Musiqa madaniyati darslari samaradorligini oshirishda interfaol usullardan foydalanish - Музыка - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	942.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	03 Апрель 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Музыка

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Musiqa madaniyati darslari samaradorligini oshirishda interfaol usullardan foydalanish

Купить

Musiqa madaniyati darslari samaradorligini
oshirishda interfaol usullardan foydalanish

R е ja:
Kirish.
I BOB . Ta`lim samaradorligini oshirishda ilg`or pedagogik
texnologiyalarning o`rni va ahamiyati.
1.1. Ta`lim jarayonida pedagogik texnologiyalarni joriy etishning ilmiy –
nazariy asoslari.
1.2. Musiqa ta`limida pedagogik texnologiyalardan foydalanish
imkoniyatlari.
II BOB. Musiqa madaniyati darslarida ilg`or pedagogik texnologiyalarni
qo`llash mazmuni.
2.1. Musiqa o`qituvchilarini innovatsion ta`lim faoliyatiga tayyorlsh.
2.2. Musiqa darslarida ilg`or pedagogik texnologiyalarni tadbiq etish
texnologiyasi.
III BOB. Ilg`or pedagogik texnologiyalar vositasida ta`lim samaradorligini
ta`minlash yuzasidan amaliy tajribalar mohiyati.
3.1. Musiqiy ta`limda ilg`or pedagogik texnologiyalarni qo`llash tizimi va
uning samaradorligi.
3.2. Tajriba sinov ishlari natijalari tahlili.
–
Umumiy xulosalar.
Foydalanilgan adabiyotlar.
Ilovalar.

3

Kirish
Mavzuning dolzarbligi:
Mamlakatimizda barcha sohalar qatori ta`lim tizimida ham keng qamrovli
yangilanishlar va ijobiy o`zgarishlar amalga oshirilmoqda. Bunga Ta`lim“
to`g`risida gi qonun Kadrlar tayyorlash milliy dasturi ham huquqiy, ham
” “ ”
tashkiliy pedagogik asos bo`lib xizmat qilmoqda.
Ta`lim mazmunini yangilash, takomillashtirish va sifat ko`rsatkichlarini
oshirish barobarida o`qituvchi murabbiylarning malakasini oshirish, ularning
–
ilm fan taraqqiyoti bilan hamqadam borishini, ayniqsa barcha sohalarga keng
–
kirib kelgan va qo`llanilayotgan axborot texnologiyalari, interfaol usullardan
unumli foydalana oladigan, kompyuter bilan erkin muloqot qila oladigan va o`z
faoliyatida, dars samaradorligini ta`minlashga tadbiq eta oladigan darajada
tayyorlash (qayta tayyorlash) bugungi kunning muhim vazifalaridandir.
O`qitish jarayonining samaradorligini oshirishda ta`limga interfaol
usullarni, innovatsion pedagogik texnologiyalarni kiritish va ulardan mohirona
foydalanish muhim o`rin tutadi. Zero, an`anaviy ta`limda o`quvchilar faqat tayyor
bilimlarni egallashga o`rgatilgan bo`lsalar, rivojlantiruvchi ta`lim mezonlariga
muvofiq bilimlarni o`quvchilarning o`zlari o`rganishi, tahlil qila olishi, xulosalarni
ham o`zlari keltirib chiqarishiga yo`naltirilishi bilan muhim ahamiyat kasb etadi.
Shunday ekan pedagogika oliy o`quv yurtlarida tashkil etilayotgan ta`lim tizimi
bo`lajak o`qituvchilarni o`z faoliyatlarida interfaol uslublardan, ilg`or pedagogik
texnologiyalardan foydalana oladigan, ularni amaliyotga ijodiy va erkin qo`llay
olish malakalarini shakllantirishga ham e`tibor qaratish lozim.
Hozirgi kunda ta`limning barcha bo`g`inlarida fanlarning o`qitilishi,
mashg`ulotlarni ilg`or pedagogik texnologiyalardan foydalanib tashkil etish
bo`yicha ko`plab o`quv uslubiy qo`llanmalar, tavsiyanomalar, ko`rsatmalar va
–
pedagogik texnologiyalarni qo`llashning mazmun va mohiyati yoritilgan
4

adabiyotlar ko`plab yaratilmoqda. Bu borada ayniqsa fanlar bo`yicha
Uzviylashtirilgan Davlat Ta`lim Standarti va o`quv dasturlari ning yaratilishi“ ”
e`tiborga molik ish bo`ldi. Ta`limga pedagogik texnologiyalarni joriy etish
yuzasidan nashr qilingan muhim adabiyotlar va ilmiy uslubiy ishlar jumlasiga
–
Yo`ldoshev Sh, Usmonov S, R. Ishmuhammedov, A. Abduqodirov, A. Pardayev,
O`. Tolipov, Tojiyevlarning ishlarini ko`rsatib o`tish mumkin. Ta`lim jarayoniga
pedagogik texnologiyalarni joriy etish bilan ta`lim samaradorligini oshirish
bo`yicha bajarilgan ilmiy tadqiqot ishlariga M. Yunusova, O.
–
Do`stmuhammedova, G. Iskandarovalarning ilmiy izlanishlarini misol keltirish
mumkin. Ushbu ishlar mazmunida ta`lim jarayoniga pedagogik texnologiyalarni
joriy etish, shuningdek ona tili va adabiyoti, botanika, matematika, fizika,
geografiya, rus tili va adabiyoti fanlarini pedagogik texnologiyalar yordamida
tashkil etish masalalari, uning pedagogik, metodik, tashkiliy jihatlari ilmiy tadqiq
qilingan.
Musaiqa ta`limi sohasida esa M. Abramova, D. Soliyevalar tomonidan
nashr qilingan umumta`lim maktablari 2 sinfi uchun darslarni pedagogik
–
texnologiyalar asosida tashkil etish bo`yicha chiqarilgan o`quv metodik
–
qo`llanmadan bo`lak alohida ilmiy uslubiy, va tadqiqot ishlari qilinmagan. Bu
–
qo`llanma ham tavsiyanoma xarakterida bo`lib, dars jarayonida qo`llash mumkin
bo`lgan ayrim texnologiyalarga tavsif berish bilan cheklangan.
Musiqa pedagogikasi va metodikasiga oid keyingi yillarda qilingan ilmiy
tadqiqot ishlarini ko`zdan kechirish va tahlil qilish shuni ko`rsatdiki, musiqa
–
darslarini ilg`or pedagogik texnologiyalar asosida tashkil qilish muammosi maxsus
ilmiy tadqiqot mavzusi sifatida o`rganilmagan. Bu esa bizning magistrlik
dissertatsiyamiz mavzusini Musiqa madaniyati darslari samaradorligini oshirishda
“
interfaol uslublardan foydalanish nomlanishida tanlashimizga sabab bo`ldi.
”
Tanlangan mavzu muammosini aynan musiqa ta`limi bo`yicha maxsus tadqiq
qilinmaganligi uning dolzarblik kasb etishini belgilaydi.
5

Tadqiqotning maqsadi: Umumta`lim maktablarida Musiqa madaniyati“ ”
darslarini interfaol uslublardan foydalangan holda tashkil etishning pedagogik
shart sharoitlarini o`rganish va ilmiy metodik tavsiyalar ishlab chiqish.
– –
Tadqiqot vazifalari:
- Umumta`lim maktablarida musiqa madaniyati darslarini ilg`or
pedagogik texnologiyalar asosida tashkil etishning ahvoli va pedagogik shart
–
sharoitlarini o`rganish;
- Umumta`lim maktablari musiqa o`qituvchilari, musiqa pedagogikasi
bo`yicha pedagog - olimlar bilan suhbatlar o`tkazish;
- Musiqa darslarini ilg`or pedagogik texnologiyalar asosida tashkil etish
bo`yicha to`plangan tajribalarni o`rganish;
- Musiqa darslarida ilg`or pedagogik texnologiyalarni qo`llash shkl va
usullarini aniqlash;
- Ilg`or pedagogik texnologiyalarning ta`limsamaradorligini oshirish
ko`rsatkichlarini baholash mezonlarini ishlab chiqish;
- Musiqa darslarini ilg`or pedagogik texnologiyalar asosida tashkil etish
orqali dars samaradorligiga erishishga oid ilmiy metodik tavsiyalarni ishlab
–
chiqish.
Tadqiqot ob`ekti: Umumta`lim maktablari Musiqa madaniyati
“ ”
darslarini ilg`or pedagogik texnologiyalar orqali tashkil etish jarayoni.
Tadqiqot predmeti: Umumta`limmaktablarida Musiqa madaniyati
“ ”
darslarini interfaol metodlar orqali tashkil etish mazmuni, tamoillari, bosqichlari.
Tadqiqot metodlari: Mavzuga doir ilmiy, uslubiy, musiqashunoslik,
pedagogik va psixologik adabiyotlarni o`rganish, tahlil qilish, pedagogik kuzatish,
ilg`or ish tajribalarni o`rganish, qiyoslash, umumlashtirish, savol javob, anketa
–
so`rov, tajriba sinov ishlari va matematik statistika.
– –
6

Tadqiqot farazi: Musiqa darslarini interfaol metodlardan foydalangan
holda o`tish samarali kechadi. Agarda: Umumta`lim maktablarida musiqa
darslarini ilg`or pedagogik texnologiyalar asosida o`tish bilan dars samaradorligiga
erishishni kafolatlovchi zarur pedagogik shart sharoitlar aniqlansa; ta`limga–
texnologik yondashishning ilmiy nazariy va amaliy jihatlari asoslansa; musiqa
–
darslarini ilg`or pedagogik texnologiyalar asosida tashkil etish mazmuni, shakl,
usullari aniqlansa; musiqa darslariga ilg`or pedagogik texnologiyalarni tadbiq etish
bo`yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqilsa.
Himoyaga olib chiqiladigan holatlar:
1. Musiqa darslarini interfaol metodlardan foydalangan holda tashkil
qilishning dolzarb pedagogik muammo ekanligi;
2. Musiqa darslarini interfaol metodlar orqali tashkil etishning nazariy
asoslari;
3. Musiqa darslarini interfaol metodlardan foydalangan holda tashkil
etishga yo`naltirilgan pedagogik faoliyat mazmuni;
4. Musiqa darslarida interfaol metodlarni tadbiq etish texnologiyasi;
5. Musiqa darslarida interfaol metodlardan foydalanish bo`yicha tavsiya
va xulosalar;
Tadqiqotning metodologik asosi:
O`zbekiston Respublikasining Ta`lim to`g`risida gi qonuni va Kadrlar
“ ” “
tayyorlash milliy dasturi , O`zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, Umumiy
”
o`rta ta`limning musiqa fani bo`yicha Davlat Ta`lim Standarti va o`quv dasturi,
O`zbekiston Respublikasining O`zbekistonda ta`limni yangicha asoslarda qayta
qurish, takomillashtirishga oid farmonlari, qarorlar, Prezidentimiz asarlari,
nutqlari, Umumiy o`rta ta`limning musiqa faniga oid darsliklari, shuningdek,
pedagogika, psixologiya, estetikaga oid ilmiy uslubiy manbaalar.
–
7

Ishning ilmiy amaliy ahamiyati: –
1. Musiqa darslari samaradorligini oshirishda interfaol usullardan
foydalanish muammosi musiqa pedagogikasida birinchi bor tadqiq etildi.
2. Umumta`lim maktablarida faoliyat yuritayotgan musiqa
o`qituvchilarini darslarni interfaol metodlardan foydalangan holda tashkil etish
bo`yicha ilmiy uslubiy manbaadan foydalanish imkoniyatlari yaratildi.
–
3. Musiqa darslarini interfaol usullar yordamida tashkil etish bo`yicha
ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqildi.
Dissertatsiyaning tarkibiy tuzilishi:

Dissertatsiya Kirish, 3 bob, 6 paragraf, Umumiy xulosalar va foydalanilgan
adabiyotlar ro`yxatidan iborat bo`lib, umumiy hajmi sahifani tashkil etdi.
8

I BOB: Ta`lim samaradorligini oshirishda ilg`or pedagogik
texnologiyalarning o`rni va ahamiyati.
1.1. Ta`lim jarayoniga pedagogik texnologiyalarni joriy etishning
ilmiy nazariy asoslari.
Kadrlar tayyorlash milliy dasturini ro`yobga chiqarishning hozirgi kunda
hal qiluvchi bosqichida ko`zda tutilgan sifat va samaradorlik ko`rsatkichlariga
erishish uchun ta`lim tarbiya jarayonini tashkil etishni modernizatsiya qilish va–
uning innovatsion shakl va usullarini amaliyotga joriy qilish shu kunning
kechiktirib bol`lmas dolzarb masalasi bo`lib turibdi. Shuning uchun ilg`or
pedagogik texnologiyalarning obyekti, predmeti, maqsad va vazifalari nimalardan
iborat va ularni ta`lim jarayoniga tadbiq etish qanday natija beradi va ta`lim
mazmunini takomillashishiga qanday ta`sir ko`rsatadi degan savol har bir fanni
o`qitilishida ko`ndalang qo`yilayotganligi bejiz emas. Fan, texnika va axborot
uzatish, almashish texnologiyalarini aql bovar qilmaydigan darajada tez va
shiddatli rivojlanish jarayoni o`z navbatida ta`lim sohasida ham an`anaviy
metodlarni yangicha zamonaviy va interfaol metodlar bilan boyitib borishni taqozo
etmoqda. Xo`sh, interfaol, modellashtirilgan metodlar qaysi jihatlari bilan ustunlik
kasb etmoqda? Uning qanday turlari, tarkibiy tuzilishi, o`quv jarayonlarini tashkil
etish shakl va vositalari, ilgari mavjud bo lgan o qitish (Ta lim) metodlaridan
’ ’ ’
nimasi bilan farqlanadi, uning samarasi nimalarda o z isbotini topadi va uning
’
monitoringi, baholash tizimi qanday olib boriladi degan savollarga har bir
o quvchi-murabbiy va pedagoglar
’ tayyor bo lishlari ular oldiga qo yilayotgan ’ ’
eng muhim ijtimoiy buyurtma ekanligini anglash va bu savollarga javob berishga
to g ri keladi.
’ ’
Ta`lim to`g`risida gi qonun va Kadrlar tayyorlash milliy dasturi da ta`limni
“ ” “ ”
modernizatsiya qilish bo`yicha belgilangan vazifalarni amalgam oshirishning
asosiy me`yoriy, dasturiy xujjatlari bo`lmish o`quv rejalari namunaviy fan
dasturlari, yangi avlod darsliklari, o`quv uslubiy qo`llanmalar ta`lim mazmuni va
9

darajasiga qo`yiladigan talablarni aks ettiruvchi Davlat ta`lim standartlari fan va
ta`limning eng so`nggi yutuqlari asosida qanchalik takomillashtirilmasin o`quv
jarayoni va uni tashkil etishning moddiy texnik ta`minoti qanchalik
mustahkamlanmasin, modernizatsiya qilinmasin, olinadigan pirovard natija oxir
oqibat ta`lim jarayonini tashkil etuvchi, dars mazmuni va sifat samaradorligini
ta`minlovchi o`qituvchi murabbiylarning kasbiy bilimi, ko`nikma malakasiga,–
ijodkorligiga, tashabbuskorligi, pedagogik mahorati va intelektual salohiyatiga,
o`quvchilarni fan bo`yicha bilimlarni egallashiga qiziqtira olishi va eng zarur
intilish qobiliyatlarini ro`yobga chiqara olish salohiyatlariga bog`liq bo`lib
qolaveradi.
Shu narsani ta`kidlash joizki ta`lim tarbiyaning sifati va samaradorligini
–
ta`minlash o`quvchi yoki talabaning o`quv mazmunini o`zlashtirishiga
yo`naltirilgan o`quv jarayonining to`g`ri, mazmunli, qiziqarli tashkil etilishi, bu
jarayonda o`quvchi talabalarni darsda oddiy tinglovchi emas, mashg`ulotni faol
–
ishtirok etuvchisi, mustaqil top[shiriqlarni bajaruvchi, mustaqil va ijodiy
fikrlovchi, o`z fikr mulohazalarini erkin ifoda eta oluvchi, o`z fikrlarini himoya
qila oladigan faol shaxsga aylanishi muhim rol o`ynaydi.
Ko`rinib turibdiki ta`lim jarayonini bunday tashkil etish eng avvalo,
bo`lg`usi o`qituvchilarni oily dargohlarda kasbga tayyorlash jarayonida inobatga
olishni taqozo etadi. Shuning uchun oily ta`limda faoliyat olib boruvchi professor
o`qituvchilar o`zi dars berayotgan fan bo`yicha mashg`ulotlarni
–
texnologiyalashtirilgan shaklda olib borishi, shogirdlarini mazkur faoliyatga
tayyorlab borishilozim bo`ladi.
Ta`limga pedagogik texnologiyalarni tadbiq etish bo`yicha amaliy
tajribalarni o`rganish, kuzatish va tahlil qilish shuni ko`rsatmoqdaki, ta`limning
deyarli barcha bo`g`inlarida mashg`ulotlarni interfaol metodlar asosida tashkil
etish keng tus olmoqda. Bizningcha bu har bir darsda pedagogik texnologiyaning u
yoki bu turini qo`llash kerak degan xulosani bermasligi kerak. Ilg`or pedagogik
texnologiya qachon samarali bo`ladi, u o`quvchilar uchun qiziqarli, ularni
faollashtiruvchi, mustaqil va ijodiy fikrlashga, mushohada qilishga yo`naltira olsa.
10

Buning uchun o`qituvchi pedagogik texnologiyani tanlashda dars mavzusi,
tuzilishi, o`quvchilarni qiziqishi, agar musiqa darslari bo`lsa ularni nazariy, amliy,
ijrochilik imkoniyatlarini hisobga olgan holda qo`llashiga to`gri keladi.
Pedagogik texnologiyalarni qo`llashdan ko`zlangan asosiy maqsad va
vazifalar quyidagilarni ko`zda tutadi: Tashkil etish, hamkorlikda ( O`qituvchi va
o`quvchi o`zaro munosabatlari ) ishlash, guruh bo`lib, yakka holda ishlash, har bir
o`quvchining faolligini ta`minlash, takomillashtirish, tahlil qilish, qiyoslash,
umumlashtirish, xulosa chiqarish, nazorat qilish, baholash va hokazo.
Fanlarni o`qitish jarayonida har bir o`qituvchi pedagogik texnologiyalarni
qo`llash uchun quyidagi tayyorgarlik tizimi bo`yicha ish tutishi maqsadga muvofiq
bo`ladi:
Mavzuni aniqlash;
Maqsadni to`g`ri qo`yish, belgilash;
Mavzu yuzasidan o`zlashtirish lozim bo`lgan kalit so`zlarni belgilash;
Vazifalarni 1,2,3,4 . belgilab olish;…
Texnologik jarayon senariysini tuzib olish;
1. Individual ishlash;
2. Guruh ( kichik guruh ) va jamoa bo`lib ishlash;
3. Butun jamoa bilan savol javob, munozara, klaster, aqliy
–
hujum va boshqalar.
Reglament;
Baholash;
Xulosalash;
Tayyor holdagi texnologiyalar avval tajriba sinovdan o`tgan va ijobiy
–
(yuqori) samara berganlari o`quv jarayoniga tadbiq etiladi.
Hozirgi vaqtda o`quv mashg`ulotlarini loyihalashtirish va ayrim fanlargagina
xos texnologiyalarni qo`llashga ham e`tibor kuchaymoqda. Xuddi shunday holatni
musiqa mashg`ulotlarini texnologiyalashtirish tajribasida ko`rish mumkin. Bunga
misol qilib ilg`or pedagoglar tomonidan qo`llanilayotgan Konsert darslari ,
“ ”
11

Viktorina darslari , Quvnoqlar va zukkolar darsi , Musiqiy sayohat , Men“ ” “ ” “ ” “
dirijyor kabi texnologiyalarni ko`rsatish mumkin.
”
Mashg`ulotlarni loyihalashtirish deganda nimalar ko`zda tutiladi va bunda
nimalarga asoslaniladi? Quyida mashg`ulot jarayonini loyihalashtirish asosida
tashkil etish bosqichlarini keltiramiz:
 Dars mavzusiga oid materiallarni to`plash (O`qituvchining mavzu bo`yicha
tayyorgarligi);
 Mavzuni o`rganish maqsadi va vazifalarni aniqlab olish;
 Dars turi, shakli, metod va vositalarini tanlash;
 Loyihada ko`zda tutilgan tushuncha, bilim, ko`nikma, malakalarni
o`zlashtirish jarayonida sarflanadigan vaqt hajmini (Masalan, musiqa
darslarida har bir faoliyatga ajratiladigan vaqt me`yorini rejalashtirish)
hisobga olish;
 Har bir bosqichda erishiladigan natijalarni asosini tashkil etuvchi
(topshiriq, amaliy ko`rsatib berish) mashq, misollar;
 Mashg`ulotni tashkiliy tuzilmasi va yakuni, xulosalar;
Darsning qaysi qismi, uning turi (ma`ruza, amaliy, seminar, musiqa
darslarida esa qo`shiq kuylash, musiqa tinglash, musiqa savodxonligi) da
qo`llanishidan qat`iy nazar o`quvchilarni psixologik, fiziologik xususiyatlari,
tayyorgarlik darajalari (ovoz diapozoni, kuylash imkoniyatlari, yosh xususiyatlari)
hisobga olinishi lozim. Bu jarayonda asosiy e`tabor o`quvchilar faolligini oshirish,
mustaqil fikrlashga o`rgatish, ijodiy fikrlay olish, ijrochilik malakalarini o`stirish,
ehtiyoj va qiziqishlariga ko`ra ish yuritish, ularni ichki imkoniyat va iqtidorlarini
ishga solish, o`z o`zini nazorat qilish, mustaqil bilim olish ko`nikmalarini
–
o`stirishga qaratilishi lozim.
Shu o`rinda ilg`or pedagogik texnologiyalarni o`quv sharoitiga tadbiq
etishning e`tiborga molik xususiyatlariga alohida to`xtalib o`tamiz:
Har qanday fanni o`rganishda o`quvchi talabalar nafaqat o`qitiladi,
–
mustaqil o`qish, o`rganishga o`rgatilib boriladi;
12

O`quvchilarga beriladigan bilim, tushunchalar tayyor holda berilmaydi,
balki o`uvchilar mustaqil ravishda manbalardan foydalangan holda
mavzuga oid ma`lumot, axborotlarni yig`ish va o`rganishga o`rgatib
boriladi;
O`quv dasturi, darslik, qo`llanmalar, ma`ruza matnlari bilan ishlash
ko`nikmalari hosil qilinadi;
O`quvchi o`z fikrini bildira olish, himoya qila olish, isbotlashga
odatlantirib boriladi;
Hozirgi kunda respublikamizning barcha ta`lim tizimida, ayniqsa oliy
pedagogik ta`lim tizimida pedagog kadrlar tayyorlashning sifat va–
samaradorligini yuqori ko`tarishga katta ahamiyat berilmoqda va bu borada turli
pedagogik izlanishlar olib borilmoqda. Bu izlanishlarning aksariyati o`qitish
maqsadi va uning yuqori natijalariga erishishida ta`limga ilg`or pedagogik
texnologiyalarni kiritish orqali ta`lim samaradorligini oshirishga yo`naltirilgan
bo`lib, ta`limni texnologiyalashtirish eng muhim vazifalardan bo`lib turibdi.
O`qituvchining yuksak pedagogik mahorati, bilim darajasi shubhasiz
ta`lim tarbiyaning muhim omillaridan biridir. Pedagogik mahorati yuqori,
–
tajribali o`qituvchi darsni shunchaki bayon qilib bermaydi. Buni musiqa darslari
misolida izohlaydigan bo`lsak, o`qituvchi avvalo o`zining so`z mahorati, cholg`u
asbobida chalish, qo`shiq kuylash, turli ko`rgazmali, texnik vositalardan
foydalanishi darsni qiziqarli va mazmunli kechishida katta rol o`ynaydi.
Musiqa darslarida aksariyat o`quvchilar o`qituvchiga taqlid qilib kuylashadi,
unga ergashadi, andoza oladi, o`qituvchining shaxsiy namunasi muhim ahamiyat
“ ”
kasb etadi. Chunki darsda amaliy ijrochilik yetakchi o`rin tutadi, quruq bayonchilik
uslubi bilan hech qanday maqsadga erishib bo`lmaydi.
Puxta tashkillashtirilgan ilmiy - pedagogik tayyorgarlik ta`lim
samaradorligini ta`minlaydigan asosiy omillardan biri sanaladi. Ushbu jarayonda
faol ishtirok etuvchi o`qituvchilar muntazam ravishda o`zlarining pedagogik
mahoratlarini orttirib boradilar hamda ta`lim tarbiya samaradorligini
–
ta`minlashda, kelajak uchun mas`ul barkamol avlodni kamolga yetkazishda
13

boshqalarga o`rnak bo`lib xizmat qiladilar. Demak har bir ta`lim bo`g`inida shu
jumladan umumta`lim maktablarida Musiqa madaniyati darslarini olib boruvchi“ ”
ilg`or pedagoglarning innovatsion faoliyatlari va tajribalarini doimiy
takomillashtirib, rag`batlantirib borish orqali yaxshi natijalarga erishish mumkin.
Innovatsion faoliyatni ilmiy asosda tashkil etish munosabati bilan ta`lim
jarayoniga ilg`or pedagogik texnologiyalarni kiritishda eng muhimi o`quvchilarni
ushbu faoliyatga tayyorgarligi va qiziqishlarini inobatga olish va kerakli
texnologiyani tanlash hisoblanadi.
O`quv muassasasi u maktabmi, kollejmi, oliy o`quv yurtimi u yerda asosiy
maqsad o`quvchi yoki talabaga bilim berish hisoblanadi. O`qituvchi bilim
berishdan tashqari bilim berishning eng qulay, samarali yo`llarini izlab, ta`lim
jarayonini qiziqarli va mazmunli o`tishini tashkil etadi. Bunday faoliyatning o`zini
ta`lim texnologiyasi deb atash mumkin. Ta`lim texnologiyasi (yunoncha tehne
“ ” –
mahorat, san`at, logos tushuncha, ta`limot ma`nolarini anglatadi) yoki
“ ” –
pedagogik texnologiyada pedagogik ta`lim berishning turli yo`l, usullarini o`z
faoliyatiga joriy etish bilan birga bu jarayonning natija berishiga ishonch hosil
qilish kerak.
Pedagogik texnologiya uchun pedagogik mashg`ulot jarayonini
belgilashdagi muhim vaziyat va holatlar: o`quvchi yoki talaba bilim olish
jarayonida duch keladigan vazifalarni oldindan aniqlash, o qitishning har bir
’
bosqichida ta limning mazmuni (o quv rejasi, dasturi, mavzu mohiyati, o quv
’ ’ ’
uslubiy manbalarni mavjudligi) ni belgilash, bilim va tushunchalar, ularn
–
murakkablik darajasi va hajmini o quvchining bilim va malakalariga moslik
’
darajasini aniqlash, ta lim tarbiya shakllari va vositalari (qo shimcha
’ – ’
manbaalar, savol-javob, munozara, test savollari, ko rgazmaliliklar, texnik
’
vositalar yordamida eshitish, tinglash manbalari) ni tayyorlash; ta limning natijasi
’
va o zlashtirish darajasi sifatini baholash mezonlariga mos ravishda
’
o quvchining egallagan bilim va malakalarini obyektiv baholash uchun dars va
’
darsdan tashqari o quvchiga beriladigan vazifalarni rejalashtirish kabilar
’
pedagogik texnologiyalarning vazifalari hisoblanadi.
14

Pedagogika oliy o quv yurtlarida bo lg usi o qituvchilarni pedagogik’ ’ ’ ’
faoliyatga tayyorlash bo yicha quyidagilarga e tibor qaratish lozim:
’ ’
1. Texnologik yondashuv asosida faoliyat ko rsatayotgan
’
o qituvchilarning yangicha va samarali ish sirlari tajribalarini o rganish;
’ ’
2. Pedagoglarning texnologik yondashuv faolligini oshirish va aksincha
unda to sqinlik qilayotgan muammolar sabablarini aniqlash texnologik
’
yondashuv asosida ishlashning yanada samaraliroq yo llarini izlash;
’
3. Tajribali o qituvchilarning darslarini ilg or pedagogik
’ ’
texnologiyalarini qo llab o tish borasidagi o ziga xos usullari, ularni
’ ’ ’
farqli va o xshash jihatlarini kamchilik va yutuqlarini aniqlab o z
’ ’
faoliyatida tadbiq etishga o rganish.
’
Hozirgi davrda har bir o qituvchi egallashi lozim bo lgan
’ ’
ko nikmalardan biri darslarni pedagogik texnologiyalar asosida tashkil qilish
’ –
va o tkaza olish ko nikmasidir. O z tarkibiga ko ra bu ko nikma ham serqirra
’ ’ ’ ’ ’
va murakkabdir. Ushbu yo nalishdagi kuzatuvchilarimiz, tajribali pedagog
’
o qituvchilar bilan suhbat va mavzuga oid o quv uslubiy va ilmiy manbaalarni
’ ’
o rganish natijasida quyidagi xulosalarga keldik.
’
darslarni pedagogik texnologiya asosida tashkil etish uchun avvalo
o quv mashg ulotlari jarayonidan unumli foydalanish darsga nazariy va amaliy
’ ’
tomondan puxta tayyorgarlik ko rish lozim;
’
o qituvchi o quv mashg ulotlari davomida egallagan va yanada
’ ’ ’
mustahkamlab borishi lozim bo lgan nazariy, pedagogik psixologik va metodik
’ –
bilimlarni amaliyotga ongli va samarali qo llay olish;
’
pedagogik texnologiyalarni tadbiq etish va aniq maqsad, loyiha
asosida tizimli olib borilishiga erishish;
Xullas, pedagogik texnologiya ta lim usuli, ma lum ma noda ta lim
– ’ ’ ’ ’
jarayoni, vositalari shakl va metodlari majmui. O quv materiallarini tanlash, qayta
’
ishlab, o quvchilarni kuchi imkoniyatlari, fanni o zlashtirish darajasi fanni
’ ’
spesifik tuzilishi xususiyatiga moslab shakli va hajmini o zgartirish ham ta lim
’ ’
15

texnologiyasiga daxldor. O qituvchining ta lim jarayoni texnologik metodlar’ ’
asosida tashkil etishi ko p jihatdan uning o ziga bog liqligi, bilimi ularni har
’ ’ ’
birini tashkiliy tuzilishi xususiyatlarini yaxshi bilishi ta lim samaradorligi
’
ta minlashning muhim kafolati bo ladi. O`qituvchining pedagogik
’ ’
texnologiyalrini qo`llashida ularni mazmunli va samarali tashkil etishga oid
bilimlardan yaxshi habardor bo`lishi qo`llanilgan texnologiyalarni dars
samaradorligiga ijobiy ta siri va natijalarni tahlil qilish baholay olish, tegiushli
’
xulosalar chiqara olishi, o`z faoliyatiga tanqidiy munosabatda bo`lishi, o`zgalar
nazari bilan baholash o`z bilimlarini amaliy faoliyat bilan bog`lash o`quvchilarni
darsda faol ishtirokini ta minlay olishi muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bois
’
ilg`or, interfaol texnologiyalardan barcha fan o`qituvchilari, shu jumladan musiqa
o`qituvchilari yaxshi habardor bo`lishlari zarur. Chunki, ta lim-tarbiya mazmuni,
’
maqsad va vazifalari fan taraqqiyoti natijasida kengayib bormoqda. Shu jarayonda
o`qitishning shakl va usullari ha takomillashib bormoqda. Natijada inson
faoliyatining asosiy yo`nalishlari ya ni ta lim tizimida ta lim va tarbiyadan
’ ’ ’
ko`zda tutilgan maqsadlarni to`liq amalga oshirish imkoniyatlarini beruvchi yaxlit
tizimga, ya ni texnologiyalarga aylanib bormoqda.
’
Shuni nazarda tutish kerakki, pedagogik texnologiya bu jamiyat
–
ehtiyojidan kelib chiqib, shaxsning oldindan belgilangan ijtimoiy sifatlarini
samarali shakllantiruvchi va aniq maqsadga yo`naltirilgan o`quv jarayonini tizim
sifatida qarab, uni tashkil qiluvchilar, ya ni o`qituvchining o`qitish vositalari
’
yordamida tahsil oluvchilarga ma lum bir sharoitda muayyan ketma-ketlikda
’
jo`rsatgan ta sirini va ta lim natijasini nazorat jarayonida baholab beruvchi
’ ’
texnologiyalashgan ta limiy tadbirdir.
’
Hozir ta lim-tarbiya sohasidagi rivojlanib borayotgan yo`nalishlardan biri
’
zamonaviy, ilg`or pedagogik texnologiyalarni o`quv jarayoniga qo`llash bo`lib,
–
uni amalgam oshirish bilan ta lim sifatini oshirish eng dolzarb talab va
’
vazifalardandir.
Ma lumki, ta lim-tarbiya jarayoni katta avlod tomonidan o`z bilim va
’ ’
tajribalarini o`sib kelayotgan avlodga o`rgatishdan iborat bo`lib, bu jarayonda
16

asosan, inson hayoti uchun zarur axborot (bilim, malaka, tajribalarni) avloddan
avlodga uzatish yo`lida amalgam oshiriladi. Ushbu aytilganlar asosida pedagogik
texnologiyaning quyidagi eng asosiy umumlashtirilgan ta rifini keltirishimiz’
mumkin: Pedagogok texnologiya barkamol insonni shakllantirish faoliyati .
“ ” –
Pedagogik texnologiya axborotlarni o`zlashtirish, ulardan amalda foydalanish,
ulardagi yangi ma no-mazmunni hamda axborotlar orasidagi turli bog`liqliklarni
’
ochish orqali yangi axborotlar yaratishga o`rgatish jarayonidan iborat.
Demak, pedagogik texnologiya insonga oldindan belgilangan maqsad
bo`yicha ta sir o`tkazish faoliyatidfan iborat. Shuningdek, o`quvchini mustaqil
’
fikrlash, mushohada qilish, bilim olish, darsning faol ishtirokchisiga aylanishini
o`rgatishni kafolatlaydigan jarayondir.
17

1.2. Musiqa ta`limida pedagogik texnologiyalardan foydalanish
imkoniyatlari.
Mamlakatimizda yangilangan, jahon andozalariga mos keladigan ta`lim
mazmuni o`z - o`zidan emas, balki, ilg`or pedagog olimlar, metodist–
o`qituvchilar va jahon miqiyosida orttirilgan pedagogika fani yutuqlari orqali
takomillashib boradi. Shu bois ham ta`limni hozirgi bosqichida uni isloh qilish
vazifalari yangicha fikrlovchi, shiddatli axborot va axborot texnologiyalari,
kompyuterlashgan modelli o`qitish tez rivojlanayotgan sharoitda yosh avlod ta`lim
tarbiyasi uchun mas`ul ijodkor o`qituvchilarni shakllantirish vazifasini asosiy
o`ringa qo`ymoqda.
Mavjud tajribalar shuni ko`rsatadiki, ta`lim mazmuni qanchalik
yangilanmasin, mukammal o`quv dasturlari, darsliklar yaratilmasin, o`quv
–
tarbiya jarayonining samaradorligini ta`minlashda o`qituvchining pedagogik
mahorati, yangi ta`lim texnologiyalarini o`zlashtirishi va ulardan ta`lim jarayonida
unumli va o`rinli foydalana olishiga bog`liq bo`ladi.
Hozirgi kunda respublikamiz ta`lim tizimida Ta`lim to`g`risida gi qonun va
“ ”
Kadrlar tayyorlash milliy dasturi ning eng asosiy sifat bosqichida belgilangan
“ ”
vazifalarni ro`yobga chiqarish bo`yicha chuqur o`zgarishlar amalgam
oshirilmoqda. Milliy dasturda ko`zda tutilganidek, zamonaviy axborot
texnologiyalari va kompyuterlar tarmoqlari negizida ta`lim jarayonini
texnologiyalashtirish hamda axborot tizimi bilan ta`minlash jadal rivojlanmoqda.
Fan va t a`limning moddiy, uslubiy bazasi mustahkamlanib, o`quv uslubiy,
–
ilmiy, innovatsion, zamonaviy vositalar mukammallashib o`quv jarayoniga tadbiq
qilinmoqda.
Ma`lumki, didaktikaning predmeti o`rgatish, o`rganish hamda ta`lim
mazmunidan iborat. Bu uchala komponentdan birortasini e tiborda tutmaslik
’
ta lim mazmunini yo qqa chiqaradi. O rgatish ham, o rganish ham ularning
’ ’ ’ ’
oxirgi natijasi ham ta lim mazmuniga bog liqdir. Ta lim jarayonida har-xil
’ ’ ’
mavzularni o ziga hos usullar bilan o rganish uni o ziga xosligi va
’ ’ ’
18

mazmunidan kelib chiqadi, bu esa asosan o rganishni tashkil etuvchi, yani’
o rgatuvchiga (Pedagog o qituvchiga) bog`liq.
’ ’
Xar qanday fanni, shu jumladan musiqa fanini o qitish jarayonida ham
’
faollashtiradigan, ularni darsning faol ishtirokchilariga, mustaqil fkirlovchi
mushohada qiluvchi o z fikrlarini bildira oluvchi o quvchi sifatida namoyon
’ ’
qilishi uchun imkoniyat yaratuvchi bu o qituvchidir. O qituvchi o zi va
– ’ ’ ’
o rganuvchi o quvchilar uchun qulay va qiziqarli bo lgan o qitish usullari,
’ ’ ’ ’
yo llari, shakillari, vositalari ulardan foydalanish shart-sharoitlarini belgilaydi,
’
ilg or pedagogik texnologiyalar yordamida o quv jarayoni samaradorligini
’ ’
oshirishga harakat qiladi.
Shu boisdan ham pedagogik texnologiya, didaktik texnologiya, ta lim
’
texnologiyalariga o quv jarayonidagi eng samarali vositalar sifatida qaralmoqda.
’
Ulardan bugungi kunda jahon pedagogikasi amaliyotida keng foydalanilmoqda.
Pedagogik texnologiya hozirgi kunda eng rivojlangan mamlakatlar ta lim
’
tizimida bo lgani kabi bizning respubliksmizda ham ta lim jarayonini tashkil
’ ’
qilish, boshqarish, nazorat qilish bilan bog liq ishlarda ustuvor o rini
’ ’
egallamoqda. Shuning uchun ham pedagogik texnologiyalardan barcha pedagoglar
yaxshi xabardor bo lishi, ta lim jarayonida ularni qo llab dars o tishlariga
’ ’ ’ ’
muhim e tibor berilmoqda. Bu aynan jamiyat taraqqiyotining obyektiv
’
qonuniyatlariga mos bo lib, jamiyat taraqqiy etishi bilan ta lim tarbiya
’ ’ –
mazmuni, maqsad va vazifalari shunga mos ravishda takomillashib borishi bilan
bog liqdir. Hozirgi sharoitda inson faoliyatining asosiy yo`nalishlari taraqqiyotga
’
mos maqsadlarni to`liq amalga oshirish imkoniyatlarini beruvchi modelli tizimga,
ya`ni ta`limni texnologiyalashtirishga aylanib bormoqda. Shu tufayli fan
sohalarining barchasida bo`lgani kabi musiqiy ta`limda ham yangi
texnologiyalarga e`tibor kuchayib bormoqda.
O`zbekistonning Ta`lim to`g`risida gi qonuniga ko`ra 9+3 yillik majburiy
“ ”
umumiy va o`rta maxsus ta`lim joriy etildi. Ta`limni demokratlashtirish,
individuallashtirish, tabaqalashtirish, mintaqaviy xususiyatlarni hisobga olish
tamoillari asosida barcha o`quv predmetlari qatori musiqa predmeti bo yicha ham
’
19

o qitish Konsepsiyasi ishlab chiqildi. Unda musiqiy ta lim mazmunini milliy’ ’
negizda shakllantirish, milliy musiqiy merosdan to laqonli foydalanish, xalq kuy
’
qo shiqlari, doston, mumtoz va maqom hamda ularning ta sirida yaratilgan
– ’ ’
zamonaviy musiqalar vositasida o quvchi yoshlarni milliy qadryatlarimizni teran
’
anglaydigan, vatanga, o z xalqiga, tilimizga, dinimizga, tariximizga,
’
san atimizga ongli munosabatda bo ladigan va unga vorislik qila oladigan
’ ’
ma nan yetuk, barkamol shaxsni tarbiyalash asosiy maqsad va vazifa sifatida
’
ko rsatilgan.
’
Ta`lim jarayonida o`quvchilar musiqa san`atini butun nafosati bilan
o`rganishlari, idrok etishlari ommaviy musiqa faoliyatlari: musiqa tinglash, tahlil
qilish, jamoa bo lib qo shiq kuylash, nazariy bilimlarni o zlashtirish (musiqa
’ ’ ’
savodxonligi) raqsga tushish, bolalar cholg u asboblarida chalish va musiqa
’
ritmek jo r bo lish masalalarini shakllantirish musiqiy ta limning asosiy
’ ’ ’
mazmunini tashkil etadi.
Pedagogik texnologiyalarni barcha turlarida birdek qo llaniladigan va
’
ta lim-tarbiya jarayonini tadrijiy tarkib topishida va rivojlanib borishida hal
’
qiluvchi omillar hamda tarkibiy elementlar uch xil faoliyatdan iborat bo lib, ular
’
so zlash, ko rsatish va mashqlar bajarishdan iborat bo lib musiqa darslariga uni
’ ’ ’
tadbiq etilganda quyidagicha ketma-ketlik va bog liqlikda amal qiladi:
’
20

1. O qituvchi faoliyatidagi asosiy jarayonlar ketma-keiligi:’

- kuylash, tinglash
uchun tanlangan
musiqa asari haqida,
mualliflari, g oyaviy
’
badiiy, mazmuni
haqida hikoya,
tushuncha. asarni
–
shakli,janri xarakteri,
ijrochilik uslublarini
tushuntirish,uqtirish.-
nazariy, tarixiy
ma lumotlar haqida
’
ma ruza, suxbat v/k.
’ - asarni tinglash
ta
– h lil qilish ;
- ijro etib
–
ko rsatish. Nota
’
yozuvi bo yicha
’
nazariy tushunchalarni
shar h lab amaliy
ijrochlik bilan bog lab
’
ko rsatish;
’
- xor bo lib
’
kuylashda dirijyorlik
qilish; -ijroni
boshqarish.
vokal xor mashqlar;
–
-asarning murakkab
joylari (interval,
akkordlarni) mashq
qilish;
-asarni o rganish
’
kuylash misol va
masalalar yechish;.
21So`zlash Ko`rsatish Mashq

Bu jarayon pedagogik texnologik o zagini tashkil qiladi.’

2. O quvchi faoliyatidagi asosiy jarayonlar: ’
2-jadval
Pedagogik texnologiyaning asosiy elementlari bo`lgan ushbu so`zlash,
ko`rsatish va mashqlar bajarishni texnologik jarayonning uch tarkibiy qismi
sifatida tahlil qilish mumkin. Musiqa darslari jarayonida ular keng ko`lamli
faoliyat sifatida namoyon bo`ladiki bu o`rinda musiqa darslarini faoliyatlar
negizida tashkil etilishi bilan bog`liq katta imkoniyatlari muhim ahamiyat kasb
etadi.
Bu jarayonlar bilan bog`liq umumiy tushunchalarni jadvallar shaklida
quyidagicha ifodalash mumkin. Tinglash Mashq
bajarishKo`rish
- musiqa asarini
(kuy, qo’shiq)
tinglaydi;
- mushoxada qildi;
- baholaydi;
- qiyoslaydi;
- taxlil qiladi; - asarni nota
yozuvini
ko’radi;
- notalar
yozilishi,
sanog’i, ritm,
temp, metr,
lad-
tonalliklarni
asar nota
yozuvida - o qiydi;
’
- yozadi;
- so zlaydi;
’
- fikrlaydi;
- musiqaga mos
harakatlar
bajaradi;
- raqsga tushadi;
- bolalar cholg u
’
asbobolarida
chaladi;.

Jadval-3
Pedagogik texnologiyaning so`zlash jarayonida o`qituvchi va o`quvchi
faoliyati hamda ular uchun zarur bo`lgan vositalar:
O`qituvchi O`quvchi
Faoliyati Vositalari Faoliyati Vositalari
- so`zlash;
- tushuntiris
h;
- savol jav–
ob;
- bahs;
- munozara;
muhokama;
- rahbarlik;
- tanbeh;
- rag`batlant
irish;
- nazorat;
- ijodkorlik. - matnlar;
- axborot
(mavzu) va u
haqidagi
bilim;
- mantiq;
- malaka;
- mahorat
;
- dunyoq
arash;
- nutq;
- intonats
iya;
- diksiya;
- artistiz
m;
- obrazlili
k. - tinglash;
- o`zlashtirish;
- savol-javob;
- yozib olish;
- bayon qilish;
- yodda saqlash;
- mushohada
qilish;
- axborot
to`plash;
Va boshqalar. - moti
vlar;
- diqq
at;
- xoti
ra;
- mus
iqiy
eshitish;
- qobi
lyat;
- mal
aka;
- ko`n
ikma;
- dun
yoqarash;
- nutq
;
- into
natsiya;
- diks
iya;
va boshqalar.

Bu jadvaldagi har bir tushuncha va ular orasidagi bog`liqliklar alohida
tizimni tashkil qiladi. Bu yerda pedagogik texnologiya asosan psixologik
omillarga, jumladan o`qituvchining pedagogik mahorati, malakasi, o`quvchining
iste`dodi, iroda, xotirasiga bog`liqligiga e`tiborni qaratish lozim.
Jadval-4
Ko`rsatish (ko`rgazmali) o`quv jarayonida o`qituvchi va o`quvchi faoliyati
hamda ular uchun zarur bo`lgan vositalar.
O`qituvchi O`quvchi
Faoliyati Vositalar Faoliyati Vositalar
- ko`rsat
ish;
- namoy
ish qilish;
- tasvirla
sh;
- kuylab
berish;
- ijro
etish;
- yozib
ko`rsatiush;
- amaliy
misollar;
- nazorat
;
- tahlil;
- rahbarl
ik
- tushunt
irish. - sinf
doskasi;
- bor;
- nota
yozuvi;
- plakatlar;
- chizmalar;
- kompyuter;
- musiqiy
yozuvlar;
DVD,VCD,
CD;
- cholg`u
asboblari;
- audio video
tasvirlar;
- darsliklar
va boshqalar. - ko`rish;
- kuzatish;
- o`zlashtirish;
- taqqoslash;
- yozish, chizish;
- harakatlarni
o`rganish;
umumlashtirish;
- tahlil qilish;
- xulosalash va
boshqalar. - diqqat;
- xotira;
- kuzatuvchanli
k;
- qobilyat;
- nota daftari;
- cholg`u
asbobi;
- qalam,
ruchka;
- musiqali
disklar;
- kassetalar.

Jadval-5
Mashqlar bajarish jarayonida o`qituvchi va o`quvchi faoliyati va zarur vositalar.

O`qituvchi O`quvchi
Faoliyati Vositalar Faoliyati Vositalar
- mashq
bajarish tartibini
ko`rsatib berish;
- interval,
akkord,
uchtovushlik va
hokazolarni
kuylash;
- ovoz hosil
qilish;
- nafas olish,
sarflash;
- talaffuz;
- intonatsiya;
- soz;
- ansambllilik
;
- jo`rsiz
kuylash. - topshiriqlar
;
- cholg`u
asboblari;
- nota
yozuvi;
- tarqatma
materiallar;
- nazorat
savollari;
- nota
daftari;
- uyga
vazifa. - tushunish;
- bajarish;
- takrorlash;
harakatlarni bajarish;
- mustaqil
ishlash;
- fikrlash;
- umumlashtirish
;
- o`z ijrosini
nazorat qilish - tafakkur;
- xotira;
- eshitish
qobilyati;
- cholg`u
asboblari;
- qobiliyat;
- mashq
daftari;
- fortepian
o
- turli
o`quv
materiallari va
hokazolar

Mashqlar o`zlashtirishni mustahkamlaydigan o quv jarayoni’
hisoblanadi. Mashqlar har fanda, jumladan musiqa darslarida o ziga xos
’
mazmunda bo ladi. Masalan, musiqa tinglash faoliyatida kuyning tonalligini
’
o lchovi, tempini, harakteri, janrini aniqlash musiqa savodxonligi faoliyatida
’
interval va akordlarni aniqlash, intervallarni tuzish, dinamik tuslarini aniqlash,
nazariy tahlil qilish, jamoa kuylash jarayonida ovoz sozlari (vokal, xor)
mashqlarini kuylash asarini murakkab joylarini mashq qilish, saf intonasiya,
diksiya ustida ishlash, major va minor uchtovushliklarini kuylash, jo rsiz
’
kuylash va x.k shular jumlasindandir.
Har bir fan (dars)ning o ziga xos xususiyati bo lishi tabiiydir. Musiqa
’ ’
o qitishning ham o ziga xoslik tomonlari ko p. Bu uning tashkiliy tuzilishi va
’ ’ ’
amaliy ijrochilik bilan bog liq ko rinishlarida yaqqol namoyon bo ladi.
’ ’ ’
Shuning uchun darsning har bir faoliyat turida ilg or pedagogik
’
texnologiyalardan samarali foydalanish mumkin. Darsda olib boriladigan
o qituvchini turli faoliyat shakllari ma ruza, hikoya, tushuntirish, namoyish
’ ’
qilish, ko rsatish, tinglantirish, suhbat, savol javob, jamoa bo lib kuylash
’ – ’
ovoz sozlash mashqlari kabilarni har birini mazmun va mohiyati mavjud shart
–
sharoit, o qituvchi va o quvchilar imkoniyatiga muvofiq tarzda
’ ’
texnologiyalarni tadbiq etish mumkin. Bunda musiqa o qituvchisining ham
’
o ziga xos xususiyatlari namoyon bo ladi. Musiqa san atiga muhabbat,
’ ’ ’
qiziqish, darsni emosional ko tarinki ruhda o tkazish, o zida artistlik,
’ ’ ’
rejissyorlik, dramaturglik, mahoratlarini rivojlantirib borish, bolalarni sevish,
ulardagi musiqiy qobiliyat va qiziqishlarni e tiborga olish ularni ro yobga
’ ’
chiqarishga intilish, yaxshi xonandalik, cholg uchilik mahoratiga ega
’
bo lishlik shular jumlasidandir. Chunki, o qituvchining ta kidlab o tilgan
’ ’ ’ ’
xususiyatlarning o zi ham darsda o quvchilar uchun texnologik ibrat xizmat
’ ’
qilishi mumkin.
Agar o qituvchida mavjud xususiyatlar bo lmasa har qanday
’ ’
pedagogik texnologiyalar ham quruq, mazmunsiz va qiziqarsiz, samarasiz
bo lib qolishi ham hyech gapmas. Chunki har qanday ta lim shakli, modeli,
’ ’

turi o qituvchining pedagogik mahorati, bilimi, malakasi va artislik iqdorisiz’
kutilgan natijani bermasligi aniq.
Ma lumki, musiqa o qituvchisi o quv tarbiya ishlarini baravariga olib
’ ’ ’
boradi. O quvchilarni musiqa san ati orqali tarbiyalashda o qituvchining
’ ’ ’
yaxshi sozandalik mahorati, yaxshi ovozga ega bo lishi nota o qish, turli
’ ’
vositalardan oqilona va o rinli foydalana olishi, so z mahorati, o quvchilarni
’ ’ ’
qobiliyatlarini oshira bilishi muhim. Jonli ijro (cholg u asboblarda chalish,
’
qo shiq kuylash) etilgan kuy- qo shiq sinfda o quvchilarga o zgacha ruhda
’ ’ ’ ’
ta sir etadi, kayfiyatlarini ko taradi.
’ ’
Musiqa o qituvchisi bulardan tashqari darslarni kuzatib borishi lozim.
’
Doimiy kuzatishlar sababli o qituvchi pedagogik mahoratini oshirib boradi. U
’
vaziyatni baholashga, o quvchilarni ichki tuyg u, qiziqish va qobiliyatlarini
’ ’
sezishga o rganadi. Kuzatish birinchi sinfdan -yettinchi sinfga qadar davom
’
etadi. Bunda qo llanilayotgan usul, shakl va pedagogik texnologiyalarning ham
’
samaradorlik, qulaylik bolalar uchun qiziqarli va o ng aylik jihatlari aniqlanib
’ ’
boriladi.
Musiqa ta limining o ziga xosligi tashkiliy tuzilishi, amaliy ijrochilik
’ ’
faoliyatlari, shuningdek o qitish usullari, ularning samaradorligini
’
ta minlovchi omillar, vositalar tahlili va ularni umumiy ijodiy ijobiy
’ –
jihatlarini umumlashtirish musiqa ta limini o zigagina xos bo lgan yangi
’ ’ ’
turlarini ishlab chiqish imkonini berdi. Bular ham o z maqsadi va bajaradigan
’
vazifasi mazmun va mohiyatiga ko ra pedagogik texnologiya bo lib, ularni
’ ’
musiqa mashg ulotlariga tadbiq etish yaxshi natija bermoqda. Bunday darslar
’
o quvchilarda yaxshi kayfiyat, jo shqinlik, ko tarinki ruh va intilishni
’ ’ ’
kuchaytirmoqda. Ular qatoriga hozirgi kunda ilg or, tashabbuskor
’
o qituvchilar tomonidan keng qo llanilayotgan quyidagi texnologik darslarni
’ ’
alohida ko rsatishimiz mumkin:
’
konsert darslar;
viktorina darslari;
intervyu darslari;

konkurs darslari;
yo naltiruvchi darslari;’
doira stol atrofidagi darslari;
o z o zini anglash darslari;
’ – ’
o
’ y la izla top; –
kuyni top;
himoya darslari;
quvnoqlar va zukkolar darslari;
bahs munozara darslari;
–
men dirijyor darslari;
musobaqa darslari va h.k.
Bu darslarning har biri o z tuzilishi, vazifasi, maqsadi va metodik
’
asoslariga egadir. Boshlang ich sinflarda musiqa darslarini o yin tarzida
’ ’
(qo shiqlarni, o yin orqali, tashkil etish, musiqaga raqsga tushish chigil
’ ’ “
yozdi o yin lari) olib borilganda o quvchilarning faolligi oshadi va ular
’ ” ’
berilgan topshiriqlarni nisbatan oson bajaradilar. Manashu aytib o tilganlarning
’
o ziga ham musiqa darslarini o z tabiatiga ko ra yangi yangi o ziga xos
’ ’ ’ – ’
va zamonaviy interfaol usullardan foydalanishida keng imkoniyatlariga ega
ekanligini ko rsatadi va yana bir -bor o rinda musiqa o qituvchisining
’ ’ ’
zukkoligi, mahorat, tajribasi va qanday texnologiyalardan, qanday faoliyat
mavzularini o tishda, pedagogik shart sharoit va o quvchilarning qiziqishi
’ – ’
va imkoniyatlarini hisobga olgan holda tanlashi va qo llashi hal qiluvchi
’
yahamiyat kasb etadi.
Masalan, konsert darslarini o quvchilarda sahna madaniyatini
’
shakllanishiga, o`zlarini ko`pchilik oldida ko`rsatish, yaxshi imkoniyatlarini
namoyish etish, o`zini artistlardek tutish xislatlarini o`sishiga, viktorina darslari
o`quvchilarda topqirlik, izlanuvchanlik, tez fikrlash, eslab qolish qobilyat va
ko`nikmalarini rivojlanishiga, bahs munozara darslari ham o`quvchilarni
–

mustaqil fikrlash, hozirjavoblik, mavzu va masalalarga ijobiy
yondoshish,nutqlarini teranlashib borishiga ijobiy ta`sir etadi.
Quvnoqlar va zukkolar darsida o`quvchilar o`zlarining topqirlik,
zukkolik, xushyorlik, maqsad sari intilish kabi sifatlarini namoyish etadilar.
Tahlil darsida musiqa savodi, musiqa tinglash, qo`shiq kuylash
jarayonlarida o`tilgan asarlarni mukkammal tahlil qilishga e`tibor qaratiladi,
bunda o`quvchilarni nazariy savodxonlik malakalari muhim rol o`ynaydi.
O`yin darslari juda xilma xil shakllarda o`tkazilishi mumkin. Masalan,–
musiqiy cholg`ular mavzusini o`tganda o`quvchilarga turli xildagi musiqa
cholg`u asboblari surati solingan kartochkalar beriladi. O`qituvchi magnitafon
yordamida biror bir milliy cholg`u asbobida ijro etilgan musiqani eshittiradi.
Oquvchilar o`z navbatida musiqiy asar qanday cholg`u asbobida ijro etilganligini
qo`llaridagi kartochkalar orqali ko`rsatadilar. Eng faol qatnashgan va topqir
o`quvchilar baholanadilar va rag`batlantiriladilar. Viktorina, konsert, bahs
–
munozara, kuyni top kabi darslar o`quvchilarning nazariy va amaliy
o`zlashtirgan bilimlariga asoslangan holda o`tkaziladi. Dars sayohat esa ijodiy
–
jamoalarga, turli madaniy ma`rifiy tadbirlarga yoki bo`lmasa video tasma
–
yordamida tabiat qo`yniga, shaharlarga musiqiy sayohat tarzida uyushtiriladi.
Musiqa darslarini tshkiliy tuzilishi va shakllariga ko`ra yana keng
qo`llaniladigan quyidagi turlarini ham ko`rsatib o`tish mumkin:
1. Tashkiliy darslar;
2. Aralash darslar;
3. Dominantali (darsdagi biron bir faoliyat turi qo`shiq kuylash,
musiqa tinglash, musiqa savodxonligi, musiqiy ijodkorlik
boshqalaridan ustunroq bo`ladi) darslar;
4. Kontrol tekshiruvchi darslar;
–
5. Umumlashgan darslar;
6. Intervyu darslar;
7. Himoya darslari;
8. Yakunlovchi darslar.

II BOB: Musiqa madaniyati darslariga ilg`or pedagogik
texnologiyalarni. tadbiq etish yo`llari.
2.1. Musiqa o`qituvchilarini innovatsion faoliyatga tayyorlash
mazmuni.
O`zbekiston Respublikasining taraqqiyoti va istiqbolini ta`minlash
iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy va madaniy sohalarda bo`layotgan o`zgarishlarga
bog`liq bo`lib, bunday o`zgarishlarda faol ishtirok etish uchun kasbiy soha
egalaridan yuqori darajadagi umumiy va maxsus bilimlar, intelektual salohiyat,
keng dunyoqarash va axborot kommunikatsiyalaridan ustalik bilan foydalanish
malakalariga ega bo`lishlik talab etiladi. Ana shu talablar asosida pedagog
kadrlarni tayyorlash bugungi kunning eng muhim vazifalaridan biridir.
O`zbekiston Respublikasi Prezidenti ta`kidlaganidek: Bugungi kunda“
oldimizga qo`ygan buyuk maqsadlarimiz, ezgu niyatlarimizga erishishimiz,
jamiyatimizning yangilanib borishi, hayotimizning taraqqiyoti va istiqboli
amalga oshirayotgan islohotlarimiz, rejalarimizning samarasi, taqdiri, bularning
barchasi, avvalambor, zamon talablariga javob beradigan, yuqori malakali,ongli
mutaxasis kadrlar tayyorlash muammosi bilan chambarchas bog`liqligini
barchamiz anglab yetmoqdamiz 1
!
”
Shuning uchun ham Kadrlar tayyorlash milliy dasturi maqsad va vazifalarini
“ ”
amalgam oshirishning birinchi bosqichida Pedagog va ilmiy pedagog kadrlar
“
tayyorlash hamda ularning malskasini oshirishni zamon talablariga javob
berdigan darajada tashkil etish belgilangan.
”
Ikkinchi bosqichda ta`lim muassasalarining texnik a va axborot bazasini
mustahkamlash davom ettiriladi, o quv tarbiya jarayoni yuqori sifatli o quv
’ – ’
adabiyotlari va ilg or pedagogik texnologiyalar bilan ta minlanadi. Shu
’ ’
ma noda ilg or pedagogik texnologiyalarni amalga joriy etish ham muhim
’ ’
ahamiyat kasb etadi. Shuning uchun ham o qituvchi kasb mahoratini yanada
’
takomillashtirish, pedagogik kadrlarni tayyorlash jarayonini texnologik
1
I. Karimov. Barkamol avlod- O zbekiston taraqqiyotining poydevori.- Toshkent, Sharq, 1997. 5-bet
’

yondashuv asosida tashkil etish bilan bo lg usi o qituvchilarni mazkur’ ’ ’
faoliyatga tayyorlash bugungi kunning muhim talablaridan biridir.
Ta limga texnologik yondashuv pedagogik jarayonga faol ta sir
’ ’
etuvchi va uning samaradorligi, bir butunligi va muvoffaqiyatini belgilab
beruvchi omillardan biri bo lib hisoblanadi.
’
Oliy o quv yurtlarida tahsil olayotgan bo lajak o qituvchilarni shu
’ ’ ’
jumladan musiqa o qituvchilarini ham, xozirgi zamon talablari asosida puxta
’
kasbiy tayyorgarlikga ega, o z kasbining mohir ustasi bo lib yetishlariga
’ ’
asosiy e tiborini qaratmoq fan va ta lim qolaversa kadrlar tayyorlash tizimi
’ ’
oldiga qo yilayogann eng dolzarb vazifalardandir.
’
O qituvchi qanchalik bilimdon o z kasbini puxta egallagan va
’ ’
zamonaviy pedagogik texnologiyalardan mahironi foydalana oladigan bo lsa, u
’
kelajak avlodni ham shunchalik bilimdon har tomonlama barkamol inson qilib
tarbiyalay oladi. Oliy pedagogik ta limda bo lajak musiqa o qituvchilarni
’ ’ ’
pedagogik faoliyatga tayyorlashda va musiqiy fanlardan musiqa o qitish
– ’
metodikasi, musiqa nazariyasi va taxlili, xor va xorshunoslik, dirijyorlik,
solfedjio kabilardan bilim va malakalari va eng muhimi o z tanlagan kasblariga
’
munosabati muhim o rin tutadi. Bu borada musiqiy ta lim yo nalishida tahsil
’ ’ ’
olayotgan talabalarni bilim, saviya, musiqiy tayyorganrlik va kasbga
munosabatlari turlicha bo lishini ham ta kidlab o tishi joiz. Bu o rinda
’ ’ ’ ’
ularni uch toifaga ajratish mumkin:
1. Musiqa bo yicha bazaviy ma lumotga ega bo lgan, kasbini
’ ’ ’
sevadigan, kelgusida o qituvchi bo lish orzulari amalga oshishi uchun zarur
’ ’
bilim, ko nikma va malakalarni chuqur egallashga astoydil intilib o qiydigan
’ ’
talabalar;
2. Musiqaga ixtidori va qobiliyati mavjud, lekin, barcha fanlarga ham
astoydil qiziqavermaydigan va o zlarini kelajak faoliyatida zarurligini his
’
qilmaydigan talabalar. Bular pedagogik faoliyatning turli tomonlarini puxta
o zlashtirib ololmaydilar.
’

3. Bu toifadagi talabalar o quv yurtiga o z xoxish istaklariga’ ’ –
qarshi majburan kirib qolgan bo lib, bu ularni o qishiga o z ta sirini
’ ’ ’ ’
o tkazadi. Ular pedagoglik kasbida o qib turib kelajakda bu sohada ishlashni
’ ’
asosiy maqsad qilib qo ymaydi.
’
Bo lajak o qituvchilarni o qish davomida innovasion faoliyatga
’ ’ ’
tayyorlash ularni pedagogik faoliyatga tayyorlash ishlari bilan yaxlit bir
butunlikda olib borilsagina bu faoliyat samarali va maqsadga muvofiq bo ladi.
’
Musiqiy ta lim yo nalishida fanlar integrasiyasi shunday ko rinish kasb
’ ’ ’
etadiki har bir fan o z navbatida ikkinchi, uchinchi va h.k. barcha musiqiy,
’
amaliy nazariy bilimlar jamlanmasini o zida mujassamlashtirgan holda
– ’
kerakli ko nikma va malakalarni o zlashtirishni taqozo etadi. Masalan
’ ’
cholg u asbobida ijrochilik mahoratini egallash uchun musiqa nazariyasi
’
(musiqani ifoda vositalari), solfedjio, (nota o qish) musiqa asarlari tahlilini, xor
’
va xorshunoslik fanida esa vokal kuylash, nazariy savodxonlik, dirijyorlik, xor
aranjirovkasi, asarlar tahlili bo yicha ma lum bilimlar zahirasi talab qilinadi.
’ ’
Shu bois har bir fan o qituvchisi o zi dars berayotgan fanning o ziga xos
’ ’ ’
xususiyatlaridan kelib chiqib talabalarni pedagogik texnologiya faoliyatiga
tayyorlab borishi kerak bo ladi. Hozirgi kunda oily ta`lim tizimida buy
’
o`nalishdagi ishlarni kuzatish va tahlil qilish shuni ko`rsatadiki musiqiy ta`limy
o`nalishida faoliyat yuritayorgan professor o`qituvchilarni aksariyati
–
talabalarni texnologik faoliyatga tayyorlashga o`zini hech bir aloqasi yo`q deb
biladi. Bu ish bilan shug`ullanishni Pedagogika fani yoki Musiqa o`qitish
“ ” “
nazariyasi va metodikasi fani o`qituvchilarining ishi deb qarashadi, yoki
”
umuman bu ishga e`tibor berishmaydi. Bunga sabab birinchidan professor
–
o`qituvchilarni o`zlarini ushbu faoliyatga tayyor emasliklari bo`lsa, ikkinchidan
bo`lg`usi pedagog kadrlarni texnologik faoliyatga tayyorlab borishning
–
ijtimoiy, siyosiy zarurat sifatidagi mohiyatini tushunmasligidir.
Bo`lajak musiqa o`qituvchilarini texnologik faoliyatga tayyorlash bir fan
doirasida emas, barcha fanlarni o`qitilishida yaxlit tizim asosida tashkil

etilsagina kutilgan natijaga erishish mumkin. Ya`ni musiqani xor va
xorshunoslik, dirijyorlik, vocal ijrochiligi, cholg`u ijrochiligi, musiqa tarixi,
musiqiy asarlar tahlili, musiqa o`qitish metodikasi (bu fanlar talabaning
kelajakdagi musiqa o`qituvchilik faoliyatida muhim o`rin tutuvchi fanlar
hisoblanadi) kabi fanlar o`qitilishi jarayonida kasbga tayyorlash va texnologik
jarayonga tayyorlash ishlari bir biri bilan uzviy bog`liq holda amalga–
oshirilsa va tadbirlarning (mashg`ulotlarning) har biri bosqichma bosqich
–
bo`lajak o`qituvchilarni ta`lim jarayonini mohirona ilg`or pedagogik texnologiya
asosida tashkil etishga tayyorlasagina u bir butun tizim sifatida samaradorlik
kasb etadi.
Bo`lajak o`qituvchilarni ta`lim jarayonida texnologik yondashuvga
tayyorlashda ayniqsa pedagogik amaliyot muhim o`rin egallaydi. Hozirgi kunda
musiqiy ta`lim ixtisosligining har bir bosqichida talabalar o`quv,
malakaviyamaliyotga chiqadilar. Birinchi kursda 2 hafta, 2-3-kurslarda 4
haftalik, 4 kursda esa 14 haftalik pedagogik amaliyotlar ularni kasbga
–
tayyorlashda muhim davrni tashkil etadi. Agar mana shu jarayonda talabalarni
pedagogik texnologik tayyorgarligiga e`tabor qilinmasa, u holda xuddi biz
yuqorida ta`kidlaganimizdek muammo vujudga keladi. Chunki amaliy ish
faoliyatidagiga nisbatan talabalik davrida pedagogik texnologiyalar va ularni
dars jarayonida qo`llash, tadbiq etish malakalarini egallash ancha qulay, samarali
va zamonaviy talablarga mos bo`ladi.
Pedagogik amaliyotlar jarayonida talabalar o`zlarida yetishmayotgan
kamchiliklarni aniqlaydilar, ularni tuzatish ustida ishlaydilar, bu jarayon ular
uchun obrazli qilib aytganda katta konsart oldidan generalniy repetitsiya
“ ”
vazifasini o`taydi. Bu jarayonda ular erkin holda o`zlarini sinab ko`radilar,
ularning kasbiy tayyorgarligi, pedagogic faoliyatni ilg`or pedagogik
texnologiyalar bilan bog`liqlikda olib bora olishi yoki yo`qligi masalasi
oydinlashadi. Shu bilan birga talabalar faqat pedagogik amaliyot jarayonidagina
o`qituvchilik kasbining turli tuman, qiyin va ijodiy tomonlarini bevosita
–
ko`rib, boshdan kechiradilar.

Kuzatuvlarimiz yaxshi tashkil etilgan pedagogik amaliyot jarayonida
bo`lajak o`qituvchilarni kasbiy shakllanishi yanada faol kechishini ko`rsatdi.
Chunki, doimiy ravishda ilg`or, tajribali o`qituvchilar bilan bo`lgan aloqa,
ularning ijodiy ishlarini bevosita kuzatish, o`rganish, eng yaxshi tajribalarni
egallashlari va o`zlashtirishlariga yordam beradi.
Hozirgi davrda har bir o`qituvchi egallashi lozim bo`lgan eng muhim
ko`nikmalardan biri darslarni pedagogik texnologiyalar asosida tashkil qilish va
o`tkaza olish ko`nikmasidir. O`z tarkibiga ko`ra bu ko`nikma anchagina
murakkabdir. Buning uchun:
Talabalarni innovatsion faoliyatga tayyorlash va unga oid ko`nikma
va malakalarni shakllantirish uchun avvalo o`quv biluv faoliyatidan unumli–
foydalana bilish, talabalarni har bir fan o`qitilishida pedagogik texnologiyalarni
qo`llay olish mahoratlarini egallab borishlariga erishish zarur. Masalan,
dirijyorlik mashg`ulotlari jarayonida Talaba treningi , Men dirijyor , Klaster ,
“ ” “ ” “ ”
Musiqa nazariyasi fanini o`tishda Aqliy hujum , Skarabey , Bahs - munozara ,
“ ” “ ” “ ”
Muloqot , Guruh bo`lib ishlash , Xor va xorshunoslik asoslari mashg`ulotlarida
“ ” “ ”
Kichik guruhlar holiday ishlash , Individual ishlash , Differensial guruhlarga
“ ” “ ” “
bo`lish , Multimedia texnologiyasi , Konsert darsi , Musiqa tarixi fanini
” “ ” “ ”
o`tishda Muammoli vaziyat , Viktorina darsi , Savol - javob , Cholg`u
“ ” “ ” “ ”
ijrochiligi darsini o`qitishda Kuyni davom ettir , Dars sayohat , Konkurs
“ ” “ ” “
darslar texnologiyalarini qo`llash va talabalarni bunday faoliyatga tayyorlab
”
borish mumkin.
Pedagogik faoliyatga texnologik jihatdan talabalarni tayyorlash
talaba o`quv mashg`ulotlari davomida egallagan va amaliy mashg`ulotlar,
pedagogik amaliyotlar davomida mustahkamlab borish lozim bo`lgan nazariy
psixologik, pedagogik va metodik bilimlarni amalda ongli, ishonchli va
muvaffaqqiyatli qo`llay olishiga ko`p jihatdan bog`liqdir.

Ta`lim jarayonida talabalarni innovatsion texnologik faoliyatga
tayyorlab borishning asosiy metodlari quyidagilardan iborat:
1. Talabalarga ma`lum ko`nikmalarni hosil qilishlari uchun beriladigan
topshiriqlar va ularni nazariy va amaliy o`zlashtirishining tizimli yo`lga
qo`yilishi;
2. Pedagogik texnologiyalarni ayrim usullarini dars jarayonida pedagogik
amaliyotda mustaqil mashq qilishlari;
3. O`qituvchi doimiy ravishda talabaning pedagogik texnologiyalarni
o`zlashtirishi va amaliyotda qo`llay olish ko`nikmasini kuzatib, maslahatlar
berib borishi;
4. Talabalarni pedagogik texnologiyalarni qo`llash bo`yicha egallagan
ko`nikma va malakalarini sinf qismida, guruh bo`lib muhokama qilib borish;
5. Talabalarni o`z ishini va o`rtoqlari ishini kuzatish va tahlil qilish va unga
baho berishga o`rgatib borish;
6. Talabalar o`rtasida turli tanlov va musobaqalar o`tkazish ularga ijodiy
mehnat namunalarini ko`rsatish va h. k.
O`qituvchi dars mazmuni va mavzusiga ko`ra darsda qo`llanadigan
texnologiyani tanlaydi, bunda asosiy e`tibor, maqsad aniq natijaga erishishga
qaratiladi. Albatta bu o`rinda o`quvchilarning bilish saviyasi, qiziqishi va
intilishlari mavjud shart sharoit hisobga olinadi. Masalan, magnitafonda–
musiqiy asarni eshitish, so`ngra munozara, doira stol atrofida jamoaviy tarzda
uni tahlil qilish, erkin munozara asosida asar haqida (nazariy, badiiy - matn)
kerakli ma`lumotlarni o`zlashtirish mumkin. Shuningdek, ko`rgazmali vositalar,
tarqatma materiallar, turli adabiyotlar, axborot manbalardan ijodiy foydalanish
mumkin.
O`qituvchi bilan bir qatorda o`qitish jarayoni oldindan loyihalashtirish
zarur. Bu jarayonda o qituvchi o quv materialining mazmuni,sinf
’ ’
imkoniyatini, hisobga oladi-o quvchilarni dars faoliyatini markaziga asosiy
’
harakatlantiruvchi kuchga aylantirish kerak.

Darsni yaxshi natijaga olib kela oladigan darajada loyihalashtirish uchun
o`qituvchi tomonidan bo`lajak darsni texnologik xaritasini tuzib olishi katta
ahamiyatga egadir, chunki darsning texnologik xaritasi har bir mavzu, har bir
mashg`ulot xususiyatidan o`quvchilarning imkoniyat va ehtiyojidan kelib
chiqqan holda tuziladi. Bunday texnologik xaritani tuzishning o`ziga xos
murakkablik tomonlari mavjud. Buning uchun o`qituvchi pedagogika,
psixologiya xususiy metodika, informatika va axborot texnologiyalaridan
habardor bo`lishi, shuningdek, juda ko`p metodlar, usullarni bilishi kerak
bo`ladi. Har bir darsni rang barang qiziqarli va mazmunli bo`lishi avvaldan
puxta o`ylab tuzilgan darsning loyihalashtirilgan texnologik xaritasiga ko`p
jihatdan bog`liq.
Darsning texnologik xaritasini qay ko`rinishda yoki shaklda tuzish, bu
tajribali, qo`ygan maqsadga bog`liq. Texnologik xarita qanday tuzilgan
bo`lmasin o`zida dars jarayoni yaxlit holda aks etgan bo`lishi hamda aniq
belgilangan maqsad, vazifa va kafolatlangan natija o`z ifodasini topgan bo`lishi
muhimdir. Texnologik xaritani tuzish o`qituvchini darsni kengaytirilgan
kospektini yozishdan halos etadi. Chunki bunday xaritada darsning barcha
qirralari o`z aksini topadi.
O`qituvchi tomonidan o`zi o`qitayotgan fanning har bir mavzusi
bo`yicha tuzilgan texnologik xarita unda har bir mashg`ulotni yaxlit holda
tasavvur etib yondashishga tushunishiga yaxlit o`quv jarayonining boshlanishi
mazmuni, maqsadidan tortib, erishiladigan natijagacha ko`z oldiga keltirgan
holda darsni tashkil qilishiga imkoniyat yaratadi.
Dars jarayonida qo`llanilayotgan ilg`or pedagogik texnologiyalar
o`quvchilarni erkin fikrlashga, izlanishga har bir masalaga ijodiy yondashishi,
mas`uliyatni sezish, o`z ustida mustaqil ishlash, tahlil qilish, ilmiy uslubiy–
adabiyotlardan, darsliklardan unumli foydalanishga, eng asosiysi fanga, mavzu
bo`yicha bilim va malakalarni egallashga qiziqishlarini kuchaytirishi lozim.
Dars jarayonida o`quvchilarni nazorat qilib borish alohida jarayon bo`lib,
har bir mashg`ulotning maqsad va mazmuniga muvofiq amalgam oshiriladi.

Nazoratning eng haqiqiy va to`g`ri, samarali shakli bu o`z o`zini nazorat– –
qilish hisoblanadi. Bu o`qituvchi uchun ham o`quvchi yoki talaba uchun ham
birdek zarurdir.
Har bir fanning o`qitilishini o`ziga xos xususiyatlari bo`lgani singari
musiqa o`qituvchisining ham o`ziga xos sir lari ya`ni metodi, o`ziga xos
“ ”
yondashuvi, tashkil etish, uyushtirish, bolalar bilan muloqot qila olish xislatlari
bo`ladi. Bular ichida umumiy bo`lgan xususiyatlar bu musiqa san`atiga, o`z
kasbiga muhabbat, darslarga puxta tayyorgarlik ko`rish, o`quvchilarga ko`proq
bilim va tushunchalar berish, o`tilgan mavzularni to`liq va mukammal
o`zlashtirishga intilib, fidoiylik bilan, o`qituvchilik faoliyatidagi hayot bilan
yashash.
Musiqa o`qituvchisi o`quv va tarbiya ishlarini barobar olib boradi. U
faqat o`z mutaxasisligi bo`yicha keng bilimga ega bo`lib qolmay, musiqaga oid
boshqa fanlardan, adabiyot, tasviriy san`at kabi fanlardan ham yaxshi bilimga
ega bo`lishi lozim. Oquvchilarni musiqiy, badiiy, estetik tarbiyalovchi shaxsning
dunyoqarashi, fikrlash tushunchasi, o`z kasbiga sadoqati va o`z mahoratini
uzluksiz oshirib, takomillashtirib borishi birinchi darajali ahamiyatga ega
bo`lishi kerak.
Ta`kidlab o`tganimizdek, musiqa o`qituvchisi oliy ta`lim davrida
cholg`uchilik, musiqa cholg`ularida ijro etish, vokal kuylash, nazariy
–
bilimlarni yaxshi egallashi kerak. Chunki, jonli ijro etilgan kuy va qo`shiq
hammadan ko`proq, tez va emotsional ta`sir kuchiga egadir. Jonli ijro etilgan
kuy va qo`shiq o`quvchilar e`tiborini tez jalb etadi, yaxshi kayfiyat baxsh etadi.
Jamoa bo`lib kuylash vaqtida hohlagan taktni (jumlani) qaytarish imkonini
beradi. Va nihoyat musiqa asbobida mahorat bilan ijro etgan, qo`shiqni chiroyli
ovozda kuylagan o`qituvchi o`z tarbiyalanuvchilariga musiqani har kim o`zi ijro
etishi naqadar qiziqarli ekanligini, jozibadorligini amaliyotda ko`rsatib beradi.
Musiqa o`qituvchisi faqatgina musiqa cholg`ularini mohirona ijro etish bilan
cheklanib qolmay, balki, yaxshi tovush, dirijyorlik mahorati, jamoa bilan ishlash

malakalarini yaxshi egallagan bo`lishi uning faoliyati samaradorligini
kafolatlaydi.
O`qituvchi bulardan tashqari darslrni kuzatib borishi uning yutuq va
kamchiliklarini maxsus daftarga qayd qilib, shunga yarasha keyingi darslarga
tayyorgarlik ko`rishi yaxshi samara beradi. Doimiy kuzatishlar sababli
o`qituvchining pedagogik mahorati ham o`sib, rivojlanib boradi. U vaziyatni
baholashga, o`quvchilarning kayfiyatini, dars ularda qanday taassurot
qoldirganligini, ichki his tuyg`ularini sezishga o`rganadi. – Kuzatish birinchi
sinfdan boshlanib, yettinchi sinfga qadar davomiylik tamoili ostida olib
“ ”
borilishi maqsadga muvofiqdir. Bundan tashqari pedagogik texnologiyani
qo`llash, o`zi ijro etib berishidan tashqari har bir darsda suhbat, hikoya,
tushuntirish, uqtirish, munozara kabi uslublar yordamida asarlar mazmuni,
mualliflari,yaratilgan davri, janri, xarakteri, shakli, tempi, lad tonalligi,
–
ijrochilik xususiyatlari haqida zarur tushunchalarni berib borishi lozim.
Musiqa madaniyati darsida o`qituvchining so`z mahorati yuksak darajada
bo`lishi lozim. O`qituvchining o`rganilayotgan asar haqidagi kirish so`zi va dars
mavzusini tushuntirib berishi, o`quvchilarni ajoyib va sehrli musiqa olamiga olib
kiradi. Bunday xislatlar, ko`nikmalar, malakalarning asosiy negizi oliy ta`lim
davridagi ta`limjarayonida yaratilmog`i va o`qituvchilik faoliyatida uzluksiz
ravishda takomillashtirilib, boyitilib, rivojlantirilib borilishi pedagog
–
murabbiylar oldiga, kasbiy faoliyatiga qo`yilayotgan ijtimoiy buyurtmaning
asosiy mazmunini belgilaydi.

2.2. Musiqa darslarida ilg`or pedagogik texnologiyalarni tadbiq
etish texnologiyasi.
Umumta`lim maktablari musiqa madaniyati darslarida musiqa ta`limi“ ”
va tarbiyasini amalga oshira borar ekanmiz,o`qituvchi oldida o`quvchilarni eng
avvalo musiqa san`atiga, o`zi o`tayotgan darsga, berilayotgan bilimlar,
o`rganilayotgan kuy qo`shiqlarga qiziqish va havas uyg`otish vazifasi
–
turmog`i lozim. Maktabda, ayniqsa boshlang`ich sinflarda qo`shiq aytish,musiqa
tinglashga bo`lgan qiziqish va moyillik, asta sekin yoshlarning musiqa
–
san`atiga bo`lgan ijobiy munosabatlari, qolaversa ehtiyojlarining rivojlanib,
shakllanib borishida muhim o`rin tutadi.
Musiqa darsi o`z tabiatiga ko`ra ham san`at, ham tarbiya darsidir. Uni
rang barang, sermazmun va qiziqarli tashkil qilish har bir o`qituvchidan katta
–
pedagogik va professional mahorat talab qiladai . Bolalarni san`atga o`rgatish
“
nihoyatda murakkab deb ta`kidlaydi taniqli kompozitor pedagog
” – –
D.B.Kabalevskiy, - hamma murakkabligi shundaki, ularni emotsional tarzda
qiziqtirmay turib chinakam san`atga o`rgatish mutlaqo mumkin emas.
Bu o`rinda musiqiy mashg`ulotlar jarayonida o`quvchilarning ijodiy
faolligini ta`minlash alohida ahamiyatga molik. Musiqani tushunish, uning
hissiy - emotsional ta`siridan bahramand bo`lish bilim, malaka va ko`nikmalar
qatori emotsional his tuyg`ularning ishtirokiga ham bog`liq. Asarni ijro va
–
idrok etishda his tuyg`ular qanchalik faol va chuqur bo`lsa, ularni tushunish
–
va o`zlashtirish, ta`sirlanish shuncha ongli va samarali bo`ladi. Bu holatlar esa
o`z o`rnida ijodiy faollik natijasida sodir bo`ladigan jarayondir. Zero, zerikarli va
bir xillik sinfda jonli hissiyot holatini vujudga keltira olmaydi. O`quvchilarni
darsga qiziqtirish birinchi navbatda tinglash va ijro etish uchun tanlanadigan
repertuar va uslublarga (an`anaviy yoki interfaol metodlar) bog`liq.Boshlang`ich
sinflar uchun tanlanadigan asarlar repertuarining asosiy mezoni ularning yoshi,
qiziqishi, bilim va malakalari, ko`nikmalari darajasiga bog`liq.
Shunga muvofiq qo`llaniladigan metodlar ham ko`proq o`yin xarakterida
bo`lishi maqsadga muvofiq bo`ladi. Sho`x, o`yinbop, raqs ishtirokida turli

musobaqa tarzida uyushtiriladigan va tematikasi bolalar dunyosiga mos ertak
qahramonlari, hayvonlar, parrandalar, o`simliklar, tabiat manzaralari, qushlar
obrazlari bilan bog`liq asarlar o`quvchilarda darsga nisbatan qiziqish va havas
uyg`ota oladi, estetik hissiyotlarini, musiqiy qobilyatlarini o`stirib boradi. Bu
o`rinda zamonaviy qo`shiqlar qatori xalq qo`shiqlaridan, qardosh xalqlar va
kompozitorlari asarlaridan foydalanish darslarni yanada sermazmun va faol
bo`lishini ta`minlaydi, yoshlarda xalq musiqa merosiga bo`lgan mehr va
muhabbat tuyg`ularini shakllanishiga kuchli ta`sir etadi. Har bir darsda ijodiy
faollik yuzaga keladi.
Zamonaviy musiqa madaniyati darslarini badiiy pedagogik asar deb–
hisoblash mumkin. Chunki uni o`qituvchi o`z individual ijodidan va tajribasidan
kelib chiqqan holda yaratadi. Darsning kompozitsiyasi va dramaturgiyasi, uning
badiiy pedagogik g`oyasi, maqsad va vazifalari, shakllari, metodik usullari va
–
texnologiyalari ham o`quvchilarda musiqaga, o`quv materiallariga qiziqishni
o`stirish, ularga musiqa san`ati va madaniyatining ma`naviy mazmunini
singdirish, zamonaviy musiqali ijodiy faoliyatni anglashi bularning hammasi
–
o`qituvchining ijodiy yondashuvchanligining mahsuli hisoblanadi.
O`qituvchi musiqa darsini (bir soatlik) rejasini tuzganda maqsad,
vazifasini, mavzusini, turini va o`qitish shakllarini, musiqiy faoliyatlarni va ular
mazmunida o`quvchilarga beriladigan bilimlar, qo`llaniladigan uslublar,
texnologiyalarni aniqlab, so`ng darsning senariysini yaratadi. Darsning har bir
faoliyati: musiqa tinglash, jamoa bo`lib kuylash, musiqa savodi, ritmik
harakatlar, musiqa cholg`u asboblarida jo`r bo`lish, o`yinlar bir biri bilan
– –
bog`lanib , uzviylashtirilgan bo`lishi kerak. Bunda o`quvchilarni darsga faol
qatnashtirish uchun turli xil texnologiyalar, vositalar, metod va usullar
qo`llaniladi.
Ma`lumki, har qanday pedagogik texnologiya ta`limning yangi loyihasini
rivojlantiruvchi ta`lim tamoillariga asoslangan bo`lib, o`quvchi shaxsiga
yo`naltirilgan bo`lishi kerak. O`qituvchi va o`quvchi, o`quvchilar va
o`qituvchining hamkorligi o`zaro muloqot, bir biriga ko`rsatadigan ta`siri
–

zamonaviy talablar asosida tashkil topishi lozim. Bunday jarayonda o`quvchilar
bilan hamkorlikda ishlash malakalari shakllanadi. O`quvchilarning faol, samarali
faoliyat ko`rsatishiga yo`naltirilgan ta`lim jarayonining metodik ishlanmasidan
farqli ravishda, ta`limning pedagogik texnologiyasi ta`lim oluvchilarga
qaratiladi, shuningdek,ularning shaxsiy va o`qituvchi bilan birgalikdagi
faoliyatini hisobga olgan holda o`quv materialini o`zlashtirishiga sharoit
yaratadi.
Pedagogik texnologiya turini tanlash dars va mashg`ulotlarda qaysi
darajadagi bilim va ko`nikmalarni o`zlashtirish nazarda tutilganligiga bog`liqdir.
O`qitish jarayonida qo`llaniladigan texnologiyalar juda ko`p. Bu texnologiyalar
o`quvchilarning yosh xususiyatiga, ko`pchilikni o`qitishga yoki individual
mashg`ulotlarga mo`ljallangan bo`ladi.
Hozirgai kunda yangi pedagogik texnologiyalarni o`quv jarayoniga
tadbiq etishga bo`lgan qiziqish kundan kunga kuchayib bormoqda. Chunki,–
pedagogik texnologiya va interfaol metodlar o`quvchi yoshlarni puxta bilim va
malakalarni egallashlarini yengillashtiradi, qulaylik tug`diradi. Shu o`rinda biz
o`zimizning amaliy tajribamizda qo`llagan ayrim texnologiyalarga qisqacha
to`xtalib o`tamiz.
Raqs + tabassum.
Bu texnologiyalardan ko`proq boshlang`ich sinflarda foydalanish
mumkin. Boshlang`ich sinf darsliklaridan o`rin olgan Qari navo , Usmoniya ,
“ ” “ ”
Andijon polkasi , Dilxiroj raqs kuylarida qo`llash yaxshi natija beradi. Bunda
“ ” “ ”
o`yin raqsga jalb etilgan o`quvchilar hohlagan holatda turadilar.O`qituvchi
–
yoqimli musiqa ostida barcha o`quvchilarni raqsga taklif etadi.
1. O`quvchilar erkin raqsga tushadilar. Musiqa tugagach yonida,
to`g`risida to`xtagan do`stiga tabassum bilan olqishlovchi so`z
aytishi kerak.
2. Hammaga tanqid qiluvchi yoki ko`ngilni qoldiruvchi so`z
aytish qat`iy man qilinadi. O`quvchilarga quyidagicha murojaat
qilish mumkin: Sizni raqs tushishingizdan xursand bo`ldim , Siz
“ ” “

chiroyli raqs tushar ekansiz , Sizning raqs usullaringiz menga” “
juda yoqdi va h.k.
”
Muhokama uchun savollar:
1. Musiqa sizda qanday taassurot uyg`otdi?
2. Atrofdagilarning tabassumini ko`rganda nimani his qildingiz?
3. Kimni olqishi sizga ko`proq ma`qul bo`ldi? Nima uchun?
4. Keyingi safar kim bilan raqsga tushishni hohlaysiz?
2. Pantomima uslubi.
O`quvchilar doira shaklida o`tiradi. O`qituvchi o`quvchilarga cholg`u
asboblarining rasmini tarqatadi. O`quvchilarning vazifasi ushbu cholg`u
asboblarida qanday holatda kuyni ijro etilishini harakatlar bilan ko`rsatishdan
iborat. Qolganlar esa kuzatib, qaysi cholgu asbobi ko`rsatilayotganligini topishi
kerak. Masalan, rasmda doira surati aks etgan bo`lsa, stulda o`tirgan holda qo`l
harakati bilan ko`rsatib beradi, karnay, surnay, g`ijjak, rubob, dutor, fortepiano,
cholg`u asboblari mos qo`l harakatlari bilan tasvirlanadi. 5 6 ta o`quvchining
–
chiqishidan so`ng muhokama qilinadi.
3. Marhamat davom ettir. (takrorlash darslari uchun)
Sinf ikki guruhga bo`linadi. Oldingi darslarda o`rgatilgan qo`shiqlardan birini 1
guruh boshlab beradi, birinchi kuplet kuylanadi, 2 guruh davom ettiradi.
– –
Qaysi guruh to`g`ri, aniq davom ettirsa u golib bo`ladi va 2 qo`shiqni tanlash
–
huquqiga ega bo`ladi. 3 ta qo`shiqdan keyin mutloq g`olib aniqlanadi va
baholanadi.
4. Bilag`onlar ko`chasi uslubi.
“ ”
Bu texnologiyada o`quvchilar guruhlarga bo`linadi (4-5 ta ), har bir guruhga
bastakorlarning portretlari ko`rsatiladi. O`quvchilar bastakorlarning hayoti,
faoliyati, asralari nomlarini aytishadi, asarlaridan ayrim parchalarni kuylab
berishadi.

5. Jumboq ko`chasi uslubi. “ ”
Bu uslubda guruhlarga bo`lingan o`quvchilar e`tiboriga rebus yechish
vazifasi yuklatiladi.

Tarozi uslubi.
Mazkur usul o`tgan mavzularni ko`proq dalillar keltirgan holda qisqa va
lo`nda ifodalab, boshqa guruh ishtirokchilarini javoblari bilan solishtiriladi.
Aniq, to`g`ri javob bergan guruh g`olib hisoblanadi.
O`quvchilarni fikrlashga, mushohada qilishga, o`z bilimi, topqirligini va
zukkoligini namoyish qilishga yo`naltirilgan pedagogik texnologiyalarni qo`llsh
dars jarayonini demokratlashtirish bilan birga o`qituvchi va o`quvchi
hamkorligini, o`quvchilarni ijodkorligini rivojlantiradi. Oqituvchi va
o`quvchilarning doimiy ishchan muloqotda va munosabatda bo`lishlari dars
samaradorligini oshirish, o`quvchilarning bilim doirasini kengaytirishda muhim
ahamiyatga ega.
Interfaol metodlar o`qituvchi va o`quvchilarning o`zaro hamkorligi–
asosida darsda ijodiy muhit yaratish, dars samaradorligini oshirish,
o`quvchilarda mustaqil fikrlash mulohaza yuritish, o`z munosabatini bildirish
ko`nikmalarini shakllantirish omilidir. Bunday metodlarda o`quvchi o`zi faol
ishtirok etgan holda yakka, juftlikda, guruhlarda, jamoa bo`lib muammo va
savollarga javob topishga harakat qiladi, fikrlaydi, baho beradi, yozadi,
so`zlaydi, dalil hamda asoslar keltirish bilan qo`yilgan masalani yoritib berishga
harakat qiladi. Bu esa o`quvchilarning xotirasida mustahkam o`rnashadi. Yangi
mavzu (axborotni) ni o`zlashtirishda tanqidiy, tahliliy yondashishga o`rgatadi.
O`qituvchi faqat yo`l yo`riq ko`rsatuvchi, tashkil qiluvchi, kuzatuvchi,
–
baholovchi vazifalarini bajaradi.
Interfaol metodlarni juda ko`p turlari mavjud. Biz ulardan o`z faoliyatimizda
foydalangan ayrimlari haqida to`xtalib o`tamiz:
1. Aqliy hujum metodi.
“ ”
Aqliy hujum sinfdagi har bir o`quvchiga o`qituvchi qo`ygan savol
“ ” –
yoki muammo yuzasidan o`z fikrini bayon etishga imkon beruvchi o`quv
uslubidir. Uslub mohiyati o`qituvchi tomonidan belgilangan muammo yoki savol
yuzasidan ehtimol tutiladigan hamma fikrlar variantlarini bir yerga

jamlashistisno tariqasida ta`lim oluvchilarning barcha fikrlarini, shu jumladan
aytarli to`g`ri bo`lmaganlarini ham inobatga olishdan iborat.
Bunda yaxshi ishtirok etish uchun ana shu fikrlarning barchasini doskaga yoki
maxsus yozuv qog`oziga yozib borish kerak. Bu narsa bayon etilgan fikrlarning
keyingi tahlilida o`quvchilarni qo`yilgan savol yoki muammoni to`g`ri
tushunishiga imkoniyat beradi.
Aqliy hujum ni o`tazish uslublari.“ ”
1. O`qituvchi sinfga savol, topshiriq yoki muammo tashlaydi va
o`quvchilarga o`z fikrlarini bildirishni taklif qiladi.
2. Istisno tariqasida barcha fikrlar (qancha ko`p bo`lsa shuncha
yaxshi) doskada yoki filipchartga yozib boriladi.
3. Barcha fikrlar yozib olingandan keyin o`qituvchi o`quvchilar
bilan barcha g`oyalarni shakllantiradi, aytilgan fikrlarga
tuzatishlar kiritiladi. Keyinchalik undan foydalanish maqsadida
eng muhimlari ajratib ko`rsatiladi.
Aqliy hujum ni o`tkazish qoidalari.
“ ”
1. Aqly hujum o`tkazish uchun belgilangan vaqt reglamentiga rioya
“ ”
etish;
2. Belgilangan vaqt doirasida barcha hohlovchilarga o`z fikrini bayon
etish imkoniyatini berish;
3. O`quvchilar tomonidan aytilgan fikrlar tanqid va muhokama
qilinmasligi, baholanmasligi lozim;
4. Zarurat bo`lgan holatda bayon etilgan fikrga tuzatishlar kiritish
kerak. Lekin bu g`oya yoki fikrni aniq va qisqacha ifodalash
maqsadida bo`lishi;
2. Kichik guruhlarda ishlash.
1. Topshiriq, savolasosida muammo tanlab olinadi. Topshiriqda bahsli
jihatlar bo`lishi maqsadga muvofiqdir.

2. Kichik guruhlar shakllantiriladi. Kichik guruhdagi o`quvchilarning
soni 3 5 tadan oshmasligi kerak, ammo topshiriq, sinf–
xususiyatlariga bog`liq tarzda guruh soni o`zgarishi mumkin.
Kichik guruhlarda ishlayotganda guruh ishtirokchilari o`rtasida
vazifalarni taqsimlagan ma`qul. Masalan, bir o`quvchi munozarani yuritadi,
ikkinchisi qabul qiluvchi qarorni yozib boradi, uchinchisi ajratilgan vaqtni
nazorat qiladi. To`rtinchisi esa guruh qarorini taqdim etadi va h. k. Odatda ikki
asosiy usuldan foydalangan holda sinf guruhlarga ajratiladi. Birinchisida
o`quvchilar hohishiga ko`ra, ikkinchisida esa hisoblash uslubi bilan ajratliadi. (1
3, 2 - 4)
–
3. O`qituvchi vaqt hajmini ko`rsatgan holda guruhlarga yo`l yo`riq
–
beradi.
4. Guruhda ishlash yakunlanganidan keyin qaror taqdimoti bo`lib
o`tadi. Uni spiker taqdim etishi kerak. Vaqt imkoniyati bo`lsa guruhlar
bir biriga savollar berishi mumkin.
–
5. Taqdimot natijalari yuzasidan muhokama va baholash o`tkaziladi.
Bunda quyidagicha savollar berish mumkin:
- Kichik guruhlarda ishlashda qanday natijalarga erishildi?
- Qaysi muammo tanlandi? U yechim topdimi? va ho kazoo.
Kichik guruhlarda ishlashni o`tkazish qoidalari.
1. Kichik guruhlarda ishlash uchun belgilangan vaqt reglamentiga aniq
rioya qilish;
2. Guruhlarga yordam berayotganda o`qituvchi tazyiq o`tkazmasligi;
3. O`quvchilar aytgan fikrlar boshqacha nuqtai nazarda bo`lgan ta`lim
oluvchilar tomonidan nazarda tutilgan reglament doirasida asoslangan
tanqidga yoki muhokamaga tortilishi mumkin.
4. Zarurat taqozo etganda, bayon etilgan fikrga tuzatishlar kiritish,
aniq va qisqa ifodalashga imkon beradi.

3. Tarmoqlar (Klaster) metodi .
Fikrlarning tarmoqlanishi bu pedagogik strategiya bo`lib, u–
o`quvchilarni biror bir mavzuni o`rganishlariga yordam berib, mavzu haqida
aniq fikr, tushunchani erkin va ochiq ravishda ketma ketlik bilan
–
tarmoqlashga o`rgatadi. Bu biron bir mavzuni chuqur o`rganish, o`quvchilarning
fikrlash faoliyatini jadallashtirish hamda kengaytirish uchun yordam beradi.
Mavzu bo`yicha tasavvurlarini chizma shaklida ifodalashga undaydi.

Shu o`rinda umumta`lim maktablarida o`z tadqiqotlarimizning amaliy ish
tajribalari jarayonida pedagogik texnologiyalar qo`llanib o`tgan darslarimizdan
birining ishlanmasi (texnologik loyihasi)ni kiritib o`tishni lozim topdik:
Mavzu: O`zbek xalq cholg`ulari. (4 sinf uchun) –
Dars maqsadi: 1. Ta`limiy: O`quvchilarga o`zbek xalq cholg`u asboblari haqida
tushuncha va eng muhim ma`lumotlar berish;
2. Tarbiyaviy: O`quvchilarga o`zbek xalq cholg`u asboblariga to`g`ri
munosabatni shakllantirish;
3. Rivojlantiruvchi: O`quvchilarni o`zbek xalq cholg`u asboblari haqida mustaqil
fikrlash va cholg`u asboblarini bir biridan farqli xususiyatlarini anglashlari.
–
Dars jihozlari: Doska, ktob, daftar, rasm, kartochkalar, bo`r, ko`rgazmali
qurollar, texnik vositalar, cholg`u asboblari.
Darsning borishi:
1. Tashkiliy qism:
- salomlashish;
- Davomat. Navbatchi orqali tekshiriladi.
- O`quvchilarni darsga tayyorlash; (ovoz sozlash, do major gammasi,
mashqlar).
- Berilgan vazifaslarni so`rash. o`tilgan dars bo`yicha topshiriqlar
–
bajarilishini nazorat qilish, savol javob o`tkazish, so`rash, baholash;
–
2. Asosiy qism:
Yangi dars bayoni. Mavzu: O`zbek xalq cholg`ulari.
O`zbek xalq cholg`u asboblari juda qadimiy, boy tarixga ega. Bu cholg`ular o`z
tuzilishi, ijrochilik xususiyatlari, uslublariga ko`ra asosan uch guruhga bo`linadi:
1. Zarbli cholg`ular.
2. Damli (puflab chalinadigan) cholg`ular.
3. Torli cholg`ular.
Zarbli cholg`ular guruhiga doira, nog`ora, sofoil, qayroq, qoshiq vaho kazolar
kiradi.

Damli (puflab chalinadigan) cholg`ular guruhiga nay, surnay, karnay,
qo`shnaylar kiradi.
Torli cholg`ular guruhiga sato, tanbur, dutor, do`mbira, qashqar rubobi,
afg`on rubob, ud, chang, qonun va ho kazolar kiradi.
Torli cholg`ularda tovush hosil qilish vositalari turlicha. Jumladan, dutor
va do`mbira chertib chalinadi. Tanbur, qonun sozlari ko`rsatkich barmoqqa
kiyiladigan maxsus moslama noxun (mis, temirdan yasaladi) vositasida– “ ”
ijro qilinadi. Qashqar rubobi, afg`on rubobi, ud kabi cholg`ular mizrob
(mediator) vositasida chalinadi. Torli cholg`ularning maxsus kamon vositasida
ham chalish mumkin, jumladan g`ijjak, qobuz, sato kabi cholg`ular.
Qo`shiq kuylash:
P. Mo`min she`ri, F. Alimov musiqasi. O`lkamizni o`rganaylik. (1 - bandi)
O`lkamizni o`rganaylik,
O`lkamizdan o`rgilaylik.
Onadayin yurtimiz ul,
Obro`yimiz, burdimiz ul.
Naqorat:
O`lkamizni o`rganaylik,
O`lkamizdan o`rgilaylik.
O`lkamizni o`rganaylik,
O`lkamizdan o`rgilaylik.
Qo`shiq matni xor bo`lib o`qiladi. O`qituvchi tomonidan qo`shiq bir, ikki
marotaba ijro etiladi, so`ngra o`quvchilar bilan o`rganishga
kirishiladi.
Musiqa tinglash.
Zamonaviy texnik vosita yordamida o`zbek xalq kuyi Ajam tinglanadi.
“ ”
Asar tinglangach u haqida qisqacha suhbat o`tkaziladi.
Musiqa savodi: 6/8 o`lchovi.

Bu o`lchovning yuqoridagi 6 raqami bir takt ichida 6 ta hissa borligini,“ ”
quyidagi 8 raqami hissalarning har biri sakkiztalik cho`zimga teng ekanligini
bildiradi.
Olti hissalik o`lchovga dirijyorlik qilib, har bir siltov da nechta hissa
“ ”
kelishi ko`rsatiladi. Olti hissalik o`lchovga dirijyorlik qilganda o`ng qo`l
harakati quyidagicha bo`ladi:
Ijro sur`ati tez bo`lganda oddiy ikki hissali o`lchovga dirijyorlik qilgan
dek harakat bajariladi:
Bunda har bir qo`l harakati (siltov) ga uchtadan hissa to`g`ri keladi.
Mustahkamlash:

Aqliy hujum. Darsning qiziqarli bo`lishini ta`minlash maqsadida
noan`anaviy ta`lim metodlarining turli xil usullaridan foydalanish mumkin.
1. Nima uchun xalq cholg`u asboblari deyiladi?
2. Xalq cholg`u asboblariga qaysi cholg`ular kiradi?
3. O`lchov nima? U qanday vazifani bajaradi?
Savol javob: –
1. Ajam kuyi xarakteri qanaqa?
2. Ajam kuyi qaysi cholg`ular jo`rligida ijro qilingan?
3. Ajam so`zining lug`aviy ma`nosi nima?
4. Doira, nog`ora qaysi cholg`ular guruhiga kiradi?
5. Tanbur, dutor va ruboblar qaysi cholg`u asboblari guruhiga
mansub?
6. Nay, surnay va qo`shnay qaysi cholg`ular guruhiga kiraddi?
Klaster usuli:
Bu usulni qo`llaganda O`zbek xalq cholg`ulari kalit so`z hisoblanadi
“ ” “ ”
va doskaga yoziladi. Klaster usulida o`zbek xalq cholg`u asboblari to`g`risidagi
ma`lumotlar keltiriladi va guruhlar bo`yicha tartibga solib boriladi. Dars oxirida
o`tilgan mavzu yuzasidan uyga vazifa topshiriladi. Bu usul o`quvchilarni o`z
nuqtai nazarini asoslash, boshqalarning g`oyalariga kirib bora olish, guruh bo`lib
ishlash malakasini oshiradi.

O’ZBEK XALQ CHOLG’U
ASBOBLARIZARBLI CHOLG’U ASBOBLAR GURUHI
DAMLI CHOLG’U
ASBOBLAR GURUHI TORLI CHOLG’U
ASBOBLAR GURUHI
Nay
Qo shnay’ Qashqar rurbob
Afg on rubob ’safoil Nog ora
’ Doira Qayroq
Surnay Tanbur
DutorKarnay

2 sinf uchinchi chorak o`quv dasturi bo`yicha Cholg`u ansambli darsining– “ ”
texnologik xaritasi. Chorak mavzusi: Ansambl turlari, kuy nima? Kuyda nima
“
ifodalanadi?
”
Darsning maqsadi:
o quvchilarni mustaqil va ijodiy fikrlashga o rgatish;
’ ’
cholg u ansambllari haqida tushuncha berish;
’
o quvchilarda musiqa tinglash va jamoa bo lib kuylash malakalarini
’ ’
mustahkamlash.
Darsning metodi : aralash
Darsning jihozi:
2-sinf musiqa darsligi;
Fortepiano va cholg u asboblari;
’
Musiqa savodiga doir tasviriy-illyustrativ ko rgazmalar;
’
Qo shiqning nota yozuvi plakati;
’
Texnik vositalar.
Darsning borishi:
O quvchilar musiqa sadolari ostida sinfga kiradilar.
’
Tashkiliy qism: navbatchi yordamida davomad nazorat qilinadi mavzu
e lon qilinadi.
’
Yangi mavzu: jamoa bo lib kuylash faoliyatida o rganish rejalashtirilgan
’ ’
“ Archa qo shig i
’ ’ ” ga oid qish fasli va yangi yil haqida suhbat o tkaziladi. ’

Bunda,klaster metodini qo`llash mumkin:

O qituvchi yordamida qish fasli haqidagi quyidagi so zlar izohlanadi: qor,’ ’
yangi yil, bayram, qo shiqlar, o yinlar, qorqiz, qorbobo, sovg a va hokazolar.
’ ’ ’
Ovoz sozlash mashqlari o tkaziladi.
’
Jamoa bo lib kuylash: o qituvchi ijrosida I. Akbarovning
’ ’ “ Archa bayrami ”
qo shig ining kirish qismini tinglab, qo shiq nomi, kompozitori o quvchilar
’ ’ ’ ’
tomonidan aniqlanadi. So ng o quvchilar o qituvchi yordamida qo shiqni
’ ’ ’ ’
eshitish takrorlash uslubida o rganadilar (1-bandini).
’ O yinlar
’
Qor
Sovg a
’
Qorbobo Qo shiqla ’
r

Bayram Yangi yilArcha

QISH

O`qituvchi ijrosida D. Zokirovning “ Yangi yilim yaxshi yilim– ”
qo`shig`I ifodali ijro etilib beriladi. O`quvchilar bilan asar mazmuni, xarakteri,
tonalligi, o`lchovi, tempi nazariy tahlil qilinadi.
Asosiy mavzu bo yicha cholg u ansambli uning tarkibiga kiruvchi
’ ’
cholg u asboblari to g risida o quvchilarning bilimlari takrorlanib,
’ ’ ’ ’
o`qituvchi cholg`u ansambli turli cholg`ulardan tuzilishi, qaysi cholg`u
sozlaridan iborat bo`lishi mumkinligi va rubobchilar, doirachilar, dutorchilar,
changchilar, ansambllari ham bo`lishi mumkinligi to`g`risida tushuncha beradi.
Musiqa tinglash: Cholg`u ansambli ijrosida “ Chertmak ” xalq kuyi
tinglanadi. (Audio yoki CD disk yozuvida) O`quvchilar kuyni tinglab uning
nomi, xarakteri, tempi, nima ifodalangani, ifoda vositalari va qaysi
cholg`ularda ijro etilganligi haqida tahlil qiladilar.
Ijodiy faoliyat: O`quvchilardan cholg`u ansambli tuziladi va “ Chertmak ” xalq
kuyiga qo`l harakati bilan turli cholg`ularda chalishni ko`rsatib, musiqaga jo`r
bo`ladilar.
Musiqa savodi: Usul tashlab notalar sanash, “ bak - bum ” so`zi
bo`g`inlarini ovozda aytib, satol chetiga barmoqlar bilan usul tashlab musiqaga
jo`r bo`lish.
O`yin o`tkazish: “ Asar ” so`ziga yoki boshqa o`qituvchi o`zi tanlab
olgan so`zga krassvord tuzish.

Masalan:
So`z doskaga yoziladi, o`quvchilar bittadan chiqib, o`qituvchi yordamida
krossvordga to`g`ri keladigan so`zlarni yozadilar. So`zni to`g`ri topish uchun
o`qituvchi savollar beradi. To`g`ri topganlar rangli kartochkalar bilan
rag`batlantiriladi.
Dars yakuni: O`qituvchi dars davomida o`tilganlarni mustahkamlaydi.
Uyga vazifa: O`tilgan mavzularni o`rganib kelish. Ansambllar ijrosida
radioeshittirish va televidenie ko`rsatuvlarida kuy va qo`shiqlarni tinglab
ifodalash. Darslikda berilgan rebusni tayyorlab kelish.
Bahs munozara darslari musiqiy asarlarni– – chuqur tahlil qilish musiqa
savodiga oid bilimlar musiqa tarixi, musiqiy asarlar tahlili, musiqa shakli kabi
musiqiy nazariy bilimlarni mustahkamlashga qaratilgan bo`ladi. Bu
–
texnologiya asosan chorak yoki yarim yil davomida olingan musiqiy nazariy
–
bilimlarga asoslangan bo`ladi. Bahs munozara darslari o`quvchilarning avval
–
egallagan bilimlari negizida tashkil etiladi. O`quvchilar uchun notanish yoki A
S
A
R

aniq bo`lmagan masalaga oydinlik kiritish, munozarali qarashlarda bir to`xtamga
kelish va shu asosda o`quvchilarni bilimlarni mustaqil egallashlariga erishish,
musiqiy tafakkur va musiqiy idroklarini shakllantirish maqsadida tashkil etiladi.
Bahs munozara darslari boshqa darslardan o`ziga xos jihatlari bilan–
farq qiladi. Ya`ni budarsda biror bir masala yoki mavzu yuzasidan tortishuv
bo`ladi. Masalan: K u yda nima ifodalanadi? , M u s iqaning ifoda vositalariga
“ ” “
nimalar kiradi? , A n sambl nima? va hokazo. O`qituvchi va o`quvchilar o`z
” “ ”
fikr mulohazalari bilan o`rtoqlashadilar. Bu darslarda bahs kuchli bo`ladi va
–
har bir fikr o`z isboti bilan tasdiqlanadi, eng ma`qul variant qabul qilinadi.
Bahs munozara darslari o`quvchilardan o`ziga xos tayyorgarlikni talab
–
qiladi. Bu darslar o`quvchilarni hozirjavoblikka, mustaqil fikrlashga,
masalalarga ijodiy yondashishga, nutqlarining teranlashishiga ijobiy ta`sir etadi.
Bitta musiqiy asardan sinfdagi o`quvchilar turli xil taassurotlar oladilar. Shuning
uchun o`z fikr mulohazalari bilan o`rtoqlashishlari ularning tafakkurlari va
tasavvurlarini boyitishga yordam beradi.
Bahs munozara uyushtirish pedagogik jihatdan ham katta ahamiyatga
–
ega. U o`quvchilarning estetik tuyg`ularini, didlarini tarbiyalashda ham muhim
vositalardan hisoblanadi. Munozara mavzusini o`quv dasturi mazmuni va
talablariga, shuningdek, o`quvchilarning bilim va malakalariga mosligi nuqtai
–
nazaridan o`qituvchi tanlaydi. Bunda o`quvchilarning hohish istaklari va
–
qiziqishlari ham hisobga olinmog`i lozim.
O`qituvchi munozarali savollarni tuzadi va o`quvchilarni bahsga
chorlaydi. O`qituvchi o`quvchilarbi faolligini kuchaytirib, javoblarni izchil va

aniq bo`lishini nazorat qilib turadi. Bunday darslar o`qituvchi va o`quvchilarni
bir biriga yaqinlashtiradi, do`stona va ijodiy muhitni vujudga keltiradi.–
Bunday darslarni uyushtirish o`qituvchi va o`quvchilardan dars jarayonida bir
qator qoidalarga amal qilishlarini taqozo etadi.
O`quvchilardan:
o`z fikrlarini tushunarli qilib, shoshilmasdan ifodalash;
munozara paytida o`rtoqlariga va ularning fikrlariga hurmatda
bo`lish;
odob bilan, qo`l ko`tarib, navbat bilan javob berish;
boshqalarni diqqat bilan eshitish;
mavzudan chetga chiqmaslik;
fikri noto`g`ri b o`lsa ham munozarada ishtirok etish;
o`z fikrini dalillar bilan isbotlash.
O`qituvchidan:
O`quvchilarni munozaraga tortish;
O`quvchilarni muammoga qiziqtira olish;
O`quvchilar xatolarini to`g`rilab, tushuntirib turish;
O`quvchilar fikrlarini mavzu doirasida bir tizimga solib ushlab
turish;
Faol ishtirok etganlarni rag`batlantirish.
O`zingiz toping usuli:
“ ”
Musiqa savodi faoliyatida qo`llanishi mumkin. Plakat yoki doskaga
yozilgan notalar nomi o`quvchidan so`raladi.

1. Fa notasini toping. “ ”

a )
b)
c)
O`quvchilarga savol tashlanadi. 4 sinf o`quvchilariga mo`ljallangan
–
quyidagi savollar uncha murakkab bo`lmay u keyinchalik murakkablashtirilib
borilishi mumkin.
2 savol
– : Butun nota ichida nechta yarim nota bor?
a) 4 ta yarim nota bor.
b) 2 ta yarim nota bor.
c) 3 ta yarim nota bor.
3 savol
– : Eng baland tovushni toping.

4 savol
– : Qaysi qatordagi tovushqator to`g`ri tartibda yozilgan?
A) do re - mi fa lya sol si.
– – – – –
B) do mi re fa sol lya si.
– – – – – –

C) do re mi fa sol lya si. – – – – – –
D) do si lya sol fa mi re.
– – – – – –
5 savol:
– Alla qo`shig`i qanday xarakterga ega?
A) sho`xchan. B) og`ir, sokin. C) tez. D) tantanavor.
6 savol
– : Tovushqatorda qaysi nota tushirib qoldirilgan?
7
savol:
– Mediator (noxun) bilan qanday cholg`u asboblari chalinadi?
A) g`ijjak. B) dutor. C) doira. D) rubob.
8 savol:
– Yakkaxon qo`shiqchini kim deb ataymiz?
A) Yozuvchi. B) shoir. C) solist xonanda. D) cholg`uchi.
9 savol:
– Musiqani kim yaratadi?
A) shoir. B) rassom. C) bastakor. D) sozanda.
Bu kabi savollar bilan o`quvchilarga murojaat qilinsa sinfda jonlanish
seziladi, muhokama munozara qilish imkoniyati yuzaga keladi. Javob bergan
–
o`quvchining javobini esa to`g`ri yoki noto`g`ri ekanligini o`quvchilarning
o`zlari tekshirib baholashlari uni yanada jonli, qiziqarli o`tishini ta`minlaydi.
Darsning musiqa savodi faoliyati samarali bo`lishida o`qituvchi milliy
cholg`ular, magnitafon, rasmlardan tashkil topgan ko`rgazmali qurollardan,
notalar yozuvi, cho`zimlar, pauzalar, dinamik belgilar, alteratsiya belgilari, temp,
dirijyorlik qoidalari aks ettirilgan ko`rgazmalardan foydalanishi, berilayotgan
topshiriqlarni o`quvchilar oson bajarishlari va xotirasida mustahkam o`rnashib
qolishlariga yordam beradi.

Chigil yozdi usuli.“ ”
Bu usul (texnologiya) darsning oxirgi qismlarida qo`llansa, 40 45
–
minut bir joyda o`tirib, harakatsiz bo`lgan o`quvchilarni jonlantirib, kayfiyatini
ko`taradi. Sinf o`quvchilari qatorlarga bo`linib musobaqa uyushtiradi.
- Har bir qatordan chiqqan o`quvchilar chalingan kuyga mos raqs tushib
berishlari kerak. Kuy repertuari shunday tuzilgan bo`lishi kerakki, ular usul
sur`ati jihatidan farq qiluvchi, iloji bo`lsa har xil millat musiqalari bo`lishi lozim.
Bunda o`quvchilarning topqirligi mustaqil ravishda musiqani ichki hissiyot bilan
qabul qilishlari, qolaversa boshqa xalqlar musiqasi bilan tanisha borishlari
mumkin bo`ladi. Eng asosiysi bu usul o`quvchilarda psixologik turg`unlikni
o`sishi, kayfiyatini ko`tarib, musiqa darslariga e`tiborini kuchaytiradi.

III BOB. Ilg`or pedagogik texnologiyalar vositasida ta`lim
samaradorligini ta`minlash yuzasidan amaliy tajribalar mohiyati.
3.1. Musiqa ta`limida ilg`or texnologiyalarni qo`llash tizimi
va uning samaradorligi.
Biz mazkur ilmiy tadqiqotimizni olib borish jarayonida ta`limni
texnologik yondashuvlar asosida tashkil etishga oid ilmiy pedagogik–
adabiyotlarni o`rganish davomida va ushbu muammo yuzasidan amaliy tajriba
sinov ishlarini olib boorish paytida asosiy e`tibor tadqiq etilayotgan
muammoning amaliy jihatlariga qaratilishi lozimligini aniqladik va biz ham
shunday yo`l tutishimiz to`g`ri bo`lishiga ishonch hosil qildik.
Ta`lim berish davridagi amaliy pedagogik faoliyat ta`lim beruvchi
(O`qituvchi - pedagog) hamda ta`lim oluvchi (o`quvchi) o`rtasida ro`y beruvchi
va o`zida didaktik xususiyatlarni namoyon etuvchi amaliy faoliyat mazmunini
yorituvchi jarayondir. Nazariy pedagogik g`oyalar, har qanday ta`limga tadbiq
–
etilayotgan ish shakl, usul, vositalar, bevosita amaliyotda ta`lim va tarbiyaviy
jarayon mohiyatini o`rganish, tahlil etish, uumumlashtirish asosida qaror topadi.
Shuning uchun ham pedagogik va ilmiy izlanish jarayonida tajriba sinov
–
ishlarini tashkil etish shu jarayonning o`zagi sifatida namoyon bo`ladi.
Tadqiqiy izlanish natijalarini aniqlash maqsadida tashkil etiladigan
tajriba sinov ishlari ma`lum va aniq maqsadga yo`naltirilgan reja va dasturga
–
asoslanishi ishlarni tizimli va aniq bo`lishini ta`minlaydi. Shunga ko`ra biz h am
musiqa darslariga ilg or pedagogik texnologiyalarni tadbiq etishning ta lim
’ ’
sifati va samaradorligini oshirishini isbotlash bo yicha tajriba-sinov ishlarini
’
olib borishda ta kidlab o tilgan fikrlarga tayangan holda eng avvalo tajriba-
’ ’
sinov ishlarini olib borish bo yicha o z dasturimizni ishlab chiqdik. Unda
’ ’
musiqa darslarini olib borish jarayonida ta lim texnologiyalarini qo llash
’ ’
o quvchilarni musiqiy-nazariy bilish, qiziqish qobilyatlarini, musiqa
’
madaniyatini shakllanishiga samarali ta sirini kuzatish imkonini beruvchi
’
muayyan bosqichlari, ularni o ziga xos xususiyatlari (har bir bosqichda amalga
’

oshiriladigan vazifalar), shuningdek ularning obyektiv shart-sharoitlari, statistik
tahlilning o tkazilishi shartlari, baholash mezonlari kabilar e tiborda tutildi. ’ ’
Pedagogik faoliyatni texnologik yondashuv asosida tashkil etishning
samaradorligi birinchi navbatda o qituvchining ushbu yo nalishdagi
’ ’
tayyorgarlik mahoratiga bog liq. Bu mashg ulotlarni mavzusi, mazmuni
’ ’
sinf,guruhning imkoniyati, mavjud shart-sharoitlarini aniq va to g ri
’ ’
baholagan holda, o zining pedagogik texnologiyalarni qo llashdagi
’ ’
imkoniyatlarini tanqidiy baholashiga bog liqdir.
’
Shunga ko ra ta kidlovchi kuzatish ishlari Jizzax va Samarqand
’ ’
shahridagi umumta lim maktablarida 2011-2012 yilllarda o tkazildi.
’ ’
Avvalambor umumiy o rta ta lim maktablaridagi musiqa ta limining
’ ’ ’
pedagogik va metodik jihatdan to g ri yo lga qo`yilganligi, o qituvchining
’ ’ ’ ’
pedagogik texnologiyalarini qo llash bo yicha tajribasi, bu faoliyatga
’ ’
munosabatini aniqlashga to g ri keldi. Kuzatishlar shuni ko rsatdiki,
’ ’ ’
aksariyat musiqa o qituvchilarining musiqa o qitish metodikasi bo yicha,
’ ’ ’
shunga muvofiq tarzda pedogogik texnologiyalarni qo llash bo yicha bilim,
’ ’
malakaviy tayyorgarlik darajalari ancha past.
Bu ko rsatkichlarni o quvchilarning pedagogik texnologiyalar,
’ ’
musiqali o yinlar, ritmik-raqs harakatlarini darsda qo llashga munosabatlari
’ ’
bilimi haqidagi so rovlarimiz natijalari bilan taqqoslaganimizda bu xolatda
’
vaziyat biz kutganchalik emasligi ma lum bo ldi. Olingan natijalar tahlilidan
’ ’
ma lum bo ldiki musiqa o qituvchilarini birinchi galda pedagogik faoliyatga
’ ’ ’
texnologik tayyorlash zarur yoki ularni ushbu yo nalishda malaka oshirishlarini
’
ta minlash, qisqa kurslarda o qishlariga imkon yaratish lozim.
’ ’
Shundan so ng texnologiyalashtirilgan ta limni an anaviy uslubdagi
’ ’ ’
mashg ulotlarga nisbatan afzallik jihatlarini aniqlash bo`yicha o`zimiz ishlab
’
chiqqan dastur asosida tajriba sinov ishlarini shakllantiruvchi bosqichidagi
–
vazifalarni amalga oshirishga kirishdik.

Shunga ko`ra Samarqand va Jizzax shahridagi ikkitadan umumta`lim
maktabining bir xil (4 - sinflar) sinflaridan ikkitadan (biri tajriba sinfi, biri
nazorat sinfi) jami 4 ta sinf tanlab olindi.
Tadqiqot muammosi doirasida tashkil etilgan amaliy tajriba sinov ishlari–
jarayonida o`quv mashg`ulotlarini ilg`or pedagogik texnologiyalardan
foydalangan holda tashkil etish (tajriba sinflarida), qo`llanilayotgan
texnologiyalarni o`quv mashg`ulotlari, mavzulari, mashg`ulot vaqti, sinf
o`quvchilarining qiziqish va qobilyatlari, mavjud shart sharoitlarni hisobga
–
olgan holda uyushtirishga asosiy e`tiborni qaratdik.
O`quv mashg`ulotlarining mazmuni, mohiyati va musiqiy faoliyatlarning
o`ziga xoslik xususiyatlaridan kelib chiqqan holda ularga mos texnologiya va
pedagogik metodlardan o`z o`rnida foydalanildi. Interfaol metodlardan Aqliy
“
hujum , Klaster (tarmoqlash), Blits so`rov , Piramida , Bumerang ,
” “ ” “ ” “ ” “ ”
Skarabey , Bahs - munozara , Doira stol atrofida , O`yla, izla, top , Kuyni
“ ” “ ” “ ” “ ” “
top , Men dirijyor , Quvnoqlar va zukkolar , Konsert dars , Viktorina
” “ ” “ ” “ ” “
darslari , amaliy metodlardan Savol - javob , suhbat , hikoya , tushuntirish ,
” “ ” “ ” “ ” “ ”
uqtirish va ko`rgazmali, texnik vositalar yordamida namoyish qilish, ko`rsatish
“ ”
kabi uslublarga keng o`rin berildi.
Bahs munozara, savol javob, erkin muloqotga asoslangan,
– –
o`quvchilarni darsda faol ishtirok etishga, erkin fikrlashga, turli xil harakatlarni
bajarishga, o`z munosabatini bildirishi, bahslashishga undovchi tadbirlar
samarali va qiziqarli kechishi kuzatildi.
Tajriba sinov ishlari jarayonida darslarni interfaol va o`z o`rnida amaliy
–
(an`anaviy) metodlardan foydalanish darslarni samarali kechishiga olib kelishida
obyektiv va subyektiv omillarni e`tiborga olinishi bu boradagi
izlanishlarimizning eng muhim jihatlaridan ekanligi ma`lum bo`ldi. Bu:
1. Musiqa darslari jarayonida 4 sinf (tajriba sinflari) o`quvchilarida
–
musiqiy nazariy bilim va malakalarni rivojlanganligi, musiqiy
–
madaniyatini shakllantirishning dastur talablari darajasida amalgam

oshirishga qaratilgan faoliyatning asosiy muhim sabablaridan deb
e`tirof etilganligi;
2. O`quvchilarning musiqiy bilim, tushunchalari, amaliy ijrochilik
malakalarini egallashga bo`lgan qiziqishlarini muayyan darajadagi
o`zgarishlarning kuzatilganligi;
3. Umumiy o`rta ta`lim maktablarida darslarni ilg`or pedagogik
texnologiyalarga tayangan holda tashkil etuvchi mutaxasis –
pedagoglarning ushbu faoliyatga yetarli darajada tayyor ekanligi;
4. O`quvchilarning ta`lim jarayonidagi faolliklari va ushbu faollikni
yuzaga keltiruvchi texnologik yondashuvlar hamda o`quvchilarning o`z
ustida ishlash, mustaqil fikrlashiga imkoniyat yaratilganligi;
5. O`qituvchilarning darsda o`rganilishi lozim bo`lgan mavzular
mazmuniga tarbiyaviy maqsadlarni singdirib borish mahorati;
6. Musiqa mashg`ulotlari jarayonida o`quvchilarni musiqiy bilim,
tushuncha, ko`nikma va malakalarini shakllantirish yuzasidan
qo`llaniladigan pedagogik texnologiyalarni tizimli, uzluksiz hamda
izchil amalga oshirish.
Tajriba sinov davrida o`quvchilarni darslarga munosabati, mavzularni
–
o`zlashtirishga intilishlari, o`qituvchiga berayotgan savollari, o`z ustida
ishlashlari, berilgan topshiriqlarni mustaqil bajarishlari har bir sinfda bir xil
bo`lmasa da ma`lum darajada yaqin ko`rinishga olib keldi. Shu o`rinda bir
–
sinfdagi sifat o`zgarishlari ayrim muddatda tez rivojlansa, ayrim muddatda
sekinroq kechishi ham kuzatildi.
Bunda o`quvchilarni mavzu bo`yicha bilim, tushunchalarni, asarlarni
tinglash, tahlil qilish, o`rganish, kuylash, o`z tushuncha va amaliy ijrolarini
namoyon eta olishlariga e`tiborni kuchaytirish zarur. Bu ayniqsa, o`quvchilarni
maqsadni anglashga, shu maqsadni ta`lim jarayonida nechog`li amalga
oshganligini, ya`ni: mavzu doirasidagi bilimlarni nechog`li o`zlashtirilganligini
anglash, o`zi va o`zgalar faoliyatiga baho bera olishga o`rgatish muhim ahamiyat
kasb etadi.

Musiqa darslari jarayonida ta`limni texnologik tashkil etish ta`limni
zamonaviy talablar asosida, amaliy tarzda, o`qituvchi va oquvchilarning o`zaro
muloqoti tarzida tashkil etishini talab etadi. Faqat shundagina dars samaradorligi
ta`minlanadi.
Umumiy orta ta`lim maktablaridagi ta`limtizimining mazmuni, hozirgi
darajasi ta`limtexnologiyalaridan talab darajasida foydalanish, ya`ni t a`lim –
tarbiya jarayonini texnologik asosda tashkil etishga tayyorlashda yetarli
imkoniyatlarga ega emas. Umumuta`lim maktablaridagi ta`lim tarbiya
–
jarayonini texnologik asosda tashkil rtishda oliy o`quv yurtlari bilan mustahkam
va izchil aloqani yo`lga qo`yish zarur.
Buning uchun musiqa o`qituvchilarini va bo`lg`usi musiqa
o`qituvchilarini maktab faoliyatiga tayyorlashni qanday yo`nalishda amalgam
oshirishni belgilash uchun rivojlangan mamlakatlar ta`lim tizimida to`plangan
tajribalarga xos unumli va texnologik yondashuv asosida ishlashning ancha
taraqqiy etgan shakllari haqida ma`lumotga ega bo`lishi lozim. Shundagina
darslarni pedagogik texnologiyalar asosida tashkil etishning samarali yo`llarini
aniqlash mumkin. Bizning fikrimizcha yangicha texnologik yondashuv asosidagi
pedagogik mahoratni egallshda quyidagilarga e`tibor qaratish lozim:
1. Texnologik yondashuv asaosida faoliyat ko`rsatayotgan
o`qituvchilar kontengentining yangicha va samarali ishlash
tajribalarini o`rganish, keng ommalashtirish;
2. Pedagog o`qituvchilarning texnologik faoliyatga tayyorgarligi va
–
faolligini oshirish va aksincha, unga to`sqinlik qilayotgan sabablarni
aniqlash, texnologik yondashuv asosida ishlashning yanada samarador
yo`llarini va bizning mahalliy mintaqamizga mos yo`llarini izlash;
3. Tajribali o`qituvchilarning texnologik yondashuv asosida ishlash
amaliyotining o`ziga xosligi, tashkiliy tuzilish xususiyatlari, farqli
–
jihatlarini o`rganish. Buni bilish o`qituvchining texnologik yondashuv
faoliyatiningmotivli asosini tasvirlab berishga kasbiga qiziqishning
“ ”
va darslarni qiziqarli va to`g`ri tashkil etishga yordam beradi.

Tadqiqot muammosi doirasidagi tajriba sinov ishlarimiz uch bosqichda–
amalga oshirildi:
1. Tayyorgarlik (tashkiliy) bosqich;
2. Ishlab chiqilgan metodikani amalga oshirish (amaliy) bosqichi;
3. Natijalarni umumlashtirish va tahlil qilish (yakunlovchi) bosqich.
Ishlab chiqilgan dastur asosida musiqa darslarini interfaol metodlarni qo`llash
orqali tashkil etish va o`quvchilarning musiqiy nazariy bilimlarini, musiqiy
–
madaniyatini shakllanganlik darajasidagi o`zgarishlarni aniqlashga kirishdik.
Buning uchun tajriba boshida o`quvchilarni musiqiy nazaroy bilimlari,
–
musiqani idrok etish unga tavsif berish, baholash, tahlil qilish, ijro etish
ko`nikma va malakalarini aniqlab olish lozim tiopildi. Mazkur ko`nikma malaka
va amaliy ijrochilik bo`yicha o`quvchilarning musiqiy madaniyatini belgilovchi
mezonlar ishlab chiqildi va dastlab, tanlab olingan tajriba va sinov guruhlarida
(sinflarda) test sinovlari, amaliy so`rov va o`quvchilarni ijrochilik (kuylash)
malakalarini aniqlovchi o`ziga xos sinov lar o`tkazildi.
“ ”

Tajriba boshidagi natijalar quyidagi jadvalda o`z aksini topgan:
1 javal–
Tajriba boshida.

№ Musiqiy – nazariy , amaliy
ijrochilik bo ` yicha bilim ,
ko ` nikma va malakalar
mazmuni O`quvchilar soni
Tajriba guruhi
N1 60 Nazorat guruhi N2 -
60
Ijobiy Salbiy Ijobiy salbiy
1. Musiqani idrok etishi (janr,
lad, o`lchov, xarakter) 24 36 26 34
2. Musiqaga tavsif bera olishi
(ijro uslubi, g`oyaviy badiiy
mazmuni, shakli) 20 40 22 38
3. Nazariy tahlil 17 43 16 44
4. Ijro etish malakasi 23 37 22 38
5. Vokal xor malakasi (soz,
–
ansambllik) 21 39 20 40
6. Nota o`qish malakasi 18 42 19 41
7. Cholg`u sozlari haqida bilish 30 30 33 27
8. Xalq va zamonaviy
musiqaning o`ziga xos
xususiyatlari,uslublari haqida
bilim va tushunchalari 29 31 28 32
9. Xotirasi 37 23 35 25
10. Musiqa terminlarini izohlay
olishi 25 35 24 36

Natijalar tajriba sinov boshlangungacha bo`lgan davrda–
o`quvchilarning musiqiy nazariy bilim, ko`nikma, malakalri, demakki musiqa
–
madaniyatining shakllanganlik darajasi ancha past ekanligini ko`rsatdi.
Shundan so`ng tajriba sinov ishlarimizni olib borish uchun tanlangan tajriba
–
guruhlarida (sinflarda) o`zimiz uchun maqbul deb topilgan texnologiyalar
asosida musiqa mashg`ulotlarini olib borishga kirishdik. Eng avvalo, pedagogik
texnologiyalar mohiyati, uning ta`lim jarayoniga kirib kelishi, qo`llanilishi
haqida turkum suhbatlar o`tkazdik. Shundan so`ng musiqa tinglash, musiqaga
xos harakatlar bajarish, musiqa savodi, qo`shiq kuylash faoliyatlari uchun
maxsus tanlangan texnologiyalarning qisqa variantlarini qo`llagan holda
o`quvchilarning darsga faolligini, o`zini erkin tutuish, muloqotga
kirishishlarining faol ishtirokchisiga (vazifa, topshiriqlarni bajarish)
aylantirishga harakat qildik. Biz ilg`or texnologiyalarni tadbiq etishda jonli
suhbat, amaliy ijro, namoyish etish, o`quvchilarga mustaqil topshiriqlar berish,
ularning javoblari va darsga qatnashishlarini rag`batlantirib borish bilan
birgalikda olib bordik. O`quvchilarga dars mavzulari bo`yicha qo`shimcha
manbaalarni o`qish, o`z ustida ishlash, sinfdan tashqari mashg`ulotlarga faol
qatnashish tavsiya qilinadi.
Bu o`rinda musiqani diqqat bilan tinglash, turli savollarga javob berish, ijro etib
ko`rsatish, tahlil qilish kabi uslublardan o`rinli foydalanildi.
Tadqiqot jarayonida o`quvchilarni musiqa san`atiga qiziqishini kuchaytirish,
darslarda faol ishtirokini ta`minlash va o`z ustida ishlashlariga alohida ahamiyat
berildi.
1. Qo`llanilayotgan pedagogik texnologiyalarni qiziqarli, ixcham,
bolalarni yosh va individual xususiyatlariga mosligiga e`tibor berildi.
2. Darslarda o`quvchilarni kichik guruhlarga bo`lib, musobaqa tarzida
tshkil etishga intildik.
3. Ko`proq o`yin shaklidagi texnologiyalarga o`rin berildi.
“ ”
4. Kuy va qo`shiq namunalarini tinglash, kuylashda uning milliy
ijrochilik uslublariga amal qilish, qaysi mahalliy ijrochilik uslubiga

tegishliligi, mualliflari, mohir ijrochilari haqida bilimlar nazarda
tutuildi.
5. Repertuarning rang barangligi, nazariy ma`lumotlarni, amaliy–
vazifalarni bajarish bilan bog`liq holda tushuntirish, ko`rsatib berish
kabilar diqqat markazimizda bo`ldi.
6. O`quvchilarni maktabda o`tadigan turli madaniy ommaviy
tadbirlarga konsertlarga jalb qilishga harakat qilindi.

Tajriba sinov ishlari natijalarining matematik–
statistik tahlili.
T adqiqot doirasida olib borilgan izlanishlar va amaliy tajribalar
pedagaogik texnologiyalar vositasida tashkil etilgan darslarda o`quvchilar ancha
faol izlanuvchan va intiuvchan bo`lib qolishlarini ko`rsatdi. Chunki doimiy
ravishdagi savol javob, munozara, so`rov, tahlillar, o`qituvchi o`quvchining
– –
erkin muloqoti va birgalikda ishlashi o`z samarasini berishi tabiiy edi.
Tabiiyki, o`quvchilar mazkur faoliyatning dastlabki davrida o`z
tushunchalarini ifoda etish, munosabat bildirish, o`z qarashlarini himoya qilishga
biroz qiynaldilar. Bu kamchiliklar hali mustaqil fikrlash tajribasining kamligi,
nazariy bilimlarni amaliy jarayonda qo`llay olmasligi, o`z munosabatlarini
to`laqonli ayta olmasliklarining oqibatidir deyish mumkin.
Tajriba ishlari davomida texnologiyalashtirilgan dars mavzularini
o`tishga puxta tayyorgarlik ko`rish, dars mashg`ulotlarining aniq maqsadi,
vazifasi va mazmunini belgilash, o`quvchilarni unga oldindan tayyorlash,
o`tkazilish tartib qoidalari bilan tanishtirish muhim o`tin tutishiga ishonch
–
hosil qildik.
Amaliy tajribalar davomida ta`lim jarayonini pedagogik texnologiyalar
asosida tashkil etishning negizini quyidagicha ta`riflash to`g`rib o`ladi degan
qarorga keldik:
ta`lim jarayonida o`quvchilarda o`quv mashg`ulotlariga barqaror
qiziqishini hosil qilishlari uchun har taraflama puxta aniq va qiziqarli
bo`lishiga erishish;
mashg`ulot jarayonida bajariladigan ayrim harakatlar, topshiriqlarni
bajarishni o`quvchilar mustaqil mashq qilishlari;
texnologiya mazmuni, mohiyati, o`tkazilish tartibi haqida maslahatlar
berib borish;

har bir mashg`ulot yakunini jamoa bo`lib tahlil va muxokama qilish; .
o`quvchilarni o`qituvchi va o`rtoqlari ishini kuzatishga o`rgatish va ho
kazolar.
Xullas, olib borilgan amaliy tajriba iwshlari uchun maxsus tayyorlangan
metodikani amaliyotda sinash natijasida o`quvchilar bilimi, musiqiy nazariy–
tayyorgarligi, fikrlash, mushohada qilish, asarlarga tavsif berish, tahlil qilish,
amaliy ijrochilik ko`nikma va malakalarida sezilarli darajada o`zgarish
bo`lganligi aniqlandi. Mazkur o`zgarish quyidagi jadvalda o`z aksini topdi:

2 jadval. –
Ta`lim texnologiyalari qo`llanilgan musiqa darslari jarayonida
o`quvchilarning musiqiy – nazariy bilim va malakalari, musiqiy madaniyatining
shakllanganlik darajasi (tajriba oxirida).
№ Musiqiy – nazariy, amaliy
ijrochilik, bo`yicha bilish,
ko`nikma va malakalari
mazmuni O`quvchilarning soni
Tajriba guruhi n
60 Nazorat guruhi
n260
Ijobiy Salbiy Ijobiy Salbiy
1. Musiqani idrok etish, (janr, lad,
o`lchov, xarakter) 42 18 33 27
2. Musiqaga tavsif bera olish, (ijro
uslubi, g`oyaviy badiiy
–
mazmuni) 37 23 36 24
3. Nazariy tahlil 40 20 28 32
4. Ijro etish malakasi 33 27 34 26
5. Vokal xor malakasi (soz,
–
ansambllik) 38 22 30 30
6. Notani varaqdan o`qish malakasi 28 32 22 38
7. Cholg`u sozlari haqida bilishi 46 14 41 19
8 Xalq va zamonaviy musiqaning
o`ziga xos xususiyatlari uslublari
haqida bilishi 43 17 34 26
.9. Musiqiy xotirasi 46 14 38 22
10. Musiqa terminlarini izohlay
olishi 36 24 30 30

Tajriba boshidagi va oxiridagi natijalar, ijobiy va salbiy ko`rsatkichlar
o`rtasidagi o`zgarishlar umumlashtirilib tahlil qilindi va tajriba va nazorat
guruhlaridagi o`quvchilarning musiqiy nazariy, amaliy ijrochilik bo`yicha–
bilim, ko`nikma va malakalaridagi o`sish darajalari aniqlandi. Ushbu yakuniy
darajalar shartli ravishda 4 guruhga ajratildi. Tajriba va nazorat guruhlarida
natijalarni hisoblashda qulay bo`lishi uchun 100 ballik reyting tizimidan 5 ballik
reyting baholashni ma`qul deb topdik.
Tajriba sinov ishlari jarayonida 120 ta o`quvchilardan olingan
–
so`rovnoma, test, amaliy bilim, ko`nikma va malakalar natijalari tahlil etilib,
matematik statistika metodi orqali juda yaxshi , yaxshi , o`rtacha ,
– “ ” “ ” “ ”
past darajalariga ajratildi. Natijalar
“ ” jadval ko ` rinishida quyidagicha bo ` ldi :
3 JADVAL
–
Natijalar Tajriba guruhi Natijalar Nazorat guruhi
Darajalar Darajalar
Juda
yaxshi Yaxshi O`rtacha Past Juda
yaxshi Yaxshi O`rtacha Past
T.O T.K T.O T.K T.O T.K T.O T.K T.O T.K T.O T.K T.O T.K T.O T.K
10.3% 25.2
% 54.3
% 61.3
% 24.2
% 13.2% 11.2% 0.3
% 11.5% 13% 50% 52.5
% 31.5
% 25.5
% 0.7
%. 0.9
%
Izoh: (T.O tajribadan oldin, T.K tajribadan keyin)
– –
So`rov natijalarining arifmetik qiymati va variatsiya ko`rsatkichlarini
quyidagi jadvalda solishtiramiz:
4 JADVAL
–
Ko`rsat
kichlar Natijalarning o`rta
qiymati juda yaxshi va
“ ”
yaxshi
“ ”
javoblarning
salmog`i Javoblarning
o`rtachaga nisbatan
tarqoqligi
T.O T.K. T.O. T.K. T.O. T.K
X* =3.1 X* =4.1 64.7% 86.6%
V
x =31% V
x =14.6%

Bu yerda X* o`rta arifmetik qiymat hamda V
x variatsiya ko`rsatkichidir.
4 jadvaldan ko`rinadiki, tadqiqiy izlanish doirasida amalgam oshirilgan–
amaliy tajribalar o`quvchilarning nazariy bilim, amaliy ijrochilik ko`nikma va
malakalarida o`tkazilgan tadqiqotlardan so`ng yuqori bo`lganligini ko`rsatdi.
Jumladan, bu ko`rsatkichlar o`rtacha qiymati 3.1 dan 4.1 ga oshgan, juda
“
yaxshi va yaxshi ko`rsatkichlar salmog`i 64.7% dan 86.6% ga oshgan va
” “ ”
olingan natijalarning o`rtachaga nisbatan tarqoqligi 31% dan 14.6% ga
kamaygan.
Ushbu ko`rsatkichlar bajarilgan ilmiy tadqiqot ishimizning yuqori
–
samaradorlik kasb etganligini ko`rsatadi. Olib borilgan kuzatishlar va
o`tkazilgan sinov natijalari musiqa mashg`ulotlarini ilg`or pedagogic
texnologiyalar asosida tashkil etish bo`yicha ilmiy asoslangan xulosalar
chiqarish imkonini berdi.

Umumiy xulosalar

Har qanday jamiyatning istiqboli uning ta`lim tarbiya maqomiga,–
yangicha ta`lim tizimi tarkibi va mohiyatiga, teran ma`rifiy madaniyatiga
bog`liq. Zotan, ta`limma`rifati darajasigina jamiyatning, davlat va millatning
kelajagini ta`minlaydigan, dunyo uzra nufuzini belgilaydigan yagona omil
hisoblanadi. O`z maqomi va mundarijasi bilan u muqobili yo`q qadriyatdir.
O`zbekiston istiqlolining dastlabki kunlaridanoq ana shu haqiqatni o`z
mustaqil taraqqiyot yo`lining istiqboli deb bildi. Jamiyat hayotining barcha
jabhalaridagi amalga oshiriladigan tub o`zgarishlarning negizi milliy, ma`rifiy
an`analarimizning zaminini yanada mustahkamlash, zamon talablari bilan
uyg`unlashtirish orqali dunyoning zamonaviy ilg`or o`qitish usullari bilan
boyitishga asosiy urg`u berildi. Bu esa o`z navbatida ta`lim tizimining moddiy
texnika va axborot bazasini mustahkamlash, o`quv tarbiya jarayonini yuqori
–
sifatli o`quv adabiyotlari va ilg`or pedagogik texnologiyalar bilan
ta`minlanishini taqozo etadi. Shu sababli ham pedagog kadrlarni tayyorlash
jarayonida ularning kasb mahoratini ilg`or pedagogik texnologiyalar asosida
shakllantirish bugungi kunning muhim talabi sifatida qo`yilmoqda.
Ta`limga texnologik yondashuv pedagogik jarayonga faol ta`sir etuvchi
va uning samaradorligi, bir butunligi, muvaffaqqiyatini belgilab beruvchi
vositalardandir.
Ta`limga texnologik yondashuvning nazariy metodologik tahlili shuni
–
ko`rsatadiki, jamiyatning ijtimoiy buyurtmasi pedagogika fani taraqqiyoti
darajasiga bo`lgan talablar bilan chambarchas bog`liq.
Hozirgi vaqtda ilg`or pedagogik texnologiyalar asosida o`qitish haqida
turli tuman fikr, qarash, yondashuvlar mavjud. Bu ham tasodifiy emas albatta.
–
Zamonaviy, ilg`or pedagogik texnologiya asosida o`qitishni yo`lga qo`yish,
ta`lim jarayonini o`quvchilar uchun tushunarli va qiziqarli sohalarini yaratish
uchun tinimsiz izlanish o`qituvchining muhim vazifasi bo`lib qolmoqda.

Bizning tadqiqotimiz davomida olib borilgan nazariy, uslubiy manbaalarni
o`rganish, musiqiy ta`limdagi mavjud holat, ularda pedagogik texnologiyalarni
qo`llanishi, nihoyat tajriba sinov ishlari natijalaridan shu narsa ma`lum–
bo`ldiki, o`quvchilarni darsda turli ilg`or pedagogik texnologiyalar vositasida
faol ishtirokini ta`minlash, shu orqali ularning musiqiy nazariy, amaliy
–
ijrochilik ko`nikma, bilim, malakalarini shakllantirish ta`limning sifat va
samaradorligiga nihoyatda katta ijobiy ta`sir ko`rsatadi.
Shu bois ham amalga oshirilgan tadqiqot natijalari quyidagi xulosalarga
kelishimizga asos bo`ldi:
1. Ta`lim tizimining barcha bo`g`inlarida, xususan uning eng muhim
shakllantiruvchisi bo`lgan umumiy o`rta ta`lim tizimidagi muhim vazifalardan
biri o`quvchi yoshlarni fanning barcha yo`nalishlarida chuqur va mustahkam
–
bilim olish, ularni kelajakda ta`limning yuqori bosqichlarida o`qishni
muvaffaqqiyatli davom ettirib, munosib kadrlar bo`lib yetishishlariga zamin
tayyorlashdan iborat.
2. Bu maqsadni muvaffaqqiyatli amalga oshirishda ta`limni uzluksiz
takomillashtirib borish, maktab, akademik litsey, kasb hunar kolleji, oliy
–
ta`lim o`rtasida o`zaro mustahkam aloqani yo`lga qo`yish, ta`lim sohasidagi
yangiliklar, ilg`or tajribalarni ommalashtirish, metodik hamkorlikni izchil olib
borish zarur.
3. Umumta`lim maktablarida o`qitiladigan barcha fanlar qatori musiqa
darslarini ilg`or pedagogik texnologiyalar orqali tashkil etishning keng
imkoniyatlari mavjud. Musiqa darslari mazmunini pedagogik texnologiyalar
asosida yo`lga qo`yishga e`tiborni kuchaytirish, zarur pedagogik shart
–
sharoitlarni yaratish lozim.
4. O`rta ta`lim tizimida darslarni pedagogic texnologiyalar orqali
tashkil etishning muvaffaqqiyati ko`p jihatdan oliy o`quv yurtlarida bo`lajak
o`qituvchilarni pedagogik texnologiya asosida tayyorlash, o`qituvchilarni qayta
tayyorlashga bo`g`liqdir.

5. Hozirda umumta`lim maktablarida faoliyat ko`rsatayotgan musiqa
o`qituvchilarini texnologik yondashuvga tayyorlash tizimini ishlab chiqish,
amaliyotga joriy etish, zarur o`quv metodik qo`llanmalar, dars ishlanmalari–
bilan ta`minlash zarur.
6. Ta`lim tizimini nazariy metodik jihatdan uzluksiz
–
takomillashtirib borish maqsadga muvofiqdir.
7. Umumta`lim maktablari musiqa darslarini ilg`or pedagogik
texnologiyalar asosida, interfaol usullardan foydalangan holda tashkil etish
bo`yicha ijtimoiy - pedagogik yo`nalishda ilmiy tadqiqotlarga e`tiborni
kuchaytirish zarur.
Umumta`lim maktablari m u s iqa madaniyati darslarida ilg`or
“ ”
pedagogik texnologiyalardan foydalanib darslarni tashkil etish asosida
o`quvchilarning musiqiy nazariy bilimlari, amaliy ijrochilik ko`nikma va
–
malakalarini shakllantirishga qaratilgan tadqiqot izlanishlar, amaliy ishlarning
samarali natija berishi yuqorida ta`kidlab o`tilgan xulosaviy fikrlar bilan
izohlanadi.

F O Y D A L A N I L G A N A D A B I Y O T L A R R O ` Y X A T I :
1. I . Karimov . Buyuk kelajak sari . Toshkent, O`zbekiston. 1999-yil.
2. I. Karimov. Biz kelajagimizni o`z qo`limiz bilan quramiz. Toshkent.
O`zbekiston. 1999-yil.
3. I. Karimov. Barkamol avlod orzusi. Toshkent. O`zbekiston milliy–
ensiklopediyasi Davlat ilmiy nashriyoti. 2000-yil.
4. I. Karimov. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch. Toshkent,
–
Ma`naviyat, 2008 yil.
–
5. I. Karimov. O`zbekiston mustaqillika erishish ostonasida.
–
Toshkent, 2011 yil.
–
6. O`zbekiston Respublikasining Ta`lim to`g`risida gi qonuni va
“ ”
Kadrlar tayyorlash milliy dasturi . Toshkent, Ma`rifat, 1997 yil.
“ ” – –
7. O`zbekiston Davlat Ta`lim Standarti. 5141000 musiqiy ta`lim
–
yo`nalishi bo`yicha bakalavr tayyorgarlik darajasi va zaruriy bilimlar
mazmuniga qo`yiladigan talablar. Toshkent, Oliy va o`rta maxsus
–
ta`lim vazirligi, 2008 yil.
–
8. Umumiy o`rta ta`limning DTS va o`quv dasturi. Musiqa, 1999
–
yil.
9. Uzviylashtirilgan Davlat Ta`lim Standarti va o`quv dasturi. Musiqa.
Toshkent, 2010 yil.
– –
10. Yo`ldoshev Sh, Usmonov S. Pedagogik texnologiya asoslari.
–
Toshkent, - Fan, 2001 - yil.
11. Ishmuhammedov R, Abduqodirov A. Ta`limda innovatsion
texnologiyalar. Toshkent, - Fan, 2008 yil.
– –
12. Tolipova Sh. Pedagogik texnologiyalar do`stona muhit yaratish
–
omili. Toshkent, YUNIREF, RTM, XTB, 2005 yil.
– –
13. Davletshin M. G. Zamonaviy maktab o`qituvchisining
psixologiyasi. Toshkent, - O`zbekiston, 1999 yil.
– –
14. Sharipova G. Musiqa o`qitish metodikasi. TDPU, 2004 yil.
–

15. Musiqa o`qitish metodikasi va maktab repertuari. Fanning o`quv –
uslubiy majmuasi. SamDU, 2011 yil.
– –
16. Mutaxasislik fanlarini o`qitish metodikasi. O`quv uslubiy
– –
majmua. SamDU, 2011 yil.
–
17. Qo`shayev A. Estetik tarbiya asoslari. Toshkent, O`qituvchi,
–
1988 yil.
–
18. Hasanov A. Musiqa va tarbiya. Toshkent, - O`qituvchi, 1995 b-
–
yil.
19. Nurmatov H, Norxo`jayev N. Musiqa alifbosi. 1 sinf uchun
–
darslik. Toshkent, G`. G`ulom nomidagi nashryot matbaa ijodiy uyi.
– –
2011 yil.
–
20. Nurmatov H, Norxo`jayev N. Musiqa. 2 sinf uchun darslik. G`.
–
G`ulom nomidagi nashriyot matbaa ijodiy uyi. 2010 yil.
– –
21. Nurmatov H, Norxo`jayev N. Musiqa. 3 sinf uchun darslik. G`.
–
G`ulom nomidagi nashriyot matbaa ijodiy uyi. 2008 yil.
– –
22. Ibrohimov O. Musiqa. 4 sinf uchun darslik. Toshkent, G`.
– –
G`ulom nomidagi nashriyot matbaa ijodiy uyi. 2009 yil.
– –
23. Mansurov A, Karimova D. Musiqa. 5 sinf uchun darslik.
– –
Toshkent, G`. G`ulom nomidagi nashriyot matbaa ijodiy uyi. 2010
– –
yil.
24. Mamirov Q, Begmatov S. Musiqa. 6 sinf uchun darslik.
– –
Toshkent, G`. G`ulom nomidagi nashriyot matbaa ijodiy uyi. 2009
– –
yil.
25. Ibrohimov O. Ibrohimov Sh. Musiqa. 7 sinf uchun darslik.
– –
Toshkent, G`. G`ulom nomidagi nashriyot matbaa ijodiy uyi. 2008
– –
yil.
26. Soipova D. Musiqiy va musiqiy nazariy bilimlarni o`zlashtirish
–
jarayonini takomillashtirish. Toshkent, 2005 yil.
– –
27. Кабалевкий. Как расказыват детям о музыке. Москва , -
Просвещение , 1987 – год.

28. Dmitriyeva L . G . Методика музыкального воспитания в
школе. Москва, Просвешение, 1989- yil.
29. Akrashina O . A . Методика музыкального воспитания в школе.
Москва, Просвешение, 198 3-yil.
30. Qodirov R . Boshlang ’ ich maktabda ko ’ p ovozli kuylash . –
Toshkent , “ G ’. G’ulom .” Nomidagi adabiyot va san’at nashiryoti, 1997-
yil.
31. Rajabova D . Fortepiano mashg ’ ulotlari . – Toshkent , O ’ qituvchi ,
1994- yil .
32. Qoraboyev U . O ’ zbek xalq o ’ yinlari . – Toshkent , “ San ’ at 2001- ” – yil .
33. Abralova M , Soliyeva D . Musiqa . O ’ qituvchilar uchun metodik
qo ’ llanma . Toshkent, G . G ulom nomidagi nashriyot matbaa ijodiy
’ ’ –
uyi, 2008 yil.
–

M U N D A R I J A :
1 Kirish. 3
2 I BOB . Ta`lim samaradorligini oshirishda ilg`or pedagogik
texnologiyalarning o`rni va ahamiyati. 8
3 1.1. Ta`lim jarayonida pedagogik texnologiyalarni joriy etishning
ilmiy nazariy asoslari.– 8
4 1.2. Musiqa ta`limida pedagogik texnologiyalardan foydalanish
imkoniyatlari. 17
5 II BOB. Musiqa madaniyati darslarida ilg`or pedagogik
texnologiyalarni qo`llash mazmuni. 29
6 2.1. Musiqa o`qituvchilarini innovatsion ta`lim faoliyatiga tayyorlsh. 29
7 2.2. Musiqa darslarida ilg`or pedagogik texnologiyalarni tadbiq etish
texnologiyasi. 38
8 III BOB. Ilg`or pedagogik texnologiyalar vositasida ta`lim
samaradorligini ta`minlash yuzasidan amaliy tajribalar mohiyati. 61
9 3.1. Musiqiy ta`limda ilg`or pedagogik texnologiyalarni qo`llash
tizimi va uning samaradorligi. 61
10 3.2. Tajriba sinov ishlari natijalari tahlili.
– 70
11 Umumiy xulosalar. 75
12 Foydalanilgan adabiyotlar. 78
13 Ilovalar. -

Купить