtirish hodisalarni ichki bogianish va munosabatlardan qat'i nazar,
bir tomonlama ta'kidlashdan iborat fikr yuritish ope-ratsiyasidir. Umumiy,
mavhum belgi va xususiyatlarni yakka, yolg'iz obyektlarga tatbiq qilish bilan
ifodalanadigan fikr yuritish operatsiyasi insonning barcha faoliyatida faol ishtirok
etadi. Voqelik qanchalik yaqqol ifodalansa, inson uni shunchalik oson anglab
yetadi.
Tasniflash insonning bilish faoliyatida muhim o'rin tutuvchi fikr yuritish
operatsiyalaridan biri hisoblanadi. Bir turkum ichidagi narsa-larning bir-biriga
o'xshashligiga va boshqa turkumdagi narsalardan farq qilishiga qarab, narsalarni

turkumlarga ajratish tizimi tasniflash deb ataladi. Tasniflash biz tekshiradigan
obyektlarning muayyan tarti-bini topishda, o'rganishimizda zarur boigan narsa va
hodisalarni yaxht holda tekshiirishimizda, o'zlashtirmoqchi bo'lgan materiallarni
puxta esda qoldirishimizda muhim o'rin tutadi.
Tizimlashtirish fikr obyektiv hisoblangan narsa va hodisalarni za-mon
(vaqt), makon (fazo) va mantiqiy jihatdan maium tartibda joy-lashtirishdan iborat.
Fikr yuritish operatsiyasi bilimlarni o'zlashtirish-da, ko'nikma va malakalarni
tartibga solishda katta ahamiyatga ega. Odatda tizimlashtirish operatsiyasi
yordamida narsa va hodisalar, faktlar, fikrlar va obyektlar makondagi, vaqtdagi
egallagan o'rniga qarab yoki mantiqiy joylashtiriladi. Tizimlashtirish insonning
bilish faoliyatida «mavzulararo», «predmetlararo» bilimlarni tizimlashtirish yuzaga
keladi. Binobarin, bilimlarning tizimga solinishi aqliy ri-vojlanishning dastlabki
pog'onasi hisoblanadi.
Tafakkur boshqa psixik jarayonlardan ajralgan holda rivojlanishi mutlaqo
mumkin emas. Shuning uchun tafakkur rivojlanishi bilan bir-ga, shaxsning nutq
faoliyati ham o'sadi. Bu esa shaxsda o'z fikrini to'g'ri, aniq ifodalash malakasini
tarkib toptiradi, nutqining tuzilishini takomillashtiradi va lug'at boyligini yanada
oshiradi.
Shaxs adabiy asarlarni o'qish va tushunish orqali mustaqil fikr-lashga,
mulohaza yuritish va munozara qilishga o'rgana boradi. Unda asta-sekin tabiat va
jamiyat haqida o'zining nuqtai nazari, e'tiqodi, qarashi shakllanadi. MaTumki,
shaxsning ana shu fazilatlari fikrlash, mustaqil o'ylash, to'g'ri hukm va xulosa
chiqarish, qat'iy qarorga kelishning natijasidir.
Har bir tadqiqotchi ta'limning aqliy taraqqiyotidagi o'rnini e'tirof etmoqda,
ularning individual xususiyatlari va intellektual imkoniyat-lariga alohida e'tibor
bermoqda. Ta'lim aqliy taraqqiyotni o'z orqasidan yetaklab borishi kerak, degan
prinsipga sodiq qolmoqdalar.
Masalani yechish davomida tafakkur jarayon sifatida, ayniqsa, yaqqol
namoyon boiadi. Tafakkurni jarayon sifatida talqin qilish, eng avvalo, fikr yuritish
faoliyati determinatsiyasi (sababiy bogia-nish)ning o'zi jarayon sifatida amalga

oshirilishini bildiradi.
Inson hayotida xayolning ahamiyati. Xayol yoki fantaziya ta fakkur kabi
yuksak bilish jarayonlari sirasiga kirib, kishining o'ziga xos insoniy xususiyatga
ega boigan faoliyatida namoyon boiadi. Mehnatning tayyor natijasini xayolga
keltirmay turib, ishga kirishib boimaydi. Fantaziya yordami bilan kutilayotgan
natijani tasawur qi lish inson mehnatining hayvonlar instinktiv faoliyatidan tub
farqidir. Istalgan mehnat jarayoni zarur tarzda xayolni o'z ichiga qamrab oladi.
Xayol badiiy, konstruktorlik, ilmiy adabiy, musiqaviy va umuman ijodiy
faoliyatning zarur tomoni sifatida namoyon boiadi.
Xayol inson ijodiy faoliyatining zarur elementi boiib, mehnatning oxirgi va
oraliq mahsulotlarida o'z ifodasini topadi, shuningdek muammoli vaziyat noaniqlik
ko'rsatgan hollarda xulq-atvor dasturini tuzishni ta'minlaydi. Shuning bilan birga,
xayol aktiv faoliyatni dasturlashtiruvchi emas, balki uning o'rnini almashtiruvchi
timsollar hosil qilish vositasi sifatida yuzaga keladi.
Xayolning psixik jarayon sifatida birinchi va muhim vazifasi shundan
iboratki, u mehnatni boshlamasdan oldin uning natijasini tasawur qilish
imkoniyatini beradi.
Xayol tafakkur bilan mustahkam bogiangandir. Xayol ham ta-fakkur
singari kelajakni oldindan ko'rish imkoniyatini beradi. Ta fakkur singari xayol
shaxslarning ehtiyojlariga asoslanadi. Ehtiyojiar-ni qondirishning real jarayonida
oldin ehtiyojlarni' qondirishning soxta, xayoliy jarayoni sodir bo'ladi, ya'ni bu
ehtiyojlaming qondirilishi mumkin bo'lgan vaziyatni jonli, yorqin tasawur qilish
mumkin.
Xayol o'zining faolligi bilan tavsiflanadi. Shuning bilan birga, xayol
apparati faqat atrofdagi olamni o'zgartirishga qaratilgan shaxs ijodiy faoliyatining
sharti sifatida foydalanishi mumkin va foydalani-ladi. Ayrim hollarda xayol
faoliyatning o'rnida, uning sun'iy aralash-masi sifatida amal qilishi mumkin. Mana
shu hollarda odam o'ziga hal qilib boimaydigandek ko'rinadigan masalalardan,
turmushning og'ir sharoitlaridan, o'z xatolarining ta'qibidan va shu kabilardan
yashiri-nish uchun real tasavvurlardan uzoq bo'lgan fantastik olamga vaqtincha

kirib ketadi.
Fantaziya hayotda gavdalanmaydigan obrazlarni yaratadi, amalga
oshmaydigan va ko'pincha amalga oshirib boimaydigan ish-harakat dasturlarini
belgilaydi. Xayolning bunday shakli/?a«7*vxayo/deyiladi.
Kishi passiv xayolni oldindan o'ylab yuzaga keltirishi mumkin: jo'rttaga
yuzaga keltirilgan, iroda bilan bogiiq boimagan, lekin hayotda gavdalantirishga
qaratilgan xayolning mana shunday obrazlari shirin xayol deb ataladi. Qandaydir
quvonchli, yoqimli, qiziqarli narsaiar haqida shirin xayol surish hamma odamlarga
xos. Mana shunday shirin xayollarda fantaziya mahsulotlari bilan ehtiyojlar
o'rtasidagi aloqa oson namoyon bo'ladi.
Ammo insonning xayoliy jarayonlarida shirin xayol kechirish hollar i
ko'proq boisa, bu shaxsning passivligidan dalolat beruvchi nuqson hisoblanadi.
Agar kishi passiv bo'lsa, u kelajakda yaxshi hayot uchun kurashmasa, uning
hozirgi hayoti esa qiyin, ko'ngilsiz boisa, bunday holda u ko'pincha o'zining
ehtiyojlari toiiq qondiriladigan, istagan narsasini qoiga kirita oladigan, hozirgi
paytda umid qila olmaycligan biron mansabni egallaydigan soxta hayotni xayol
qiladi.
Agar passiv xayolni oldindan o'ylab va o'ylamasdan qilingan turlarga
boiish mumkin boisa, faol xayolni ijodiy va qayta tiklovchi xayol turlariga boiish
mumkin. O'z asosida tasviriga muvofiq kela-
digan obrazlar tizimini yaratuvchi xayol qayta tiklovchi xayol deb
ataladi.
Ijodiy xayol, qayta tiklovchi xayoldan farq qilgan holda, original va
qimmatli moddiy mahsulotlarda" amalga oshiriladigan yangi obraz-larning
yaratilishini taqozo qiladi. Mehnatda paydo boigan ijodiy xayol ehtiyojlarini
qondirish yoiini izlashda yaqqol tasavvurlar bilan faol va maqsadga muvofiq ish
tutadigan texnik, badiiy va istalgan boshqa ijodiyotning ajralmas jihati boiib
qoladi.
Xayol katta miya yarim sharlari po'stlog'ining funksiyasi hi soblanadi.
Shuning bilan birga, xayol tuzilishining murakkabligi va uning hissiyotlar bilan

bogiiqligi xayolning fiziologik mexanizmlari faqat miya po'stlog'i bilan emas,
balki miyaning chuqurroq qismlari bilan bogiiq deb taxmin qilishga asos beradi.
Yuqorida aytib o'tganimizdek, ijodiy faoliyatga hamma vaqt fantaziya
qo'shilgan bo'ladi. Biroq har doim ham odamning amaliy harakatlarida xayol
jarayonlari darhol amalga oshavermaydi. Ko' pincha xayol jarayonlari darhol
amalga oshirishni istaydigan timsollar shakliga, ya'ni alohida ichki faoliyat
shakliga kirib oladi. Odam kelgusida xohlaydigan ana shunday timsollar orzu deb
ataladi.
Orzu, shuning bilan birga, batamom tugallanishi biror sababga ko'ra
kechiktirilgan faoliyatga undovchi sabab yoki motiv sifatida namoyon bo'ladi.
Mana shuning uchun ham inson qo'li bilan qilingan har qanday narsa o'zining
tarixiy mohiyati jihatidan moddiylashtiril-gan, amalga oshirilgan inson orzusidir.
Odamning amaliy ishlab chi-qarish faoliyatida fantaziyaning ahamiyati katta, lekin
hamma vaqt ham sezilarli boiavermaydi.
Fantaziya eng ko'p qo'llaniladigan soha bo'lmish san'at va ada-biyotning
ijodiy faoliyatida zaruriy element boiib xizmat qiladi. Rassom yoki yozuvchining
ijodiy faoliyatida qatnashadigan xayolning muhim xususiyati uning
emotsionalligidir.

Murakab bilish jarayonlar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish