Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 208.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Информатика и ИТ

Продавец

Bohodir Jalolov

Murakkab turlar massivlar, bir o‘lchovli massivlarni dasturlash tilida ifodalanishi asosida dastur yaratish

Купить
Murakkab turlar massivlar, bir o‘lchovli massivlarni dasturlash tilida ifodalanishi asosida dastur yaratish Reja. 1. Massiv haqida tushuncha va uning qo’llanish holatlari 2. Bir o’lchamli massivlar va ularni e’lon qilish 3. Massivlardan foydalanish va initsializatsiyalash Xotirada ketm a - ke t (re g ulyar) joylashgan bir xil turdagi qiymatlarga m a s s iv deyi l adi. Odatda mas s ivlarga zarura t , katta h ajmdagi, lekin cheklangan miqdordagi va tartibla n gan qiymatlarni qayta ishlash b i lan bo g’ liq masalalarni yechishda yuzaga keladi. F a r az qila y lik, talabalar guruhining reyting ballari bilan ish l ash masala s i qo’yilgan. Unda guruhning o’rtacha rey t ingini aniqlash, rey t inglarni kamayishi bo’yicha tartiblash, konkret talabaning reytingi haqida ma’l u mot berish va boshqa m a sa l a os t ilarini yech i sh zarur bo’lsi n . Qa y d etilg a n masalalarni yechish uchun beril g anlarning (reytin g larnin g ) tartib-lang a n ketma - ket l igi zar u r bo’ladi. B u yerda t artiblang a nlik ma’n o si shundaki, ketma-ketlikning har b i r qiymati o’z o’rniga ega bo’ladi (birinchi talabaning reytingi massivda b irinchi o’rinda, ikkinchi talabaniki - i k k i nchi o’rinda va hakoza). Berilga n lar ketma-ket-ligini ik k i xil usulda hosil qilish mumkin. Bir i nchi yo’l - har bir reyting uchun alohida o’zgaruvchi aniqlash: Reyting1, …,Reyt i ngN. Lekin, guruhdagi talabalar soni ye t arlicha katta bo’l g anda, bu o’zgar u v-chilar qatnashgan programmani tuzish katta qiyinchiliklarni yu z aga keltiradi. Ikkinchi yo’l - berilg a nlar ketma-ke t lig i ni yagona n om bilan aniqlab, u n ing qiymatla r iga murojaatni, shu qiymatlar n ing ket m a- ketlikda joylashgan o’rnining nomeri (i n de k si) orqali ama l ga oshirishdir. Re y t inglar ketma-ketligini Reyting de b nomlab, unda g i qiymatlariga Reyt i ng 1 ,…,Reyting N ko’rinishida murojaat qil i sh mumkin. Odatda berilganl a rning bunday k o’rini sh iga massivlar deyiladi. Massivlarni matematikadagi sonlar vektoriga o’xshatish mumkin, chunki vektor h am o’z i ning individual nom i ga ega va u fiksirla n gan miqdordagi bir tur d agi qiymatlardan - son l ardan iboratdir. Demak, mas s iv - b u fiksi r langan miqdord a gi ayr i m qiymatlarning (mas s iv elementl a rinin g ) tartibla n gan majmuasidir. Ba r cha elementlar bir x il turda bo’l i shi kerak va bu tur ele me nt turi yoki massiv uchun t a ya nch tur deb nomlanadi. Yu qoridagi keltirilgan misolda Reyti n g - haqiqiy turdagi vektor deb nomlanadi. Programmada i sh latiladigan har bir konkret ma s siv o’zining individual n o m iga ega bo’ l ishi kerak. Bu n o mni t o’liq o’ zgaruvchi deyiladi, chunki uni n g qiymati ma s sivn i ng o’ z i bo’ladi. Massivning har bir elementi massiv nomi, hamda kva d rat qav s ga olingan va element selektori deb nomlanuvchi indeksni ko’rsatish orqali oshkor ravishda belgilanadi. Murojaat sintaksisi: <massiv n o mi >[<i nde ks>] Bu ko’rinishga xususiy o’ zgaruvchi deyiladi, chunki uning qiymati mas- sivni n g alohida elementidir. Bizning misolda Reyti n g massi v ining alohida komponentalariga Reyting[1],…,Reyting[N] x ususiy o’zg a ruv-chilar orqali murojaat qi l ish mumk i n. Boshqacha bu o’zgaruvchilar indeksli o’zgaruvchilar deyiladi. Massiv indeksi sifatida butun son qo’llanilad i . Umuman olganda indeks sifatida butun son qiymatini qabul qil a dig a n ixtiyoriy ifoda i sh latil i shi mumkin va uning qiymati massiv elementi nomerini ani q laydi. Ifoda sifatida o’zgaru v chi ham olinishi mumkinki, o’zgaruvchining qiymati o’zgarishi bilan murojaat qilinayotgan massiv elementi n i aniqlovchi indeks ham o’zgarad i . Shunday qil i b, programmadagi bitta indeksli o’zgar u vchi orqali massivning barcha ele me ntla r ini belgilash (aniqlash) mumkin bo’ladi. Masalan, Reyting[i] o’zgar u vchisi orqali i o’zgaruvch i ning qiymatiga bog’l i q ravishda Reyting massivining ixtiyoriy elementiga murojaat qilish mavjud. Umuman olganda massiv quyidagi xususiyatlari keltirilgan.  Massiv - bu elementlar to'plamidir.  Massivdagi barcha elementlar bir xil turda bo’ladi.  Bunday to'plam to'liq to'plamni tashkil qiladi. C++ da massivlar ma'lum turdagi ma'lumotlar elementlarini xotirada ketma-ketlikda saqlashga imkon beradi. Massivlarning ishlatilish sababi. Siz dasturni yozyapsiz, unda foydalanuvchi beshta butun sonni kiritishi va ularni ekranga chiqarishi mumkin. Ushbu vaziyatni hal qilishning usullaridan biri dasturda beshta alohida butun o'zgaruvchini e'lon qilish va ularda ko'rsatilgan qiymatlarni saqlashdir. Bunday e’lon qilish quyidagicha bo’lishi mumkin: int firstNumber = 0; int secondNumber = 0; int thirdNuinber = 0; int fourthNumber = 0; int fifthNumber = 0; Ammo agar foydalanuvchi 500 va undan ortiq sonlarni saqlashi va aks ettirishi kerak bo'lsa, u holda yuqoridagi tizim yordamida 500 ta shunday butun o'zgaruvchini e'lon qilishi kerak edi. Buni amalga oshirish uchun ko'p mehnat va sabr-toqat kerak. Agar foydalanuvchi 5 o'rniga 500 000 butun sonni so'rasa nima bo'ladi? Har biri nolga tenglashtiriladigan beshta butun sonli qatorni e'lon qilish to'g'riroq: int myNumbers[5] = {0}; Shunday qilib, agar 500000 ta butun sonni berishni so'rashgan bo'lsa, unda massivni muammosiz oshirish mumkin: int manyNumbers[500000] = {0}; Besh belgidan iborat massivni quyidagicha aniqlash mumkin: char myCharacters[5]; Bunday massivlar statik massivlar deb ataladi, chunki ular tarkibidagi elementlarning soni, shuningdek ularga ajratilgan xotira hajmi kompilyatsiya vaqtida o'zgarmaydi. Dinamik massivlar haqida kursimizning keyingi mavzularida tanishamiz. Statik massivlarni e'lon qilish va initsializatsiyalash. Yuqoridagi kod satrlarida biz 0 qiymat bilan initsializatsiyalangan beshta int elementni (ya'ni butun sonlarni) o'z ichiga olgan myNumbers deb nomlangan massivini e'lon qildik. Shunday qilib, C++ da massivni e'lon qilish uchun sintaksis quyidagicha: element_tipi Massiv_nomi [Elementlar_miqdori] = {Boshlang’ich_qiymatlar-majburiy emas} Massivni e'lon qilish bilan bir qatorda shu zahoti uning barcha elementlari initsializatsiyalash mumkin. Shunday qilib, beshta butun sonli qatorni besh xil butun sonli qiymatlar bilan initsializatsiyalash mumkin: int myNumbers[5] = {34, 56, -21, 5002, 365}; Massivning barcha elementlari nol bo’lishi ham mumkin (standart qiymat kompilyator tomonidan taqdim etiladi): int myNumbers[5] = {0}; Yuqoridagi qator barcha elementlarga nol qiymatni beradi. Shuningdek, qator elementlarining faqat bir qismini initsializatsiyalash mumkin: int myNumbers[5] = {34, 56}; Ushbu holatda dastlabki ikkita elementga 34 va 56 qiymatlari beriladi. Boshqa elementlar esa nolga tenglashtiriladi. Massivning uzunligini (ya'ni undagi elementlarning sonini belgilash) konstanta qilib belgilashva massivni belgilashda foydalanish mumkin: const int ARRAY_LENGTH = 5; int myNumbers[ARRAY_LENGTH] = {34, 56, -21, 5002, 365}; Bu, masalan, massivning uzunligini bir nechta joylarda, masalan, massivning barcha elementlarini aylanib chiqish va undan foydalanish zarur bo'lganda foydalidir. Bunday holda, qator uzunligini o'zgartirganda, faqat const int deb e'lon qilingan bitta qiymatni tuzatish kifoya qiladi. Agar massivdagi elementlarning boshlang'ich soni noma'lum bo'lsa, uni chiqarib tashlash mumkin: int myNumbers[] = {2017, 2052, -525}; Y uqoridagi k od qiy mat lari 2017, 2052 v a -525 bo'lgan ucht a but un sonli massiv ni y arat adi. Qanday qilib ma'lumotlar massivda saqlanadi Shkafdagi yonma-yon qilib joylashtirilgan kitoblarni ko'rib chiqaylik. Bu bir o'lchovli massivning misoli, chunki u faqat bitta o'lchamda, javondagi kitoblar soni bilan ifodalanadi. Har bir kitob massivning elementi bo'lib, javon ushbu kitoblar to'plamini saqlash uchun ajratilgan xotira maydoniga o'xshaydi (1-rasm). 1-rasm. Kitob javonidagi kitoblar: bir o’lchamli massiv. Bu yerda hech qanday xato yo'q, biz kitoblarni noldan raqamlashni boshlaymiz - keyinroq bilib olganingizdek, indekslar C++ da raqamlangan. 1- rasmda ko'rsatilgan beshta butun sonni o'z ichiga olgan myNumbers massivi. 2-rasmda keltirilgan tokchadagi beshta kitobga juda o'xshaydi. 2-rasm. MyNumbers massivida beshta butun sonni yozish Shuni esda tutish lozimki, massiv egallagan xotira maydoni massivda saqlanadigan ma'lumotlar turi, bu holda int turi bilan belgilanadigan teng o'lchamdagi beshta blokdan iborat. Oldingi darslarda butun sonli turlarining hajmini ko'rib chiqqan edik. Shunday qilib, myNumbers massivi uchun kompilyator tomonidan ajratilgan xotira hajmi sizeof (int) * 5 baytni tashkil qiladi. Umuman olganda, kompilyator tomonidan massiv uchun ajratilgan baytdagi xotira miqdori massiv baytlari = sizeof {Element turi) * Elementlar soni orqali aniqlanishi mumkin. Massivda saqlangan ma'lumotlarga kirish. Massiv elementlariga murojaat qilish uchun indekslardan (index) yoki massivdagi element raqamidan foydalanishingiz mumkin. Massivning birinchi elementi 0- indeksga ega. Masalan, myNumbers massivida saqlanadigan birinchi butun sonli qiymatga myNumbers[0] , ikkinchisiga myNumbers [1] va xuddi shu tartibda qolgan qiymatlarga murojaat qilish mumkin. Massivning beshinchi sizeof(int) myNumbers uchun ajratilgan xotira Xotira34 56 -21 5002 365 elementi myNumbers[4] . Boshqacha qilib aytganda, massivdagi oxirgi elementning indeksi har doim uning uzunligidan bitta kam bo'ladi. C++ kompilyatori indeksning massivning aslida belgilangan chegaralarida ekanligini tekshirmaydi. Siz faqat 10 ta elementni o'z ichiga olgan qatorda 1001 indeksidagi elementni tanlashga urinib ko'rishingiz va shu bilan dasturingizning xavfsizligi va barqarorligiga zarar yetkazishingiz mumkin. Massivdan tashqaridagi elementlarga murojaatlarni oldini olish faqat dasturchining eng muhim vazifasidir. Undan tashqaridagi massivga kirish natijasini oldindan aytib bo'lmaydi. Qoida tariqasida, bunday chaqiruv dasturning g'ayritabiiy bekor qilinishiga olib keladi1. Bunga har qanday yo'l bilan yo'l qo'ymaslik kerak. Quyidagi misolda butun sonlar massivini e'lon qilishni namoyish etadi, uning elementlarini butun qiymatlar bilan initsializatsiya qiladi va ularga ekranda ko'rsatish uchun kirish imkoniyatini beradi. #include <iostream> using namespace std; int main() { int myNumbers[5] = {34, 56, -21, 5002, 365}; cout << "0-indeksli element: " << myNumbers[0] << endl; cout << "1-indeksli element: " << myNumbers[1] << endl ; cout << "2-indeksli element: " << myNumbers[2] << endl; cout << "3-indeksli element: " << myNumbers[3] << endl; cout << "4-indeksli element: " << myNumbers[4] << endl; return 0; } Odatda bunday tartibda massivlar bilan ishlanmaydi. Massiv indekslari bilan ishlash uchun sikl operatorlaridan foydalanish lozim. Quyidagi misolda for sikli yordamida massivni to’ldirish va elementlarini ekranga chiqarish keltirilgan. #include <iostream> using namespace std; int main() { int myNumbers[5]; cout << "Massivni to'ldiring"<<endl; for (int i=0; i<5; i++) { cout<<i+1<<"-element: "; cin >>myNumbers[i]; } cout<<"Massiv elementlari:"<<endl; for(int i=0; i<5; i++) { cout<<i<<"-indeksli element: "<<myNumbers[i]<<endl; } return 0; } Massivdagi ma’lumotlarni o’zgartirish. Oldingi dasturning kodida foydalanuvchi ma'lumotlari qatorga kiritilmagan. Ushbu massivdagi elementga butun sonni tayinlash sintaksisi butun o'zgaruvchiga qiymat berish sintaksisiga juda o'xshaydi. Masalan, butun qiymat o'zgaruvchisiga 2017 qiymatini berish quyidagicha ko'rinishda bo’ladi: int thisYear; thisYear = 2017; Ko'rib chiqilgan qatordagi to'rtinchi elementga 2017 qiymatini berish shunga o'xshash bo’ladi: myNumbers[3] = 2017; Quyidagi misolda massiv uzunligini e'lon qilishda konstantalardan foydalanishni, shuningdek, dastur tuzish jarayonida massivning alohida elementlariga qiymatlar berish namoyish etilgan. #include <iostream> using namespace std; int main() { const int ARRAY_LENGTH = 5; int myNumbers[ARRAY_LENGTH] = {5, 10, 0, -101, 20}; int moreNumbers[ARRAY_LENGTH*ARRAY_LENGTH]; cout << "O'zgarishtirish uchun element indeksini kiriting: "; int elementIndex = 0; cin >> elementIndex; cout << "Yangi qiymat kiriting: "; int newValue = 0; cin >> newValue; myNumbers[elementIndex] = newValue; moreNumbers[elementIndex] = newValue; cout <<"myNumbers ning "<<elementIndex <<"-elementi:"; cout << myNumbers[elementIndex] << endl; cout <<"moreNumbersning "<<elementIndex <<"-elementi:"; cout << moreNumbers[elementIndex]<< endl; return 0; } Massivning uzunligi butun qiymatga ega bo'lishi kerak. Ushbu qiymat ARRAY_LENGTH konstantasida ko’rsatilgan, shuning uchun myNumbers massivi 5 ta elementga ega deb e'lon qilinadi, moreNumbers massivida esa 25 ta element mavjud. C++ dasturlashda ko’pchilik holatda dasturlashni endi boshlovchilar beshta butun sonli massivdagi 5-indeks yordamida beshinchi elementga qiymat berishadi. Ushbu element allaqachon massivdan tashqarida va kompilyatsiya qilingan kod aslida besh elementli qatorning oltinchi elementiga kirishga harakat qilmoqda. Ushbu turdagi xatolarni ba'zan to'siq-post (fence-post error) xatosi deb atashadi. Ushbu nom qo'riqlash postlari soni qo'riqlanadigan hududlar sonidan bittaga ko'pligi bilan bog'liq. Yuqoridagi misolda juda muhim narsa yetishmayapti: foydalanuvchi tomonidan kiritilgan indeksni massiv chegaralari bilan tekshirish. Avvalgi dastur elementIndex o'zgaruvchisi myNumbers massivi uchun 0 dan 4 gacha va moreNwers massivi uchun 0 dan 24 gacha bo'lganligini tekshirishi kerak va boshqa qiymatlarni bekor qilish kerak. Bunday tekshiruvning yo'qligi foydalanuvchiga massivdan tashqarida qiymat belgilashga imkon beradi. Bu, ehtimol, dasturning ishdan chiqishiga va eng yomon holatda operatsion tizimning ishdan chiqishiga olib kelishi mumkin. Buning uchun dasturda if shart operatoridan foydalanishimiz lozim. Mustaqil ravishda if operatorini qo’shgan holda dasturni o’zgartirishga harakat qilib ko’ring. Har doim massivlarni initsializatsiya qilish tavsiya etiladi, aks holda ular oldindan aytib bo'lmaydigan qiymatlarni o'z ichiga olishi mumkin. Siz Dastur davomida foydalanilayotgan indekslar massivdan tashqarida yoki yo'qligini har doim tekshirib turish lozim. Ko'p o'lchovli massivlar. Hozirgacha biz ko'rib chiqqan massivlar tokchadagi kitoblar singari edi. Uzunroq tokchada ko'proq kitob bo'lishi mumkin, qisqaroq javonda kamroq bo'lishi mumkin. Shunday qilib, kitob javon uzunligi uning imkoniyatlarini belgilaydigan yagona o'lchovdir, ya'ni. javon bir o'lchovli. Agar 3-rasmda ko'rsatilgan quyosh panellarini simulyatsiya qilish uchun massivdan foydalanish kerak bo'lsa nima bo'ladi. Quyosh panellari, kitob javonlaridan farqli o'laroq, ikki o'lchovga ega: uzunligi va kengligi. 0-panel 1-panel 2-panel 3-panel 4-panel 5-panel0-ustun 1-ustun 2-ustun 0-satr 1-satr 3-rasm. Quyosh panellari massivi Rasmda ko'rib turganingizdek oltita quyosh panellari ikki o'lchovli tartibda joylashtirilgan: uchta ustunli ikki satr (qatorlar). Ammo siz ushbu tartibni har biri o'zi uchta paneldan iborat bo'lgan ikkita elementdan iborat massiv deb o'ylashingiz mumkin; boshqacha qilib aytganda, massivlar qatori sifatida. C++ da ikki o'lchovli massivlarni yaratishingiz mumkin, ammo faqat ikki o'lchov bilan cheklanmaysiz. Ehtiyojingizga va dasturning xususiyatiga qarab xotirada ko'p o'lchovli massivlarni yaratishingiz mumkin. Ko'p o'lchovli massivlarni e'lon qilish va initsializatsiyalash. C++ tili har bir o'lchovda ajratilishi kerak bo'lgan elementlar sonini ko'rsatib, ko'p o'lchovli massivlarni e'lon qilishga imkon beradi. Shunday qilib, 3- rasmdagi quyosh panellarini aks ettiruvchi ikki o'lchovli butun sonlar massivini quyidagicha e'lon qilishingiz mumkin: int solarPanellDs[2][3]; 3-rasmda oltita panelning har biriga 0 dan 5 gacha bo'lgan identifikator berilgan. Agar biz butun sonli qatorni bir xil tartibda initsializatsiya qilsak, unda bu initsializatsiya quyidagicha bo’ladi: int solarPanellDs[2][3] = {{0, 1, 2}, {3, 4, 5}}; Ko'rib turganingizdek, boshlang'ich sintaksis ikki o'lchovli massivni ishga tushirishda ishlatiladigan sintaksisga o'xshaydi. Agar qator uchta qator va uchta ustundan iborat bo'lsa, uning e'lonlari va initsializatsiyasi quyidagicha bo'ladi: int Array3[3][3] = {{-501, 206, 2017}, {989, 101, 206}, {303, 456, 596}}; C ++ tili ko'p o'lchovli massiv modelidan foydalanishga imkon berishiga qaramay, bunday massivlar xotirada hanuzgacha bir o'lchovli sifatida saqlanadi. Kompilyator ko'p o'lchovli massivni faqat bitta yo'nalishda kengayadigan xotira maydoniga tushiradi. Agar istasak, xuddi shu solarPanellDs qatorini quyidagi tarzda ishga tushirishingiz mumkin - natija bir xil: int solarPanellDs[2] [3] = {0, 1, 2 , 3, 4, 5}; Biroq, avvalgi usul aniqroq, chunki u ko'p o'lchovli massiv massivlar massivi ekanligini tasavvur qilishni va tushunishni osonlashtiradi. Ko'p o'lchovli massiv elementlariga murojaat qilish. Ko'p o'lchovli massivni massivlar qatori kabi ko'rib chiqaylik. Ilgari muhokama qilingan ikki o'lchovli massiv uchta satr va uchta ustunni o'z ichiga olganligi sababli, uni uchta elementdan iborat massiv deb o'ylashimiz mumkin, ularning har biri uchta butun sondan iborat. Shuning uchun, ushbu massivda butun songa kirish kerak bo'lganda, birinchi indeksdan butun sonlarni saqlaydigan satr sonini, ikkinchi indeksdan esa ushbu massivdagi ustun sonini ko'rsatish kerak. Quyidagi massivni ko'rib chiqaylik: int Array3[3][3] ={{-501, 206, 2017}, {989, 101, 206}, {303, 456, 596}}; U har biri uchta butun sonni o'z ichiga olgan uchta massiv sifatida qaralishi uchun initsializatsiya qilingan. Bu yerda 206 qiymatiga ega butun element [0][1] pozitsiyasida, 456 qiymatga ega element esa [2] [1] pozitsiyada. Quyidagi misolda ikki o’lchamli massivni e’lon qilish, uni to’ldirish va uning elementlariga murojaat qilish ko’rsatilgan. #include <iostream> using namespace std; int main() { const int M=3, N=2; int Array2 [M][N]; cout<<"Massivni to'ldiring"<<endl; for(int i=0; i<M; i++) for(int j=0; j<N; j++){ cout<<i<<","<<j<<"-elementini kiriting: "; cin>>Array2[i][j]; } cout<<"Massivning (1,1)-elementi:"<<Array2[1][1]<<endl; return 0; }

Murakkab turlar massivlar, bir o‘lchovli massivlarni dasturlash tilida ifodalanishi asosida dastur yaratish

Купить