Murod Muhammad Do‘stning “Galatepaga qatish” asari
![qilinishi kerak. Agarda Mazluma voqeasini qism deb olsak, ushbu qismning
ma’nosi uning boshqa qismlar bilan aloqasi orqali to‘laroq ochiladi, uning o‘zi
ham boshqa qismlarning mazmunini ochishga, to‘ldirishga xizmat qiladi. Samad
obrazi haqidagi mulohazalarimizda biz ana shu nuqtai nazarga tayanamiz.
Samad – qissa bosh qahramoni G‘aybarov bilan talabalikdan do‘st-qadrdon:
“shahar bir, davra bir, xullas, oradan qil o‘tmas qalin oshna edilar”. Ularning
davrasida yana Shoir, Abduvali-Soqol va keyinroq kelib qo‘shilgan, ulardan besh-
o‘n yosh kichikroq alpinist yigit Qobil ham bor. Qobil tog‘da qor ostida qolib ketib
ko‘zlari ko‘rmay qolgan. U uyda o‘tirib zerikadi, xotiniga yuk bo‘lgani uchun
qiynaladi, ko‘pincha arxeologlarga qo‘shilib, o‘zi bilmaydigan nimanidir qidirib
yurgan G‘aybarovning oldiga shunchaki gaplashgani kelib turadi. Aksariyat uni
Samad mashinasida olib kelib qo‘yadi, keyin qaytarib uyiga tashlab ham keladi.
Nihoyat, shunday o‘tirishlarning birida, G‘aybarov oltin ma’budani topgan kuni bu
muvaffaqiyatni “yuvish” maqsadida Qobil Parijdan keltirilgan konyakni olib
kelishini so‘rab G‘aybarovga uyining kalitini beradi. G‘aybarov esa u yerda
Qobilning xotini Mazluma bilan Samadni noqulay vaziyatda uchratadi…
Ushbu sahnadagi Samadning kishini o‘ylantiradigan tomoni shundaki, u o‘z
qilmishi uchun afsuslanmaydi, qaytaga G‘aybarovga “Menga hasad qilasan” deydi.
G‘aybarov unga hasad qilmasligini his qilgach, baribir yana uni yerga urishni,
kamsitishni istaydi – Inarani eslatadi. Inara voqeasi – G‘aybarovning eski yarasi.
Bu voqea uning uchun faqat sevgan qizining emas, eng yaqin do‘sti – Samadning
ham xiyonati ekanini G‘aybarov mana endi ko‘p yillardan keyin Samadning o‘z
og‘zidan eshitib o‘tiribdi.
Bundan kelib chiqadigan xulosa shuki, Samad – o‘z qilmishi uchun ma’naviy
mas’uliyat, javobgarlik his qilmaydigan odam. U o‘z xatti-harakatlari uchun o‘zini
aybdor his qilmayapti. Bu voqealardan avvalroq, qissaning “6.Samad” deb
nomlangan bobida Samad xotini Ma’sumaga G‘aybarov haqida shunday deydi:
“Eski yarasini yangilab qo‘ydim, meniyam jin urgan, Inarani gapirib nima
qilardim… Ayb o‘zida, og‘zidagi oshini oldirib yuradi” [1, 122-bet]. Inara](https://docx.uz/documents/2e7d602b-e46c-47f4-8b57-42530cf11881/page_3.png?v=1)
![voqeasiga Samadning nuqtai nazariga e’tibor bering-a: “Ayb o‘zida, og‘zidagi
oshini oldirib yuradi”. Ham do‘sti, ham sevgan qizining xiyonati tufayli G‘aybarov
his qiladigan iztirobning unga qizig‘i yo‘q: G‘aybarovning o‘zi aybdor. Do‘stining
xiyonatidan hozircha G‘aybarovning bexabarligi hisobmas, voqeaning aslini
Samad o‘zi yaxshi biladi-ku, qilmishi uchun ma’naviy javobgarlik his qilishga
shuning o‘zi yetarli. Ammo Samadda vijdon azobi sezilmaydi. Boshqa bir do‘sti,
ko‘zi ojiz bo‘lib qolgan Qobilning xotini Mazlumaga jazman ekanini ham Samad
xuddi yuqoridagi sxemada talqin qilsa ehtimol, ya’ni: “Qobilning ko‘r bo‘lib
qolgani uchun men aybdor emasman-ku” tarzida.
Shu o‘rinda G‘aybarovning malaka oshirishga kelgan o‘qituvchilar seminaridagi
ma’ruzasini eslashga to‘g‘ri keladi. Xalqning jin va ajinalarga oid tasavvurlari
haqida so‘zlay turib G‘aybarov shunday deydi: “Deylik, o‘sha qadimiy arablar
xotinlarining og‘ushidan qochib chiqqan jazmanlarni jinlar edi, deb e’lon qilgan
bo‘lishlari ham mumkin… Deylik, o‘sha badaviy er, ming xiyonatkor bo‘lsa-da,
xotinini yaxshi ko‘radi. Bir tarafdan yaxshi ko‘radi, keyin turli mish-mishlar
tarqalishidan qo‘rqadi. Balki shunda bechora er oson yo‘lni tutib, aybni xotin bilan
jazmanning bo‘ynidan olsayu qandaydir jinning ustiga ag‘darsa…” [1, 160-bet].
Samadning ongida ham shunga o‘xshash psixologik himoya mexanizmi
shakllangan. Samad qanchalik tuban ketgani bilan baribir o‘zini yaxshi ko‘radi,
pastkashligi uchun o‘zini ayblashni istamaydi, boshqa birovni ayblab qo‘ya qoladi.
U o‘z aybini boshqalarga proeksiya qilishning hadisini olgan, ya’ni gunohni
Samad qiladiyu aybdor boshqa odam bo‘lib chiqadi. U, bir tomondan, qilayotgan
ishini ma’naviy-axloqiy jihatdan oqlab bo‘lmasligini yaxshi anglaydi, ikkinchi
tomondan, o‘zini oqlash uchun sabab topib, bunga o‘zini ishontirishning uddasidan
chiqadi, psixologik muvozanatini tiklab oladi.
Yaxshi, u ichdan muvozanatini shu tarzda tiklab olishga erishdi, deylik. Biroq
boshqalarni bunga qanday ishontiradi? Uning aybini hech kim bilmaydi, “guvoh
yo‘q, demak, o‘g‘riyam yo‘q” qabilida xotirjam bo‘ladimi? Boshqalar bilganidan
keyin-chi? Samad, masalan, Mazluma voqeasidan keyin ham G‘aybarovning](https://docx.uz/documents/2e7d602b-e46c-47f4-8b57-42530cf11881/page_4.png?v=1)
![kishilari ongida eng oliy qadriyatlarning qadrsizlanishi “hamma narsa mumkin”
degan qarashga olib kelgani bilan izohlaydilar.
Samaddagi holat ijtimoiy-ma’naviy muvozanatning buzilishi, shaxs
degradatsiyasidan iborat. U odamlar orasidagi ma’naviy-axloqiy qadriyatlarga
amal qilish burchini o‘z zimmasidan soqit qilyapti. Samadning hayotiy pozitsiyasi
bizni bunday nuqtai nazarning ijtimoiy-psixologik omillari haqida o‘ylab ko‘rishga
undaydi. Qissadan bunga yetarlicha javob topa olamiz.
“6.Samad” bobida rivoyaning G‘aybarov nigohidan emas, ko‘proq undan
chetlashgan holda, ba’zi o‘rinlarda Ma’suma nigohidan olib borilishi, bizningcha,
har ikki qahramonni qiyoslash zaruratidan kelib chiqqan. Ma’suma ham eri bilan
G‘aybarovning suhbatini tinglab, kuzata turib beixtiyor ularni qiyoslay boshlaydi.
Shunga ko‘ra butun asar kontekstidan qaralsa, G‘aybarovning Samad haqidagi
oddiy xabari ham, u bilan bog‘liq xotiralari ham – barchasi G‘aybarovni Samadga
qiyoslashga olib keladi. Shuningdek, har ikkisini qiyoslashda Samad
qatnashmaydigan, lekin G‘aybarovning ijtimoiy-ma’naviy pozitsiyasi yaqqol
ko‘ringan epizodlar ham muhim rol o‘ynaydi. Shunday epizodlardan biri
G‘aybarov Samadning o‘rniga ma’ruza o‘qigan majlis sahnasidir.
Ushbu epizodning mazmun-mohiyati kishilardagi e’tiqodning ayrim jihatlarini mif
va afsonalar misolida tahlil qilishdan iborat. Bu masalaga yondashuvda G‘aybarov
va uning ustozi Haykal G‘anievich o‘rtasida bahs yuzaga keladi. G‘aybarov bir
paytning o‘zida ma’ruza o‘qishi va Haykal G‘anievichning e’tirozlariga javob
berishiga to‘g‘ri keladi. Natijada bahs qadimgi kishilarning tasavvurlari tahlili
bo‘libgina qolmay, balki bahslashuvchi tomonlarning, qolaversa, tinglovchilarning
– sho‘ro davri kishilarining ongidagi “mif”larga ham ishora qila boshlaydi.
Shuning uchun ham yozuvchi Ahmad A’zam “G‘aybarov nutq irod qilgan majlis
sahnasida avtorning materialga nisbatan tazyiqi ortgani seziladi” deb yozgan edi
[2, 114-bet]. Nazarimizda, muallifni hayotda yaqindan bilgan A.A’zam uchun
G‘aybarovning ma’ruzasi yozuvchi badiiy niyatini “chaynab berish” bo‘lib
tuyulgan ko‘rinadi. Yozuvchini shaxsan bilmagan, uning o‘z zamondoshlari](https://docx.uz/documents/2e7d602b-e46c-47f4-8b57-42530cf11881/page_6.png?v=1)
![haqidagi ijtimoiy-axloqiy qarashlaridan bexabar har qanday kitobxon ham ushbu
ma’ruzani qissaning boshqa qismlari bilan bog‘lab tushunishi ehtimoldan yiroq.
Masalan, tanqidchi Sanjar Sodiq G‘aybarov ma’ruzasida qator mantiqsizliklar
ko‘radi: “Umuman, islomshunoslik bo‘yicha fan kandidati bo‘lgan olimning bu
qadar mujmal, qo‘pol, tartibsiz, uzuq-yuluq leksiya o‘qishiga ishonish qiyin.
Ikkinchidan, o‘z ilmiy rahbari, bilimli kishilar oldida G‘aybarovning kimga va
nima to‘g‘risida leksiya o‘qiyotganini bilmagan odamdek ish tutishi, afsonalardan
chetga chiqmasligi g‘oyatda g‘ayritabiiy ko‘rinadi” (ta’kid bizniki – M.Sh.) [3,
163-bet]. Qizig‘i shundaki, S.Sodiqning e’tirozlari ushbu epizoddagi Haykal
G‘anievichning G‘aybarovga bergan tanbehlarini eslatadi: “Ma’ruzani ham
yolchitmadingiz. Fanda bunaqa yuzakilik ketmaydi, uka. O‘rgatyapti, deb
o‘ylamang, lekin shoirlik qilmasdan, islomning mohiyatidan kelib chiqib
gapirsangiz bo‘lardi” [1, 154-bet]. Ayni ma’ruzada qo‘yilgan muammoga
yondashuvda A.A’zamning muallifga yaqinligi, S.Sodiqning esa Haykal
G‘anievich kabi G‘aybarovga, to‘g‘rirog‘i, muallifga tanbeh berishi bizni
bahslashuvchi tomonlarning nuqtai nazaridagi farq ikki avlod dunyoqarashi
o‘rtasidagi farqning natijasi emasmikan, degan qarashga olib boradi.
Haykal G‘anievich – “maktabning ko‘pini ko‘rgan”, qatag‘onlar davrini o‘z
tanasida sinagan avlod vakili (“Soddaroq ekanman, yubiley kechasida sallali
shoirning suratini bir arbobning suratidan teparoqqa ilib qo‘yibman…” [1, 162-
bet]). Shu sababdan ham u G‘aybarovning ma’ruzasi davomida muttasil xavotir
bilan o‘tiradi, ayniqsa, eski raqibi Sotvoldievning tinglovchilar orasida hozir ekani
unga tinchlik bermaydi: “Hozir G‘aybarov o‘zidan mamnun, aytayotgan gapini
jiddiyroq idrok etmayapti, mabodo zavqi haddan oshib ketsa, rasmiyroq bir safsata
bilan uni mahv etishlari ham mumkin. …yaxshisi, sopini o‘zidan chiqarish kerak,
salgina norozilik, salgina tahdid, ya’niki, qattiqqo‘l ustoz erkatoy shogirdiga
dashnom berdi, uni g‘oyaviy xatolardan saqlab qoldi” [1, 156-bet].
Katta avlod vakillari, ya’ni har ikki professor – Haykal G‘anievich va Sotvoldiev
bilan G‘aybarov o‘rtasidagi farq ularning “maktab ko‘rgan”iyu G‘aybarovning](https://docx.uz/documents/2e7d602b-e46c-47f4-8b57-42530cf11881/page_7.png?v=1)
![yoshligi, “maktab ko‘rmagan”idangina iborat emas. G‘aybarov Haykal G‘anievich
mansub avlodning qanday sharoitda yashagani, ishlaganini yaxshi tushunadi, biroq
ularning hali-hanuz qatag‘onlar davri kayfiyati, inersiyasi ta’sirida yashashda
davom etayotgani bilan kelisholmaydi. Ilm ahli orasidagi ijtimoiy munosabatlarga,
muhit ob-havosiga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan Haykal G‘anievich va Sotvoldiev
uchun umumiy bo‘lgan yana bir xususiyat bor. Har ikki professorning o‘zaro
munosabatlarida diqqat qilish zarur bo‘lgan jihat shundaki, Sotvoldiev – Haykal
G‘anievichning g‘oyaviy dushmani emas, g‘oyaviy xato topib, zarar yetkazishi
mumkin bo‘lgan raqibi. Ular orasidagi asosiy ziddiyat ilmiy nuqtai nazardagi farq
tufayli emas, balki manfaatlar o‘rtasidagi kelishmovchilikdan iborat. Ana shu
kelishmovchilikda sho‘rocha g‘oyaviylik har ikki tomon qo‘lida ham bir vosita,
qurolga aylanishi mumkin. Rus yozuvchisi V.Kormer sho‘ro intelligensiyasidagi
ayni xususiyatni nazarda tutib: “bir tomondan, intelligensiya sho‘ro hokimiyati
sharoitida yashashga majburligidan iztirob chekadi, ikkinchi tomondan, u ayni
sharoitda farovonlikka erishishga intiladi. Nomuvofiqlikni muvofiqlashtirish sodir
bo‘lyapti” deb yozgan edi [4]. G‘oyaviylikning qurboni bo‘lgan Haykal G‘anievich
ham, g‘oyaviylik qurboniga aylanish ehtimoli bo‘lgan Sotvoldiev ham ayni
g‘oyaviylikdan foydalanib, uning vositasida nimalargadir erishib yashashga
o‘rgangan. V.Kormer bu xususiyatni “ikkiyoqlama ong” (“dvoynoe soznanie”)
atamasi bilan ifodalaydi.
G‘aybarovning har ikki professorga nisbatan kinoyasi ulardagi ana shu
nomuvofiqlikni anglash natijasida yuzaga kelgan. U “o‘n besh yil maktab”
ko‘rganini aytgan Haykal G‘anievichga kinoya qilmasdan turolmaydi, “Ba’zan bir
qop turshak o‘g‘irlab qo‘lga tushgan kimsa ham ko‘kragiga urib, o‘zini jabrdiyda
ko‘rsatadi” deya kesatadi. Yoki G‘aybarovning shaxsiga qiziqib qolgan, ishga,
shogirdlikka olish ehtimoli bo‘lgan Sotvoldievga ham darrov ishona qolmaydi.
Yaxshi, bugun G‘aybarovdagi jur’at, o‘ziga xos ilmiy nuqtai nazarni ko‘rib, unga
nisbatan Sotvoldievda xayrixohlik tug‘ildi, biroq u ertaga “ikkiyoqlama ong”
ta’sirida G‘aybarovdan o‘ziga moslab boshqa odamni yasab olishga urinmasligiga](https://docx.uz/documents/2e7d602b-e46c-47f4-8b57-42530cf11881/page_8.png?v=1)
![hech kim kafolat berolmaydi (“Sotvoldiev domla shirin so‘zga o‘rganib qolgan, –
deya izoh berdi G‘aybarov. – Meni hafta o‘tmay quvib yuboradi” [1, 161-bet]).
Nima uchun “g‘oyaviy xato qilish” ehtimoli bo‘lgan G‘aybarov o‘z ma’ruzasi,
demakki, hayotiy nuqtai nazari bilan ham Haykal G‘anievich, ham Sotvoldievning
simpatiyasiga erishadi?
“Islom demonologiyasi” haqida lof uradigan sho‘ro ideologiyasining talqini
G‘aybarovni qoniqtirmaydi, uning uchun g‘oyaviylikdan ko‘ra asl mohiyat
muhimroq. U umuman mifning mohiyati haqida o‘z talqinini beradi (bunda sho‘ro
ideologiyasining kishilar ongidagi miflari ham istisno emas). Bu talqinda uning o‘z
“men”i, shaxsiyati ko‘rinadi. Ayni shu jihati bilan u ikkala professorning ham
diqqatini tortadi. O‘z shaxsiyatini qadrlagan, o‘zida alohida “men”ni ko‘ra olgan
odamgina o‘zgada ham boshqa bir “men”ni, shaxsiyatni ko‘ra oladi. Demak, har
ikki professor ham o‘zlari yashab turgan davr shart-sharoitlariga qaramasdan,
shaxsiyatini butunlay yo‘qotmagan.
Samadda ayni xususiyat yetishmaydi, u o‘zgada o‘ziga o‘xshash boshqa “men”ni
ko‘ra olmaydi, “o‘zga” degan tushuncha unda aybdorlik, javobgarlik hissini
uyg‘otmasligi uchun u atayin “o‘zga”ning qimmatini pasaytiradi –
mensimaydigan, pisand qilmaydigan maqomga tushiradi. G‘aybarovning
atrofdagilarga munosabati, qanday maqomda ekanidan qat’i nazar, insonda
insonni, o‘zga “men”ni ko‘ra olishga asoslangan. Uning Haykal G‘anievichga,
telba Murod amakiga, ko‘zi ojiz Qobilga munosabatida ana shu nuqtai nazarni
ko‘ramiz. “Insonda insonni ko‘rish” (M.Baxtin iborasi) achinishdan farqlanadigan
munosabat. Har qancha kinoya qilgani bilan G‘aybarov Haykal G‘anievichni bir
inson sifatida tushuna oladi, ayni paytda Haykal G‘anievich ham G‘aybarovda
o‘zga bir “men”ni ko‘ra olishini, shaxsiyatiga daxl qilmasligini istaydi. Uning
institut direktori bilan suhbatda kinoyasiz gapirolmasligi ham shundan – kinoya
G‘aybarovga shaxsiyatini daxlsiz saqlash uchun himoya mexanizmi bo‘lib xizmat
qiladi.](https://docx.uz/documents/2e7d602b-e46c-47f4-8b57-42530cf11881/page_9.png?v=1)
![“6.Samad” bobida berilgan suhbatda Samad o‘zlari ishlaydigan institut, umuman,
ilm ahli orasidagi munosabatlar haqida gap ochadi. “Ular (ustozlar – M.Sh.)
xushomadga o‘chroq. Aqlli yoshlarning aksariyati o‘jar va xudbin, ular iliqroq gap
aytib yubormaslik uchun xo‘rozlanishadi, goho odobni ham unutib qo‘yishadi. Shu
sababdan ba’zi kattalar o‘z atroflarida girdikapalak bo‘lib yuradigan odobli, ammo
borib turgan xashaki yoshlarga homiylik qiladilar, ularni qulog‘idan tortib bo‘lsa
ham, tepaga qarab sudraydilar. Bir kun qarabsanki, yuksaklikka erishgan odobli
shogirdlar haligi odobsiz, xudbinroq, lekin aslida aqlli va talantli yoshlarning
sho‘rini quritadi. O‘zaro kurashlarning yangi bosqichi yuzaga keladi” [1, 114-bet].
Samadning gaplari umuman olganda to‘g‘ri. U sho‘ro davri voqeligining
mohiyatini belgilagan, ayrim ziyolilarning ijtimoiy-ma’naviy degradatsiyasiga
sabab bo‘lgan omillarni yaxshi tushunadi. Shuningdek, Samadning o‘zi
yashayotgan, ishlayotgan ijtimoiy muhit haqida anglaganlari hali uning to‘g‘ri
ijtimoiy pozitsiyada ekaniga dalil bo‘lolmaydi. Bu yerda Samadning ayni
voqelikka munosabati ham muhim.
Samad “o‘zaro kurashlar”dagi o‘z pozitsiyasini ochiq aytmaydi, ammo uning
G‘aybarovga “Sen ham vaqti-vaqti bilan kattalarga iliq gap aytib turishni unutma”
deya maslahat berishi uning qanday pozitsiyada ekanini ko‘rsatadi. Qolaversa, u
yuqorida tavsiflagani holatdan u qadar norozi emasligi sezilib turadi. Samad
“o‘zaro kurashlar”ning xuddi unga daxli yo‘qday, vaziyatdan hech qanday zarar
ko‘rmasligi aniq odamday gapiradi. Suhbat davomidagi uning o‘zidan mamnun
kulgisi ham shundan. Samad xotini Ma’sumaga G‘aybarov “haligacha kimlar
bilandir olishib yurgan”ini aytish bilan ham o‘z hayotiy pozitsiyasi oqim bo‘ylab
suzishdan iborat ekanini oshkor qilib qo‘yadi.
Shu o‘rinda savol tug‘iladi: nima uchun G‘aybarov ma’ruza o‘qigan epizodda
Samad yo‘q? Buni Samad kelolmagani uchun G‘aybarovni uning o‘rniga
chaqirtirishdi, deb izohlash soddalik bo‘ladi. Yozuvchi bu tafsilot orqali “bir o‘q
bilan ikkita quyonni uradi” – ham G‘aybarovni Haykal G‘anievich bilan
to‘qnashtiradi, ham Samadning ushbu sahnada qatnashmasligini ta’minlaydi.](https://docx.uz/documents/2e7d602b-e46c-47f4-8b57-42530cf11881/page_10.png?v=1)
![Muhitning mohiyatini juda yaxshi tushunish unga o‘z tanlovi uchun ma’naviy
mas’uliyat, javobgarlikni zimmasidan soqit qilishga yordam beradi.
“Yov qochsa, botir ko‘payar” deganlaridek, deyarli o‘ttiz yil beridan turib
Samadning hayotiy pozitsiyasi ustidan bu tarzda hukm chiqarishimiz axloqiy
maksimalizm bo‘lib ko‘rinmasmikan? Bunday andishaga asos yo‘q emas – axir
zamon boshqa edi, odamday yashash uchun, hayotda munosib o‘rnini egallash
uchun Samad kabi yo‘l tutishni, uning murosasini qoralash u qadar to‘g‘ri
bo‘lmas? Agar qissada Samadga qarama-qarshi qo‘yilgan boshqa bir nuqtai nazar
– G‘aybarov pozitsiyasi bo‘lmaganida, ehtimol, yuqoridagi ikkilanishlarimiz
Samadni tushunishu butunlay oqlashga olib kelgan bo‘larmidi…
Samaddagi ma’naviy degradatsiyani quyidagicha izohlash mumkin. Sho‘ro davrida
kishilar e’tiqodini shakllantiradigan, asosan, ikkita madaniy muhit mavjud edi:
birinchisi – milliy-ma’naviy qadriyatlar, ikkinchisi esa rasmiy ijtimoiy-siyosiy
qadriyatlar muhiti. M.Muhammad Do‘st qahramonlari ana shu ikki madaniy muhit
ta’sirida yashaydilar. “Galatepaga qaytish”da rasmiy ijtimoiy-siyosiy qadriyatlar
shunchaki cho‘pchakka aylanib bo‘lgan davr tasvirlanadi, 1968 yildagi Praga
voqealari allaqachon jamiyatdagi “iliqlik” davriga yakun yasab bo‘lgan.
Qahramonlar bevosita munosabatdagi muhit aksariyat so‘zi va ishi boshqa bo‘lgan
odamlardan iborat (G‘aybarov: “O‘sha iblis, so‘zamol ablah, ipirisqi mansabparast
mening ko‘nglimda pinhon yashayotgan muqaddas so‘zlarni oshkora sotib kun
ko‘radi. Fojia shundaki, unga e’tiroz bildirolmaysan, uning hamma gaplari
umuman to‘g‘ri bo‘lib chiqadi. Umuman to‘g‘ri gaplardan xudo asrasin!” [1, 115-
bet]). G‘aybarov va Samad mansub avlod ongida sho‘ro hokimiyati eng
adolatparvar, haqiqatparvar degan sifatlarini yo‘qotib bo‘lgan, ularda sho‘ro
g‘oyalariga, ideallariga ishonch so‘ngan. Ayni ishonch yo‘qolgan nuqtadan
G‘aybarov va Samadning yo‘llari ham ajraladi. G‘aybarov necha ming yillardan
buyon o‘lmay yashab kelayotgan milliy-ma’naviy qadriyatlarning boqiyligiga,
demakki, biz yuqorida sanagan madaniy muhitlarning birinchisiga umid bog‘laydi.](https://docx.uz/documents/2e7d602b-e46c-47f4-8b57-42530cf11881/page_12.png?v=1)
![“Xudo – g‘oyalar, ideallar sohasining nomi” deb yozadi M.Xaydegger Nisshe
nigilizmi haqidagi essesida [5]. Samad G‘aybarovdan farqli o‘laroq, o‘zini
Nisshening “Xudo o‘ldi, hamma narsa mumkin” degan mashhur iborasiga monand
tuta boshlaydi, u sho‘ro qadriyatlariga nisbatan ishonchning yo‘qolishini
mutloqlashtiradi – bu holni umuman har qanday qadriyatlarning qadrsizlanishiga
tenglashtiradi. G‘aybarov Galatepaga qaytib, o‘zini unga qaytadan payvand etishga
urinayotgan bir paytda Samad “hamma narsa mumkin emas”ligini eslatadigan
narsalardan, eng avval onasi va qishlog‘i bilan bog‘liq xotiralardan uzoqlashishga
urinadi. Mansabga qiziqmaydigan G‘aybarovdan farqli Samadning bu borada
kelajagi porloq ekani (“Hali senu men yayrab davron suradigan paytlar ham
keladi”. [1, 113-bet]), doktorligi tayyorligiyu ustozi Haykal G‘anievich sevimli
shogirdi uchun biror kafedra ochishni mo‘ljallab qo‘ygani uning maishiy-kundalik
turmushdagi ablahlik bilan cheklanmasligiga, ijtimoiy-psixologik tip sifatidagi
xavfi yanada ortish ehtimoliga ishora qiladi.
Yuqoridagi mulohazalardan kelib chiqib aytish mumkinki, M.Muhammad Do‘st
“Galatepaga qaytish” qissasidagi Samad obrazi orqali sho‘ro davrida ma’naviy
degradatsiyaga uchragan ayrim ziyolilar ongidagi “mif”larning asl mohiyatini
tahlil qildi, shuningdek, ulardagi o‘z ma’naviy-axloqiy tanlovi uchun mas’uliyat
his qilmaslikning ijtimoiy-psixologik omillarini ochib berdi.](https://docx.uz/documents/2e7d602b-e46c-47f4-8b57-42530cf11881/page_13.png?v=1)
Murod Muhammad Do‘stning “Galatepaga qatish” asari