Murakkab tarkibli quyosh elementlarining fotolyuminesensiyasini o‘rganish - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	9.5MB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Murakkab tarkibli quyosh elementlarining fotolyuminesensiyasini o‘rganish

Купить

Mavzu: Murakkab tarkibli quyosh elementlarining fotolyuminesensiyasini
o rganishʻ
MUNDARIJA Bet
KIRISH ……………………………………………………… 3
I - BOB YARIMO TKAZGICHLARNING
ʻ
FOTOLYUMINESENSIYASINI O RGANISH ……………
ʻ 5
1.1 Nazariy qismi ………………………………………………….. 5
1.2 Yarimo tkazuvchli fotolyuminesensiya va uning
ʻ
turlari……….. 13
1.3 Eksiton lyuminesensiyasi………………………………………. 18
1.4 Kirishmali lyuminesensiya…………………………………….. 22
1.5 O zaro aralashuchi donor akseptorli lyuminesensiyasi…………
ʻ 30
II-BOB FOTOLYUMINESANSNI O RGANISH TEXNIKASI…….
ʻ 34
2.1 Yarimo tkazgichli manbalar (lazer)…………………………….
ʻ 31
2.2 Fotonlar spe 1ktori tartibini qayd qilish sistemasi……………... 49
2.3 Tajriba qurilmasi va uning tavsifi……………………………… 55
III-BOB TAJRIBA NATIJALARI…………………………………….. 56
3.1 Yorug lik sanoat yoruglik diodlarining spektrini
ʻ
o rganish…….
ʻ 5 6
3.2 Olingan natijalarni muhokama qilish…………………………... 58
Xulosa………………………………………………………….. 61
Adabiyotlar …………………………………………………….. 62
1

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi: Zamonaviy yarimo tkazgichlarning qattiqʻ
eritmalarini o stirish yarimo tkazgich materialshunosligini rivojlantirish shubhasiz
ʻ ʻ
qiziqish uyg otadi, chunki bir necha yarimo tkazgichlardan sintezlangan qattiq
ʻ ʻ
jism komponentlarning har birining afzalliklarini umumlashtirish mumkin. Bundan
tashqari qattiq eritmaning tarkibini uzluksiz, bir tekis o zgartirish orqali
ʻ
taqiqlangan zona kengligi, spektral fotosezgirligi diapazoni, panjara parametri va
boshqa shu kabi fizik parametrlarini nazorat qilish imkonini beradi. Masalan,
kremniy komponentlari va gali fosfididan iborat qattiq eritmani sintez qilish orqali
hosil qilingan qattiq eritma qurilmaning spektral fotosezgirligini kengaytirish va
samarali quyosh batareyalarini yaratishda muhim ahamiyatga ega.
Bundan tashqari, bu birikmalar zamonaviy yarimo tkazgichli
ʻ
optoelektronikada keng qo llaniladigan lyuminessent xossalari jihatidan
ʻ
qiziqarlidir, va amaliy qo llanilishi istiqbollarini sanoat yorug lik diodlari va
ʻ ʻ
lazerlar elementlari sifatida ishlatiladi.
Tadqiqot maqsadi: Turli yarimo tkazgichlarning qattiq eritmalarini o stirish
ʻ ʻ
zamonaviy yarimo tkazgich materialshunoslikni rivojlantirish uchun shubhasiz
ʻ
qiziqish uyg otadi Kompozitsion echimni silliq ravishda o zgartirish va qattiq
ʻ ʻ
eritmalar parametrlarni boshqarish mumkin. GaP yarimo tkazgichli birikmalar va
ʻ
ular asosidagi qattiq eritmalar fotolyuminessensiya sini, xossalarini tadqiq
qilishdan iborat .
Tadqiqot vazifalari: Magistrlik dissertatsiya ishini bajarish uchun quyidagi
masalalarni amalga oshirish vazifasi qo yildi:
ʻ
1. Fotolyuminessensiya avtomatik qurilmani o rganish va sanoat led'lari
ʻ
diodlarining spektrini olish.
2.Yarimutkazgichli fotolyuminessensiya nazariy ma’lumotlarni to plash.
ʻ
3. Murakkab turdagi GaP yarimo tkazgichli birikmalar va ular asosidagi
ʻ
2

qattiq e ritmalar fotolyuminessensiyani spektrini olish va taxlil qilish.
Tadqiqot obyekti. Sanoat yorug lik diodlarining spektri va ʻ yarim
o tkazgichlarning
ʻ GaP qattiq eritmalari birikmalaridir .
Tadqiqot usuli Opto-mexanik tizimni modernizasiya qilish qurilma
sezgirligini sezilarli darajada oshirishga imkon berdi, va avtomatlashtirish darajasi
va samaradorligi oshirishga imkon berdi.
Spektroenergetik imkoniyatlarini kengaytirish bilan bog liq vazifalarda
ʻ
spektr skanerlash bilan boglikdir. Avtomatik fotolyuminessensiya kurilmasidan
xona temperaturasida 400 nm dan 850 nm ( 1,7 eV dan 3,1 eV ) to lqin uzunlikda
ʻ
GaP yarimo tkazgichli birikmalarni spektral xarakteristikalarini o rganish.
ʻ ʻ
Tadqiqotning ilmiy yangiligi. Sanoat yorug lik diodlarining spektrini
ʻ va
yarim o tkazgichlarning
ʻ GaP qattiq eritmalarini 400 nm dan 850 nm to lqin ʻ
uzunlikda optik xususiyatlarni tahlil qilish, elektron jarayonlarni o rganish juda
ʻ
muhimdir
Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati . Bu nday
yarimo tkazgichning optik xossalarini o rganish orqali
ʻ ʻ quyosh energetikasi uchun
yangi material yaratish imkoniyatlari mavjud ekanligi aniqlandi.
Magistrlik dissertatsiya ishining tuzilishi va hajmi . Bitiruv malakaviy ishi
kirish, 3 ta bob, xulosa va 25 nomdagi foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat
ʻ
bo lib, 64 sahifada bayon qilingan. Ishda 17 rasm va grafiklar mavjud.
ʻ
I-BOB. YARIMO TKAZGICHLARNING FOTOLYUMINESENSIYASINI
ʻ
3

O RGANISHʻ
1.1. Nazariy qismi.
Yorug'lik ta'siriga duchor bo lgan yarim o tkazgichlarda boshqa hodisalar
ʻ ʻ
bilan birga luminesans deb ataladigan elektromagnit nurlanishning emissiyasi
paydo bo ladi. Bu yorug'lik salınımlar davridan ancha yuqori bo lgan yakuniy
ʻ ʻ
muddatga ega bo lgan haddan tashqari muvozanat bo lmagan nurlanishdir.
ʻ ʻ Atrоf-
muhit bilan zaif o zarо
ʻ ta’sirlashadigan lyuminеstsеntsiya markazlarida bo lib ʻ
o tadigan
ʻ jarayonlarni qarab o tamiz. ʻ Bular gaz aralashmasidagi atоmlar yoki
mоlеkulalar, suyuq eritmadagi mоlеkulalar va qattiq jismdagi kirishma iоnlari
bo lishi mumkin.[1].
ʻ
1.1-rasm.
1.1.a-rasmda lyuminеstsеntsiyaning bir muncha оddiyrоq fizik mехanizmiga
javоb bеruvchi lyuminеstsеntsiya markazlaridagi kvant o tishlar ko rsatilgan.
ʻ ʻ
Uyg оtilganda markaz 1
ʻ sathdan 2 sathga o tadi, tеskari o tishda esa fоtоn tug iladi ʻ ʻ ʻ
(lyuminеstsеnt shu’lalanish paydо bo ladi).
ʻ Lyuminеstsеntsiya nurlanishining
chastоtasi quyidagicha tоpiladi:
(1)
Bu rеzоnans lyuminеstsеntsiya dеyiladi. 1.1.b, d, е-rasmda ko rsatilgan
ʻ
mехanizmda, uyg оtilishda
ʻ lyuminеstsеntsiya markazi 1 – 3 o tishni ʻ amalga
4

оshiradi, kеyin esa nurlanmasdan 2 sathga o tish ro y bеradi, bunda оrtiqchaʻ ʻ
enеrgiya bоshqa zarrachalarga yoki fоnоnlarning tug ilishiga
ʻ sarflanadi.
YOrug likning
ʻ chiqarilishi 2 – 1 o tishda ʻ ro y ʻ bеradi – bu spоntan
lyuminеstsеntsiya . 1.f-rasmda mеtastabil lyuminеstsеntsiya dagi o tishlar
ʻ
tasvirlangan. Bunday lyuminеstsеntsiyani yana stimullashgan lyuminеstsеntsiya
dеb ham ataydilar. Bunda lyuminеstsеntsiya markazi 2 sathga o tishdan оldin
ʻ
оraliq 4 sathga o tadi. Bu sath mеtastabildir –
ʻ undagi markazning yashash vaqti
ancha kattadir, masalan, 10 -2
– 1 s lar оrasida. Yana 2 sathga o tish
ʻ uchun markaz
qo shimcha
ʻ enеrgiya оlish zarur, bu issiqlik harakati yoki infraqizil nurlanish
enеrgiyasi bo lishi
ʻ mumkin. U 4 sathdan 2 sathga o tishni ʻ ta’minlaydi.
Оdatda хоna tеmpеraturasida dielеktriklar sinfiga mansub dеb hisоblanuvchi
kristallar оdatda shaffоf bo ladilar. qalinligi
ʻ taхminan 1 sm atrоfida bo lgan ʻ
bunday mоnоkristalning plastinkasi ko zga shaffоf ko rinsada, faqat juda kam
ʻ ʻ
hоllardagina uning shaffоfligini оynaning shaffоfligi bilan taqqоslash mumkin. /2/.
Kristallarning shaffоfligi elеktrоmagnit to lqinlarning 3600
ʻ Ǻ dan 7600 Ǻ gacha
bo lgan
ʻ оptik sоhada kuchli elеktrоn va tеbranma o tishlarning mavjudmasligi ʻ
bilan tushuntiriladi. Bu sоha 1,7 eV dan 3,5 eV gacha bo lgan enеrgiya intеvaliga
ʻ
to g ri
ʻ ʻ kеladi. Qisqacha kristallarning rangini qarab chiqamiz:
1. Sоf va mukammal оlmоs kristallari оdatda shaffоf. Оlmоsning taqiqlangan
zоnasi kеngligi 5,4 eV ga tеng. SHunday qilib, ko rinuvchi
ʻ sоhadagi nurlanish
elеktrоnlarni valеnt zоnadan o tkazuvchanlik
ʻ zоnasiga o tkazishga ʻ еtarli emas,
birоq оlmоs kristallari nurlanish ta’sirida, ularda nuqsоnlar paydо bo lganligi
ʻ
tufayli rangini o zgartirishi mumkin.
ʻ
5

1.2- rasm. Taqiqlangan zоna kеngligidan katta enеrgiyaga ega bo lgan fоtоnʻ
yutilish jarayoni sхеmasi. Yutilgan fоtоn elеktrоnni valent zonadan
o tkazuvchanlik
ʻ zonasiga ga o tkazadi ʻ va valent zonada kоvak hоsil qiladi.
2. Kadmiy sulfidi kristallari оdatda sariq-zarg aldоq rangda bo ladilar.
ʻ ʻ
Bunday kristallarning taqiqlangan zоnasi kеngligi 2,42 eV ga tеng va ko rinuvchi
ʻ
spеktrning ko k sоhasi
ʻ kristall tоmоnidan kuchli yutiladi.
3. Krеmniy kristallari mеtalday yaltirоq bo ladi. Bu ularning taqiqlangan
ʻ
zоnasi kеngligi 1,14 eV ga tеngligi bilan tushuntriladi. SHunday qilib, ko rinuvchi
ʻ
sоhaning barcha to lqin
ʻ uzunliklarining nurlanishi elеktrоnlarning valеnt zоnadan
o tkazuvchanlik
ʻ zоnasiga o tishini ʻ kеltirib chiqaradi. Birоq, krеmniyning juda
yupqa plastikasi, juda kam bo lsa-da qizil nurlanishni
ʻ o tkazadi. ʻ SHuning uchun
krеmniyda yorug likning
ʻ yutilish jarayonida taqiqlangan zоnasi kеngligiga yaqin
chastоtalarda fоtоn yutilishi bilan birga fоnоn ham yutilishi intеnsiv bo lmasada
ʻ
yutiladi.
Qalay оksidi kristallari yarimo tkazgich
ʻ hisоblansada, ularning yupqa
plastinkalari shaffоfdir.
4. YOqut kristallari qоra-qizil, sapfir kristallari havоrangda bo ladilar. Bu
ʻ
kristallar Al
2 O
3 kоrundning bo yalgan
ʻ kristallari hisоblanadilar. Bu bo yalishlar ʻ
kоrundda kirishmalarning mavjudligi bilan tushuntiriladi. YOqutda 0,5% Cr 3+
6

iоnlari mavjud va ular sоf kоrundda Al 3+
iоnlari egallagan tugunlarni
egallaydilar. Sapfirning rangi kоrundda Ti 3+
kirishmalarining mavjudligi bilan
tushuntirladi.
5. Davriy jadvalning o tishʻ guruhlari elеmеntlari tarkibiga kirgan ko plab ʻ
birikmalarning kristallari har хil rangga egadirlar.
6. Ba’zi bir kristallar radiatsiоn buzilishlar ta’sirida ranglarini o zgartirishlari
ʻ
mumkin.
7. Kristallarning ranglari mеtall kirishmalar ta’sirida ham o zgarishlari
ʻ
mumkin.
Yarimo tkazgichlar optik xususiyatlarni tahlil qilish, elektron jarayonlarni
ʻ
o rganish juda muhimdir. Haqiqiy yarimo tkazgichlar mikroelektronikaning
ʻ ʻ
asosini tashkil etuvchi materiallardir. Yarimo tkazgich kristalidan chiqadigan
ʻ
yorug lik, uning elektron tizimini qo zg atish kerak. Agar qo zg atish yorug likni
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
yutilish natijasida yuzaga kelsa, kristalni keyingi nurlanishining boshqa spektral
kompozisi fotolyuminesensiya deyiladi (FL)
Uch yuz yil oldin X. Gyuygens., I. Nyuton bahslashishgan ya’ni yorug lik
ʻ
to lqin yoki zarralar oqimimi. Modellar, yorug lik elektromagnit to lqin bo lishi
ʻ ʻ ʻ ʻ
mumkin λν = c munosabati bilan aniqlanadi, bu yerda λ- to lqin uzunligi, ν - uning
ʻ
chastotasi, c - yorug lik tezligi yoki zarracha foton energiyasi E = hν, bu yerda h-
ʻ
Plank doimiysi . Fotonlar energiyasi odatda, masalan, elektron voltlarda (eV)
o lchanadi, foton E = 2 eV energiyasi elektromagnit to lqin
ʻ ʻ λ = 620 nm (1 nm =
10-9 m), mos kelishadi, ya’ni spektrning sariq mintaqasi.
Yarimo tkazgichning yorug lik yutilishini tavsiflash uchun yorug lik taxallusi
ʻ ʻ ʻ
va quyidagi jarayonlar zarur, ya’ni kristall sathlarda elektron bo lishi mumkin
ʻ
bo lgan tizimini qisqacha ko rib chiqsak./3/.
ʻ ʻ Elektronning kristall sathlari elektron
sathidan hosil bo ladi, bular kristalni tashkil etuvchi atomlardir. Atomlarga
ʻ
7

yaqinlashganda nanoning o ndan bir qismi tartibining masofasiga metrda ularʻ
kristallda joylashgan panjara, alohida atom sathlari zonalarni hosil qiladi
atomlarining bir xil darajasidan hosil bo lgan, m ni bir-biriga juda yaqin
ʻ
joylashgan darajalarni o z ichiga oladi. Bular zonalarni energiya intervallari bilan
ʻ
ajratish mumkin, uning ichida ideal kristall elektronlari uchun zonali energiya
yo q. To ldirish darajasiga qarab asl atom darajasidagi elektronlar, biz olamiz
ʻ ʻ
to liq to ldirilgan, qisman to ldirilgan va bo sh elektron zonalar. Borliq haqidagi
ʻ ʻ ʻ ʻ
savol qisman to ldirilgan zona juda zarur: agar shunday bo lsa bo lsa, u holda
ʻ ʻ ʻ
kristall o tkazuvchan (metall) bo ladi kim). Agar element hali ham mavjud bo lgan
ʻ ʻ ʻ
eng yuqori zona bo lsa elektronlar, ular bilan to liq to ldirilgan va balandroq
ʻ ʻ ʻ
yotgan energiya zonasi bo sh, keyin o tkazmaydigan kristaldir. (agar ushbu ikki
ʻ ʻ
zona bir-biriga to g ri kelmasa). Eelektr va optik xususiyatlarini tavsiflash uchun
ʻ ʻ
o tkazmaydigan kristall, xususan yorug likni yutish va PL, odatda cheklash uchun
ʻ ʻ
yetarli to ldirilgan zonalarning yuqori qismini hisobga olgan holda (in lenta, yoki b
ʻ
zonasi) va bo sh zonalarning pastki qismi (zonalar)o tkazuvchanlik yoki c-band).
ʻ ʻ
Kengligi ularni ajratib turadi bandgap odatda Eg (energiya) deb belgilanadi
bo shliq). Juda katta bo lmagan o tkazuvchan bo lmagan kristallar Masalan,
ʻ ʻ ʻ ʻ
yarimo tkazgich sinfiga tegishli qiymatlar. Agar d-banddan elektron qandaydir
ʻ
tarzda o tkazilsa c-zonaga, so ngra b-zonada hosil bo lgan elektronga vakansiya
ʻ ʻ ʻ
(teshik) o zini ijobiy zaryad kabi tutadi. Elektronning kinetik energiyalariga Ek va
ʻ
Eh vakansiya bilan impuls p bog liqligi mexanikadan ma’lum.
ʻ
(2)
Bu yerda m
e va m
h – elektron va vakansiya samarali (effektiv) massalari
yarimo tkazgichlarda bu massalar odatda bo ladi mo vakuumdagi elektron
ʻ ʻ
8

massasidan kam. Yarimo tkazgich kristalining energiya sxemasi 1-shakldaʻ
keltirilgan. Ushbu diagrammada elektronning o tishi to ldirilgan g-zonadan bo sh
ʻ ʻ ʻ
c-zonaga taxt fotonning kristall bilan yutilishi vertikal holda tasvirlangan normal
chiziq, chunki foton impulsi P = 2π / λ elektron uzunligiga nisbatan juda kichikdirp
miqyosidagi zonalar. Agar ikkala zonaning chekkalari bo lsa p ning bitta qiymati
ʻ
uchun o rnatiladi (odatda p = 0), yarimo tkazgich to g ridan-to g ri bo shliq deb
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
ataladi, agar har xil p - unda bu bilvosita bo shliqli yarimo tkazgich. H -0> Eg
ʻ ʻ
energiyasi bilan fotonni v-diapazonga singdirgandan so ng impuls impulsi bo lgan
ʻ ʻ
elektron paydo bo ladi va b bandli shakllard impuls momenti rυ bo lgan teshik bor
ʻ ʻ
(erkin fotogenerasiya zaryad tashuvchilar). Nurni yutish paytida siz energiya va
impulsning saqlanish qonunlari qondiriladi, shuning uchun bu $ p + ph = pph-0 $.
Bepul zaryad tashuvchilarning minimal energiyalari ha, zonalar ekstremasiga mos
keladi, shuning uchun electron c zonasining pastki qismiga cho kadi va teshik
ʻ
shiftga suzadi b-diapazonlari va natijada biz momentumga yaqin bo lgan
ʻ
to g ridan-to g ri bo shliqli yarimo tkazgichda elektron va teshikka egamiz.nol.
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
Haddan tashqari energiya issiqlikni kuchaytirish uchun ishlatiladi kristall
panjaraning tebranishlari, bu boshqa tomondan til issiqlik sonining ko payishiga
ʻ
mos keladi - fonon.
9

1.3 - rasm. Yarimo tkazgichning FLdagi erkin eksitonlari: a - FLʻ
mexanizmining diagrammasi: h ν o - fotonning qo zg alish energiyasi foton, h
ʻ ʻ ν -
chiqarilgan fotonning energiyasi, to lqin-qattiq chiziqlar elektronlarning sovishini
ʻ
va teshiklar; E1 bepul ta’limga mos keladi eksiton (qarang (1)); b – erkin
eksititning FL spektri T = 60 K da CdS kristalida: SE – emitent ishtirok etishsiz
eksiton rekombinasiyasi fononlar; I va II - erkin eksitonning nurlanishi Eph
10

energiyasi bilan bitta va ikkita fonon ishlab chiqarish [4]. Keyinchalik, biz
fotogenerasiyani teskari jarayonini ko rib chiqamiz-rekombinasiya, buningʻ
natijasida elektron o tkazuvchanlik zonasiga qaytadi (shu bilan teshik yo qoladi)
ʻ ʻ
va kristal asl holatida kaytadi. IN rekombinasiyalar har xil radiasion bilan
raqobatlashmoqda VA nurlanmaydigan mexanizmlar. Agar jarayon tarkibida
bo lsa radiasion VA nurlanmaydigan komponentda yashaydi energiyaning bir
ʻ
qismi issiqqa ketadi, qolgan qismi ba’zilari foton sifatida chiqariladi. Shu asosda
J.G. Stoks qonunniga asosan FL to lqin uzunligi katta (foton energiyasi esa
ʻ
kichik) nisbattan yorug lik uygotishi. Uygotish energiya bilan nurlanish foton
ʻ
energiyasini farki Stokning yo qotishlari deb nomlanadi. U qoida sharsiz emas va
ʻ
buziishi mumkin, masalan agar foton energiyasiga kristall panjarada issiqlik
tebranish energiyasi qushilsa yoki ikkita fotonning energiyalari qo shilganda
ʻ
elektron va teshik juftligini hosil qilish uchun. Bu holatlar anti-Stoks FL haqida
gapiradi. Issiqlikni kuchaytirish kristall panjaraning erkin tebranishlari kuchayadi
shuning uchun nurlanmagan rekombinasiya ehtimoli Sovutganda
yarimo tkazgichlarning mu FL-i yorqinroq. FL hodisasini to g ri tushunish uchun
ʻ ʻ ʻ
kerak uning termal elektromagnitdan farqini ta’kidlang tananing nurlanishi, uning
spektral tarkibi faqat T harorati bilan aniqlanadi VA dan tavsiflanadi mashhur
Plank formulasi. Ushbu formula, xususan, xona harorati va energiya o rtasidagi
ʻ
bog liqlikni o rnatadi uning fotoni maksimal termalga mos keladi nurlanish. FL -
ʻ ʻ
sovuq porlash, spektr uning pozisiyasi harorat bilan emas aniqlanadi kristalning
kattaligi va energiya bo shligi yo q. Termal nurlanish - topadigan jismning
ʻ ʻ
nurlanishidir muvozanat holatida va PL - bu tananing porlashi, natijada uning
mavqeyi muvozanatga aylandi u orqali fotonlarning yutilishi. Aslida, elektron
mumkin g-zonadan c-zonaga va tanasi topilganda katta olish tufayli muvozanat
holatida kristall panjaradan olinadigan issiqlikning bir xil qismi. Od-, shunga
11

o xshash hodisaning ehtimoli, mutanosib exp (expEg / kBT), bu yerda kV -ʻ
Bosman doimiysi, uchun xona haroratida 2 eV tartibda Eg ning qiymati nihoyatda
kichik. Shunday qilib, yarim o tkazgichlarning FL spektri aniqlanadi
ʻ
bo lmaganlarning radiasion rekombinasiyasi bilan muvozanat elektronlari va
ʻ
teshiklari. Biz uni ko rib chiqamiz tarkibidagi muhim kristallar misolidagi
ʻ
mexanizmlar IV guruh elementlaridan (Si va boshqalar), III va V guruhlardan
(GaAs va davriy jadvalning II va VI guruhlari (CdS va boshqalar).[5].
1.2.Yarimo tkazuvchli fotolyuminesensiya va uning turlari
ʻ
Lyuminеstsеntsiyaning turlari. Fоtоlyuminеstsеntsiya. Stоks va antistоks
lyuminеstsеntsiya
1.4-rasm.
Lyuminеstsеntsiyani uyg оtish
ʻ usullariga qarab bir nеcha turlarga ajaratiladi:
1. Fоtоlyuminеstsеntsiyani ko rinadigan
ʻ va ultrabinafsha nurlanish bilan
uyg оtiladi.
ʻ
2. Rеntgеnоlyuminеstsеntsiyani rеntgеn nurlari uyg оtadi.
ʻ
3. Radiоlyuminеstsеntsiyani radiоaktiv nurlanish, ya’ni atоm yadrоsi
bo lingan paytda paydо
ʻ bo luvchi ʻ  -,  - va  -nurlanishlar, uyg оtadi ʻ ʻ
12

4. Katоdоlyuminеstsеntsiyani elеktrоnlar dastasi uyg оtadi,ʻ masalan,
оstsillоgraf, tеlеvizоr, radiоlоkatоr va bоshqa elеktrоn-nurli trubkalarda
kuzatiladi.
5. Elеktrоlyuminеstsеntsiyani elеktr maydоni yoki elеktr tоki uyg оtadi.
ʻ
Bunday tur lyuminеstsеntsiya, asоsan yarim o tkazgichlarda
ʻ kuzatiladi. Yarim
o tkazgichlardagi
ʻ elеktrоlyuminеstsеntsiya ikki asоsiy qismga bo linadi: ʻ injеktsiоn
(to g ri
ʻ ʻ yo nalishda ʻ tоk qo yilganda) ʻ va tеshilishdan оldingi (prеdprоbоynaya,
tеskari yo nalishda
ʻ tоk qo yilganda). ʻ
6. Хеmilyuminеstsеntsiya mоddadagi kimyoviy jarayonlar uyg оtadi.
ʻ
7. Tribоlyuminеstsеntsiya mоddaga mехanik ta’sir ko rsatganda paydо
ʻ
bo ladi, masalan,
ʻ majaqlaganda.
8. Iоnоlyuminеstsеntsiya mоddaga iоnlar dastasi bilan ta’sir ko rsatganda
ʻ
kuzatiladi va hоkazо.
Fоtоlyuminеstsеntsiya. Stоks va antistоks lyuminеstsеntsiya.
Biz ko prоq
ʻ ishlatiladigan fоtоlyuminеstsеntsiyani kеngrоq qarab chiqamiz.
Fоtоlyuminеstsеntsiya spеktrlarini ekspеrimеntal o rganishlar
ʻ shuni ko rsatadiki, ʻ
ularning spеktri оdatda uyg оtuvchi nurlanish spеktridan farq qiladi (2-rasm).
ʻ
Lyuminеstsеntsiya spеktri va uning maksimumi uyg оtish
ʻ uchun fоydalanilgan
spеktrga nisbatan uzunrоq to lqinlar
ʻ tоmоnga birmuncha siljigan bo ladi. ʻ Stоks
qоidasi dеb ataladigan bu qоnuniyatni nazariy tushuntirish оsоn. Yutilayotgan
kvantning enеrgiyasi hv
0 qisman enеrgiyaning bоshqa turlariga o tadi.[6].
ʻ
Masalan, issiqlikka o tadi, shuning uchun lyuminеstsеntsiya kvantining
ʻ hv
0
enеrgiyasidan kam bo lishi
ʻ kеrak. Binоbarin, v<v
0 da  > 
0 , bunda  va 
0 –
yutilgan va chiqarilgan kvantlarga mоs to lqin
ʻ uzunliklari.
13

1.5-rasm
Ba’zan antistоks dеb ataladigan lyuminеstsеntsiya ham uchraydi, bunda
 < 
0 . Kvantni avval uyg оngan mоlеkulaʻ yutganda bu hоl ro y ʻ bеradi. U vaqtda
lyuminеstsеntsiya kvantiga yutilgan fоtоn enеrgiyasining bir qismidan tashqari
yana mоlеkulaning uyg оnish
ʻ enеrgiyasi ham kiradi. Bu hоlda hv > hv

0 va  < 
0
bo lishi
ʻ tushunarli.
Suyuq va qattiq lyuminоfоrlarning muhim hususiyati, ularning
lyuminеstsеntsiya spеktrning uyg оtuvchi
ʻ yorug lik ʻ to lqinining ʻ uzunligiga bоg liq ʻ
bo lmasligidan
ʻ ibоrat. Shu tufayli fоtоlyuminеstsеntsiya spеktriga qarab va qattiq
lyuminоfоrlarning tabiati to g risida fikr yuritish
ʻ ʻ mumkin. Biz quyida ba’zi bir
kritallоfоsfоrlarning lyuminеstsеntsiya spеktrilaridan na’munalar kеltiramiz (1.3-
rasm).
Masalan, ko pgina
ʻ nооrganik lyuminоfоrlar kеng spеktral pоlоsalarga ega
14

bo lsalar,ʻ nоyob yеr elеmеntlari ( Er , Tu , Nd , Sm , Tb va shu kabilar) ning
lyuminеstsеntsiyasida kеskin tоr liniyalar mavjud. 1.4-rasmda ittriy-aluminiy-
granat kristaliga kirishma sifatida kiritilgan Nd 3+
iоnida yorug likning yutilishi
ʻ
(chapdagi o tishlar) va lyuminеstsеntsiyasi sхеmatik ravishda kеltirilgan. 1.5-
ʻ
rasmda esa aluminiy-granat kristaliga krishma sifatida kiritilgan Nd 3+
iоnida
kuzatiladigan lyuminеstsеntsiya spеktri tasvirlangan. Lyuminеstsеntsiya spеktrlari
nеоdim iоni atоm tеrmlarining ajralishi natijasida hоsil bo ladigan
ʻ enеrgеtik
sathlar оrasida kuzatiladi. Ko rsatilgan
ʻ enеrgеtik pоlоsalarning bеlgilashlari
spеktrоskоpiyada qabul qilingan. Asоsiy sath
4 I
9 / 2 bo lsa, ʻ qоlgan 4
G
7/2 , 2
G
9/2 , 4 S
3/2
+ 4
F
7/2
, 4 F 5/2 + 2
H
9/2 , 4
F
3/2 sathlar esa uyg оngan sathlar ʻ hisоblanadi.

1.6-rasm
Lyuminеstsеntsiyaning enеrgеtik chiqishi ba’zi sharоitlarda juda katta
bo lishi,
ʻ hattо 0,8 gacha еtishi mumkin; suyuq va qattiq jismlarda uyg оtuvchi ʻ
yorug likning
ʻ to lqin uzunligiga bоg liq. Rus fizigi S.I.Vavilоv qоnuniga ʻ ʻ ko ra: ʻ
lyuminеstsеntsiyaning enеrgеtik chiqishi
 dastavval o yg оtuvchi yorug likning ʻ ʻ ʻ
to lqin uzunligi
ʻ 
0 ga prоpоrtsiоnal оrtadi, so ngra ʻ (maksimumga erishgach)
nоlgacha kеskin kamayadi. 6-rasmda S.I.Vavilоv tоmоnidan fluоrеstsеin eritmasi
15

uchun оlingan  ning 
0 ga bоg liq bo lishi ʻ ʻ ko rsatilgan. ʻ
Stоks qоidasi kabi S.I.Vavilоv qоnuni ham yorug likning
ʻ kvant hоssalari bilan
tushuntiriladi.
Haqiqatan ham eng qulay hоlni tasavvur qilaylik, unda uyg оtuvchi
ʻ
yorug likning
ʻ har bir hv 0 kvanti lyuminеstsеntsiya kvanti lyuminеstsеntsiya hv
ning hоsil bo lishiga
ʻ оlib kеlsin.
1.7-rasm. Amorf (punktir chiziq) va kristall (quyuq chiziq) kremniy uchun radial
16

taqsimotning egri chiziqlari.
Lyuminеstsеntsiyaning asоsiy хaraktеristikasi bo libʻ –
lyuminеstsеntsiyaning enеrgеtik chiqishi (1.6-rasm) hisоblanadi – yutilayotgan
W
0 enеrgiyaning lyuminеstsеntsiya enеrgiyasi W ga aylantirish darajasi:
(3)
Lyuminеstsеntsiya spеktri lyuminеstsеntsiyalоvchi mоddaning tabiatiga va
lyuminеstsеntsiya turiga bоg liq.
ʻ U vaqtda lyuminеstsеntsiyaning enеrgеtik,
ravshanki, kvantlarning nisbatiga tеng bo ladi:
ʻ
(4)
Ammо  esa 
0 ga bоg liq emas (suyuq va qattiq lyuminоfоrlar
ʻ shunday).
Binоbarin, охirgi fоrmulada 
0 o zgarganda faqat
ʻ  o zgaradi, ʻ ya’ni enеrgеtik
chiqish 
0 ga prоpоrtsiоnal bo ladi.
ʻ
Lyuminеstsеntsiyani uyg оtishga
ʻ еtarli bo lmagan ʻ to lqin ʻ 
0 ga mоs kеlgan
juda kichik kvant
hv 0 larda enеrgеtik chiqish egri chizig ining ʻ uzilishi ro y ʻ bеradi.
1.3. Erkin eksiton fotolyuminessensiya.
To g ridan-to g ri javob topish tabiiy ko rinadi sovutgandan keyin elektronlar
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
va teshiklarning birikmasi zonalarda. Biroq, buni amalga oshirishdan oldin, bu
chiqdi bunday radiasion rekombinasiya, elektronlar va teshiklarda eksiton hosil
qilish uchun vaqt bor - ular bilan bog liq bo lib chiqadigan elektronlar va
ʻ ʻ
teshiklarning pozisiyalari tortilishi tufayli barqaror va kristal atrofida erkin
17

harakatlana oladi. Кулон-potensial shakliga ega, bu yerda e - elektr
zaryadi taxt, - eksiton radiusi, ε – dielektrik zaiflashishini aniqlaydigan
qiymat эlektronning va kristaldagi teshikning tortilishi cho tka bilan. ʻ Eksiton kvazi
sifatida qaralishi mumkin vodorod, bu yerda teshik yadro rolini o ynaydi. Bundan
ʻ
tashqari, shunga o xshash atomda eksiton radiuslarining ma’lum qiymatlari reh =
ʻ
h2εn2 / (-e2) (kamaytirilgan massa, n = 1, 2, 3, ... bu asosiy kvant sonlar) ga mos
keladi zarrachalarning stasionar orbitalari. Elektr energiyasining aloqa energiyalari
bunday orbitalar uchun eksitonda tronlar va teshiklar mavjud
(5)
Eng past (asosiy) eksiton holatiga mos keladi n = 1 ga to g ri keladi va aynan
ʻ ʻ
shu holatda elektron va Ek dagi teshikning radiasion rekombinasiyasi sitone.
Shunday qilib, FL yarim o tkazgichlarda past haroratlarda nurlanish chizig ini
ʻ ʻ
kuzatish kerakga qarab siljigan erkin eksitonlar (FE) elektron va E1 teshikning
bog lanish energiyasi.[7]. Ostida past - bu o rtacha bo lgan harorat zarracha uchun
ʻ ʻ ʻ
issiqlik energiyasi (bu shunday kBT) E1 dan kam, ya’ni eksiton asosan holat
barqaror. Ushbu qarashlar mos keladi yarim o tkazgichning eksperimental PL
ʻ
spektri Shaklda ko rsatilgan th CdS kristall.( 1]. Miqdor
ʻ 60 K da 0,005 eV,
eksitonda esa bog lanish energiyasi CdS uchun E1 taxminan 0,03 eV. Eksitondan
ʻ
tashqari fotning energiyasiga ega bo lgan FE chizig i PL =
ʻ ʻ
shaklidagi kadmiy sulfidining kristallini. 1 kuzatilgan energiyasi dan past
bo lgan chiziqlar nona Eph. Fonon takrorlanadi deb nomlangan ushbu chiziqlar
ʻ
chiziqlar elektron va teshiklarning rekombinasiyasiga to g ri keladi bir yoki ikkita
ʻ ʻ
18

fonon ishlab chiqarish bilan eksitonda ki qolgan energiyani fotonga aylantirish.
Odatda bepul eksiton lyuminessensiyasining parchalanish vaqti to g ridan-to g RIʻ ʻ ʻ ʻ
bo shliqli yarimo tkazgichlarda 10−9 s.
ʻ ʻ
Kristallar taqiqlangan zоna kеngligidan katta enеrgiyaga ega bo lgan
ʻ
fоtоnlarni yutganida ularda elеktrоn-kоvak juftlgi hоsil bo ladi. Bunday yo l bilan
ʻ ʻ
hоsil bo lgan
ʻ elеktrоn va kоvak kristalda erkin va mustaqil harakatlanishi mumkin
(1-rasm). Birоq Kulоn o zarо
ʻ ta’sirlashish kuchlari tufayli elеktrоn va kоvak bir-
biriga tоrtilganligi tufayli, ushbu zarralarning muqim bоg langan
ʻ hоlatlari hоsil
bo lishi
ʻ mumkin. Оdatda bunday bоg lanishlar hоsil bo lishi uchun fоtоnlar ʻ ʻ
enеrgiyasi hν<E
g bo ladi.
ʻ
1.8-rasm. Elеktrоn va kоvakning bоg langan
ʻ juftligi – eksitоn kristalda erkin
harakatlanadi.
Ushbu bоg langan juftlar elеktrоn-kоvak
ʻ eksitоnlar dеb ataladi (1.2-rasm).
Eksitоn uyg оnish enеrgiyasini ko chirib harakatlanishi mumkin, birоq bunda
ʻ ʻ
zaryad ko chmaydi. SHunday qilib, eksitоn elеktr nеytral harakatlanuvchi
ʻ
uyg оngan kristall
ʻ hоlati; eksitоn kristalda o zining enеrgiyasini rеkоmbinatsiya ʻ
jarayonlarida bеrib harakatlanishi mumkin, birоq elеktr nеytral bo lganligi
ʻ uchun
19

elеktro tkazuvchanlikkaʻ hеch qanday ta’sir ko rsatmaydi. ʻ
Ikki хil eksitоn sistеmasini farqlaydilar: 1) Frеnkеl taklif etgan kuchli
bоg langan sistеma; 2) Mоtt va Vanе taklif qilgan zaif bоg langan sistеma, bunda
ʻ ʻ
elеktrоn va kоvak оrasidagi masоfa panjara dоimiysidan ancha katta hisоblanadi.
Zaif bоg langan
ʻ eksitоnlar. Eksitоn sistеmasining bоg langan ʻ hоlatlari
to liq
ʻ enеrgiyasi o z ʻ ning tubiga mоs kеladigan enеrgiyadan kichik bo lad ( ʻ 1.9 -
rasm). o z
ʻ tubi yaqinidagi enеrgеtik sathlar quyidagicha tоpiladi:
(6)
bu y еrda n – kvant sоn, µ – kеltirilgan massa, ε – dielеktrik singdiruvchanlik, e –
elеktrоn zaryadi.
Kеltirilgan massa quyidagicha tоpiladi:
(7)
bu еrda m
e – elеktrоnning effеktiv massasi, m
h – kоvakning effеktiv massasi.
1. 9-rasm. Qo zg almas massa markazli eksitоnning enеrgеtik
ʻ ʻ sathlari sхеmasi.
Оptik o tishlar
ʻ strеlkalar bilan ko rsatilgan. ʻ
Qattiq jismlarda VZ chеti bilan eksitоn sathlari оrasidagi o tishlar
ʻ bilan
20

bеlgilangan оptik yutilishlarni kuzatish mumkin. Bunday yutilishlarda qatnashuchi
fоtоnlar enеrgiyasi hν
n =E
n , bu еrda E
n – O Z tubiga mоs kеluvchi eksitоn sathiningʻ
enеrgiyasi.
Kuchli bоg langan
ʻ eksitоnlar. Frеnkеlning eksitоn mоdеlida uyg оnish yo ʻ
alоhida atоm atrоfida, yo uning o zida
ʻ lоkallashgan bo ladi. ʻ Bu dеgani, eksitоn
tarkibiga kiruvchi kоvak ham, elеktrоn ham bitta atоmga taaluqli bo ladi, birоq
ʻ
elеktrоn-kоvak jufti kristalning istalgan jоyida bo lishi
ʻ mumkin. Frеnkеlning
eksitоni – bu alоhida atоmning uyg оngan hоlati
ʻ dеb qarash mumkin, birоq
uyg оnish aniq bir atоmning o zida lоkallashmaydi, balki bitta atоmdan bоshqasiga
ʻ ʻ
o tib
ʻ ko chishi ʻ mumkin.[8].
Ishqоr-galоid kristallarda kichik enеrgiyali eksitоnlar galоgеnlarning manfiy
iоnlarida lоkallashadilar, chunki manfiy iоnlardagi elеktrоnlarning uyg оnish
ʻ
enеrgiyasi qiymatlari musbat iоnlardagidan kichikdir. Sоf Ishqоr-galоid kristallar
ko rinuvchi sоhada shaffоf bo lib, uzоq UB
ʻ ʻ sоhada yutilish spеktrlari murakkab
shaklda bo ladi.
ʻ
1.4. Kirishmali lyuminesensiya
Agar kristall panjarani ideal deb hisoblasak, unda FL spektrida, faqat erkin
eksitonlar mavjud. Biroq, amalda biz haqiqiy bilan shug ullanmoqdamiz bo sh
ʻ ʻ
joylarni o z ichiga olgan kristallar, atomlar biz tartibsiz holatdamiz, atom
ʻ
tekisliklarining buzilishi suyaklar (dislokasiyalar), begona atomlar - aralashmalar
va boshqalar. [2]. Konsentrasiyasi oralig i yarimo tkazgichlarda juda katta – 10
ʻ ʻ 11
dan ultra toza materiallarda og ir doping bilan 10
ʻ 19
atom / sm3 gacha bo lgan ʻ
materiallar yarimo tkazgichlar (1 sm3 kristallda 10
ʻ 22
atom asosiy moddasiga
mavjud). Donor va akseptor aralashmalarini yarimutkazgich IV gruppa kremniyni
ko rib chiqamiz.
ʻ
21

Turt valentli kremniy atomi MenedeleeV tablisasidan to rtta to yingan engʻ ʻ
yaqin qo shnilar bilan valentlik aloqalari. Agar yoniq bo lsa V atomini - fosforni
ʻ ʻ
joylashtirish uchun Si atomini joylashtiring beshta valentlikeelektroni, keyin
ularning to rttasi eng yaqin Si atomlari bilan bog lanish hosil qiladi, ammo
ʻ ʻ
beshinchisi elektron o zi uchun juftlik topa olmaydi va zaif bog langan bo ladi
ʻ ʻ ʻ
Ushbu elektronni yutganda uni uzib tashlash mumkin issiqlikning kichik bir qismi,
ya’ni c zonasiga o tadi va shunga o xshash narsalar nopoklik donor deb ataladi.
ʻ ʻ
Kremniyga kiritilganda atigi uchta bo lgan III guruh alyuminiy elementi valentlik
ʻ
elektroni, to rttadan biri bilan bog lanish eng past Si atomlari to yinmagan bo lib
ʻ ʻ ʻ ʻ
chiqadi va bittasida Al - Si bog laridan bo sh joy hosil bo ladi. Bu haqida joy
ʻ ʻ ʻ
muntazam ulanishdan elektronni sakrashi mumkin si Si - Si (elektronning b-
banddan darajaga o tish mesi). Barcha Si - Si obligasiyalari teng bo lganligi
ʻ ʻ
sababli, bu bo sh joy kristallangan rebir Si - Si bog lanishidan boshqasiga panjara
ʻ ʻ
va uni ta’riflash mumkin chunki υ zonasidagi harakat musbat zaryadlangan
shovqinli teshik. Bunday aralashmalar akseptorlar deb ataladi. Donorlar va
aksionerlarning energiya darajasining pozisiyasizonalarning chekkalariga nisbatan
reseptorlari rasm 2. keltirilgan Agar elektron va teshik mos ravishda yoniq bo lsa
ʻ
donor va akseptor, donor va akseptor neytraldir. Don va ionlash uchun zarur
bo lgan
ʻ E
a va E
d ergiyalaridan. c-diapazoniga o tish bilan elektron chizig i va ʻ ʻ
akseptordan- d-bandga o tish bilan teshik yorilishi), chuqurlikni tavsiflang
ʻ
nopoklik darajasi. Oddiy yarim o tkazgichda E
ʻ
a va E
d =0,1 eV. Haqiqiy kristallda,
lonorlar yoki akseptorlarning bir nechta turlari bo lishi mumkin (masalan,
ʻ
kremniydagi III va V guruh elementlari).
Erkin elektronni nopoklik ushlashi mumkin bog liq bo lgan eksiton hosil
ʻ ʻ
bo lishi bilan atom aralashmalar yoki eksiton-nopoklik kompleksi (ENK).
ʻ
Eksitonning nopoklik bilan bog lanish energiyasi quyidagicha aniqlanadi elektron
ʻ
22

va teshik massalarining nisbati. Ko rsatilgan, eksiton tipidagi ENK neytral donorʻ
ekanligi va ohang neytral qabul qiluvchi har doim barqaror, ammo uchun
birinchisi, bog lanish energiyasi kamayishi bilan ortadi meni o zgartiring / mh,
ʻ ʻ
ikkinchisi uchun u kamayadi. EPK uchun, eksiton va ionlashgan donor tomonidan
hosil bo lgan rom yoki akseptor, barqarorlik mezonlari ko proq suyuqlik va
ʻ ʻ
ma’lum yarim o tkazgichdagi mavjudlik ikkala turdagi EPA ham mumkin emas.
ʻ
PL va nurni yutish spektrlarida EPA namoyish etadi. Energetikada joylashgan tor
chiziqlar shaklida erkin eksitonlar chizig i ostida energiya bilan eksiton E0 bilan
ʻ
har xil neytral va ionlashtirilgan aralashmalar (3-rasm). Kamida harorat (kVT E0
dan kam), odatiy holat eksiton EICni shakllantirishga ulgurganida, keyin
Keyinchalik, elektron va teshikning rekombinasiyasi a bilan sodir bo ladi
ʻ
energiyasi ga teng bo lgan fotonning nurlanishi. Shu sababli, past
ʻ
haroratli FL spektrlarida
23

Shakl: 1.10. Donorlarning energiya darajasi va qabul qilish - xandaq va FL
donor-akseptor juftlari (DAJ): a – sxema FL DAJ mexanizmi (elektrning nurli
o tish jarayoni donordan akseptorgacha bo lgan taxt): hν0 - bu qo zg alishʻ ʻ ʻ ʻ
energiyasi foton, to lqinli chiziqlar - elektrni sovutish taxt va teshik, ularning
ʻ
24

kristal bo ylab harakatlanishi va R masofasida joylashgan burrow va akseptor birʻ
biridan; qalin o q - elektronning o tish fotonni energiya bilan chiqaradigan
ʻ ʻ
akseptorga donor hνR = Eg - Ed - Ea + e2 / (εR); x o qi - kristaldagi koordinata
ʻ
tallik panjarasi; b - kristaldagi DAP ning PL spektrlarile GaP Si va Se bilan 1017
sm - 3 (Ed + Ed) darajasiga qo shildi + Ea = 0,14 eV) 10−8 soniyadan keyin qayd
ʻ
etilgan (yuqori) va qo zg alish tugaganidan keyin 10−5 s (pastroq) turtki berish; tor
ʻ ʻ
chiziqlar DAP ga mos keladi kichik R, I tasma yaqin joylashgan holda hosil
bo ladimi katta D ga ega bo lgan DAP emissiya liniyalari; kuchli chiziqlar A va B
ʻ ʻ
- ENK nurlanishi.
T = 1.6K. erkin eksiton emissiyasi nisbatan zaifdir ENK nurlanishi (4-rasm) [3]
1.11- rasm. GaAs kristalining yutilish spektri T = 2 K. n = 1, 2 va 3 bo lgan keng
ʻ
chiziqlar –erkin bog lanish energiyasiga mos keladigan eksitonlar, E1, E2 va E3;
ʻ
formulada (1), satrning chap tomonidagi tor chiziqlar n = 1 – EPK hosil bo lishi
ʻ
bilan yorug likni yutish har xil neytral aralashmalarda.
ʻ
25

1.12-rasm. Eksiton-nopoklik komplekslari (ENK) in yarimo tkazgichlar: a – ʻ
ENK ning hosil bo lish diagrammasi eksitonlarni neytral va ionlangan holda
ʻ
ushlash donorlar va akseptorlar (mos ravishda D0, A0, D + va A−); katta doiralar -
26

donor atomlari va akseptorlari, kichik doiralar – elektronlar va teshiklar, kesilgan
chiziqlar an’anaviy ravishda o z orbitalarini ko rsatadi; b, T = 2 K da CdSʻ ʻ
kristalining FL spektri: EE – erkin eksiton, I1 va I2 neytronlarga bog langan
ʻ
eksitonlardir donor D0 va neytral akseptor Ae (EPA) [2]; spektrning chap qismida,
10 marta kattalashtirilgan, shakl Bir vaqtning o zida , I1 kompleksining emissiya
ʻ
liniyalari Eph energiyasi bilan bitta va ikkita fonon ishlab chiqarish.
Shaxsni identifikasiya qilish haqida muhim savolni ko rib chiqing FL
ʻ
spektrlarini ishlatadigan aralashmalar. Tajriba va nazariya testlar shuni
ko rsatadiki, Ed va Ea, va shuning uchun E0 turli donorlar va qabul qiluvchilar
ʻ
uchun individualdir bir xil yarim o tkazgich. Shunday qilib, bo ladi EPC ning tor
ʻ ʻ
chiziqlari pozisiyasi bilan mumkin nimaligini aniqlash uchun past haroratli FL
spektri kimyoviy elementlar tadqiqotda eksitonlarni bog laydi namlangan namuna.
ʻ
Bu chiziqlar bo ylab mumkin bo lgan narsa chiqdi -har xil EPA radiasiyasi va ning
ʻ ʻ
konsentrasiyasi mesey. Eksitonning donor (akseptor) bilan bog lanish energiyasi
ʻ
Ed (Ea) ning o ndan biriga to g ri keladi, keyin E0 0,01 eV teng. Bu bilan yarim
ʻ ʻ ʻ
spektrdagi bog langan eksitonlarning chiziqlari tufayli. Supero tkazuvchilar erkin
ʻ ʻ
chiziqlarga yaqin joylashgan eksitonlar (3-rasmga qarang). Elektronning
bog lanish Energiyasi va erkin eksiton E1dagi teshiklar ham sezilarli darajada
ʻ
naqsh soluvchi E0. Shakl. 5da Ea va Ed qiymatlari ko rsatilgan turli xil elementlar
ʻ
bilan qo shilgan kremniy kristall III va V guruhlar va tegishli xayr-ehsonlar E0
ʻ
miqdorining ramkalari va akseptorlari. Ultra toza yarimo tkazgichlar diagnostikasi
ʻ
uchun muhim nuqta qoldiq turini aniqlashdir aralashmalar. EPA emissiya liniyasi
ro yxatdan o tishni boshqaradi juda past miqdordagi aralashmalarda sm3 ga 1011-
ʻ ʻ
1012 atomlar tartibida. Bu tashkil etishga imkon berdi Shuni ta’kidlash kerakki,
ultra toza kremniyda qoldiq nopoklik mavjud odatda alyuminiy. Yana bir
namoyish uning FL qobiliyati kristalni o rganish edi neytronlar bilan nurlangan
ʻ
27

maniya. Spektr paydo bo ladi va eksitonga mos keladigan chiziq kuchaytiriladi.ʻ
fosfor atomlari bilan bog langan bo lib, bu yadro bilan izohlanadi germaniyni
ʻ ʻ
fosforga aylantiradigan reaksiya.[9]. Yuqori haroratda, panjaraning tebranishlari
intensiv (yuqori konsentrasiya haqida gapirishimiz mumkin fonon), bu esa
bog lanishni oldini oladi xolatlar. Bog lanish energiyasi E0 qancha past bo lsa,
ʻ ʻ ʻ
shunisi aniqyo q qilish uchun past harorat talab qilinadi (dissosializasiya) EPK va
ʻ
bu sifatini belgilaydi T ning asta-sekin o sishi bilan PL spektridagi o zgarishlar
ʻ ʻ
yarimo tkazgich. Juda past T da spektr ko rsatiladi kristalni qizdirganda EPA ning
ʻ ʻ
tor emissiya liniyalari ammo ular yo q bo lib ketadi va bepul ohanglari (4-
ʻ ʻ
rasmdagi spektrning spektrga aylanishi (Rasm. 1), undan ham yuqori
Tdadissosiasiya sodir bo ladi erkin eksitonlar.
ʻ
1.13- rasm. . Kirишмаларнинг эnergetik xususiyatlari va turli xil эlementlar
bilan aralashtirilgan kremniydagi EPA polisiyachilar III (p-turi, qizil) va V
28

guruhlari (n-turi, ko k rang). Gorizontal o q - ionlanish energiyasi donorlar Ed vaʻ ʻ
akseptorlar Ea, vertikal o qi shunday E0 eksitonining bog lanish energiyalari mos
ʻ ʻ
keladi asosiy donorlar va akseptorlar. Oxirgi muddatning paydo bo lishining
ʻ
sababini ko rib chiqaylik( rasm 2). Agar birinchisi elektr bilan ushlangan deb
ʻ
hisoblasak taxt, unda uni nafaqat donor jalb qiladi, balki manfiy zaryadlangan
(vaqt topolmagan) tomonidan itariladi masofani joylashgan akseptor orqali) R,
buning natijasida elektronning donor bilan bog lanishi kamayadi va Ed - e2 / (εR)
ʻ
ga teng bo ladi.
ʻ Analog Mantiqiy mulohaza qachon bo lgan taqdirda amalga ʻ
oshirilishi mumkin teshik avval ushlanadi. Hammasi mumkin R ning diskret
qiymatlari kristalning tuzilishi bilan aniqlanadi talalik yarimo tkazgich panjarasi,
ʻ
beri burjlar va akseptorlar odatda asosiy atomlarni almashtiradi moddalar. Keling,
bir nechta misollarni ko rib chiqaylik. Qabul qilmoq Germaniy yoki kremniydagi
ʻ
DAP, bu kristallar dopinglanadi III VA IV guruh elementlari; kristallga
kiritilganda IV-guruhning III-V guruhidagi GaAs elementlari bittadan hosil bo ladi
ʻ
ham donorlar, ham akseptorlar (guruh IV Ga yoki As). Aloqadan (2) shakl ammo
yuqori energiyaga ega bo lgan fotonlar mos keladi yaqin joylashgan donorlar va
ʻ
qabul qiluvchilar va kichikroq - katta R. bilan DAP. Odatda PL spektri DAP
impulsli qo zg alish bilan yozilgan kristalning turli xil kechikishlari bilan GaP IV
ʻ ʻ
va VI guruh elementlari bilan doping qildi, [10] . Xarakteristikaga vaqtga
bog liqlik kiradi PL DAP ning R dan susayishi. Kichik R orbga ega bo lgan
ʻ ʻ
DAPda siz elektronlar va tuynuklar bir-biri bilan chambarchas bog liq va
ʻ
elektronni donordan akseptorga o tkazish ehtimoli katta, natijada PL RAP kichik R
ʻ
parchalanishi bilan ajralib chiqaditezroq (1.13-rasmga qarang).
1.5. O zaro aralashuchi donor akseptorli lyuminesensiyasi
ʻ
29

Qoplangan yarimo tkazgichlarda FL kuzatiladi nopoklik darajasi zonadir. ʻ FL
yarimo tkazgichlarida ham donorlar, ham akseptorlarning muhim tarkibiga ega
ʻ
donorlardan elektronlarning o tish qabul qiluvchilar. Ushbu FL mexanizmi (1.13-
ʻ
rasmga qarang) quyidagilardan iborat Keyingisi. Fotonni kristallga singdirgandan
so ng, c-tasmada elektron va b-bandda teshik rivojlanadi. Not orqali qaysi vaqtda
ʻ
elektron va teshik tegishli ravishda ushlanadi donor va akseptor. Agar donor va
akseptor bo lsa donorning orbitalari bir-biriga yaqin joylashgan elektron va
ʻ
akseptor teshiklari bir-biriga to g ri keladi vafoton (masofa) chiqarilishi bilan
ʻ ʻ
o tish mavjud donor va akseptor o rtasida radiusi deyiladi donor-akseptor juftligi
ʻ ʻ
(DAJ)). Foton energiyasi, radiusi R bo lgan DAJ chiqarildi,
ʻ
Oxirgi muddatning paydo bo lishining sababini ko rib chiqing [2]. Agar
ʻ ʻ
birinchisi elektr bilan ushlangan deb hisoblasak taxt, unda uni nafaqat donor jalb
qiladi, balki manfiy zaryadlangan (vaqt topolmagan) tomonidan itariladimasofani
joylashgan akseptor orqali) R, buning natijasida elektronning donor bilan
bog lanishi kamayadi va Ed - e2 / (
ʻ ε R) ga teng bo ladi. Analog Mantiqiy mulohaza ʻ
qachon bo lgan taqdirda amalga oshirilishi mumkinteshik avval ushlanadi.
ʻ
Hammasi mumkin R ning diskret qiymatlari kristalning tuzilishi bilan aniqlanadi
beri yarimo tkazgichning tallik panjarasi teshiklar va qabul qiluvchilar odatda
ʻ
asosiy atomlarni almashtiradi moddalar. Keling, bir nechta misollarni ko rib
ʻ
chiqaylik. Qabul qilmoq Germaniy yoki kremniydagi DAJ, bu kristallar
dopinglanadi III va IV guruh elementlari; kristallga kiritilganda III-V guruh IV
guruhning GaAs elementlari bittadan hosil bo ladi ham donorlar, ham akseptorlar (
ʻ
guruh IV Ga yoki As). Aloqadan (2) shakl ammo yuqori energiyaga ega bo lgan
ʻ
fotonlar mos keladi yaqin joylashgan donorlar va qabul qiluvchilar va kichikroq -
katta R. bilan DAP. Odatda PL spektri DAJ impulsli qo zg alish bilan yozilgan
ʻ ʻ
kristalning turli xil kechikishlari bilan GaP IV va VI guruh elementlari bilan
30

doping qildi, anjirdagi den. 2. Xarakteristikaga vaqtga bog liqlik kiradi FL DAJʻ
ning R dan susayishisiz elektronlar va tuynuklar bir-biri bilan chambarchas bog liq
ʻ
vaelektronni donordan akseptorga o tkazish ehtimoli katta, natijada FL DAJ kichik
ʻ
R parchalanishiga ega tezroq (1.13-rasmga qarang).
Qisqa kuchli quvvatli lazer impulslarini qo llash elektron tizimni qo zg atish
ʻ ʻ ʻ
sizga imkon beradi yarim o tkazgichlarda shunday yuqori konsentrasiyani yaratish
ʻ
muhim bo lgan elektronlar va teshiklarning hosil bo lishi deb nomlangan jamoaviy
ʻ ʻ
effektlar FLda. Elektron teshiklari tushadi. Katta kelishuv bilan markazlashtiruvchi
eksitonlar bir-biri bilan o zaro ta’sir qiladi va optik qo zg alishni kuchaytirganda
ʻ ʻ ʻ
FL spektrida yarimo tkazgich, yangi chiziqlar paydo bo ladi. Ga binoan Ikkala
ʻ ʻ
model, eksitonlarni bir-biriga yopishtirishga olib keladi kristallda elektron teshikli
tomchilar hosil bo lishi (ETT) - metallning neytral shakllanishi yoki biexciton
ʻ
shakllanishiga o xshash vodorod atomlaridan H2 molekulalari qanday hosil
ʻ
bo ladi. Bo lgandi sof bevosita bo shliqda yarim uzoq vaqt davomida kremniy va
ʻ ʻ ʻ
germaniy kabi vodniklar erkin (ozod) eksitonlar yashaganda, sharoit qulaydir bizni
ETTni shakllantirish uchun. EHD ning qiziqarli xususiyati doimiydir ulardagi
elektronlar va teshiklarning konsentrasiyasi mustaqil tomchilar kattaligiga simo.
Ning to g ridan-to g ri dalillari tomchilar hosil bo lishi bilan bir vaqtning o zida
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
FL spektrida yangi emissiya liniyasining paydo bo lishi, EHD ga tegishli,
ʻ
kristallarda hodisalar mavjud havoda yorug likning tarqalishini kuchayishiga
ʻ
o xshaydi tuman tomchilarining shakllanishi. FLda EDCning namoyon bo lishi
ʻ ʻ
elektronlarning radiasion rekombinasiyasi va bilan bog liq tomchilar ichidagi
ʻ
teshiklar. EDC bepul bo lishi mumkin va kristall atrofida harakatlaning, lekin
ʻ
ba’zan ular hosil bo ladi kristall panjaradagi har qanday nuqson yaqinida, bu
ʻ
eksitonlarning kondensatlanish markazi.
Biesitonlar. Ikkinchi modelning tarafdorlari ham ularning konsepsiyasini
31

ishlab chiqish uchun asos bor edi. Bieksitonlarning hosil bo lishiʻ
cupero tkazuvchilar samaradorlikning katta farqiga ega o xshash elektronlar va
ʻ ʻ
teshiklarning samarali massalari H2 hosil bo lishi bilan bog liq vaziyat (engil
ʻ ʻ
elektron va og ir (chapdagi "yadro" - bu teshik) .Radiasiya ETT va
ʻ
bieksitonlarning energiyasi bilan erkin eksiton radiasiyasi bilan past darajada
joylashkan. Ikki eksitonning bieksitonga birikishi Eb energiya alokaga mos keladi .
Bu yerda bitta eksiton bo lganda ohang radiasiyaviy ravishda yo q qilinadi, foton
ʻ ʻ
chiqadi energiya Eg - E1 - Eb va ularning orasidagi energiya farqini o lchash bepul
ʻ
eksiton va bieksiton Eb-ni aniqlang. EHD uchun spektral tasma bilan bog liq
ʻ
vaziyat FL chizig i aslida bir xil. Yarimo tkazgichlarning FL-da boshqa ta’sirlar
ʻ ʻ
ham kuzatiladi. eksitoning yuqori konsentrasiyasi bilan bog liq effektlar nov:
ʻ
murakkab tartibli tizimning shakllanishi elektronlar va bir nechta eksitonlarning
teshiklari, bitta nopoklik markazida lized; elastik emas eksitonlarning to qnashuvi,
ʻ
natijada bitta ohang yo qoladi, boshqasi hayajonlangan holatga o tadi va foton
ʻ ʻ
chiqadi. T ning yuqori qiymatlarida, qachon ha, eksitonlar kuchli sharoitda ajralib
chiqadi yarim o tkazgichlar shaklidagi optik qo zg alish elektron teshikli plazma.
ʻ ʻ ʻ
32

II-BOB. FOTOLYUMINESANSNI O RGANISH TEXNIKASI.ʻ
2.1. Yarimo tkazgichli manbalar (lazer)
ʻ
«Lazеr» so zi
ʻ bu qurilmaning ishlash printsipini aks ettiruvchi ingliz
so zlarining
ʻ bоsh harflaridan tashkil tоpgan: Light Amplficatin by Stimulated
Emissiоn оf Radiatiоn , ya’ni majburiy nurlanish yordamida yorug likni
ʻ
kuchaytirish. Lazеr bilan bir qatоrda mazеrlar ham yaratildi. Lazеrlar ko zga
ʻ
ko rinadigan, infraqizil yoki
ʻ ultrabinafsha nurlar chiqarsa, mazеrlar o ta past ʻ
chastоtali uzоq infraqizil elеktrоmagnit to lqinlar
ʻ sоhasida ishlaydi. lazеr
so ziniki
ʻ bilan bir хil.
1940-yilda Fabrikant tashqi nurlanishni majburiy nurlanish hisobidan
kuchaytirish mumkin degan g oyani ilgari suradi. 1953-yilda bir vaqtda va bir
ʻ
biridan mustaqil ravishda Rus olimlari G.Basov va M.Proxorov hamda Amerikalik
olim Ch. Taunslar mikroto lqin diapazonda ana shunday kuchaytirishga erishdi.
ʻ
Bundan keyin esa 1960-yilda Amerika fizigi T.Meyman optik diapazonli birinchi
kvant generatorini yasashga muofiq bo ldi va bunday qurilmalarga lazerlar deb
ʻ
nom berdi. Lazer so zi inglizcha so zdan olingan bo lib, yorug lik to lqinlarini
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
majburiy nurlanish hisobidan kuchaytirish degan manoni anglatadi. Lazerlarning
ishlash prinspiga qisqacha to xtalamiz: Biror muhitga energiyasi hv ga teng
ʻ
bo lgan energiya beraylik. U holda uyg onmagan sath (Em) dagi atomlarning
ʻ ʻ
malum qismi uyg ongan energetik sath En ga o tadi yani:
ʻ ʻ
hv = E
m -E
n (1)
bu yerda: Em- uyg onmagan energetik sath, En- uyg ongan energetik sath,
ʻ ʻ
h=6.626*10 -34
-plank doimiysi, v -chastota
Bunday holda uyg onmagan atomlarga energiya berganda ikki xil o tishda
ʻ ʻ
ishtirok etadi: Bu holatda tashqaridan berilgan energiya atomni uyg onmagan
ʻ E
m
sathdan uyg ongan E
ʻ
n sathga o tishga sarflanadi. 2) Bu atomlar qisqa vaqt yashab ʻ
33

uyg ongan ʻ E
n sathdan uyg onmagan ʻ E
m sathga faton chiqargan holda majburiy
ravishda o tadi. Birinchi o tishda tabiy holat yani termodinamik muoazanat
ʻ ʻ
holatida bo ladi. Termodinamik muoazanat holatida atomlaming energetic
ʻ
sathlarda joylashishi quydagi qonun bo yicha amalga oshadi:
ʻ
N
i = N
0 e E
i
kT
(2)
Ya’ni energetik sathlar qancha yuqorilashsa, unda joylashgan atomlarning
soni shuncha kamayadi. Natijada yorug likning yutilishi sodir bo ladi va natijaviy
ʻ ʻ
intinsivlik kamayadi. Ikkinchi holida esa yorug lik chiqaradi va natijada tushuvchi
ʻ
numing intinsivligi oshadi. Natijaviy intinsivlik esa bu ikkala holning qaysi biri
ustin kelishiga bog liqdir. Odatiy sharoitda natijaviy intinsivlik kamayib chiqadi.
ʻ
Endi biz natijaviy yorug likning intinsivligini biror usul bilan oshirishimiz kerak.
ʻ
Buning uchun esa biz uyg ongan energetik sathdagi zarachalar sonini
ʻ
uyg onmagan energetik sathdagi zarachalar sdnidan oshirishimiz lozim. Boshqacha
ʻ
qilib aytganda uyg ongan elektron sathdagi zarachalarning zichligini uyg onmagan
ʻ ʻ
elektron zarachalar zichligiga nisbatan ko paytirishimiz kerak. Zaralarning bunday
ʻ
zichlanishiga inversion zichlanish deyiladi va inversion zichlanish bo lganda
ʻ
quyidagicha bo ladi.
ʻ
E
n -E
m >0 va E
n /E
m >1
Inversion zjichlanish bo lganda majburiy nurlanishning intinsivligi yutilish
ʻ
intinsivligidan ko p bo ladi va natijaviy intinsivlik ko payib chiqdi degani. Buger-
ʻ ʻ ʻ
Lamberg qonununi quyidagicha edi.
I=I
a e -ad
(3)
Inversion zjichlanish bo lganda Buger- Lamberg qonununidan cjietlanish
ʻ
bo ladi.Shuning uchun ham inversion zjichlanish bo lganda yutilish kqpfitsienti
ʻ ʻ
manfiy (a <0) bo lgan hoi deb qaraladi.
ʻ
Ana shu yo sinda boshqa tipdagi yorug lik manbalari ya‘ni. lazerlar paydo
ʻ ʻ
34

bo la boshladi. Lazerlarning patydo bo lishi bilan jamiyatda rivojlanish, optikʻ ʻ
hodisalarni tushintirishning yangi metodi ochildi. Bugungi kunda barcha ilm-fan
tehnika sohasida lazerning ahamiyati juda katta. Misol uchun yangi optik tolalar,
optik xotira uchun materialar, yorug lik signalarini og diruvchi, modulyatsiya
ʻ ʻ
qiluvchi va o zgartiruvchi turlicha nochiziqli muhitlar hozirgi vaqtida
ʻ
optoelektronikni asosini tashkil etadi. Lazer manbaning monoxromatik yorug lik
ʻ
nurini linzalar yordamida yorug lik to lqin uzunligi o lchamidagi yuzaga fokislash
ʻ ʻ ʻ
mumkun. Bu esa malumki optik usulda juda ko p infarmatsiyani yozish mumkin
ʻ
degani ya’ni ko zga ko rinuv uchun 10 sm plastinkada 10
ʻ ʻ 10
bit malumot yozish
mumkin bu esa bosma qog ozning tahminan million varag ini tashkil etadi.
ʻ ʻ
Hozirda sanoatda materillar: metall, beton, shisha, gazlama, teri ya hokozalarga
turli ishlov berishda foydalaniladi. Bundan tashqari matrologoya sohasida xususan:
payvantlash, kesish, toblash, mustahkamlash, plyonkalarga ishlov berish, metal
sirtlarini yupqa plenka qatlamlari bilan qoplash, integral optika, mikrooptika,
mikroximiya, mikromexanika, litografiya, poligrafiya parametrlarini moslashtirish,
bosma shakilarini tayyorlash, lazer bosma, optik aloqa, to la texnolagiyasi,
ʻ
ximyoviy texnologiya hamda tehnologik jarayonlarda o lchash va nazorat
ʻ
qilishlarda keng foydalalanilmoqda. Keyingi yilarda mikroelekronikaning enag
muhim sohalaridan biri-fotolitografiyada, oddiy yorug lik manbayi o rniga
ʻ ʻ
lazerlardan foydalanilmoqda. Ma’lumki, fotolitografiya usulini qo lamay turib,
ʻ
o ta mitti bosma platalar, integral sxemalar va mikroelekron texnikaning boshqa
ʻ
elementlarini tayyorlab bo lmaydi. Lazer yordamida esa fotolitografiya texnikasida
ʻ
0,15-0.2 mkm gacha ajratishga erishish mumkin bo ladi. Hozirgi kunda lazerlar
ʻ
juda ko p sohani o ziga qamrab olayapti va lazer nurlanish energiyasi an’anaviy
ʻ ʻ
energiya turlari (elektr energiyasi, mehanik energiya va hakoza) bilan bir qatorda
xalq xo jaligida borgan sari keng qo lanilmoqda.
ʻ ʻ
35

Oldingi paragraflardagi lazerlarda kvant nurlanishi atom yoki molekulalarga
tegishli energetik sathlar oralig ida sodir bo lgan bo lsa, yarim o tkazgich lazeridaʻ ʻ ʻ ʻ
kvant nurlanishi energetik zonalar oraligida o tish tufayli paydo bo ladi. Zonalarda
ʻ ʻ
energetik sathlar juda zich joylashgan va shu sababli yarim o tkazgichli aktiv
ʻ
moddalarda kuchayish koeffisiyenti 10 4
sm -1
gacha qiymatga erishishi mumkin.
Kuchayish koeffisiyentining kattaligi tufayli yarim o tkazgichli aktiv moddalar
ʻ
kichik o lchamga ega (rezonatorlar uzunligi L=50mkm dan I millimetrgacha)
ʻ
bo ladi.
ʻ
Kattik jismlarda elektronlar energetik holatlar bo ylab taksimlangan bo lib,
ʻ ʻ
energetik zonalari hosil bo ladi. Energetik zonalar bir- biridan ajralgan oralig
ʻ ʻ
masofa mavjud. Elektron zonalar oralig da joylashadigan energetik saghga ega
ʻ
emas. Elektronlarga to lgan va energiya taqsimotiga ko ra eng yuqoridagi
ʻ ʻ
energetik xolatlar to plamiga valent zona deyiladi. Elektronlar kisrpan, o rin olgan
ʻ ʻ
yoki butunlay o rin olmagan xolatlarga o tkazuvchanlik zonasi deyiladi.
ʻ ʻ
1-rasmda dielektriklaming metallaming va yarim о ’tkazgichning energetik
zonalarining diagrammasi keltirilgan. Valent zona bilan o tkazuvchanlik zonasi
ʻ
oraligida taqsilangan, ruxsat etilmagan zona joylashgan. Usha ruxsat etilmagan
zonaning kengligiga ko ra moddalar izalatsiyalangan, o tkazgichlarga va yarim
ʻ ʻ
o tkazgichlarga bo linadi. Izolyatorda ruxsat etilmagan zona juda keng bo ladi.
ʻ ʻ ʻ
Metallarda valent zona . bilan o tkazuvchanlik zona chegarasi bir-biriga o tib,
ʻ ʻ
qo shlib ketgah va qatiy chegaraga ega emas. Yarim o tkazgichlarda ruxsat
ʻ ʻ
etilmagan zpiiariing kengligi aytarli darajada katta emas.Ruxsat etilmagan
zonaning o rtasida Fermi sathi e
ʻ
F joylashgan.
36

1.14-Rasm. Dielektrik, metal va o tkazgichlarning energetik zonalari.ʻ
37

Agar ruxsat etilmagan zonaning kengligi kichik bo lsa, elektronlar issiqlikʻ
xarakati tufayli valent zonasidan o tkazuvchanlik zonasiga oshib o tishi mumkin.
ʻ ʻ
Bu xil moddalar yarim o tkazgichlardir. Elektronlar valent zonasidan
ʻ
o tkazuvchanlik zonasiga issiqlik energiyasi tufayli o tsa valent zonasida elektron
ʻ ʻ
o rnida teshik xosil bo ladi. Teshik ham energetik sathga va zaryadga (ishora
ʻ ʻ
jihatidan zaryad musbat) egadir. Elektron qanday xususiyatga egi bo lsa, teshik
ʻ
ham o shanday xususiyatga egadir, ular bir-biridan faqat ishorasi jihatdan farq
ʻ
qiladi xolos. Agar yarim o tkazgichlaming tarkibiga metallarni diffuziya yo li bilan
ʻ ʻ
kiritsak, u holda legirlangan yarim o tkazgkchlar hosil bo ladi. Bu xil yarim
ʻ ʻ
o tkazgichlarda elektroning va teshiklarning soni o zgaradi. Agar yarim
ʻ ʻ
o gkazgichning tarkibiga besh valentli metall atomlari kirgizilsa masalan, kremniy
ʻ
tarkibiga fosfor kiritilsa, bunday legirlangan yarim o tkazgichga 1-tipli yarim
ʻ
o tkazgich deb, yarim o tkazgich kristalli panjarasiga kiritilgan metall atomini esa
ʻ ʻ
donor deb ataladi. Agar yarim o tkazgich tarkibiga diffuziya yo li bilan uch
ʻ ʻ
valentli metallar kiritilsa, moddoda masalanh Si kremniyda komplekt bog lanishda
ʻ
uchta elektron ishtirok etib, bitta elektroninig o rni bo sh qoladi, o sha bo sh
ʻ ʻ ʻ ʻ
qolgan joy teshik va musbat zaryadli bo ladi. Bunday yarim o tkazgichlarga p-tipli
ʻ ʻ
yarim o tkazgichlar deyiladi. Diffuziya yo li bilan yarim o tkazgichning kristall
ʻ ʻ ʻ
panjarasiga kiritilgan metall atomi akseptor deb ataladi.
Yarim o gkazgichli kristallardan tayyorlanadigan diodlar, tran chsgqrlar xuddi
ʻ
shu usulda yasaladi. Bu jihatdan qaraganda eng oddiy yarim o tkazgich lazeri n- va
ʻ
p- tipli yarimo tkazgichlardan yasalgan dioddir.
ʻ
1.15- rasmda p- va n- tipdagi yarim o tkazgichlarning energetik diagrammasi
ʻ
keltirilgan. p-tipdagi yarim o tkazgichda donor energetik sathi e
ʻ
D o tkazuvchanlik ʻ
zonasiga yaqin va Fermi sathining pastida joylashadi. n- tipdagi yarim
o tkazgichlarda akseptoming energetik sathi e
ʻ
d o tkazuvchanlik zonasidan uzoqda ʻ
38

va Fermi sathining yuqorisida joylashadi.
1.15-Rasm. n va p tipdagi yarim o tkazgichlarning energrtik diagrammasi.ʻ
1,5 m gacha va undan ortiq bo lgan gaz razryad shisha trubkasi. Trubkanihg
ʻ
ko ndalang yoqlari trubka o qiga Bryuster burchagi hosil qilib joylashgan yassi
ʻ ʻ
parallel shisha yoki kvars plastinkalar bilan yopilgan. Bu plastinkalarning trubka
o qi bo yicha tarqalayotgan hamda plastinkalarda yorug‘lik tushish tekisligida
ʻ ʻ
qutblangan nurlanish uchun qaytarish koeffitsiyentlari nolga teng.
1.16-rasm. Geliy va neon lazeming prinsipial chizmasi.
Geliyning trubkadagi bosimi taxminan 1 mm sim. ust. ga, neonning bosimi
esa 0,1 mm sim. ust. ga teng. Trubkada past voltli manba yordamida qizdiriladigan
2 katod va silindrsimon bo sh 3 anod bor. Trubkadagi anod bilan katod o rtasiga 1-
ʻ ʻ
39

2,5 kV gacha kuchlanish ulanadi. Trubkaning razryad toki bir neoha o nʻ
milliampermetrga teng. Geliy - noyen lazerining razryad trubkasi 4,5 ko zgular
ʻ
o rtasiga qo yiladi. Odatda sfera shaklida ishlangan bu kuzgular ko p qatlamli
ʻ ʻ ʻ
dielektrik qoplamali qilib yasalib, bu qoplamalaming qaytarish koeffitsiyenti katta
qiymatlarga ega bo lib, yorug‘likni qariyib yutmaydi. Bir ko zguning o tkazishi
ʻ ʻ ʻ
odatda 2% ga teng, ikkinchisiiki esa 1% dan kam bo ladi. Neon sathlarining invers
ʻ
bandligini ta’minlaydigan jarayonlarini qisqacha muhokama qilaylik. 1.16-rasmda
neon atomining energetik sathlarining soddalashtirilgan chizmasi ko rsatilgan.
ʻ
(o ng tomonda). To lqin uzunligi 632,8 va 1150 nm ga teng bo Igan nurlanishga
ʻ ʻ ʻ
Ез —> E
1 va E2 —► E
1 o tishlar mos keladi.
ʻ
Gaz-razryad plazmasining elektronlari bilan to qnashish natijasida
ʻ
atomlaming bir qismi uyg‘onadi, bu .15hol 1-rasmda vertikal uzun-uzun strelkalar
bilan ko rsatilgan. Razryadning ma’lum rejimlarida
ʻ E2 va E1 sathlarning invers
bandligi uchun bu jarayon yetarli bo ladi. Lekin l=632,8
ʻ ва l=3 зф nm to lqin ʻ
uzunliklariga mos keladigan o tishlar bo ladigan
ʻ ʻ E
3 ,E
1 , va E
3 ,E
4 sathlar invers
ravishda bandlanmagan bo ladi. Agar razryad trubkasiga geliy kirgizsak, ahvol
ʻ
butunlay o zgaradi. Geliy 2-rasmning chap tomonida ko rsatilgan uzoq yashovchi
ʻ ʻ
(metastabil) ikki E
3 ', E
2 holatga ega, bu holatlar elektronlar bilan to qnashish
ʻ
vaqtida uyg‘onadi va ulaming yashash vaqti katta bo lgani sababli geliyning
ʻ
metastabil atomlarining razryaddagi konsentratsiyasi katta Geliyning metastabil
holatlarining E
3 , E
2 ' energiyalari neonnitig > Ejenergiyasiga yaqin, bu hoi geliy
bilan neon to qnashganda uygonish energiyasining geliydan neonga uzatilishi
ʻ
uchun qulaydir. Bu jarayon iar gorizontal punktir strelkalar yordamida simvolik
ravishda ko rsatilgan. Natijada
ʻ E
3 , E
2 sathlarda joylashgan neon atomlarining
konsentratsiyasi keskin ortadi, E2 va E3 sathlar invers ravishda bandlanadi, E
2 va
E
t sathlaming bandliklar farqi esa bir necha marta ko payadi. Demak, neonga
ʻ
40

geliyning (taxminan 5:1-10:1 munosabatda qo shilishi Geliy-neon lazerlaridagiʻ
generatsiya uchun juda muhim.
Aniq miqdoriy tekshirishlar geley-neon lazeri nurlanishining ( λ =632,8 nm)
fazoviy kogerentlik darajasi (12 birga yaqin ekanligini kp‘rsatadi. Masalan,
dastaning ko ndalang kesimidagi intensivligi o qdagi rn^ksimal
ʻ ʻ
intensivliklikning 0,1% iga teng bo lgan nuqtalar uchun oqimning kogerent
ʻ
bo lmagan l-
ʻ γ
12 taxminan 10' 3
ga teng bo lib, o qdagi nuqtalar uchun taxminan ʻ ʻ
10 -5
ga teng Hisoblar lazer nurlanishining kogerent bo lmagan , qismining
ʻ
qiymatlari yuqorida ko rsatilganidek bo lishiga uning aktiv muhitdagi spontan
ʻ ʻ
chiqarish sababchi ekanligini ko rsatadi.
ʻ
Geliy-neon lazeri yuqori darajada kogerent bo lgani tufayli turli xil
ʻ
interferensiya va difraksiya hodisalarini tekshirishda qo llanilishi kerak bo lgan
ʻ ʻ
uzluksiz monoxromatik nurlanishning juda yaxshi manbai bo lib, bunday
ʻ
tekshirishlarni oddiy yorug‘lik manbalari bilan o tkazish uchun maxsus
ʻ
apparaturadan foydalanish zarur bo lar edi. Geliy-neon lazerlarining turli xildagi
ʻ
variantlari biologik tekshirishlarda, lazerli aloqa sistemalarida, golografiyada,
mashinasozlikda, tibbiyot va texnikaning boshqa ko p sohalarida keng
ʻ
qo llaniladigan bo ldi.
ʻ ʻ
Yarim o tkazgichli lazerlar haqida qarashlar p-n o tishda, gaAs asosida p-n
ʻ ʻ
strukturalarda rekombinatsiyani yorug lik nuri tasirida amalga oshirishning
ʻ
eksperemental asoslari ko rib chiqildi, bunda yorug lik tasir erish hatijasida va
ʻ ʻ
lazerlaming yaratilishi hamda yorug lik nurlanishi diodlar p-n o tishda
ʻ ʻ
yarimo tkazgichli optoelektronikaning rivollanishiga sabab bo ldi.
ʻ ʻ
Optielektronikaning texnik asosini zamonaviy elektronikaning konstruktiv 4
texnologik konsepsiyasini miniayuriratsiya elementlari, qatiq jismlar tekisliklar
konstruksiyasining rivojlanishi, integeratsiya elementlari va funksiyalari;
41

orientatsiyali va maxsus yuqori sof materiyalar; guruhli ishlab chiqarishning
metodlarning qo lanilishi; epeteksiya, fotografiya, yupqa plyonkalarning surtilish,ʻ
diffuziya, ionli implantatsiya, plazma himyosi va hakozalami o z ichiga oladi.
ʻ
Optoelektronika uchun geterotuzilish juda muhim ahamiyatga ega, yarim
o tkazgichlar turli xil taqiqlangan zonalar kengligi bilan kontaktga keltiriladi.
ʻ
Energetik sathlari invers ravishda bandlangan muhitning yorug‘likni kogerent
kuchaytirishi bunday muhitdan monoxromatik nurlanishning yo naltirilgan oqimi
ʻ
hosil qilish uchun foydalanish imkoniyatini belgilab berdi.
Fabrin-Pero interferometrlarida qo llaniladigan ko zgularga o xshash ikki ko zgu
ʻ ʻ ʻ ʻ
o rtasiga qo yilgan aktiv muhit yorug‘likni qanday nurlantirishini ko raylik 1-
ʻ ʻ ʻ
rasm).
42

1.17- rasm. Optik kvant generatorining prinsipial chizmasi.
Bunday sistemani aktiv optik rezonator deb aytish qabul qilingan. A
nuqtadagi uyg‘ongan atom invers balandlikka ega bo lgan sathlar o rtasidagi ʻ ʻ
spontan o tish natijasida to lqin chiqargan bo lsin.
ʻ ʻ ʻ
To lqin aktiv muhitda o tadigan yo l qancha katta bo lsa to lqin shuncha
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
kuchayadi. Rezanator o qiga perpendikulyar bo lgan yo nalishlarda kuchaytirish
ʻ ʻ ʻ
eng kam bo ladi. Boshqa yo alishlarga birmuncha ko proq yo l mos keladi va
ʻ ʻ ʻ ʻ
demak, birmuncha ko proq kuchaytirish mos keladi. (1.17-rasmda) bunday hol
ʻ
kuchaytirilayotgan yorug‘lik oqimidagi strelkalaming sonini ko paytirish bilan
ʻ
sxematik ravishda ko rsatilgan. Kuzgudan qaytgandan keyin to lqin yana aktiv
ʻ ʻ
muhitda tarqaladi va uning amplitudasi o sib boradi. Keyin to lqin qarama-qarshi
ʻ ʻ
turgan ko zguga yetadi, undan qaytadi va aktiv muhitda ko chayishda davom etadi,
ʻ ʻ
shundan so ng aytib o tilgan sikldagi hamma bosqichlar takrorlanadi va
ʻ ʻ
rezanatordagi toMqinning energiyasi ortib boradi.
Aktiv muhit tomonidan kuchaytirilishdan tashqari, rezonator ichidagi
to lqinning amplitudasini kamaytiradigan qator faktorlar ham ta’sir qiladi.
ʻ
Rezonator ko zgularining qaytarish koeffitsiyenti birga teng emas. Uning ustiga
ʻ
nurlanishni rezonatordan chiqarish uchun ko zgulardan hech bo lmaganda bittasi
ʻ ʻ
43

qisman shaffof qilib yasaladi. Bundan tashqari, nurlanish rezonator o qi bo ylabʻ ʻ
tarqalayotganda nurlanish oqimining energiyasi oqimning difraksiyasiga,
rezonatordagi muhitda sochilishiga va hokozalarga ham sarflanadi. Energiyaning
bunday isroflarini ko zgular uchun ulaming haqiqiy
ʻ r qaytarish koeffitsiyentidan
kichik bo lgan
ʻ r
eff effektiv qaytarish koeffitsiyentini kiritib hisobga olish mumkin.
Agar to lqinning
ʻ L yo ldagi kuchayishi uning ko zgulardan qaytgandagi ʻ ʻ
energiya isroflarining yig‘indisidan katta bo lsa, har bir yugurishdan so ng
ʻ ʻ
to lqinning amplitudasi borgan sari kattaroq bo ladi. To lqin energiyasining
ʻ ʻ ʻ u( ω )
zichligi kuchaytirish koeffitsiyentining kattaligi to yinish eftekti natijasida ancha
ʻ
kamayadigan bo lguncha to lqin kuchayaveradi. Statsionar holat muhitdagi
ʻ ʻ
kuchayishning energiya isroflari yig‘indisi bilan raso kompensatsiyalanish shartiga
mos keladi. Shunday qilib, lazerlardan nurlanishni generatsiya qilish masalasida
to yinish effekti pririsipial ahamiyatga ega.
ʻ
Nurlanishning yo naltirilgan oqimini generatsiyalash imkomyatini
ʻ
belgilaydigan miqdoriy munosabatni quyidagi mulohazalar asosida topish mumkin.
Aktiv muhitdagi biror A nuqtada vujudga kelgan va spektral zichligi I
0 bo lgan
ʻ
nurlanish oqimi rezonator o qi bo ylab yo nalib, o ng tomondagi ko zguga
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
borayotib kuchayadi, undan qaytadi va chap ko zgular qaytgandan so ng o zining
ʻ ʻ ʻ
dastlabki yo nalishida tarqalib, yana
ʻ A nuqtadan o tadi. Shunday qilib, nurlanish ʻ
rezonatori tarqalishining bir siklida 2L ga tehg yo l bosib o tadi. Agar energiya
ʻ ʻ
hech isrof bo lmasa, oqim
ʻ I
() ехр [2 а ( ω )L] ga teng kattalikkacha kuchayishi kerak,
bu yerda a( ω ) - kuchaytirish koeffitsiyenti: Lekin ko zgularning effektiv r
ʻ
eff
qaytarish koeffitsiyenti orqali hisobga olingan energiya isroflari natijasida energiya
oqimining rezonatordagi bir sikl tarqalishidan keyingi zichligi I
0 r 2
eff exp[2 a ( ω )L]
ifoda bilan aniqlanadi. Shuning uchun rezonatorda nurlanish generatsiya qilish
imkoniyati to g‘risidagi masalaning
ʻ
44

I
0 r 2
eff exp[2 a
0 ( ω )L>I
0 ]
I
0 r 2
eff exp[2 a
0 ( ω )L]>1 (4)
shartga keltiriladi. Bu yerda a
o (co)- kuchaytirish koeffitsiyentining intensivliklar
kichik bo lgandagi, ya’ni to yinish effekti hisobga olinmagan holdagi qiymatiʻ ʻ
(to yinmagan kuchaytirish koeffitsiyenti). (4) munosabat tenglikka aylanganda
ʻ
generatsiyaning bo sag‘a shartlariga erishilgan bo ladi,
ʻ ʻ
Yuqorida aytilganlarga mos ravishda generatsiyaning statsionar.quwati
quyidagi shart bilan aniqlanadi:
I
0 r 2
eff exp[2 a ( ω )L] =1 (5)
bu munosabatni potensirlab,
a ( ω )L= f , f =ln(1/r
eff ) (6)
shartlarni topamiz. (4) yoki (5) shartlar statsionar generatsiya shartlari
deyiladi.
Yuqorida kiritilgan f kattalik energiyaning nisbiy isroflari yoki qisqacha
isroflar deyiladi. Ba’zan f kattalik o miga rezonatoming asiligi deb ataladigan
ʻ
Qkattalikdan foydalaniladi. Tebranuvchi sistemaning asilligi deb, sistemada
jamg‘arilgan energiyaning sistemadan tebranishning bir 2 π / ω davrida chiqayotgan
energiyaga nisbatiga aytiladi. Optik rezonatorlarda yuqorida aytilgancha
ta’riflangan asllik f isroflarga
Q
r = 2L λ =q/f (7)
Munosabat orqali bog langan, bu yerda
ʻ q - rezonatoming L uzunligida
joylashgan у arim to lqinlar soni.
ʻ
Spontan nurlanishning aktiv rezonatorda kuchaytirilishi va nihoyat, shu
rezonatoming kogerent nurlari generatorlariga aylanishi avtotebrariuvchi
sistemalarda generatsiya o z-o zidan uyg‘ongan vaqtda rivojlanib boradigan
ʻ ʻ
jarayonlarga juda o xshashdir. Bunday sistemalarda tebranuvchi sistema bilan
ʻ
45

tebranishlami ta’minlab turgan energiya manbai o rtasidagi musbat teskariʻ
bog‘lanish muhim rol o ynaydi. Induktiv musbat teskari bog‘lanishning mohiyati
ʻ
qiyosan sodda bo lishini elektron lampali tebranish genefatorida ko rishimiz
ʻ ʻ
mumkin.
Optik kvant generatorlarida ko zguli rezonator nurlanish maydoni bilan uning
ʻ
energiya manbai- aktiv muhit o rtasida musbat teskari bog‘lanish vujudga keltiradi.
ʻ
Rezonatoming ko zgulari tufayli yorug‘lik oqimi aktiv muhitda ko p marta
ʻ ʻ
tarqaladi (shu bilan u kuchayadi). Bu hol generatsiyaning o z-o zidan uyg‘onishi
ʻ ʻ
hamda uni davom ettirish uchun zarur. Lekin rezonatoming lazer ishidagi vazifasi
maydon energiyasining zichligini aktiv muhitda ko paytirishdangina iborat
ʻ
Bo lmaydi. Yuqorida ko rsatib o tilgan o xshashlikka asosan, avtotebranuvchi
ʻ ʻ ʻ ʻ
rejimning vujudga kelishi uchun teskari bog‘lanish musbat bo lishi kerak.
ʻ
Boshqacha qilib aytganda, sistemada bo lgan hamda teskari bog‘lanish kanali
ʻ
orqali kelayotgan tebranishlar o rtasida qatiy sinfazalik mavjud bo lishi shart.
ʻ ʻ
Bundan ko rinadiki optik kvant generatorlari fizikaning turli sohalarida paydo
ʻ
Bo lgan uchta asosiy g‘oyaga asoslangan.
ʻ Birinchi g‘oya Eynshteynga tegishli
Bo lib, u kogerent Bo lmagan issiqlik nurlanishi nazariyasida majburiy chiqarish
ʻ ʻ
jarayoni mumkin ekanligini postulat qilib aytgan. Ikkinchi asosiy g‘oya
muvozanatda bo lmagan termodinamik sistemalardan foydalanish bo lib, bu
ʻ ʻ
sistemalarda elektromagnitik to lqinlar yutilmasdan,. balki kuchayishi mumkin
ʻ
(V.A.Fabrikant, 1940 yil). Nihoyat, radiofizika sohasiga tegishli bo lgan uchinchi
ʻ
g‘oya - kuchaytiradigan sistemani avtotebranuvchi sistemaga, ya’ni
elektromagnitik kogerent to lqinlar generatoriga aylantirish uchun musbat teskari
ʻ
bog‘lanishdan foydalanishdan iborat.
46

2.2. Fotonlar spektri tartibini qayd qilish sistemasi
Fotonni ҳisoblash usuli [14] turli ilmiy va sanoat soҳalarida qo llaniladi:ʻ
telekommunikasiyalarda, kvant kriptografiya, spektroskopiya, lidar kosmik
tadqiqotlari, floresans mikroskopiyasi, zarracha o lchamlarini aniqlashda, dori
ʻ
ishlab chiqish, DNK taҳlili, molekulalarni ro yxatga olish va boshqalar. Bunday
ʻ
vazifalarda qayd qilinishi kerak bo lgan signal darajalariga nazar tashlaydigan
ʻ
bo lsak, nima uchun bu usul bitta fotonli sanash deb atalishi oydinlashadi.
ʻ
Muayyan optik quvvat qiymatiga mos keladigan soniyasiga fotonlar sonini
quyidagicha belgilash mumkin
N (λ) = 5.03 • 1015 • λ • R,
bu yerda R-vat bilan ifodalangan optik kuch va λ-nanometrlarda to lqin uzunligi.
ʻ
Masalan, 1 fVt to lqin uzunligida 405 nm 2000 ga yaqin foton/s ga to g ri
ʻ ʻ ʻ
kelishini ko rish mumkin, 100 nm to lqin uzunligida 670 foton/s ҳisoblash tezligi
ʻ ʻ
esa faqat 30 aVt optik quvvat darajasiga mos keladi (1-rasm).
47

1.18- rasm. T lqin uzunligiga bogliq ravishda yutilgan fotonlar soni bilanʻ
optik quvvat orasidagi bog liqlik.
ʻ
Fotoumnojitel- elektromagnit nurlanish (optik diapazondagi) hodisasi qayta-
qayta kuchlanadigan tok impulslariga aylantiriladigan qurilma. Bu impulslarni vaqt
o tishi bilan o rtacha (DC usuli) yoki alohida fotonlarni sanash orqali (fotonni
ʻ ʻ
hisoblash usuli) qayd qilish mumkin. Ikkala usulda ham o lchash natijalaridan
ʻ
birinchi holatda -FEU- orqali tok kuchiga, ikkinchisida - vaqt birligida hosil
bo ladigan impulslar soniga proporsional hisoblangan FEU- katodidagi nurlanish
ʻ
oqimi hodisasini aniqlash uchun foydalanish mumkin.[15].
Zaif signallarni ro yxatga olish uchun tez-tez ishlatiladigan FEU-79 turidagi
ʻ
fotomultipliyerning ishini ( 1.19 rasm. ).keltirilgan.
Yorug lik shisha vakuum kamerasida joylashgan FEU- ning fotokatodiga
ʻ
tushadi. Katoddan otilib chiqayotgan elektronlar elektr maydon bilan tezlashib, bir
dinoddan ikkinchisiga o tadi va ulardan yangi elektronlarni taqillatadi. Natijada
ʻ
bitta taqillagan elektronga energiya beradigan bitta foton juda qisqa elektr impulsi
deb qabul qilingan chiqishdagi elektronlarning butun bir kaskadini vujudga
keltiradi.
FEU-79 dagi kuchirish bosqichlari soni (ya’ni dinodlar soni) 11 tani tashkil
48

etadi. Fotokatod-yarim shaffof ko p ishqorli. Fotokatod tushgan fotonlar sonigaʻ
fotoelektrik effekt natijasida taqillagan n fotoelektronlar sonining o rtacha
ʻ
nisbatiga teng kvant hossasi bilan xarakterlanadi: nato g ri n = n
ʻ ʻ
fe /n
fot . Ichki FEU
xarakterli kvant hosildorligi 10% ga teng.
Fotokatodning asosiy prinsipi tashqi foto effekti hisoblanadi.[3]. Shu bilan
birga, normal ish haroratida (0 20 S) katod kamerasida elektronlarning paydo
bo lishiga olib keladigan yana bir jarayon ham ahamiyatga ega - bu fotokatoddan
ʻ
fotoelektronlarning termik emissiyasidir. Bu ta’sir FEU- ning quyuq tokini, ya’ni
kirishdagi nurlanish bo lmagandagi chiqish tokini hosil qiladi. Bundan tashqari,
ʻ
quyuq tokning hissasi dinodlardan issiqlik emissiyasi bilan ta’minlanadi va yuqori
kuchlanishlarda FEU- lampochkasidagi turli razryad jarayonlari ham sezilarli
bo lishi mumkin. Qorong u oqim kamaytirish uchun, ikki asosiy usullari mavjud:
ʻ ʻ
a. termoelektronlar oqimining kamayishiga sabab bo ladigan FEU ning
ʻ
sovishi;
b. fotokatodning ish maydonini kamaytirish (bu qabul qilinadi, chunki hodisa
nurining nuri fotokatodning kichik maydoniga ham qaratilishi mumkin).
Chiqish signalining bog liqligi (hisoblash tezligi n imp./ s) ta’minlash
ʻ
kuchlanishi Umanba’ bo yicha fotomultipliyerning sanoq xarakteristikasi deyiladi
ʻ
(rasm). 2)
49

1.20- rasm. .Fotoumnojitelninig sanok xarakteristikasi.
Hisoblash xarakteristikasining shaklini tushuntirish uchun FEU-ning yana bir
muhim xarakteristikasini ko rib chiqing-chiqish impulslarining amplitudaʻ
taqsimoti n(A), bu yerda n FEUning amplituda bilan amplituda bilan chiqish soni
A dan a+ga teng. Ko rinib turibdiki, bog liqliklar A1, A2 ikkita ta’kidlangan
ʻ ʻ
nuqtaga ega . Funksiyaning 0 dan A1 gacha bo lgan xarakati dinodlardan
ʻ
elektronlarning termik emissiyasi natijasida sodir bo ladigan impulslar bilan
ʻ
aniqlanadi. Bu impulslar kichik amplitudaga ega, chunki ular FEU ning barcha
bosqichlarida kuchaytirilmaydi. A > A1 uchun NT (a) ning bog liqligi asosan
ʻ
katod termoelektronlarining kuchishi natijasida paydo bo ladigan impulslar bilan
ʻ
aniqlanadi. Bu holda NT (a) A2 o rtacha amplitudali Puasson taqsimot shakliga
ʻ
ega . Dinod impulslaridan qanday qutulish mumkinligi oydinlashadi: a < Ad=A1
amplitudali impulslarni o tkazib yubormaydigan FEU chiqishida Pol tutashmasini
ʻ
(diskriminatorni) o rnating. Zamonaviy elektron texnologiyalar bunday
ʻ
diskriminatorlarni yaratish imkonini beradi. O lchanayotgan manba haqida
ʻ
ma’lumot olib boruvchi katodik kelib chiqishi signal impulslari uchun amplituda
taqsimoti katta amplitudalar mintaqasiga o tadi. Bundan ko rinib turibdiki, a < A1
ʻ ʻ
amplitudali impulslarning diskriminasiyasi signal impulslari sonini sezilarli
50

darajada kamaytirmaydi.
1.21- rasm. : signal va impulslar uchun n (a) bog liqliklar (egri chiziqlar 1 vaʻ
2, mos ravishda)
Impulslarning amplituda taqsimoti n (A) differensial xarakteristika, ya’ni
N(A) A=N (A+fom A) N (A) yoki n (A)=dn/da, bu yerda n (a) diskriminasiya Ad
darajasi bilan a dan kam bo lgan amplituda bilan impulslar soni. U holda A1 nuqta
ʻ
dn / da hosilasining minimumiga, A2 nuqta esa maksimumga mos keladi.
Sanoq xarakteristikalarining o xshashligi va FEU ning chiqish impulslarining
ʻ
integral amplituda taqsimotlari tasodifiy emas. Sanoq xarakteristikasi
diskriminasiya ad = const doimiy darajada chiqariladi, lekin o zgaruvchan
ʻ
ta’minlash kuchlanishida va amplituda taqsimotlari teskarisi bo ladi: Uit=const da,
ʻ
lekin o zgaruvchan Ad da. FEUchiqishdagi impulslarning amplitudalari FEU Cu
ʻ
ning o rtacha daromadiga qarab aniqlanadi.[16] Birinchi yaqinlashishda
ʻ
o lchanayotgan amplitudalar Cu ga proporsional) bo lib, Uit ning ortishi bilan
ʻ ʻ
ortadi, shuning uchun impulslarni sanashda Uit ning ortishi Bp ning kamayishiga
teng bo ladi. Shuning uchun sanash xarakteristikasini amplituda taqsimotining
ʻ
51

analoglari deb qarash mumkin. Shuningdek, sanoq xarakteristikasi bo yicha uchtaʻ
asosiy zona borligi ham aniq bo ladi (4-rasm). 2): 1-zona (katta amplitudali katod
ʻ
impulslari sanaladi), 2-zona (deyarli hamma katod (signal va qorong u) impulslar
ʻ
sanaladi) va 3-zona (dinod va quyuq impulslar sanaladi).
Ideal PMF uchun 3 mintaqasidagi ps(u) qiymati ma’lum chegaraga (barcha
pulslar hisobga olinadi) moyil bo lishi kerak. Biroq, bu haqiqiy FEU uchun sodir
ʻ
bo lmaydi, chunki katta Ups da lampochka ichida razryad jarayonlari sodir bo lib,
ʻ ʻ
chiqishda katta-amplitudali impulslar paydo bo lishiga olib keladi (Araz > A2 ).
ʻ
Impulslar sonining ortishi sanoq xarakteristikasining nc (u) region 3 dagi yuqoriga
egilishini izohlaydi (rasm.2). Bu PMFNING beqaror ish.lash zonasi bo lib, undan
ʻ
qochishga harakat qilinadi.
Hisoblash xususiyatlariga ko ra FEU-Up elektr ta’minotining ish kuchlanishi
ʻ
tanlanadi. Ps(u) va pt(u) egri chiziqlarida dnc/du va dnt/du minimal bo lgan U0 va
ʻ
U1 nuqtalarni toping. U1 ning qiymati A1 Ad ga teng bo lgan kuchlanishga mos
ʻ
keladi (4-rasm).[ 17]. odatda U0 U1 bo ladi . Agar ular orasidagi tafovut 150-200
ʻ
V dan oshmasa, unda operasion kuchlanish up = U0 U1, (discharge discharge
Aralığın 1500 V) tanlanadi, PMT ning bunday ishlash rejimiga mos keladi, deyarli
barcha pulslar (signal va qorong i) diskriminasiya jarayonlarining ta’siri minimal
ʻ
va chiqish signali ta’minot kuchlanishida kamida sezgir (dn/du).
Agar U0 > U1 va U1 kuchlanishda hisoblash xarakteristikasi nc (U)
qandaydir taxminan o zgarmas darajaga "etgan" bo lsa, u holda ta’minlash
ʻ ʻ
kuchlanishi odatda U1 ga teng bo lishi tanlanadi, chunki dinod kelib chiqishining
ʻ
quyuq impulslarini sanash hali boshlanmagan. Lekin o lchanayotgan signalning
ʻ
qiymati ps > > pt bo lsa, u holda ish kuchlanishini up = U0 qilib o rnatish joiz (bu
ʻ ʻ
yorug ‘ manbalardan nurlanishni o lchashga mos keladi).
ʻ
FEU dan tashqari foton hisoblagichga ham:
52

1. FEU- chiqish puls amplifier;
2. Diskriminator - impuls hisoblagichiga ularni kiritish uchun zarur bo lganʻ
shakl va amplituda impulslarini hosil qiluvchi chiqish impuls generatori;
3. Belgilangan vaqt davomida impulslar sonini o lchaydigan va natijani qayta
ʻ
ishlash uchun qulay bo lgan shaklda (tableau, punchda, raqamli printerda yoki
ʻ
to g ridan-to g ri kompyuterda chiqaradigan puls hisoblagichi);
ʻ ʻ ʻ ʻ
4. FEU , kuchaytirgich, diskriminatorning elektr ta’minoti birliklari.
2.3. Tajriba qurilmasi va uning tavsifi.
1.22- rasm. Fotolyuminessensiya kurilmasini kurinishi.
GaP yarimo tkazgichli birikmalar va ular asosidagi qattiq eritmalar
ʻ
fotolyuminessensiya ikkinchi nurlanish spektrlari MDR-23U monoxromatori
asosida avtomatlashtirilgan kurilma yordamida olingan.[18]. Qo zg aluvchan
ʻ ʻ
manba sifatida to lqin uzunligi 532 nm bo lgan diodli lazer (DPSS) ning nurlanish
ʻ ʻ
quvvati R=50 Mvt bo lgan nurlanishidan foydalandik. Modernizasiya kurilma blok
ʻ
diagrammasi/1/ shakl ko rsatilgan.
ʻ
53

1.24- rasm. . Blok diagramma hamda eksperimental kurilma: 1,1’-lazer; 2, 2’ -
linzalar; 3-namuna; 4-kriostat 5,-kondensor 6-monoxromator MDR-23U; 7-FEU,
8-kuchaytirgich, 9-diskriminator, 10-schetchik impulslar, 11- kompyuter, 12-
monoxromator bloki. F otolyuminessensiya ikkinchi nurlanishni spektrlari 90 0
-
geometriyasida kayd kilinadi. . Ikkinchi nurlanish aniqlashning spektral diapazoni
600.0 dan 700.0 nm Ikkinchi nurlanish yorug lik MDR-23U monoxromatorʻ
yordamida № 1 (mm ga 1200 zarba) difraksion panjara yordamida tahlil qilinadi.
Ikkinchi nurlanishni qabul qiluvchi FEU-79 fotonlarni hisoblash rejimida ishlaydi.
Kurilmani ishlash prinsipi. lazer nuri linza 2 orqali namuna 3 ga tushadi,
qaratuvchi linza 4 orqali ikkinchi nurlanishni MDR-23U monoxromatorning kirish
tirqishi 5 ga tushadi. Aylanma ko zgu 6 va ko zgu sferik linza 7, kirish tirqishi
ʻ ʻ
joylashgan fokal tekislikda difraksion panjara 8 ga parallel nur yo naltiradi.
ʻ
Difraksiyadan keyin nurlarning parallel nurlari ko zgu sferik linza 9 bilan aylanma
ʻ
ko zguga 10 chiqish tirqishiga, so ngra FEU-79 ga, 13,14,15 ga, so ngra esa
ʻ ʻ ʻ
kompyuterga 16 qaratiladi. Panjaraning qo zg almas holatida rama signalidan
ʻ ʻ
spektrning tor bo lagi kesiladi va difraksion panjara aylanganda rama signali
ʻ
chastotada skanerlanadi. Monoxromatordan o tayotgan ikkinchi nurlanishni
ʻ
fotonlarni hisoblash rejimida ishlovchi FEU-79 tomonidan ro yxatga olinadi. FEU
ʻ
dan elektr signali impuls kuchaytirgichga va generatorga impuls hisoblash tizimiga
54

va kompyuterga uzatiladi.
III-BOB. TAJRIBA NATIJALARI
3.1 . Yorug lik diodlarining spektrini o rganishʻ ʻ
Yarimo tkazgichli
ʻ yorug lik diodlari эng ʻ oddiy qurilma hisoblanadi. Shunga
qaramay, ular turli xil ishlatiladi. Hozirgi kunda qurilmalar yorug'lik manbai
sifatida Respublikamizda asosan quyidagi to lqin uzunligiga ega nur moslamalari
ʻ
LED ishlatiladi: moviy (l = 190 nm da maksimal), sariq (l = 500 da maksimal) to q
ʻ
sariq (maksimal l = 532 nm) va qizil (l = 630 nm da maksimal). Strukturaviy
ravishda ular yarimo tkazgich kristalidan iborat turli texnologik usullar bir qator
ʻ
tomonidan yaratilgann - va p-tipli o tkazuvchanlik joylari (ya'ni, p-n o tish). Ichida
ʻ ʻ
natijada, turli sohalarda aloqa sohasida p-n o tish shakllantirish o tkazuvchanlik
ʻ ʻ
turlari zaryadlovchilarning o zaro tarqalishi hisoblanadi va qo shni hududlar va
ʻ ʻ
kambag'al qatlam deb ataladi. Qachon bunday p-n o tishida elektr maydonini
ʻ
qo llash inyeksiya paydo bo ladi qo shni hududlardan hozirgi asosiy tashuvchilar
ʻ ʻ ʻ
bu zaif qatlamga. Ichida kambag'al qatlamda elektronlar va teshiklarning
rekombinatsiyasi natijasida muayyan to lqin uzunligidan radiatsiya paydo bo ladi.
ʻ ʻ
Radiatsiya to lqin uzunligi taqiqlangan yarim o tkazgich zonasining asosiy
ʻ ʻ
kengligi aniqlanadi. Rol kuchlanishi chiqadigan nurning rangiga bog'liq. Tanlash
kichikroq to lqin uzunligi, ya'ni yuqori chastotali LED chiqarilgan yorug'lik yuqori
ʻ
chegara kuchlanishiga olib keladi. Shakl bo yicha. 1. o rganilayotgan LEDlarning
ʻ ʻ
vohasi berilgan.
55

1.25- rasm. . VAX tekshirilgan ledlar.
1-Shakldan ko rinib turganidek har bir LED uchun aniq bir narsa borʻ
oqimning keskin o sishi kuzatiladigan kuchlanish qiymatlari maydoni diyod orqali
ʻ
oqib o tadi. Va katta to lqin uzunligi bo lgan ledlar uchun radiatsiya nisbatan katta
ʻ ʻ ʻ
kuchlanishga mos keladi. Bu eksperimental haqiqat, buning uchun tushuntirilishi
mumkin avlod katta to lqin uzunligi bo lgan radiatsiya tekis yarim o tkazgich talab
ʻ ʻ ʻ
qiladi nisbatan katta taqiqlangan zona bilan va in'ektsiyani kuchaytirish katta
kuchlanish kerak. Biz o rgangan LEDlarning radiatsiya spektrlari olingan MDR-
ʻ
23U rivojlangan monoxromatoriga asoslangan o rnatish yordamida va
ʻ
microcontroller [19] yordamida avtomatlashtirilgan. Eksperimental tadqiqot
spektral tarqatish radiatsiya manbalarining radiatsiya zichligi asosiy narsani
aniqlash imkonini beradi radiatsiya parametrlari, shuningdek, ularning mumkin
bo lgan maydonlarini aniqlash ilovalar. Shakl bo yicha. 2 radiatsiya spektrining
ʻ ʻ
batafsil tavsifi berilgan tadqiq qilingan ledlar. Shakldan ko rinib turganidek. 2
ʻ
nurlanish spektri o rganilayotgan ledlar assimetrik ko rinishga ega, ya'ni ular qisqa
ʻ ʻ
to lqinlarning yon tomoni (ko kdan tashqari). Ko k diod nurlanish spektri deyarli
ʻ ʻ ʻ
nosimmetrik. Bundan tashqari, bu asimmetriya radiatsiya to lqin uzunligi ortishi
ʻ
56

bilan kuchayadi. Ushbu spektrlardan radiatsiya aniqlanadi ushbu chiziqlarning
maksimal va yarim kengliklariga mos keladigan to lqin uzunligi.ʻ
1.26- rasm. . Tadqiq qilingan LEDlarning radiatsiya spektrlari.[19].
3.2 . Olingan natijalarni muhokama qilish.
Rasm.1.27 qattiq eritmaning fotolyuminessensiya spektri berilgan. . (P-P: Sn,
Si, GaP) xona haroratida o lchanadi. Rasmdan ko rinib turibdiki,
ʻ ʻ
fotolyuminessensiya spektri. (P-P: Sn, Si, GaP) 580 dan 620 nm gacha tor
diapazonga ega bo lib, λmax = 603 nm da maksimal nurlanish bilan 2.06 eV foton
ʻ
energiyasiga mos keladi.bu maksimum Si qattiq eritmasining asosiy qismini tashkil
etuvchi keng tarmoqli komponent (GaP) ga bog liq bo lib, unda Eg = 2.06 eV.
ʻ ʻ
Ichishin. In fotolyuminessensiya spektrining qisqa to lqinli mintaqasida 598 nm da
ʻ
yana bir cho qqi kuzatiladi va bu 2.07 eV foton energiyasiga mos keladi.
ʻ
Fotolyuminessensiya spektrining uzoq to lqin uzunlikdagi mintaqasida 607 nm da
ʻ
yana bir cho qqi kuzatiladi va bu 2.05 eV foton energiyasiga mos keladi. Bu
ʻ
cho qqining ko rinishi aftidan Si-Si kovalent bog lanishlarga bog liq bo lib, u
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
qattiq eritmaning tarmoqli bo shlig ida joylashgan energetik sathlarning xira
ʻ ʻ
bandini hosil qiladi. Xona haroratida sof kremniyning kristall panjarasidagi Si-Si
kovalent bog lanishning sindirish energiyasi 1.2 eV bo lsa-da. Biroq
ʻ ʻ
57

fotolyuminessensiyaning eksperimental natijalari ko rsatishicha, Si2 molekulalariʻ
kristall panjarada joylashgan ekan .(P-P: Sn, Si, GaP), atrofdagi Ga i P atomlari
harakatlar ostida, energiya bog liqlikning sinishi o zgaradi va 1.47 eV.
ʻ ʻ
Bu natijalar muayyan muntazamlik mavjudligini ko rsatadi, qaysi iborat
ʻ
kremniy kiritiladigan tayanch materialning tarmoqli bo shliq kengligi qanchalik
ʻ
katta ekanligi nopoklik yoki u bilan mustahkam eritma hosil qiladi, kremniy
energiyalari qanchalik yuqori bo lsa, unda photoluminescence spektri. Ta’limda
ʻ
ma’lumki qattiq eritma. ( P-P: Sn, Si,GaP ) kremniy Bir molekulasi ikki atomlari
o rnini iborat. Gap kristall panjarasida bir Ga atom va bir P atom bir-biri bilan
ʻ
yonma-yon joylashgan va shakllari Si-Si covalent ,jukfybiblbh. Bu holda kremniy
atomlari orasidagi masofa o zgaradi. Asos atomlari orasidagi masofaga mos qilib
ʻ
quyma kremniy bilan solishtirish moddiy. Bir materialning panjara parametri
bo lgan holatlar mavjud boshqa material atomlari ta’sirida yuqoriga yoki pastga
ʻ
o zgargan.hodisa termoyadroviy tekislikda kristall panjara parametrining
ʻ
qiymatlarini uning elastik deformasiyasi natijasida ortib borayotgan fazaning
substrat bilan bir xil bo lishi.
ʻ
Hosil bo lgan faza parametrlarining o zgarishi o nlab foizga etishi mumkin
ʻ ʻ ʻ
edi. Shunday qilib, substratning kristall tuzilishi, ortib boruvchi faza atomlarining
joylashishini aniqlashga olib keldi, ular uchun noodatiy panjara parametrli
kristallarning hosil bo lishi. Shunday qilib, biz Gap molekulalari muhitida
ʻ
joylashgan Si atomlari orasidagi masofaning o zgarishi haqida gapirish.
ʻ
Boshqa tomondan, yarimo tkazgichning panjara parametri bilan uning
ʻ
o rtasida bog liqlik mavjud frans gap kengligi. Ya’ni panjara doimiysi qanchalik
ʻ ʻ
kichik bo lsa, bog lanish shunchalik katta kristall panjarada qo shni atomlar
ʻ ʻ ʻ
orasidagi energiya, ko proq energiya sindirish uchun talab qilinadi.
ʻ
Bu bog ‘ elektron-teshik juftini hosil qilishi mumkin. Shuning uchun kremniy
molekulasi kristallda joylashganda boshqa materialning panjarasi, tayanch
materialning molekulasini almashtirish, tarmoqli bo shliqning katta tayanch
ʻ
materialdan kremniy atomlari orasidagi masofa qancha kamayadi va shuncha bu
atomlarning bog lanish energiyasi ortadi.
ʻ
58

1.27- rasm. (P-P: Sn, Si,GaP) Murakkab turdagi QE namunasini spekt о ri
59

Xulosa .
Bitiruv disertasiya ishning maqsad va vazifalardan kelib chiqqan holda, GaP
yarimo tkazgichli birikmalarni ʻ 400 nm dan 700 nm (3.1-1.77 eV ) to lqin ʻ
uzunlikda optik xususiyatlarni (ikkinchi darajali nurlanish) tahlil qilish, elektron
jarayonlarni o rganish juda muhimdir
ʻ . O tkazilgan tajriba natijalari asosida ʻ
quydagi umumiy xulosalarni chiqardik.
1. GaP yarimo tkazgichli birikmalarni
ʻ o rganildi, ʻ yarimo tkazgichli birikmalarni ʻ
fotolyuminessensiyasini (ikkinchi darajali nurlanish) o zlashtirildi va tegishli
ʻ
adabiyotlar bilan tanishildi.
2. Avtomatik ravishda ishlovchi difraksion panjarali MDR-23 spektrometrning
ishlash prinsipi, ushbu asbobda fotolyuminessensiya ikkinchi darajali
nurlanishni kayd kilish, tajriba o tkazish kunikmalari uzlashtirildi.
ʻ
3. Xona temperaturasida sanoat LED'lari svetodiodlarni spektri qayd qilindi.
4. Xona temperaturasida GaP yarimo tkazgichli birikmalarni
ʻ
fotolyuminessensiyani ikkinchi darajali nurlanish spektri olindi.
5. Tajriba natijalari shuni ko rsatdiki GaP yarimo tkazgichli birikmalarni xona
ʻ ʻ
temperaturasida fotolyuminessensiyasi ikkinchi darajali nurlanish spektri max
to lqin uzunligi aniqlandi.
ʻ
60

Foydalanilgan adabiyorlar
[1] М.Д. Галанин. «Люминесценция молекул и кристаллов». М., Физический
институт им. П.Н. Лебедева РАН (1999) С. 140.
[2] А.Э. Юнович Излучательная рекомбинация и оптические свойства
фосфида галлия. В сборнике «Излучательная рекомбинация в
полупроводниках», ред. Покровский Я.Е., М., «Наука» (1972) С. 273.
[3] В.С. Горелик. Исследование связанных и континуальных колебательных
состояний диэлектрических кристаллов методом комбинационного рассеяния
света. В сборнике «Комбинационное рассеяние света и динамика
кристаллической решетки», гл. ред. Н.Г. Басов, Труды Физического
института им. П.Н. Лебедева АН СССР, Изд. «Наука», Москва (1982) т.132,
С. 46.
[4] A.S. Barker, Jr. Phys. Rev. 165, 3, 917 (1968).
[5] А.Л. Карузский, А.В. Квит, В.Н. Мурзин, Ю.А. Митягин, А.В.
Пересторонин, Ю.А. Алещенко, Н.Н. Мельник. Микроэлектроника, 25, 1, 13
(1996).
[6] D.C. Thomas, J.J. Hopfield, W.M. Augustyniak. Phys. Rev. 140, 1А, А202,
(1965).
[7] Б.М. Ашкинадзе, И. П. Крецу, С.Л. Пышкин, С.М. Рывкин, И. Д.
Ярошецкий. ФТТ 10, 12, 3681 (1968).
[8] Б.М. Ашкинадзе, И. П. Крецу, С.Л. Пышкин, И. Д. Ярошецкий. ФТП 2, 10,
1511 (1968).
[9] Б.М. Ашкинадзе, А.И. Бобрышева, Е.В. Витиу, В.А. Коварский, А.В.
Леляков, С.А. Москаленко, С.Л. Пышкин, С.И. Радауцан. Некоторые
нелинейные оптические эффекты в фосфиде галлия. Труды IX Межд. Конф.
по физ. полупр., Москва (1968) т.1, С. 200.
61

[10] Б.М. Ашкинадзе, С.М. Рывкин, И.Д. Ярошецкий. ФТП 3, 4, 535 (1969).
[11] АА.Плотонов, А.В.Сасин. Оптические квантовые генераторы : учебное
пособие – Петрозаводск : Изд-во ПетрГУ, 2016. – с. ISBN Учебное
[12] Ландсберг Г. С. Оптика. – Москва : Физматлит, 2003.
[13 ] Савельев И. В. Курс общей физики. – Москва : Наука, 1988. – Т. 2,3
L. Patrick, P.J. Dean. Phys. Rev. 188, 3, 1254 (1969).
[14] G. Geisecke, H. Pfister. Acta. Cryst. 11, 369 (1958).
[15] R.H. Lyddane., R.G. Sachs, E. Teller. Phys. Rev. 59, 673 (1941).
[16] B. Szigeti. Trans. Faraday Soc. 45, 155 (1949).
[17] D.A. Kleinman, W.G. Spitzer. Phys. Rev. 118, 1, 110 (1960).
[18] Б.Г. Журкин, А.Л. Карузский, В.А. Фрадков. Электронно-дырочные
капли, связанные экситоны и D -h-плазма в умереннолегированном Ge:Sb
при температурах 0,5 – 4,2 К. В сборнике «Оптически возбуждённые
полупроводники при низких и сверхнизких температурах», гл. ред.
[19] Н.Г. Басов, Труды Физического института им. П.Н. Лебедева АН СССР,
Изд. «Наука», Москва (1988) т.188, С. 178.
Qo shimcha adabiyotlarʻ
[1] Гросс Е.Ф., Пермогоров С.А., Разбирин Б.С. // Успехи физ.
наук. 1971. Т. 103, № 3. С. 431–446.
[2] Левинштейн М.Е., Симин Г.С. Знакомство с полупроводни-ками. М.:
Наука, 1984. 238 с.
[ 3 ] Физика и химия соединений AIIBVI. М.: Мир, 1970. 624 с.
[ 4 ] Демиховский В.Я. Квантовые ямы, нити, точки: Что это такое? //
Соросовский Образовательный Журнал. 1997. № 5. С. 80–86.
[5] В. Ф. Агекян . Фотолюминесценция Полупроводниковых кристаллов
Санкт-Петербургский государственный университет. 2000г
62

[6] С.Зайнобиддинов, А.Тешабоев, Ярим ўтказгичлар физикаси. Олий ўқув
юртлари талабалари учун қўлланма // Т.:”Ўқитувчи”, 1999. – 224 б.
Foydalanilgan WEB saytlar
1. http://library.ziyonet.uz
2. http://nuu.uz
3. https://uz.mihalicdictionary.org
5. https://thesaurus.rusnano.com
6. https://www.elibrary.ru
63

Murakkab tarkibli quyosh elementlarining fotolyuminesensiyasini o‘rganish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish