Murakkab algebriak ifodalarning munosabatlar matrisasini modellashtirish va interpretatorini yaratish
![ berilgan matematik ifodani polyakcha (postfiks) yozuvini hosil qilish
algoritmi va dasturini ishlab chiqish;
postfiks yozuvidagi ifodani hisoblash algoritmi va dasturini tuzish;
obyektga yo‘naltirilgan yondashuv asosida dasturni amalga oshirish
konsepsiyasini ishlab chiqish;
dasturiy ta’minot tavsiflash va undan foydalanish yo’riqnomasini tayorlash.
Tadqiqot ob’yekti matematik formulalar, ma'lumotlar strukturasi, infiks va
prefiks yozuvlari, ifodani hisoblash texnologiyasi
Tadqiqot predmeti matemati formulani tuzilishini tahlil qilish, uni
hisoblashni amalga oshirish usullari va vositalari.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi, arifmetik ifodalarni tahlil qilish va
hisoblashda matematik va foydalanuvchilar funksiyasini inobatga olinganligi va
polyakcha yozuvni hosil qilish algoritmini takomillashtirilganligi bilan izohlanadi.
Tadqiqotning amaliy ahamiyati: amaly masalalarni kompyuterda
modellashtirish jarayonida hosil bo’ladigan formulalarni tahlil qilish hisoblash
jarayonini avtomatlashtirish imkoniyatini beradi.
Ishning tuzilishi va hajmi . Ish kirish qismi, uchta bob, xulosa qismi,
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati va ilovadan iborat bo’lib, __ betni tashkil qiladi.
Dissertatsiya mavzusi bo’yicha chop etilgan ilmiy ishlar.
Azizov S. A Suni’y aql o’yinini modellashtirish . // “Umumta’lim maktablari
ta’lim jarayonida axborot-kommunikasiya texnologiyalaridan foydalanishning
dolzarb muammolari va yechimlari” respublika ilmiy-amaliy onlayn anjumani .
Navoiy 2021-yil 23-iyun, [165-168]
Sayidqulov.A.X, Azizov S.A Mantiqiy ifodalarni hisoblash dasturiy
ta’minoti// “Fan, ta’lim va texnikani innovatsion rivojlantirish masalalari” xalqaro
ilmiy-amaliy onlayn anjuman. Andijon 2022-yil 12-aprel, [45-48]
3](https://docx.uz/documents/1050b6eb-460b-4e10-9177-2b57f6779ead/page_3.png?v=1)
![Kirish ifodasini to'g'ridan-to'g'ri tahlil qilishdan oldin, ortiqca belgilarni
(masalan, bo'sh joy va h.k. larni olib tashlash va faqat leksemlarni hosil qilish
maqsadga muvofiqdir. Ushbu protsedura algoritm doirasida majburiy emas, lekin
algoritmni va uning dasturiy ta'minotini tushunishni sezilarli darajada
soddalashtirishga imkon beradi.
Misol uchun, yuqorida keltirilgan arifmetik ifoda satrini ko'rib chiqaylik:
(x+10.2)^2+5*y-z. Leksik tahlil jarayonida ko'rinishdagi satrga aylanadi:
[0]=>”(”,[1]=>”x”,[2]=>”+”,[3]=>”10.2”,[4]=>”)”,[5]=>”^”,[6]=>”2”,[7]=>”+”,
[8]=>”5”,[9]=>”*”,[10]=>”y”,[11]=>”-”,[12]=>”z”.
Shunday qilib, leksema arifmetik amal yoki son yoki o’zgaruvchi yoki
ochilgan-yopilgan qavsdan iborat bo’ladi.
Leksema obyekt sifatida quydagicha aniqlanadi:
Keltirib chiqarish daraxt tarkibidagi leksema obyekt sifatida tavsiflanadi. Bu
obyekt bir qancha xususiyat (maydon) va aniq bir xolatga ega bo’ladi. Leksemani
madellashtiruvchi obyektning bir qancha maydonlarini tavsifi quydagicha bo’ladi:
1. Name maydoni- obyektning ulkan nomi;
2. Lec maydoni- leksemalar massivi bo’lib unda arifmetik ifodaning
navbatdagi qismiga mos keladigan daraxt tuguni to’g’risidagi ma’lumot
saqlanadi.
3. Cons maydoni- agar ushbu obyekt kanstanta bo’lsa unga mos qiymat
saqlanadi.
4. Var maydoni- agar obyekt son yoki o’zgaruvchi bo’lsa, bu
o’zgaruvchiga uning qiymati saqlanadi.
Har bir obyektning xolati metodlar majmuasi orqali tavsiflanadi. Biz
qarayotgan misolda calc() metodi yetarli bo’ladi. Agar obyekt son yoki parameter
holatini ifodalasa u holda metod ushbu son yoki parameter qiymatini aniqlash
lozim. Agar obyekt arifmetik operatsiya sifatidagi leksemani ifodalasa u xolda
metod mos juftlikdagi qiymatda ushbu arifmetik ammalni qo’llash natijasini hosil
qilishi lozim.
49](https://docx.uz/documents/1050b6eb-460b-4e10-9177-2b57f6779ead/page_49.png?v=1)
![Bunda:
uzgaruvchifor – berilgan masala yoki foydalanuvchi tomonidan kiritilgan
formulalar bo’lib, o’zgaruvchi, turi satr;
uzgaruvchi,amal – berilgan topshiriqning o`zgaruvchi va amallar qismlariga
ajratish o’zgaruvchilari, turi satr;
natija -kiritilgan formulaning shifrlangan ko`rinishdagi natijasi. Bunda
o`zgaruvchilar harflar bilan amallar raqamlar bilan almashtiriladi.Bu o’zgaruvchi
qiymatidan dastur ishlashining keyingi qadamlarida foydalaniladi.
Function splitstr(uzgaruvchijad:jad; var xabar: string; ajrat natija:
integer) -berilgan formulani bo’laklarga ajratilgan tarzda kiritish va uni to’g’ri
bajarilganligini tekshirish protsedurasi.
Bunda:
jad=arry[1..N]of string;
uzgaruvchijad- foydalanuvchi tomonidan kiritilgan formlalarro’yxati bo’lib,
o’zgaruvchi, turi jad;
xabar- foydalanuvchi tomonidan kiritilgan formulalarning to’g’ri yoki
noto’g’ri ekanligi haqidagi ma’lumotni beruvchi o’zgaruvchi, turi satr;
ajratnatija -kiritilgan formulalar barchasi to’g’ri bo’lsa “true” qiymatni aks holda
“false” qiymatni oladi, turi mantiqiy. Bu o’zgaruvchi qiymatidan dastur
ishlashining keyingi qadamlarida foydalaniladi.
3.4.Dasturiy ta’minotning amaliy tadbiqi.
Sun’iy aql o’yini - bu kompyuter tomonidan boshqariladigan ob’ektlarlar
hatti-harakatlarini kompyuter dasturiy ta'minotidir.
Sun'iy intelekt o'yini evristik algoritmlari o'yin doirasida turli sohalarda
qo'llaniladi. O'yin ichidagi sun'iy intellektning eng aniq ishlatilishi NPClarni
boshqarishda, garchi skriptlar juda keng tarqalgan boshqaruv shakli bo'lsada.
Yo'lni aniqlash - bu o'yin sun'iy intellektining yana bir keng qo'llanilishi, ayniqsa
real vaqtda strategik o'yinlarda. Pathfinding - bu NPC xaritadagi bir nuqtadan
52](https://docx.uz/documents/1050b6eb-460b-4e10-9177-2b57f6779ead/page_52.png?v=1)
![FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
Normativ huquqiy hujjatlar:
1. O’zbekiston Republikasining « Ta’lim to’g’risidagi to’g’risidagi » gi Qonun . –
Т.: « O’zbekiston », 1997.
2. O’zbekiston Republikasining «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi». – Т .:
«O’zbekiston», 1997.
3. O’zbekiston Republikasi Kadrlar tayyorlash milliy dasturi // Barkamol avlod
– O’zbekiston taraqqiyotining poydevori . – Toshkent : Sharq , 1997. – 31-61
4. «Yuksak bilimli va intellektual rivojlangan avlodni tarbiyalash – mamlakatni
barqaror taraqqiy ettirish va modernizatsiya qilishning eng muhim sharti»
mavzusidagi Xalqaro konferensiyaning yakuniy hujjati – rezolyusiyasi. –
«Xalq so’zi», 2012, 22 fevral.
Darslik va o’quv qo’llanmalar
5. Б. Н. Иванов. Дискретная математика. Алгоритмы и программы.
Учебное пособие.-М.:Лаборатория Базовых Знаний, 2003, 288с.
6. Дискретная математика для программистов / Ф. А. Новиков –СПб:
Питер 2000. 304-с.
7. В.Н.Касянов, В.К.Сабелфелд. Сборник заданий по практикуму на ЕВМ,
Учебное пособие, Москва, Наука, 1986 г, [184-233].
8. Н.Вирт. Структура данных +алгоритмы =программа,Учебное пособие,
Москва,Мир, 1985 г. [261-287].
9. А.В. Гордеев, А.Ю. Молчанов. Системное программное обеспечение.
–Спб.: Питер, 2002. – 736 с.
10. Х. Дейтел, П. Дейтел, С. Сантри. Технологии программирования на
Java 2. Книга 3: Корпоративные системы, сервлеты, JSP, Web–сервисы.
M.: Бином, 2003.
61](https://docx.uz/documents/1050b6eb-460b-4e10-9177-2b57f6779ead/page_61.png?v=1)
![ILOVA
<!DOCTYPE html>
<html>
<head>
<meta charset="utf-8">
<meta name="viewport" content="width=device-width, initial-scale=1">
<title>Tenglamalar sistemasi</title>
<link rel="stylesheet"
href="https://cdn.jsdelivr.net/npm/bootstrap@5.1.3/dist/css/bootstrap.min.css"
integrity="sha384-
1BmE4kWBq78iYhFldvKuhfTAU6auU8tT94WrHftjDbrCEXSU1oBoqyl2QvZ6jI
W3" crossorigin="anonymous">
<style type="text/css">
#jadval{
margin-top: 50px;
}
.palitra button{
margin-top: 5px;
}
</style>
</head>
<body>
[a]and[b]or![c]->([a]or[b])<=>[a]+[d]na[a]|[b]
<div class="container">
<div class="row">
<div class="col-md-6">
<h3>Tenglamalar sistemasini kiriting</h3>
<table class="table" id="sistema">
<tr>
63](https://docx.uz/documents/1050b6eb-460b-4e10-9177-2b57f6779ead/page_63.png?v=1)
![<td><input id="t1" type="text"
name="tenglama[]" class="form-control"></td>
<td>=</td>
<td><select><option>1</option><option>0</option></select></td>
<td><button class="btn btn-success"
id="addtugma">+</button></td>
</tr>
</table>
</div>
<div class="col-md-6 palitra">
<h3>Kiritish</h3>
<button onclick="cin('0')" class="btn btn-
secondary">0</button>
<button onclick="cin('1')" class="btn btn-
secondary">1</button>
<button onclick="cin('[a]')" class="btn btn-
secondary">a</button>
<button onclick="cin('[b]')" class="btn btn-
secondary">b</button>
<button onclick="cin('[c]')" class="btn btn-
secondary">c</button>
<button onclick="cin('[d]')" class="btn btn-
secondary">d</button>
<button onclick="cin('[f]')" class="btn btn-
secondary">f</button>
<button onclick="cin('[w]')" class="btn btn-
secondary">w</button>
<button onclick="cin('[x]')" class="btn btn-
secondary">x</button>
64](https://docx.uz/documents/1050b6eb-460b-4e10-9177-2b57f6779ead/page_64.png?v=1)
![<button onclick="cin('[y]')" class="btn btn-
secondary">y</button>
<button onclick="cin('[z]')" class="btn btn-
secondary">z</button>
<h3>Amallar</h3>
<button onclick="cin('(')" class="btn
btn-secondary">(</button>
<button onclick="cin(')')" class="btn
btn-secondary">)</button>
<button onclick="cin('!')" class="btn btn-secondary">!
(Inkor)</button>
<button onclick="cin('and')" class="btn btn-
secondary">and (Konyuksiya)</button>
<button onclick="cin('or')" class="btn btn-secondary">or
(Dizyunksiya)</button>
<button onclick="cin('->')" class="btn btn-secondary">->
(Implikatsiya)</button>
<button onclick="cin('<=>')" class="btn btn-
secondary"><=> (Ekvivalensiya)</button>
<button onclick="cin('+')" class="btn btn-secondary">+
(2 modul bo'yicha qo'shish)</button>
<button onclick="cin('|')" class="btn btn-secondary">|
(Sheffer shtrixi)</button>
<button onclick="cin('na')" class="btn btn-secondary">na
(Pirs streklasi)</button>
</div>
</div>
<div style="margin-top: 20px;">
65](https://docx.uz/documents/1050b6eb-460b-4e10-9177-2b57f6779ead/page_65.png?v=1)
![VHvPCCyXqtD5DqJeNxl2dtTyhF78xXNXdkwX1CZeRusQfRKp+tA7hAShOK/
B/fQ2" crossorigin="anonymous"></script>
<script
src="https://cdn.jsdelivr.net/npm/bootstrap@4.6.1/dist/js/bootstrap.bundle.min.js"
integrity="sha384-fQybjgWLrvvRgtW6bFlB7jaZrFsaBXjsOMm/tB9LTS58ONXg
qbR9W8oWht/amnpF" crossorigin="anonymous"></script>
<script type="text/javascript">
var i=1;
$('#addtugma').click(function() {
i++;
$('#sistema').append('<tr id="row'+i+'"><td><input id="t'+i+'"
type="text" name="tenglama[]"
class="form-control"></td><td>=</td><td><select><option>1</option><option>
0</option></select></td><td><button class="btn btn-danger uchir"
id="'+i+'">X</button></td></tr>');
});
var aktiv = 1;
$(document).on('click','.uchir',function(){
var button_id=$(this).attr("id");
$("#row"+button_id+"").remove();
});
// $('#uchir').click(function() {
// alert('salom');
// let id = $(this).attr("id");
// $('#row'+id).remove();
// });
function cin(ch) {
let s = $("#t1").val();
s += ch;
67](https://docx.uz/documents/1050b6eb-460b-4e10-9177-2b57f6779ead/page_67.png?v=1)
![$('#t1').val(s);
}
function getvars(s) {
let vars = [];
const letters = new Set();
let n = s.length;
let temp = '';
for (var i = 0; i < s.length; i++) {
if(s[i]=='['){
let j = i+1;
temp = '';
for (;;) {
if(s[j]!=']'){
temp += s[j]
}
else{
break;
}
j++;
}
letters.add(temp);
}
}
letters.forEach(function display(i,set){
vars.push(i);
})
vars.sort();
return vars;
}
68](https://docx.uz/documents/1050b6eb-460b-4e10-9177-2b57f6779ead/page_68.png?v=1)
![function chinlik(n) {
m = Math.pow(2,n);
//console.log(n,m);
var a = new Array(2);
let q = 1;
t = m;
for (var i = 0; i < n; i++) { // o'zgaruvchilar soni bo'yicha
a[i] = [];
var t = t/2;
for(var j = 0; j < m; j++){
if(q){
q = 0;
}
else{
q = 1;
}
for(var x=1; x<=t; x++){
// 4 -> 2^4 = 16 16/2
a[i][j] = q;
//console.log('i=',i,'j=',j,'t=',t);
j++;
}
j--;
}
}
return a;
}
function hisobla() {
let s = $('#t1').val();
69](https://docx.uz/documents/1050b6eb-460b-4e10-9177-2b57f6779ead/page_69.png?v=1)
![}
while(a.indexOf("+")!=-1){
a = a.replace("+","7");
}
while(a.indexOf("|")!=-1){
a = a.replace("|","8");
}
while(a.indexOf("na")!=-1){
a = a.replace("na","9");
}
return a;
}
function check(s) {
var set = new Set(['2','3','4','5','6','7','8','9','(',')']);
return set.has(s);
}
function deshifr(s) {
switch(s){
case '2':return '!';
case '3':return 'and';
case '4':return 'or';
case '5':return '->';
case '6':return '<=>';
case '7':return '+';
case '8':return '|';
case '9':return 'na';
default: return null;
}
}
71](https://docx.uz/documents/1050b6eb-460b-4e10-9177-2b57f6779ead/page_71.png?v=1)
![return 11;
}
}
function calc(s) {
//console.log(s); // bu yerga qavssiz ifoda keladi.
let ans = ''; //Polskiy yozuvi uchun oxirgi javob
let ifodalar = [];
n = s.length;
var stek = [];
for (var i = 0; i < s.length; i++) {
let ch = s[i];
if(ch=="[" || ch=="0" || ch=="1"){
if(ch=="0" || ch=="1"){
ifodalar.push(s[i]);
ans += s[i];
}
else{
let temp = '';
while(s[i]!="]"){
temp += s[i];
ans += s[i];
i++;
}
temp += s[i];
ifodalar.push(temp);
ans += s[i];
}
//console.log(ans);
}
73](https://docx.uz/documents/1050b6eb-460b-4e10-9177-2b57f6779ead/page_73.png?v=1)
![else{
if(!check(s[i])){
console.log("Noto'g'ri amal kiritildi");
return "Noto'g'ri amal kiritildi";
}
else{
if(stek.length == 0){
stek.push(s[i]);
}
else{
last = stek.length - 1;
if(daraja(s[i])>daraja(stek[last])){
if(s[i]==')'){
for (var index = last;
index >= 0; index--) {
if(stek[index]!="(")
{
ifodalar.push(stek[index]);
ans +=
stek[index];
stek.pop();
}
else{
stek.pop();
break;
}
}
}
else{
74](https://docx.uz/documents/1050b6eb-460b-4e10-9177-2b57f6779ead/page_74.png?v=1)
![stek.push(s[i]);
}
}
else{
if(stek[last] == '('){
stek.push(s[i]);
}
if(stek[last]!='('){
last = stek.length - 1;
while(daraja(stek[last])>daraja(s[i])){
ifodalar.push(stek[last]);
ans += stek[last];
stek.pop();
last = stek.length -
1;
}
stek.push(s[i]);
}
}
}
}
}
}
last = stek.length-1;
while (stek.length > 0) {
ifodalar.push(stek[last]);
ans += stek[last];
last--;
75](https://docx.uz/documents/1050b6eb-460b-4e10-9177-2b57f6779ead/page_75.png?v=1)
![stek.pop();
}
let des = '';
for (var i = 0; i < ifodalar.length; i++) {
if(ifodalar[i].length==1){
des += deshifr(ifodalar[i]);
}
else{
des += ifodalar[i];
}
}
console.log("POLSKIY =",ans);
console.log("POLSKIY =",des);
console.log("Ifodalar stekda",ifodalar);
return ifodalar;
}
function isoperand(s) {
let f = String(s);
if(f.indexOf("[")!=-1 || f.indexOf("]")!=-1 || f=="0" || f=="1"){
return true;
}
else{
return false;
}
}
function asli(left,right,oper) {
switch(oper){
case '2': { // INKOR ga murojat payti leftga 0 qiymat
yuborilsin
76](https://docx.uz/documents/1050b6eb-460b-4e10-9177-2b57f6779ead/page_76.png?v=1)
![for (var i = 0; i < vars.length; i++) {
if(vars[i]==operand){
// console.log(i);
break;
}
}
return i;
}
}
function evaluatePostfix(stack,values,vars){
$("#jadval tr td").remove();
//console.log(vars);
//bu funksiyani hisoblash uchun bizga ifodalar stekda va unga
qo'yiladigan qiymatlar kerak bo'ladi, shuning uchun exp ifodalar valuesga uning
qiymatlari kerak bo'ladi
console.log(values);
let exp = stack;
let key = 0;
let setexp = [...stack];
let massiv = new Array(2);
for (var ustun = 0; ustun < values[0].length; ustun++) {
let mmm = [];
exp = [...stack];
console.log(exp);
for (var jadval = 0; jadval < values.length; jadval++) {
mmm.push(values[jadval][ustun]);
}
massiv[ustun] = mmm;
80](https://docx.uz/documents/1050b6eb-460b-4e10-9177-2b57f6779ead/page_80.png?v=1)
![// console.log(mmm);
// console.log(exp);
// console.log(stack);
// console.log(setexp);
// Barcha ifodlarni birma bir ko'rib chiqamiz
//continue;
console.log(massiv[ustun]);
while(exp.length!=1){
key++;
//console.log(key);
if(exp.length>=3){
let o1 = exp[0];
let o2 = exp[1];
let ch = exp[2];
if(isoperand(o1) && isoperand(o2) && ch.length == 1
&& ch!='2' && ch!= "0" && ch!= "1"){
// Hammasi joyida mana shu yerda hisoblash
ketishi kerak va uchala indeks o'chirilib o'rniga natija yozilishi kerak
// o1,o2 ga qiymat berishimiz kerak
// console.log(exp);
if(o1!="0" && o1!="1"){
o1 = massiv[ustun][getvals(o1,vars)];
}
if(o2!="0" && o2!="1"){
o2 = massiv[ustun][getvals(o2,vars)];
}
//console.log(o1,o2,ch);
exp[0] = asli(o1,o2,ch);
//console.log(exp[0]);
81](https://docx.uz/documents/1050b6eb-460b-4e10-9177-2b57f6779ead/page_81.png?v=1)
![exp.splice(1,1);
exp.splice(1,1);
//console.log(exp);
}
else{
if(isoperand(o1) && o2=='2'){
if(o1!="0" && o1!="1"){
o1 = massiv[ustun][getvals(o1,vars)];
}
exp[0] = asli(0,o1,o2);
exp.splice(1,1);
}
else{
if(isoperand(o2) && ch=='2'){
//console.log("Kirdi")
if(o2!="0" && o2!="1"){
o2 = massiv[ustun]
[getvals(o2,vars)];
}
exp[1] = asli(0,o2,ch);
exp.splice(2,1);
//console.log(exp);
}
else{
//console.log("Kirdi");
let kursatkich = 1;
while(kursatkich<exp.length){
let o1 = exp[kursatkich];
let o2 = exp[kursatkich+1];
82](https://docx.uz/documents/1050b6eb-460b-4e10-9177-2b57f6779ead/page_82.png?v=1)
![let ch = exp[kursatkich+2];
if(isoperand(o1) &&
isoperand(o2) && ch.length == 1 && ch!='2' && ch!="0" && ch!="1"){
console.log(exp);
if(o1!="0" && o1!="1"){
o1 = massiv[ustun]
[getvals(o1,vars)];
}
if(o2!="0" && o2!="1"){
o2 = massiv[ustun]
[getvals(o2,vars)];
}
//console.log(o1,o2,ch);
exp[kursatkich] =
asli(o1,o2,ch);
//console.log(exp[kursatkich]);
exp.splice(kursatkich+1,1);
exp.splice(kursatkich+1,1);
//console.log(exp);
break;
}
else{
if(isoperand(o1) &&
o2=='2'){
if(o1!="0" && o1!
="1"){
83](https://docx.uz/documents/1050b6eb-460b-4e10-9177-2b57f6779ead/page_83.png?v=1)
![o1 =
massiv[ustun][getvals(o1,vars)];
}
exp[kursatkich] =
asli(0,o1,o2);
exp.splice(kursatkich+1,1);
continue;
}
if(isoperand(o2) &&
ch=='2'){
//console.log("Kirdi")
if(o2!="0" && o2!
="1"){
o2 =
massiv[ustun][getvals(o2,vars)];
}
exp[kursatkich+1]
= asli(0,o2,ch);
exp.splice(kursatkich+2,1);
//console.log(exp);
continue;
}
kursatkich++;
}
}
}
}
84](https://docx.uz/documents/1050b6eb-460b-4e10-9177-2b57f6779ead/page_84.png?v=1)
![}
}
else{
//shu yergacha
if(exp.length==2){
console.log("xatolik holati!!!")
}
}
console.log(exp);
// if(key == 8){
// break;
// }
}
$('#jadval').append('<tr><td>'+massiv[ustun]+'</td><td>'+exp[0]+'</td></tr>')
// if(key == 0){
// //agar ifoda bo'lsa o'zi bo'lsa
// }
// else{
// return exp.pop();
// }
}
//console.log(massiv);
}
//s = '[a]and[b]or![c]->([a]or[b])';
s = '![a]and[b]or([c]->[d])';
//calc(amallar(s));
//let exp="231*+9-";
//console.log(chinlik(getvars(s).length));
//console.log(evaluatePostfix(exp,));
85](https://docx.uz/documents/1050b6eb-460b-4e10-9177-2b57f6779ead/page_85.png?v=1)
Murakkab algebriak ifodalarning munosabatlar matrisasini modellashtirish va interpretatorini yaratish