Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 118.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 02 Май 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Mustaqil o‘zbekiston respublikasi ta‘lim tizimi va pedagogik fikrlar

Купить
MAVZU: MUSTAQIL O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI TA’LIM TIZIMI VA PEDAGOGIK FIKRLAR MUNDARIJA: KIRISH……………………………………………………………………….….3 I BOB O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI TA’LIM TIZIMI ISLOHOTLARI 1.1 Mustaqil O‘zbekistonda ta’lim sohasida amalga oshirilayotgan islohotlar ....5 1.2 O‘zbekistonda ta’lim-tarbiya va pedagogik fikrlar …………………….…..16 I-bob xulosasi……………………………………………………………………24 II BOB. MUSTAQQILLIK YILLARIDA PEDAGOGIK FIKRLAR RIVOJINING ASOSIY YO`NALISHLARI 2.1 Mustaqqillik yillarida pedagogik fikrlarning rivoji va yo`nalishlari ….…..25 2.2 Mustaqil o‘zbekiston ta’lim tizimi ……………………………………..….37 XULOSA……………………………………………………………….….……42 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………….…...44 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: O‘zbekistonda ta’lim tizimi mamlakatning barcha fuqarolariga ta’lim, tarbiya berish kasb-hunar o‘rgatishning asoslarini belgilaydi hamda har kimning bilim olishdan iborat konstitusiyaviy huquqlarini ta’minlashga qaratilgan. Ta’lim tizimi asosida barcha fuqarolar o‘zlarining xohishlariga qarab, umumiy, o‘rta maxsus, kasb-hunar va oliy ta’lim va mutaxassisliklarni egallashlari uchun keng imkoniyatlar yaratilgan. O‘zbekiston Respublikasi ta’lim tizimi quyidagilarni o‘z ichiga oladi: Davlat ta’limi standartlariga muvofiq ta’lim dasturini amalga oshiruvchi davlat va nodavlat ta’lim muassasalari; Ta’lim tizimining faoliyat ko‘rsatishini va rivojlanishini ta’minlash uchun zarur bo‘lgan tadqiqot ishlarini bajaruvchi ilmiy pedagogik muassasalar; Ta’lim sohasidagi davlat boshqaruv organlari, shuningdek, ularga qarashli korxonalar, muassasalar va tashkilotlar. O‘zbekiston Respublikasi ta’lim tizimi yagona va uzluksizdir. Barcha ta’lim muassasalari davlat ta’lim standartlari asosida tashkil etiladi va nazorat qilinadi. Ta’lim standartlariga muvofiq ta’lim dasturlarini amalga oshiruvchi davlat va nodavlat muassasalari shaklida olib boriladi. Davlat muassasalari O‘zbekiston xukumatining mablag‘i hisobidan tashkil qilinadi ya’ni barcha amalga oshiriladigan o‘quv ishlari, amaliyotlar, o‘quv-moddiy baza, kadrlarga tulanadigan va boshqa mablag‘lar davlat tomonidan ta’minlanadi. O‘qiydigan o‘quvchi talabalarga stipendiya, yotoqxona va boshqa tomondan ijtimoiy himoyalanadi. Nodavlat ta’lim muassasalari esa nodavlat tashkilotlar, xo‘jaliklar, dehqon- fermer, qo‘shma korxonalar, fuqaro, homiylar yoki xorijiy tashkilotlari tomonidan tashkil etaladi. Barcha o‘quv-tarbiyaviy ishlar, kadrlar tayyorlash o‘sha homiylarning mablag‘i hisobidan tashkil qilinadi. Ammao ta’lim mazmuni davlat ta’lim standartlari talabalariga javob berishi talab etiladi. Kurs ishining maqsadi: Mamlakatimizda ta’lim tizimini yanada chuqurroq isloh qilish. Kurs ishining vazifalari: Ta’lim tizimini rivojlantirishda pedagogik fikrlar bilan ishlash 3 Kurs ishining predmeti: Ta’lim-tarbiya jarayonida Pedagogik texnologiyar larni qo‘llash avvalo, pedagogik munosabatlarni rivojlantirish va demokratlashtirishni talab etadi Kurs ishining obyekti: Pedagogik texnologiyar boshqa sohalardagi texnologik jarayonlar bilan uzluksiz boyib boradi va an’anaviy o‘quv jarayoniga, uning samarasini oshirishga ta’sir ko‘rsatishning yangi imkoniyatlarini egallab oladi. Kurs ishining tuzilishi: Ushbu kurs ishi kirish, ikki bob, har bir bobda ikkitadan qism, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan tashkil topgan. 44 betdan iborat. 4 I BOB. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI TA’LIM TIZIMI ISLOHOTLARI. 1.1. Mustaqil O‘zbekistonda ta’lim sohasida amalga oshirilayotgan islohotlar. 1991-yil 31-avgustda O‘zbekiston Respublikasining mustaqilligi e’lon qilingandan keyin Respublikada ta’lim tizimi 1997 yilda qabul qilingan “Ta’lim to‘grisida”gi qonun va kuyidagi strategiya asosida ishlab chiqildi: -ta’limning uzluksiz bo‘lishi, -ta’limni kompleks ravishda uyushtirish, -ta’limni demokratlashtirish va insonparvarlashtirish, -ta’lim sistemasini fan sohalari bilan integratsiyalashtirish, -umumiy o‘rta ta’lim asosida yoshlarni maxsus bilim yurtlarida o‘qishga, mutaxassislikka tayyorlash. Respublikada amalga oshirilgan uzluksiz ta’lim tizimi barcha ta’lim bosqichlari-maktabgacha tarbiya va boshlangich, tayanch bosqichlari, o‘rta va hunar maktablari, o‘rta maxsus va oliy o‘quv yurtari, maktabgacha tarbiya muassasalarii, malaka oshirish institularii o‘rtasida uzviylik bo‘lishida , ta’limni ilm-fan yutuqlari bilan bog‘liq holda tashkil etishda muhim omil bo‘ldi. Bolalarni oilada bog‘chaga, bog‘chada maktabgacha o‘qishga tayyorlash, umumiy o‘rta ta’lim asosida o‘quvchilarni maxsus bilim yurtlarida mutaxassislikka tayyorlashda jiddiy yutuqlarga erishildi. Uzluksiz ta’lim tizimi barcha ta’lim tizimi, barcha ta’lim bosqichlarining istiqbolli bo‘lishiga, ta’limni demokratiyalashtirish va insonparvarlashtirishga, ta’limni mehnat tarbiyasi bilan bog‘liq holda tashkil etishga o‘quv fanlarni integratsiyalashtirishga yordam berdi. [8] Tarbiyaga kompeks yondashish bilan aqliy mehnat, axloqiy, nafosat va jismoniy tarbiyalar o‘rtasidagi uzviylik mustahkamlandi, o‘quvchilar hayot haqida kengroq tasavvurga ega bo‘la boshladilar. Kompleks prinsipi tarbiyaning, o‘quvchilar faoliyatiningg mazmunli bo‘lishini, ta’lim vazifalarini ham kompleks ravishda amalga oshirishni ta’minladi. Bu prinsip maktab, oila, jamoatchilik o‘rtasidagi aloqani mustahkamlash, bu aloqaning pedagogik sifat kasb etishida, 5 yoshlarning anglash mustaqil fikrlash faoliyati va axloq-odobli bo‘lib o‘sishida ijobiy ahamiyatga ega bo‘ldi. Tarbiyada kompleks prinsipi qo‘llash o‘quv yurtlari, ta’lim muassasalarida barcha tarbiyaviy ishlar hamda, tarbiya jarayoni-vazifa, maqsad, mazmun, usul, shakl, vosita natijalarining o‘zaro aloqada bo‘lishini ta’minladi. Ta’lim va tarbiya mazmuni, shakl va usullari bu sohada erishilgan ilg‘or tajribalar asosida ishlab chiqildi, bunda ta’limni jahon standarti darajasida bo‘lishi nazarda tutildi. Yaratilgan ta’lim davlat standartlarida ularning ijtimoiy maqsadini ifoda etuvchi bo‘lishiga e’tibor berildi, ularda mustaqillik davri talab etayotgan ta’lim mazmuni, darajasi, usul va shakllari belgilandi. Davlat standarti va konsepsiyalar asosida yaratilgan dastur va darsliklarda, ayniqsa gumanitar fanlarga doir barcha dastur va darsliklarda milliy va umuminsoniy qadriyatlar o‘z aksini topdi. Ma’lumki, istiqlol mafkurasining asoslarini yaratish avvalo, ta’lim-tarbiya zamini bo‘lgan oila va maktabgacha tarbiya muassasalaridan boshlanadi. Ularda tarbiyalanayotgan va maktabda o‘qiyotgan bolalar vatan, jamiyat, xalq haqida muayyan tasavvurga ega bo‘lishlari, ularning qalbida Vatan tuyg‘usi, ulug‘ allomalarimiz va ular qoldirgan ma’naviy meroslar bilan faxrlanish kerak. Ana shu talablardan kelib chiqqan olda tibbiy kasbga, muallimlik va murabbiylik kasb, malakaga ega bo‘lgan ayollar istiqomat qilayotgan oilalarda uy bog‘chalarida aniq dasturlar asosida pedagogikadan milliy va umuminsoniy qadriyatlar ifodalangan darslik va qo‘llanmalar yaratishga kirisxildi. Bu ishda o‘quvchi va tinglovchilar hamda bo‘lgusi o‘qituvchilarning umumiy madaniyati va ma’naviyatini, pedagogik bilim va pedagogik madaniyatini, pedagogik tafakkurini o‘stirish asosiy maqsad qilib quyildi. Bu maqsad pedagogik fikrlashga doir bilim va axloqiy, tarbiyaviy g‘oyalar, umumbashariy va milliy madaniy qadriyatlarni puxta o‘rganish bilan amalga oshirilmoqdi. O‘zbek tiliga davlat maqomi berilishi bilan ona tilini chuqur o‘rganish-umumiy o‘rta maktab va boshqa o‘quv yurtari ta’limining asosi qilib qo‘yildi. Ona tilida beriladiigan bilimlarni o‘zlashtirish jarayonida o‘quvchilarning mantiqiy tafakkurini o‘stirish, ularda ona tilidan 6 ko‘nikma va malakalarni shakllantirish, ularni o‘zbek adabiy tilining yozma va og‘zaki shaklini puxta o‘zlashtirgan madaniyatli va savodli qilib etishtirish nazarda tutiladi. Sho‘ro davrida “SSSR tarixi” deb nomlangan, aslida Rossiya tarixidan iborat bo‘lgan darslikka ilova hisoblangan “O‘zbekstan xalqlari tarixi” tubdan qayta ishlandi. “Inson va jamiyat” fanini o‘qitishga soat ajratildi “Iqtisod alifbosi”, “Iqtisodiy bilim asoslari” ishlab chiqildi. O‘quvchilar o‘z hoxishlariga ko‘ra “HuquqShunoslik”, “Menejment va marketing asoslari”, “Din tarixi”ni fakul’tativ kurslarida egallomaqdalar. Ta’limda test usuli qo‘llandi, iqtidorli bolalarni aniqlashga o‘qitishga katta ahamiyat berilmoqda. Mingdan ortiq iqtidorli bolalar Amerika, Angliya, Shvetsiyada ta’lim olib mustaqil Respublikamiz xalq xo‘jaligi uchun zarur bo‘lgan bilim va kasblarni egallashmoqdalar. Maktab- uzluksiz ta’lim tizimining markaziy bo‘limidir. Ana shu bosqichda o‘quvchilar bilimlarning asosini egallaydilar, ularda ijodiy qobiliyat, mustaqil fikrlash, Vatan, jamiyat, shaxs axloq-odob haqidagi tushunchalar shakllanadi, takkomillashadi. Boshlangich bosqichda asosiy e’tibor o‘quvchilar savodini chiqarishga, ularda mustaqil fikrlash o‘z fikrini ifodali bayon qilish malakasini shakllantirish va rivojlantirishga yo‘naltiriladi. Bu bosqichda ta’lim jarayonida o‘quvchilarda mantiqiy tafakkur qila olish va kommunikativ savodxonliikni oshirishsh, o‘z-o‘zini anglash salohiyatlarini moddiy borliq, go‘zallikni his qilish, undash zavqlanish va uni yanada go‘zallashtirish ishtiyoqini o‘stirishga, milliy urf odatlarni sevish va o‘z hayotlarida ulardan foydalanish malakalarini tarkib toptirishga e’tibor berildi. [13] V-IX sinflarda ma’naviy qadriyatlarni shakllantirishga samarali ta’sir ko‘rsatuvchi san’at turi bo‘lgan adabiyotni o‘qitishda sog‘lom, e’tiqodli, milliy va umumbashariy qadriyatlarni anglaydigan barkamol shaxsni shakllantirish asosiy maqsad qilib qo‘yildi. O‘quvchilarda badiy adabiyotga havas, mehr uyg‘otish badiy asarlarni o‘qib tushunadigan va tahlil qila oladigan va o‘z fikrin og‘zaki va yozma ravishda to‘g‘ri, erkin ifodalay oladigan qilib tarbiyalash orqali amalga 7 oshirilmoqda. Keyingi yillarda tashkil etilgan pedagogikadan ixtisoslashtirilgan kurslarda Vatan tarixi va madaniyati, qadimiy urf- odatlarimizni har tomonlama o‘rganish va tatbiq etish asosiy vazifa qilib qo‘yildi. Shunga ko‘ra, hozirgi davr talabi asosida o‘zbek tili jadallik bilan o‘rgatilmoqda. Maktabgacha tarbiya muassasalari uchun tuzilgan sana’t dasturida bolalarni tevarak-atrofida, tashqi muhitda sodir bulayotgan voqea va hodisalar bilan oshno qilish, turli tasvirlar vositasida bu voqealar haqidagi tasavvurlarini rivojlantirishga e’tibor berildi. Jismoniy tarbiya dasturida bolalarni jismonan kuchli, chaqqon, tetik qilib tarbiyalash asosiy maqsad qilib quyildi. O‘yin dasturida ana’na sifatida davom etib kelayotgan milliy o‘yinlar, xalq og‘zaki ijodi asosida bolalarga quvonch bahsh etish, ularning tafakkurini o‘stirish, Vatan tabiati go‘zalligidan bahramand qilish va ularda go‘zallikni saqlash, himoya qilishga intilish, qiziqish hissini tarbiyalash talab etiladi. Musiqa dasturida o‘zbek xalqining turmush tarzi, milliy ana’nalari, urf- odatlari, mumtoz va hozirgi davr badiiy asarlarii asosida yaratilgan musiqa orqali bolalarda musiqa san’atiga havas, go‘zal Vatanimizga havas tuyg‘usini shakllanttirish va rivoj toptirish asosiy maqsad qilib quyildi. [11] Mehnat dasturida bolalarga o‘z-o‘ziga mehnat qilish tabiat bag‘rida ishlash, qo‘l mehnati va uning mohiyati, qilingan mehnat go‘zalligi, yasalgan buyum, narsalarning chiroyli va puxta bo‘lishidan faxrlanish tuyg‘usini tarbiyalash, tejamkorlik qobiliyatini o‘stirish nazarda tutiladi. Umuman maktabgacha tarbiya davlat standartlarida yosh avlodni jismonan sog‘llom, ruhan tetik odob-axloqli, iymon- e’tiqodli shaxsni tarbiyalash buyicha belgilangan yullanma maktabgacha tarbiya dastur va qo‘llanmalar ida o‘z ifodasini topdi. Bog‘chalarda bolalarning qobiliyati, iste’dodi, qiziqishi aniqlanib, chet el pedagogika tarixi bilan aloqada rivojlandi. Shu sababdan hozir Markaziy Osiyo pedagogika tarixini tadbiq etishda xorijiy Sharq va Evropa mamlakatlari ta’lim tizimi ham o‘rganilmoqda. O‘zbekitson Respublikasi vazirlar mahkamasi huzurida Oliy attestatsiya komissiyasining tashkil etilishi mustaqillikning muhim timsolidir. Bu Oliy attestatsiya komissiyasi o‘z zimmasiga yuklangan katta vazifalarni ya:ni yuqori 8 malakali illlmiy va ilmiy pedagogik kadrlar tayyorlash yangi tizimni shakllantirish, ularni respublika ijtimoiy- iqtisodiy siyosiy va ma’naviy taraqqiyotining ustuvor muammolarini hal qilishga yunaltirish, ilmiy tadqiqotlar va ishlanmalarni davlat yo‘lii bilan ekspertiza qilishni ta:minlash bilan yetuk ilmiy-pedagogik kadrlar etishtirishga samarali ta’sir ko‘rsatmoqda. Oliy pedagogik o‘quv yurtlarida ilmiy daraja beruvchi ixtisosloshtirilgan kengash tashkil etilishi bilan respublikamizda pedagogika tarixi va nazariyasi , fanlarni o‘qitish usullari buyicha doktorlik va nomzodlik dissertatsiyalarini o‘zbek tilida, turli millat vakillarining o‘z ona tillarida himoya qilishiga keng imkoniyat yaratildi. Bu kengashlar milliy pedagog olimlar safining o‘sishida muhim omil bo‘lmoqda. Bu tadbir respublikada sifatli ilmiy- pedagogik asarlar, o‘quv metodik qo‘llanmalar ining yaratilishiga, maktabgacha tarbiya muassasalarida, umumiy o‘rta maktablarda, o‘rta va maxsus oliy o‘quv yurtlarida ta’lim-tarbiyaning yuksak saviyada bo‘lishiga ta’lim tizimi mazmunining takomillashuviga samarali ta’sir kursatmoqda. [1] Mustaqillik tufayli “biz umumbashariy qadriyatlarning eng birinchi asosi bo‘lgan xalq insonparvarligi chashmalaridan qadamma- qadam baxram and bo‘lmoqdamiz”. Shu bahramandlik tufayli yosh avlodda mehnatsevarlik, insonparavarlik, vatanparvarlik, iymon e’tiqodlik halollik aqloqiy poklik, odillik, bilimlilik, onglilik, do‘stlik kabi insaniy fazilatlar shakllanib, rivoj topmoqda, o‘z ona tili, milliy urf-odatlari, diyor imizning tabiat boyliklari bilan faxrlanish tuyg‘usi kamol topmoqda. Respublikada, iste’dodli bolalarni tanlashga e’tibor kuchaytirildi, joylarda maxsus hunarmandchilik litseylari, umumiy ta’limiy yo‘nalishidagi litsey va gimnaziyalar tarmog‘i kengaytirildi, ular uchun yangi dasturlar ishlab chiqildi. Ta’lim buyicha xalqaro hamkorlik rivojlana boshladi, Birlashgan millatlar tashkilotining O‘zbekistondagi vakolatxonasi, Yunisef, Yunesko tashkilotlari bilan aloqalar mustahkamlandi. Xorijiy davlatlarning kadrlar tayyorllash sohasidagi tajribalari o‘rganilib, o‘zbek xalqiningmilliy urf-odatlari va ana’nalarini hisobga olgan holda 9 respublikamizda kadrlar tayyorlash tizimining yangi modeli yaratildi. Bu modelning tub mohiyati shundaki, uning tarkibi uzluksiz ta’lim, ilm-fan, ishlab chiqarish, davlat va jamiyat kabi alohida qismlardan tashkil topdi. Modelda kadrlar tayyorlash tizimining maqsadi, vazifasi va uzluksiz ta’lim tizimini isloh etishning asosiy yo‘nalishlari, bosqichlari, milliy dasturni amalga oshirish orqali erisxiladigan natijalar o‘z ifodasini topdi. 1997 yil 29 avgustda bo‘lib o‘tgan O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi sessiyasida qabul qilingan “Ta’lim to‘g‘risidagi” qonun va “Kadrlar tayyorlash millliy dasturi” O‘zbekiston ta’limida tom ma’noda inqilobiy o‘zgartirishlarni boshlab berdi. Bu qonun va dastur yosh avlodni Vatanimizga sadoqatli, uning mustaqilligini asrab-avaylashga tayyor, keng tafakkurli, jismonan sog‘lom, ma’naviy va ma’rifiy jihatdan barkamol qilib tarbiyalashda, umuman ta’lim mazmunini yanada takomillashuvida uning sifatii va samarali bulishida muhim omildir. Qabul qilingan yangi tahrirdagi “Ta’lim tug‘risidagi” qonun asosida ta’lim sohasidagi davlat siyosatining asosiy tamoyillari. -ta’lim O‘zbekiston Respublikasi ijtimoiy taraqqiyotidagi ustuvor soha ekanligi, -ta’lim va tarbiyaning insonparvar, demokratik xarakterida ekanligi, -ta’limning uzluksizligi va izchilligi, -umumiy o‘rta, shuningdek o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limning majburiyligi aniq kursatildi. Ushbu Qonunga muvofiq, ta’lim va tarbiyaning dunyoviyligi ta’minlanib, u maktabgacha, umumiy o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar, ta’limi, oliy va oliy o‘quv yurtidan keyingi ta’lim bosqichlaridan tashkil topgan. Maktabgacha ta’lim bolalarning uch yoshidan olti yetti yoshigacha oilada bolalar bog‘chalarida boshqa ta’lim muassasalarida olib boriladi. 10 Boshlangich ta’lim 1-9-sinflardan iborat, unda o‘qish olti-etti sinflar doirasidda umumiy bilim asoslarini chuqur o‘rganadilar, bu sinflarda asosiy e’tibor ularning dunyoqarashini shakllantirishga va kengaytirishga ularning qiziqish va intilishlarini oshirishga qaratilladi. Shundan so‘ng o‘quvchilarga 3 yillik o‘quv akademik va kasb- hunar litseylari va kollejlaridan iborat ixtiyoriy-majburiy bosqichda o‘qish tavsiya etiladi. Bu bilim yurtlarida o‘quvchilar o‘zlari tanlagan tta’lim yungalishi buyicha bilimlarini oshirib, muayyan oliy o‘quv yurtiga kirish uchun aniq maqsadga yo‘naltirilgan fanlarni chuqurlashtirgan holda o‘rganishga qaratilgan, har ikki yo‘nalishda o‘qishni bitirgan o‘quvchilar oliy o‘quv yurtlariga kirishda keng imkoniyatga ega buladilar. Oliy mutaxassislik ta’limida o‘n sakkiz o‘n to‘qqiz yoshlilar to‘rt yil davomida o‘qishni davom ettiradilar. [5] Uzluksiz ta’lim yangi tizimining amaldagi shaklidan farqi shundaki, o‘quvchilar alohida kollejlarda kasb-hunar egallaydilar va umumiy o‘rta ma’lumotli bo‘ladilar, akademik litseylarda esa, chuqurlashtirilgan umumta’lim tayyorligiga ega bo‘ladilar. Ta’limning yangi tizimini tashkil etgan barcha o‘quv maskanlaridaa asosiy e’tibor o‘quvchilarda mustaqil fikr yuritish ko‘nikmalarini hosil qilishga egallagan bu ko‘nikmalarini tajribada namoyon etishlariga qaratiladi. Tabiyki, demokratik jamiyatda bolalar erkin fikrlaydigan etib tarbiyalanadilar. “agar o‘quvchi erkin fikrlashni urganmasa, berilgan ta’li m samarasi past bulishi muqarrar. Albatta, bilim kerak, ammo bilim o‘z yuliga mustaqil fikrlash ham katta boylikdir.” (I.Karimov) Oliy ta’lim tizimida mutaxassis kadrlar ko‘p bosqichli yo‘l bilan tayyorlanadi. Kadrlar tayyorlash milliy dasturida bajarilishi rejalashtirilgan dasturlar asosida amalga oshiriladi. Milliy dasturni amalga oshirishning asosiy natijasi raqobatbardosh kadrlar tayyorlashning yaxlit tizimini barpo etishdan iborat bo‘ladi. Respublika Oliy Majlisida tasdiqlangan (Kadrlar tayyorlash milliy dasturi)da quyidagi umumiy qoidalar ifodalangan. -muammolar va kadrlar tayyorllash tizimini tubdan isloh qilish omillari, 11 -milliy dasturning maqsadi, vazifalari va uni ro‘yobga chiqarish bosqichlari, -kadrlar tayyorlashning milliy modeli, -kadrlar tayyorlash tizimini rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlari, -dasturni ro‘yobga chiqarishning tashkiliy asoslari. Dasturda bu qoidalar mazmuni quyidagicha ifoda etilgan: O‘zbekiston Respublikasi inson huquqlari va erkinliklariga rioya etilishini, jamiyatning ma’naviy yangilanishini, ijtimoiy yualtirilgan bozor iqtisodiiyotini shakllantirishni, jahon hamjamiyatiga qo‘sxilishni ta’minlaydigan demokratik huquqiy davlat va adolatli fuqarolik jamiyati qurmoqdA Ta’lim tor mahnoda o‘qitish tushunchasini anglatadi. Lekin u faqat turli o‘quv yurtlarida o‘qitish jarayoni emas, balki oila, ishlab chiqarish va shu kabi sohalarda ham mahlumot o‘zlashtirish jarayonidir. [2] Ta’lim ilm berish va tarbiyalashni o‘ziga qamrab olib, respublikaning aql zakovat va ilm borasidagi kuch-quvvatini rivojlantirish, jamiyat, oila va davlat oldidagi o‘z mashuliyatini anglaydigan har jihatdan barkamol erkin shaxsni shakllantirish maqsadini ko‘zlaydi. SHuning uchun ham u ustuvor soha hisoblanadi. Ta’lim faoliyati o‘z tarkibiga quyidagilarni qamrab oladi: a) mahlum bir tajriba va amaliy faoliyat turini muvaffaqqiyat bilan tashkil qilish uchun olamning zarur xususiyatlari haqidagi axborotlarni o‘zlashtirish (bu jarayonning mahsuloti bilimlardir); b) mana shu faoliyat turlarini yuzaga keltiradigan usul va vositalarni o‘zlashtirish (bu jarayonlarning mahsuloti malakalardan iborat bo‘ladi); v) ko‘zlangan maqsad va berilgan masala shartiga mos ravishda to‘g‘ri yo‘l va usul tanlash hamda nazorat qilish uchun ko‘rsatilgan axborotlardan foydalanish usullarini egallash (bu jarayonning mahsuli – malakadan iborat bo‘ladi). Insonning mahlum bilim, ko‘nikma va malakalarni o‘zlashtirishida ongli maqsad bilan boshqariladigan barcha harakatlari ta’lim bilan bog‘liq bo‘ladi. Ta’limning mohiyati, maqsadi va mazmuni jamiyatning madaniy taraqqiyoti, fan-texnikasining rivojlanganligi, ishlab chiqarish texnologiyalarining amalga joriy 12 etish darajasi kabilar bilan belgilanadi. Ijtimoiy munosabatlar, umumiy mahlumotga bo‘lgan talab va ehtiyoj, kishilarning kasbiy tayyorgarligiga, ta’lim haqidagi g‘oyalarga qarab kishilik jamiyatining turli davr (bosqich)larida ta’limning mohiyati, maqsadi, mazmuni tashkil etish shakllari, amalga oshirish metodlari va vositalari o‘zgarib, takomillashib boradi. Ta’lim mohiyatiga ko‘ra bu jarayonda ishtirok etuvchilarning o‘zaro hamkorlikdagi faoliyatlarining natijasidir. Ta’lim jarayonida shaxsning dunyoqarashi, qobiliyati, fazilat (xislat)lari o‘zgaradi. Ta’lim jarayonida kishilik jamiyatining ijtimoiy-tarixiy tajribalari tahsil oluvchilar tomonidan o‘zlashtiriladi va shu yo‘l bilan u avlodlar orasidagi mahnaviy-madaniy, ijtimoiy, ijtimoiy vorislikni taminlaydi. [2] Ta’limning metodologik asosini dealektik bilish nazariyasi tashkil etadi. Kasbiy pedagogika – umumiy pedagogikaning bir sohasi bo‘lib, u tarbiya, ta’lim, o‘qitish haqida qator nazariy va amaliy mahlumotlar beradi. Kasbiy pedagogika sanoat, ishlab chiqarish va mehnat pedagogikasining masalalari bilan shug‘ullanadi. Kasb-hunar ta’limi pedagogikasi bir necha bo‘limlariga bo‘linib, bu bo‘limlarda kasbiy pedagogikaning asoslari va muhim malasalalarini, yahni kasb- hunar ta’limi yo‘nalishlari, mehnat pedagogikasi, kasb-hunar didaktikasi kabi masalalarni qamrab oladi. SHuningdek ularda kasb-hunar tarbiyasining ijtimoiy psixologik shart-sharoitlari, kasb-hunar ta’limi nazariyasi va kasb-hunar ta’limi huquqi o‘rganiladi. Kasb ta’lim texnologiyasi - butun o‘qitish va o‘qish jarayonini ishlab chiqish, amalga oshirish va baholashning tizimi usuli bo‘lib, u maqsadga erishishga yo‘naltirilgan holda insonlarning o‘rganish qobiliyati va ular o‘rtasida muloqot to‘g‘risidagi tadqiqotlar natijasiga hamda ta’lim jarayonini yanada samarali tashkillashtirishning jonli, jonsiz vositalari bilan shug‘ullanishga asoslanadi. DIDAKTIKA – grekcha didaskien so‘zidan olingan bo‘lib, o‘qitaman, o‘qishni o‘tgataman mahnolarini anglatadi. SHunga ko‘ra didaktika – bu o‘qitish 13 nazariyasidir. Didaktika ukitish jarayonining shakllari, metodlari,tamoyillari, mazmuni, vazifasi va maksadlarini ishlab chikadi. METODIKA– Pedagogikaning o‘qitish, qonuniyatlari, qoidalari, tashkil etish shakllari, amalga oshirish va natijalari nazorat qilib baholash metod hamda vositalarini o‘zida mujassamlashtiruvchi fan tarmog‘idir. Har bir o‘quv fani o‘qitish sohasi o‘rgatishning vazifalari, mazmuni, metodlari va tashkiliy ko‘rinishi haqidagi metodika asosida quriladi. [7] O‘QITISH METODIKASI - bu turli usullar tizimi bo‘lib, o‘quv-didaktik materiallardan foydalanish orqali belgilangan maqsadga erishish uchun nazariy dars va amaliy mashg‘ulotlar paytida qo‘llaniladigan usullar majmuasidir. Kasbiy ta’lim metodikasi ijtimoiy hayotning mahlum sohasida faoliyat ko‘rsatish uchun zarur bo‘lgan bilim, amaliy ish-harakat usullarini shakllantirish qonuniyatlari, qoidalari, shakl, metod va vositalari hamda mazmuni haqidagi pedagogikaning muhim tarmog‘idir. METOD– iborasi (yunoncha-methodas-tadqiqot yoki bilish yo‘li, nazariya, ta’limot mahnosini anglatib) voqelikni bilish, o‘zlashtirish, o‘zgartirish usullari majmuasidir. Metod aslida insonning amaliy faoliyati negizida vujudga kelgan. Metod – pedagogik jarayon elementi sifatida mazmun maqsadlarga maksimal mos kelishi kerak, ana shunda – tarbiya, o‘qish, o‘rganish amalga oshadi. Metodning asosiy vazifasi – qobiliyatni rivojlantirish. Kasbiy faoliyatda metodning asosiy ko‘rsatkichi – uning kasbiy faoliyat vositalariga mosligidadir. METODOLOGIYa– metod va logiya iboralarining birligida bilish faoliyati usuli, tuzilishi vositalari va mantiqiy tartibi haqidagi ta’limot mahnosini anglatadi. Demak, metodologiya har qanday faoliyatning zaruriy tashkiliy komponentidir. Metodologik bilimlar, eng avvalo, muayyan faoliyat turlarining mazmuni va izchilligini o‘ziga qamrab olib, odat hamda me’yorlar shaklida,ikkinchidan, amalda bajariladigan faoliyatning tahsiri sifatida yuzaga chiqadi. Har ikkala holda ham bilimning asosiy vazifasi bilish jarayonini tartibli ravishda amalga oshirish yoki biror obhektni amaliy o‘zgartirishdan iborat. 14 TA’LIMIY KENGLIK – ta’lim jarayonlari amalga oshiradigan, yahni tashqi atrof – muhit bilan o‘zaro harakat anglanadigan va amalga oshiriladigan kenglik. Pedagogik jarayonda ta’limiy kenglikning son va sifat jihatdan tavsifi asosan pedagogga, uning ichki madaniyati, dunyoqarashi, qarashlariga bog‘liq bo‘ladi. SHuning uchun ham pedagogning professional tayyorgarligi nafaqat aniq mazmunni egallashga, balki, ekologik madaniyat, Ma’naviyat, umumiy madaniyatni shakllantirishga yo‘naltirilgan taqdirda maqsadga muvofiq bo‘ladi. Tashqi va ichki ta’limiy kenglik kasbiy faoliyatning ahamiyati bugungi kun ta’limining eng dolzarb muammolaridandir. BILIM- bir butunlikni tashkil qiluvchi qismlar orasidagi ularning ichki zaruriyatidan kelib chiqqan bog‘liqlikdir. Uni qonuniyat deb ham yuritiladi. CHunki bu zaruriy bog‘liqlik narsa va hodisalarning tabiatidan kelib chiqib, bizning ixtiyorimizdan tashqari o‘zi mavjud. Uni o‘zgartirib bo‘lmaydi. Bilim kishidan kishiga mahlumot (axborot) orqali o‘tadi. KO‘NIKMA VA MALAKALAR. Ko‘nikma va malakalar deganda biror shaxsning muayyan faoliyatni muvaffaqiyatli bajarishi uchun shart-sharoitlar yaratib beruvchi, tashqaridan kuzatish mumkin bo‘lgan harakatlari va reaktsiyalari tushuniladi. Malakalar ongli ravishda amalga oshirilgan faoliyatning tarkibiy qismiga kiruvchi avtomatik tarzda yuzberadigan harakatlardir. MALAKA- kishi egallagan bilimlari ko‘nikma bosqichidan o‘tib, doimiy harakat turiga aylanishi, mahorati hosil qilishi. MAHORAT- o‘zlashtirilgan bilimlar va hayotiy tajribalar asosida barcha amaliy harakatlarni (shu jumladan dars berishni) kam kuch va kam vaqt sarflab bajarish. BAXOLASH- ta’lim jarayonining mahlum boskichida ukuv maksadlariga erishilganlik darajasini oldindan belgilangan mezonlar asosida ulchash, natijalarni aniklash va taxlil kilishdan iborat jarayondir. KASB- muayyan bilim va mahorat talab etadigan mehnat faoliyati turi. Kasb-hunar sirlarini egallashga umumiy hamda maxsus mahlumot hamda amaliy ish-harakat usullarini o‘zlashtirish orqali erishiladi. 15 Kasb o‘ziga mehnat faoliyatining tor doirasi bilan xarakterlanuvchi ixtisosliklarni mujassamlashtiradi. Bahzi kasblarda bir qancha ixtisosliklar mavjud bo‘lishi mumkin. Masalan, o‘qituvchilik kasbi o‘qitiladigan o‘quv predmetlariga binoan: umumta’lim, umumtexnik, maxsus fanlar o‘qituvchisi bo‘lishini ko‘rsatishi o‘zi kifoya. [6] 16 1.2. O‘zbekistonda ta’lim-tarbiya va pedagogik fikrlar. Kadrlar tayyorlash tizimning demokratik o‘zgarishlar va bozor islohatlari talablariga muvofiq emasligi, yuqori malakali pedagog kadrlarining etishmasligi, sifatli o‘quv-uslubiy va ilmiy adabiyot hamda didaktik materiallarning kamligi, ta’lim tizimi, fan va ishlab chiqarish o‘rtasida puxta o‘zaro foydali integrasiyaning yo‘qligi kadrlar tayyorlashning mavjud tizimidagi jiddiy kamchiliklar sirasiga kiradi. Ta’lim-tarbiya va o‘quv jarayonlarining tarkibini, bosqichlarini bir-biri bilan uzviy boglash, yagoni uzluksiz ta’lim-tarbiya tizimini tashkil qilish muammolari hal qilingan emas. Amaldagi ta’lim tizimi zamonaviy, taraqqiy topgan demokratik davlatlar talablariga javob bera olmayotir. Mutaxassislar tayyorlash, ta’lim-tarbiya tizimi jamiyatda bo‘layotgan islohot, yangilanish jarayonlari talablari bilan boglanmagan.[8]. Maktabgacha ta’lim-tarbiyaning ahvoli qoniqarsizligichi qolmoqda.Bog‘cha yoshidagi bolalarning 25 %gini maktabgacha tarbiya muassasalariga qamrab olingan, xolos. Maktabgacha bolalar muassasalaridan va oiladan maktabga kelgan bolalarning tayyorgarlik darajasi urtasida sezilarli tafovut mavjud. Maktablarda va boshqa o‘quv yurtlarida ta’lim jarayonining o‘zidagi va o‘qitish uslubiyotidagi xar-xil kamchiliklar oqibatida bilim berishda yuzaga kelgan nodemokratik hamda jamiyat uchun zararli muhit shunga olib keldiki, talabalarda mustaqil fikrlash rivojlanmay qolyapti, oqilona hayotiy echimlar qabul qilish uchun etarli tayyorgarlik yo‘q. 9-11 sinflarni tamomlagan yoshlar mustaqil hayotda o‘z o‘rnini aniqlay olmaydi.Ularda o‘zlariga ishonch shakllangan emas. O‘rta maktab bitiruvchilarining 10% gina oliy o‘quv yurtlariga kirmoqda, xolos. Majburiy 9 yillik ta’limga asoslangan 11 yillik o‘rta ta’lim ilmiy asoslanmagandir, u talabalarda kasbga yo‘naltirish va ta’limning amaliy yunalganligi etarli darajada bo‘lishi hamda mustakil fikr yuritish, mexnat faoliyati ko‘nikmalari shakllanishini tahminlamayapti. Har yili tayanch maktablarining 100 ming nafarga yakin bitiruvchisi ishlab chiqarish sohasida hamda kasb-hunar ta’limini davom ettirish uchun talab etilmay qoldirilmoqda. 17 Ta’lim tizimidagi mavjud umum ta’lim va kasb-hunar dasturlari o‘rtasidan uzviylik va vorislikning yo‘qligi sababli tayanch va o‘rta maktab bitiruvchilari kasbga yo‘naltirilganlik va mehnat faoliyati ko‘nikmalari shakllanmay qolmokda.Natijada yigit kizlar o‘z qobiliyatlari, istaklari, ijodiy va mehnat moyilliklariga monandhayot yo‘lini belgilab olishda jiddiy qiyinchiliklar sezmoqdalar. O‘quv jarayoni bilim darajasi o‘rtacha bo‘lgan talabalarga mo‘ljallangan bulib, ta’limning iktidorli yoshlar bilan yakka tartibdagi o‘quv dasturlari buyicha ishlash kabi mexanizmlaridan yaxshi foydalanilmayapti.O‘quv dasturlari mafkuraviy sarkitlardan tula xoli bulganicha yo‘q, ualrda mahnaviyat va axloq asoslarini urgatuvchi, iktisodiy, huquqiy, estetik bilimlarni beruvchi fanlarga etarlichaurin berilmayapti. Hunar- texnika bilim yurtlaridan yangi tipdagi ta’lim muassasalariga utish kuprok ogizda bulib, amalda esa ularda ta’lim eskirib kolgan moddiy texnika va o‘quv uslubiy bazasida, tegishli kayta tayyorgarlikdan utmagan o‘qituvchi kadrlar bilan amalga oshirilmoqda. [1] Bir bosqichli oliy ta’lim mehnat bozori ehtiyojlarini, ishlab chiqarishdagi tarkibiy o‘zgarishlarni va ilg‘or xalqaro tajribani to‘liq hajmda hisobga olmayotir.O‘quv tarbiya jarayonini tashkil etishda o‘quv yurtlari etarlicha mustakillikka ega emas, ular kasbiy mexnat bozorining uzgaruvchan sharoitlariga yaxshi moslashib bormayapti. Ilmiy muassasalar, ishlab chikarish va ijtimoiy institutlar kadrlarni tayyorlash jarayoniga etarli darajada kushilganlari yo‘q. Davlat ta’lim standartlarini ishlab chikish va joriy etish, ta’lim muassasalarini davlat attestasiyasi va akkreditasiyasidan utkazish vazifasi belgilab olinmagan. Talabalarning bilim darajasini baxolash tizimi ob’ektivlik va tezkorlikni tahminlamaydi. Kasb-hunar ta’limining obrusi hamda o‘qituvchilar, tarbiyachilar va murabbiylarning, ilmiy va pedagog kadrlarning ijtmoiy makomi pasayib bormokda. Ta’lim xizmati kursatish va kadrlar tayyorlash soxasida marketing mavjud emas, ta’lim tizimini kup variantli moliyalash sxemasi ishlab chikilmagan. 18 Oliy malakali mutaxassislardan samarali foydalanilmayapti. Kadrlar bilimi va ular tayyorlarligining sifatini nazorat qilish hamda baxolash tizimi konikarsiz ishlamokda. O‘qituvchilar, pedagoglar va murabbiylarning kupchilik kismi yaxshi tayyorgarlik kurmaganliklari, ularning bilim va kasb saviyasi pastligi jiddiy muammo bulib kolmokda, maktabgacha ta’lim soxasidagi jahmi tarbiyachi va pedagoglarning atigi 20 % oliy maolumotlidir. Maktablarning o‘qituvchilar bilan tahminlanganligi urtacha 93% tashkil etgan xolda, bu kursatkich ayrim viloyatlarda 77-80% dan, Muayyan fanlar buyicha esa 50% dan oshmaydi. Ilmiy va ilmiy pedagog kadrlarning urtacha yoshi «ulgayib» bormokda, respublika oliy o‘quv yurtlarida 40 yoshga tulmagan fan doktorlari jahmi fan doktorlarining 0,9%ini, 50 va undan katta yoshdagilar esa 79 % ni tashkil etadi. Fan doktorlari ilmiy darajasigi tasdiklanganlar urtacha 50, fan nomzodlari esa 36 yoshdadir. [3] 6.2. O‘zbekistonda fan va maorifning rivojlanishida «Ta’lim to‘g‘risida» gi Qonun va Kadrlar tayyorlash milliy dasturining ahamiyati. O‘zbekistonning kelajagi, uning taraqqiyoti va ravnaqi ko‘p tomonlama undagi kadrlarning bilimdonligi, kasb tayyorgarligi va ma’naviy yetukligiga bog‘liq. Shu jihatdan qaraganda O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan islohatlar orasida Kadrlar tayyorlash soxasidagi, ta’lim-tarbiya sohasidagi islohatlar muhim o‘rintutadi. 1997 yil 29 avgustda Oliy Majlisning 9-sessiyasida qabul qilingan Kadrlar tayyorlash milliy dasturi va «Ta’lim to‘g‘risida» gi Qonuni ta’lim sohasidagi islohatlarni amalga oshirishning aniq yo‘nalishlarini belgilab beruvchi muhim hujjatdir. «Ta’limtug‘risida» gi Qonun va Kadrlar tayyorlash milliy dasturida yosh avlodni milliy istiqlol mafkurasi ruhida tarbiyalash, darsliklar, o‘quv-metodik qo‘llanmalarni milliy ta’lim-tarbiya an’analari asosiga qurish masalalari ko‘tarilgan va shu muammoni hal qilish yo‘l-yo‘riqlari ko‘rsatilgan. Bu ikkita Qonun hujjati asosida amalga oshirilayotgan mislsiz islohatlar davlatimizdagi barcha jabhalarni, har bir fuqaroni faol mehnatga safarbar etmoqda. Kadrlar 19 tayyorlash milliy dasturi «Ta’lim to‘g‘risida»gi Qonunining qoidalariga muvofiq holda tayyorlangan bo‘lib, milliy tajribaning tahlili va ta’lim tizimidagi jahon miqyosidagi yutuqlar asosida tayyorlangan hamda yuksak umumiy va kasb-hunar madaniyatga, ijodiy va ijtimoiy faollikka, ijtimoiy-siyosiy hayotda mustaqil ravishda mo‘ljalni to‘g‘ri olabilish mahoratiga ega bo‘lgan, istiqbol vazifalarini ilgari surish va hal etishga qodir kadrlarning yangi avlodini shakllantirishga yo‘naltirilgandir. O‘zbekiston Respublikasining «Ta’lim to‘g‘risida» gi Qonuni va Kadrlar tayyorlash milliy dasturi ta’lim tizimining yangilanishiga sabab bo‘ldi. Oldingi qabul qilingan qonunlardan farqli o‘laroq, oliy ta’lim va xalq ta’limi tizimi tuzilishining bir qancha yangi qoidalari joriy etildi. O‘zbekiston Respublikasining «Ta’limto‘g‘risida» gi Qonuni fuqarolarga ta’lim-tarbiyaberish, kasb-hunar o‘rgatishning huquqiy asoslarini belgilaydi va har kimning bilim olish huquqini ta’minlashgaqaratiladi. O‘zbekiston Respublikasi ta’lim tizimi yagona va uzluksizdir. Demak, ushbu ikkala qonun hujjatlari asosida ta’lim – tarbiyaning maksadi butunlay yangilanadi, unga mos xolda mazmun ham, pedagogic jarayonda ham yangilanish ruy bermoqda, uzluksiz ta’lim tizimiga zamonaviy yangi texnologiyalar kirib kelmoqda. O‘qituvchining ko‘p qirrali va murakkab faoliyati zaminida yosh avlodni odobli, e’tiborli qilib tarbiyalash, ularni ilmiy bilimlar bilan qurollantirish kabi vazifalar yotadi. Bularni amalga oshirish esa o‘qituvchining xilma xil faoliyatiga bog‘liq: yoshlarni o‘qitish, maktabdan va sinfdan tashqari tarbiyaviy ishlarni tashkil eta bilish va o‘tkazish, ota-onalar o‘rtasida pedagogic targ‘ibot ishlarni tashkil etabilish xamda o‘tkazish va hakozo. Bularning barchasi o‘qituvchidan chuqur bilimlarga ega bo‘lishni, o‘z soxasini mukammal bilishni, bolalarni sevishni talab etadi Mazkur dasturning maqsadi – ta’lim sohasini tubdan isloh qilish, uni o‘tmishdan qolgan mafkuraviy sarqitlardan to‘la xalos etish, rivojlangan demokratik davlatlar darajasida, yuksak ma’naviy va axloqiy talabalarga javob beruvchi yuqori malakali kadrlar tayyorlash Milliy tizimini 20 yaratishdir. [4] Bu islohatlar kontseptsiyasi o‘zagini mutaxassislar tomonidan haqli ravishda «Islom Karimov modeli» deb baho Lanayotgan kadrlar tayyorlashning printsipial ya’ni milliy modeli tashkil etadi. Kadrlar tayyorlash milliy modelining tarkibiy komponentlari: shaxs, davlat vajamiyat, fan, uzluksiz ta’lim va ishlab chiqarish bo‘lib, uning bosh maqsadi – raqobatbardosh yuqori malakali kadrlar tayyorlashga yo‘naltirilgan. Shaxs kadrlar tayyorlash tizimining asosiy iste’molchisi, shuningdek umumta’lim xizmatlarining yaratuvchisi hamdir. Ta’lim xizmatlarini amalga oshiruvchi sifatida esa Shaxs munosib darajada malaka egallagandan so‘ng, bilim va tajribalarini ta’lim jarayonida yangi avlodga o‘rgatish, moddiy ishlab chiqarish, ilm-fan, madaniyat va maishiy xizmat ko‘rsatish bilan shug‘ullanadi. Davlat va jamiyat kadrlar tayyorlash tizimining amal qilishi va rivojlanishining kafolati, milliy model barcha sub’ektlari faoliyatini tartibga soluvchi sifatida maydonga chiqadi. Milliy modelning uchinchi komponenti – uzluksiz ta’lim; Uzluksiz ta’lim kadrlar tayyorlash tizimining asosi, O‘zbekiston Respublikasining ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotini ta’minlovchi, shaxs, jamiyat va davlatning iqtisodiy, ijtimoiy, ilmiy-texnikaviy va madaniy ehtiyojlarini qondiruvchi ustivor soxadir. Uzluksiz ta’lim tizimining faoliyat olib borishi davlat ta’lim standartlari asosida, turli darajadagi ta’lim dasturlarining izchilligi asosida ta’minlanadi va quyidagi ta’lim turlarini o‘z ichiga oladi: Maktabgacha ta’lim; Umumiy o‘rta ta’lim; O‘rta maxsus,kasb-hunar ta’limi; Oliy ta’lim; Oliy o‘quv yurtidan keyingi ta’lim; Kadrlar malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash; Maktabdan tashqari ta’lim; Kadrlar tayyorlash milliy dasturida quyilgan talablarni amalga oshirishda asosan o‘qituvchi, tarbiyachilar mas’uldirlar. Kadrlar tayyorlash milliy dasturida, «Uzluksiz ta’limni isloh qilishning yo‘nalishlaridan biri, ta’lim tizimini kadrlar 21 salohiyatini tubdan yaxshilash, tarbiyachi, o‘qituvchi va ilm-fan xodimlarining kasbiy nufuzini oshirish», -deb ko‘rsatilgan. Kadrlar tayyorlash tizimini tubdan isloh qilishning asosiy omillari kuydagilardan iborat respublikaning demokratik xukukiy davlat va adolatli fuqaroli jamiyati kurish yo‘llaridan izchil ilgarilab borayotganligi, mamlakat iktisodiyotida tub o‘zgarishlarning amalga oshirilishi,respublika iktisodiyoti asosan xom-ashyo yunalishidan rakobatbardosh pirovard maxsulot ishlab chikarish yuliga izchil utayotganligi, mamlakat eksport saloxiyatining kengayayotganligi, davlat ijtimoiy siyosatida shaxs manfaati va ta’lim ustivorligi karor topganligi,milliy uzlikni anglashni usib borayotganligi, vatanparvarlik, uz vatani uchun iftixor tuyg‘usining shakllanayotganligi, boy milliy madaniy-tarixiy anhanalarga va xalkimizning intellektual merosiga hurmat, O‘zbekistonning jaxon xamjamiyatiga integrsiyasi, respublikaning jaxondagi mavqei va obru-e’tiborining mustahkamlanib borayotganligi. Ushbu maqsadni tuyobga chikarish kuydagi vazifalar xal etilishini nazarda tutadi: «Ta’lim to‘g‘risidagi» O‘zbekiston Respublikasi Qonuniga muvofiq ta’lim tizimini isloh qilish, davlat va nodavlat ta’lim muassasalari hamda ta’lim va kadrlar tayyorlash soxasida rakobat muxitini shallantirish negizida ta’lim tizimini yagona o‘quv ilmiy-ishlab chikarish majmui sifatida izchil rivojlantirishni tahminlash, ta’lim va kadrlar tayyorlash tizimini jamiyatda amalga oshirilayotgan yangilanish, rivojlangan demokratik xukukiy davlat kurilishi jarayonlariga moslash, kadrlar tayyorlash tizimi maussasalarini yukori malakali mutaxassislar bilan tahminlash, pedagogik faoliyatning nufuzini va ijtimoiy makomini kutarish, kadrlar tayyorlash tizimi va mazmunini mamlakatning ijtimoiy va iktisodiy tarakkiyoti istikbollaridan, jamiyat extiyojlaridan, fan, madaniyat, texnika va iexnologiyaning zamonaviy yutuklaridan kelib chikkan xolda kayta kurish, ta’lim oluvchilarning maonaviy-axloqiy tarbiyalashni va mahrifiy ishlarning samarali shakllari hamda uslublarini ishlab chikish va joriy etish, ta’lim va kadrlar tayyorlash, ta’lim muassasalarini attestasiyadan utkazish va akkredasiya qilish sifatiga baxo berishning xolis tizimini joriy etish, yangi ijtimoiy - iqtisodiy sharoitlarda 22 ta’limning talab kilinadigan darajasi va sifatini,kadrlar tayyorlash tizimini amalda faoliyat kursatish va barkaror rivojlanishining kafolatlarini, ustivorligini tahminlovchi normativ, moddiy-texnika va axborot bazasini yaratish, [9] ta’lim, fan va ishlab chikarishni samarali integrasiyalashuvini tahminlash tayyorlanayotgan kadrlarning mikdori va sifatiga nisbatan davlatning talablarini, shuningdek nodavlat tuzilmalari, korxonalar va tashkilotlarning buyurtmalarini shakllantirishning mexanizmlarini ishlab chikish, uzluksiz ta’lim va kadrlar tayyorlash tizimiga byudjetdan tashkari mablaglar, shu jumladan chet el investisiyalarini jalb etishning real mexanizmlarini ishlab chiqish va amaliyotga joriy etish, kadrlar tayyorlash soxasida uzaro manfaatli xalkaro xamkorlikni rivojlantirish. Milliy dasturning maqsad va vazifalari bosqichma-bosqich amalga oshiriladi. Birinchibosqich-(1997-2001 yillar)- mavjud kadrlar tayyorlash tizimining ijobiy saloxiyatini saklab kolish asosida ushbu tizimni isloh qilish va rivojlantirish uchun xukukiy jixitdan va kadrlar jixatidan ilmiy-uslubiy, moliyaviy- moddiy shart-sharoitlar yaratish. Ushbu bosqich kuydagilarni amalga oshirish zarur: «Ta’lim tug‘risida»gi Qonunga muvofik ta’lim tizimi mazmunini tarkibiy kayta kurish va tubdan yangilash, pedagog va ilmiy-pedagog kadrlar tayyorlash va ularning malakasini zamon talablariga javob beradigan darajada tashkil etish, ta’lim oluvchilarning yuksak tayyorgarlik darajasi, malakasi, madaniy-axlokiy saviyasining sifatiga nisbatan kuyiladigan zarur talablarni belgilab beruvchi davlat ta’lim standartlarini yaratish va joriy etish, o‘quv uslubiy majmualarning hamda ta’lim jarayoni didaktik va axborot tahminotining yangi avlodini ishlabchikish a joriy etish, o‘rta-maxsus, kasb-hunar ta’limi uchunzarur mlddiy-texnika, o‘quv uslubiy va kadrlar bazasini tayyorlash, ta’lim va kadrlar tayyorlashga byudjetdan tashkari mablaglarni jalb etishning mexanizmlarini takomillashtirishning, davlat ta’lim muassasalarini rivojlantirishini xam nazarda tutgan xolda ta’lim xizmati kursatish soxasida rakobatga asoslangan muxitni vujudga keltirish, ta’lim muassasalarini faoliyatiga baxo berishning reyting tizimini,kadrlar tayyorlash sifati 23 va ularga bulgan extiyojning monitoringini olib borishtizimini ishlab chikish va joriy etish, xalqaro aloqalarni kengaytirish va kuchaytirish, kadrlar tayyorlashda xalkaro donorlik tashkilotlari va fondlari faoliyatiga tegishli sharoitlar yaratish, shuningdek, respublika ta’lim soxasiga chet el investisiyalarini jalb etish buyicha real chora tadbirlar ishlab chikish va ularni asalga oshirish, kadrlar tayyorlash milliy dasturini ruyobga chikarishning monitoringini olib borish. Ushbu bosqichda bolalarni 6-7 yoshdan maktabga kabul qilishni ularning jismoniy va akliy jixatdan rivojlanganligini eotiborga olgan xolda amalga oshiriladi. Takazo etilayotgan talaba urinlari zarur moddiy-texnika shart-sharoitlari va pedagog kadrlar bilan tahminlangan xolda izchil tayyorlanadi. Birinchi bosqich bajarilishining monitoringi asosida Milliy dasturni ruyobga chikarish yunalishlariga anikliklar kiritiladi. Ikkinchi bosqich (2001-2005 yillar)-Milliy dasturni tulik ruyobga chikarish, mexnat bozorining rivojlanishi va real ijtimoiy-iktisodiy sharoitlarni xisobga olgan xolda unga anikliklar kiritish. Majburiy umumiy urta va urta maxsus,kasb-hunar ta’limiga, shuningdek talabalarning kobiliyatlari va imkoniyatlariga karab, tabakalashtirilgan ta’limga utish tulik amalga oshiriladi. Ta’lim muassasalarini maxsus tayyorlangan malakali pedagog kadrlar bilan tuldirish tahminlanadi, ularning faoliyatida rakobatga asoslangan muxit vujudga keltiriladi. Ta’lim muassasalarinig moddiy-texnika va axborot bazasini mustaxkamlash davom ettiriladi, o‘quv-tarbiya jarayoni yukori sifatli o‘quv adabiyotlari va ilgor pedagogik texnologiyalar bilan tahminlanadi. Uzluksiz ta’lim tizimini axborotlashtirish amalga oshiriladi. Ta’lim xizmati kursatish bozorini shakllantirish mexanizmlari tulik ishga solinadi. Uchinchi bosqich (2005 va undan keyingi yillar)- tuplangan tajribani taxlil etish va umumlashtirish asosida, mamlakatni ijtimoiy-iktisodiy rivojlantirish istikbollariga muvofik kadrlar tayyorlash tizimini takomillashtirish va yanada rivojlantirish. 24 I bob xulosasi Ta’lim tizimining faoliyat ko‘rsatish va rivojlanishni ta’minlash uchun zarur bo‘lgan tadqiqot ishlarini bajaruvchi ilmiy-pedagogik muassasalarga esa quyidagilar: ta’lim tizimining rivojlanishini ta’minlovchi ilmiy tadqiqot institutlari, laboratoriyalar, oliy o‘quv yurtlarining ilmiy ishlarini muvofiqlovchi xodimlar, ilmiy-pedagogik faoliyat bilan shug‘ullanuvchi pedagoglar, professorlar va boshqalar kiradi. Masalan, Pedagogika, psixologiya, kimyo, matematika, fizika va hokazo. Bu muassasalarxalq xo‘jaligining qaysi sohalari bo‘lishidan qat’iy nazar shu sohalar bo‘yicha tadqiqot ishlari bilan shug‘ullanadi. Oqibatda ta’lim tizimi rivojlanadi va davlatga, jamiyatga naf keltiradi. III. Ta’lim sohasidagi davlat boshqaruv organlari, shuningdek ularga qarashli korxonalar, muassasalar va tashkilotlarga esa quyidagilar kiradi: Tarmoq sohalaridagi vazirliklar, viloyat xokimiyat boshqaruv organlari, tuman xalq ta’limi bo‘limi, maktablarning rahbarlari, maktablar, bolalar bog‘chalari, uylari, dam olish sanatoriyalar, kutubxona, texniklar, tabiatshunoslar, temiryo‘l stansiyalar va hokazo. IV. O‘zbekiston Respublikasining ta’lim tizimi yagona va uzluksizdir talabi esa O‘zbekistonda ta’lim tizimi bitta, o‘ziga xos, mos shuning uchun u yagona degan ma’no tushunilishi kerak. O‘zbekiston ta’lim tizimi boshqa davlatlardan nusxa olmasdan, o‘z tajribasi va boshqa rivojlangan mamlakatlar tajribasidan foydalangan holda ishlab chiqilgan va hayotda qo‘llanilmoqda. 25 II BOB. MUSTAQQILLIK YILLARIDA PEDAGOGIK FIKRLAR RIVOJINING ASOSIY YO`NALISHLARI. 2.1 Mustaqqillik yillarida pedagogik fikrlarning rivoji va yo`nalishlari. Mustaqqillik yillarida pedagogik fikrlar rivojining asosiy yo`nalishlari. Mustaqillik e’lon qilingan (1991 yil 1 sentyabr) dastlabki yillardanoq O‘zbekiston Hukumati ta’limga ustivor soha sifatida e’tibor berib kelmoqda. O‘zbekiston Respublikasining ta’lim sohasida aniq va ravshan Hamda ilmiy asoslangan davlat siyosati mavjud bo‘lib, u insonparvarlik va demokratik tamoyillarga asoslanadi Hamda Har bir fuqaroning bilim olishi O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida qonuniylashtirilgan. Mustaqil Respublikamizda xalq ta’limi tizimi mazmunini yangilash va yangi ijtimoiy muHit sharoitida uni yanada rivojlantirish zarur edi. CHunki Huquqiy, iqtisodiy, ma’naviy soHalarda olib borilayotgan isloHotlarda asosiy maqsad Ham barcha fuqarolarning Hayotini ijtimoiy Himoyalash, ularning turmush sharoitini yaxshilash, ma’naviy jiHatdan yuksaltirish, eng muHimi, ozod va obod Vatan, erkin va farovon Hayot barpo etishdan iboratdir. Ana shu maqsadni amalga oshirish borasida Respublikamiz Hukumati xalq ta’limi tizimini tubdan isloH qilishni va milliy kadrlarga bo‘lgan eHtiyojni tobora ortib borayotganligini Hisobga olib ta’lim tizimini Ham yangilashni taqozo etar edi. SHu maqsadda 1997 yil 29 avgustda O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining 1X sessiyasida “Ta’lim to‘g‘risida” Qonun Hamda “Kadrlarni tayyorlash milliy dasturi” keng muHokama qilindi va tasdiqlandi. O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun va “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”. [6] “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun ta’lim, tarbiya fuqarolar kasbiy tayyorgarligi va Har bir fuqaroning ilm olish konstitutsion Huquqini ta’minlash kabi qator dolzarb vazifalarni belgilab berdi. Respublikamiz bugungi kunda tubdan yangi davlat bo‘lib, unda Har bir siyosiy, iqtisodiy, ma’naviy soHadagi isloHotlar Ham yangi ta’lim tizimida bosqichmabosqich olib borishni nazarda tutadi. Zero, ta’lim soHasidagi isloHotlar 26 Ham yangi bosqichma-bosqich o‘tish tamoyiliga asoslangandir. “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” Ham uzluksiz ta’lim tizimini isloH qilishning tashkiliy, ilmiy va metodik asosi bo‘lib Hisoblanadi. Milliy dasturning asosiy maqsadi uzluksiz ta’lim tizimini rivojlantirish bo‘lib, u ijodiy va mustaqil fikrlovchi, tafakkuri rivojlangan, erkin shaxsni shakllantirish bilan barcha soHalarda raqobatbardosh kadrlar tayyorlashni kafolatlash bilan ahamiyatlidir. Shunga ko‘ra, mamlakatimizda mustaqillikning dastlabki yillaridanoq boy madaniyatimizni tiklash va uni rivojlantirish, ta’lim tizimini takomillashtirish, uni zamon talablariga javob bera oladigan jaHon andozalari darajasiga ko‘tarish maqsadiga e’tibor berib borilmoqda. [5] Ta’lim soHasida “Ta’lim to‘g‘risida” Qonun qabul qilinganligi, 1996—1997 yildan boshlab birinchi sinflarda o‘qishning lotin yozuviga asoslangan yangi alifboda dastur, qo‘llanma, dasrliklarning yaratilganligi — bu ta’lim soHasida qo‘yilgan dastlabki odimlar edi. O‘tgan davrda yangi turdagi ta’lim muassasalari tashkil etildi. Oliy o‘quv yurtlari qoshida litseylar ochildi. Qobiliyatli o‘quvchilar chet ellarda ta’lim ola boshladi. O‘qituvchilar xorijiy davlatlarda bo‘lib, ilg‘or tajribalarni o‘rganib kela boshladilar. Viloyatlarda yangi-yangi biznech maktablari, kichik va o‘rta kasb Hunar kurslari ochila boshladi va bozor iqtisodi sharoitida fermer, soliq va bojxona xodimlari, audit v.b. yangi mutaxasissliklar kiritildi. Oliy maktab soHasida test usuli joriy etildi. Viloyatlardagi pedagogika institutlari universitetlarga aylantirildi, chet el mutaxassislari respublikamiz o‘quv muassasalariga jalb etildi. “Mahalla”, “Kamolot”, “Sog‘lom avlod uchun”, “Nuroniy”, “Ulug‘bek”, “Umid” jamg‘armalari Ham ta’lim soHasini rivojlantirishga Hissalarini qo‘shmoqdalar. Lekin Hozirgi davrda amalga oshirilgan barcha ishlarga qaramay ta’lim tizimi Hali Hayot talabi darajasida natijalarga erishmayotgani, eski sho‘ro zamonidan meros bo‘lib qolgan mafkuraviy qarashlardan va sarqitlardan xalos bo‘la olmagani, shuningdek, uzluksiz ta’lim tizimini tashkil etish muammolari 27 to‘liq hal etilmagani va nihoyat, amaldagi ta’lim tizimi taraqqiy etgan davlatlar darajasida rivojlana olmaganini ko‘rsatmoqda. Shuningdek, mutaxassislar kadrlar tayyorlash, ularga bilim va tarbiya berish tizimi mamlakatimizda amalga oshayotgan isloHotlar bilan bog‘lanmagani, maktablarning moddiy bazasi talabga javob bera olmayotgani, kadrlar, o‘qituvchilar tayyorlash muammosi hali hal etilmagani ma’lum bo‘ldi. O‘quv dasturlari, qo‘llanma va darsliklar ham talabga javob bera olmayotganini hayot ko‘rsatmoqda Mustaqqillik yillarida pedagogik fikrlar rivojining asosiy yo`nalishlari. Oliy ta’lim sohasida Ham islohot o‘tkazishni talab qila boshladi. Bularning barchasi Hisobga olinib, 1997 yil mart oyida Vazirlar Mahkamasining farmoyishiga muvofiq, ta’lim tizimini isloH etilish, kadrlar tayyorlash jarayoniga zamon talabi darajasida o‘zgartirishlar kiritish maqsadida maxsus komissiya tuzildi va natijada “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” Hamda “Ta’lim to‘g‘risida” Qonun Oliy Majlis sessiyasida qabul qilindi. [4] Bu ikki Hujjatga binoan ta’lim tizimi isloH qilishni bosqichma-bosqich amalga oshirish nazarda tutiladi: Birinchi bosqich — o‘tish davri. 1997—2001 yillar. Bu yillarda yangi talab doirasida pedagog kadrlar tayyorlash, ta’lim standartlarini yaratish, o‘quv dasturlari ustida ishlash, umumta’lim maktablarini qayta qurish, o‘rta maxsus va kasb-Hunar bilim yurtlari tizimiga zamin tayyorlash va uzluksiz ta’lim tizimiga asos solish. Ikkinchi bosqich — 2001—2005 yillarga mo‘ljallanadi. Bu davrda milliy dasturni to‘liq amalga oshirish mo‘ljallanadi. Uning ba’zi g‘oyalari va qoidalariga o‘zgartirishlar kiritilish Ham ko‘zda tutilgan. Uchinchi bosqich — 2005 yil va undan keyingi yillar bo‘lib, isloHot tajribalari tahlil etilib, umumlashtiriladi Hamda kadrlar tayyorlash tizimi takomillashtirilib, rivojlantirilib boriladi. “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonunga asosan Ta’lim O‘zbekiston Respublikasi ijtimoiy taraqqiyot soHasida ustuvor deb e’lon qilindi. Ta’lim soHasidagi davlatning asosiy tamoyillari quyidagilardan iborat: 28 Ta’lim va tarbiyaning insonparvar, demokratik xarakterida ekanligi; Ta’limning uzluksiz va izchilligi; Umumiy o‘rta, shuningdek o‘rta maxsus, kasb-Hunar ta’limining majburiyligi; O‘rta maxsus, kasb-Hunar ta’limining yo‘nalishini: akademik litsey va kasb- Hunar kollejida o‘qishni tanlash ixtiyoriyligi; Ta’lim tizimining dunyoviy xarakterda ekanligi; Davlat standartlari doirasida ta’lim olishning Hamma uchun ochiqligi; Ta’lim dasturlarini tanlashga yagona va tabaqalashtirilgan yondashuv; Bilimli bo‘lish va iste’dodni rag‘batlantirish; ta’lim tizimida davlat va jamiyat boshqaruvini uyg‘unlashtirish. Xalq ta’limining asosiy bo‘g‘ini — uzluksiz ta’limi tizimini tashkil etadi. Mustaqqillik yillarida pedagogik fikrlar rivojining asosiy yo`nalishlari. Xalq ommasining madaniy an’analari, ma’rifatchiligi, a’naviyati, e’tiqodi, milliy [4] urf-odatlari, san’ati, ogzaki ijodiyoti nixoyat darajada sermazmun, kur kirrali,yuksak insonparvarlik goyalari bilan yugirilgan kup asrlik tariximiz maxsuli bulib keldi. Ogir jaroxatlar yetkazilgan bulishiga karamasdan miliy imon- e’tikod va ma’naviyat saklab keldi, axoli turmush tarzining asosini tashkil kildi. Madaniy va ma’naviyatdagi elimiz oldida turgan yagona yul boy merosimizga tayanib, uni inkor kilmasdan yangi sharoit vazifalarini belgilash, jamiyatning barcha katlamlari ishtirokida, xar birining istak-intilishlaridan kelib chikib yuksalish istiklol sari xarakat kilish bulib koldi. Asriy xalk merosi bilan bir katorda ilgor milliy ziyolilar, jumladan, jadidlar yuzaga keltirgan maxrifatchilik kurinishlari bulmish[7] maorif, matbuot, badiiy ijod va boshkalarning axamiyati, kadr-kimmatiga tayanish, tegishli urin berish zarurati xam kuzga tashlanadi. Bu ilgor karashlar, milliy mustakillik va istikbolga yugrilgan yuksak tuygular ulug davlatchilik, kolonial siyosat, feodal-klerikal, konservativ zurovanliklarga karshi kurashda chinikib kamolatga va yuksaklikka tomon intildi. Elimizdagi milliy madaniyatimizni 29 zamonaning ilgor tsivilizatsiyasi, madaniyati maorifi bilan uygunlashtirib davom ettirishga kodir, layokatli ijodiy kuchlar yetishib chikkan va yetishib chikmokda edi. Xalk ommasining ma’rifatini rivojlantirishga intilib kelgani milliy ziyolilarimizga kuch-kuvvat, ilxom bagishladi. Ammo Uzbekiston xududida ma’naviyat va madaniyat 1917 yildanboshlab murakkab vaziyatni boshlab kechirdi, jiddiy tusiklar va buzgunchiliklarga uchradi. Turkistonni kizil imperiya koloniyasiga aylantirishga kirishgan bolsheviklar kiyosati va amaliyotini xalk ommasi, milliy ziyolilar kabul kilmadilar. Milliy ziyolilar va arboblarning faoliyati keng tus oldi, chukur ijtimoiy- mazmun kasb etdi. Jadid ziyolilari, ijod axli bulmish Munavvar Kori,Maxmudxuja bexbudiy, Sadriddin Ayniy, Fitrat, CHulpon, A.Kodiriy,A.Avloniy, Xamzi, Gozi Yunus Xurshid va boshkalar bilan bir katorda XX asr busagasida tugilgan iste’dodli yoshlar Mashrik yunusova (Elbek), Naim Said, Rafik Mumin, Maxmud Xodiev (Botu), Baxrom Xaydariy va boshka kator ziyolilar madaniyat maorif soxalarida jonbozlik kildilar, ijtimoiy yunaltirilgan ijod bilan shugullandilar. Milliy madaniyatimizning eng kadimgi va yirik markazi bulgn Samarkandda mashxur ma’rifatparvarlar Maxmudxuja Bexbudiy, Abdurauf Fitrat, Akobir Shomonsurzoda, Said Axmad (Vasiliy), Saidaxmadxuja Siddikiy, Mardonkuli Shomuxammadzoda zudlik bilan maktab isloxatini amalga oshirish fikri bilan maydonga chikdilar. Ular 1917 yil aprel oydidan boshlab chikayotgan «Xurriyat» gazetasi saxifalarida yangi usulda maktablarning keng tarmoklarini yaratish zarurligi xakida fikrni surdilar. «Anjumani maorif» jamiyatining mablaglariga «rushdiya» maktabi ochildi, unda bepul ukitilar edi. Abdurauf Fitrat biln Kamol SHams bu maktabda ukuvchilarga islom diniy ta’limotini, islom tarixini, musulmon xukukini, turk, arab va fors tillarini, arifmetika, geometriya, geografiya, tabiatshunoslik, tarixini ukitar edilar. Yoz faslida Samarkandning uzida tanikli ma’rifatparvar, shoir va dramaturg Xoji Muin SHukrullo «Tarbiya» maktabi ochdi. 1917 yil fevral bilan oktyabr orasida Turkistonning yirik shaxarlarida turli tillarda dars beriladigan xususiy makiablar ochildi. Lekin uktuvchilar tayyorlash sifati zamoln talablaridan orkada kolganligi sababli ukituvchi kadrlar tayyorlash kurslari xam ochila boshladi. Chunonchi, 30 iyulda Samarkanddagi «Nashri maorif» jamiyati milliy maktablar uchun ukituvchilar bilan bir katorda axolini ng kambagal tabakalaridan chikkan ukituvchilar xam ta’lim ola boshladi. Kambagallar uchun ukish yaxshi tayyorlangan ukituvchi zarurligini tushunib yetib ukituvchilar seminariyalariga va musulmon maktablariga yuborishni yoklab chikdi. Ana shu davrda illiy xalk ta’limini itashkil etish muammosi aloxida keskin bulib turgan edi. Turkiston ulkasining markazi- Toshkentda 1917 yil 9-15 may kunlari ukituvchilarning 1- ulka kurultoyi bulib utdi. Kurultoyda ma’ruzala kilgan Muvakkat xukumat Turkiston kumitasining a’zosi S. Maksudov, yirik sharkshunos L.Zimin,, Fargona viloyatining maorif buyicha inspektori F. Yegorov maxalliy axoliga ta’lim beish ishida rus-tubjoy maktablarining yaroksiz ekanligini isbotlab berdilar. Kurultoy ana shu tipdagi maktabni ona tilida ukitiladigan milliy maktab bilan almashtirish fikrini ma’kullab chikdi. Oradan kup utmay 1917 yili 20 maydan 23 maygacha Toshkntda musulmon ukituvchilarning kurultoyi bulib utdi. Unda asosan musulmon maktablaridagi ukituvchilarning ishi masalasi muxokama kilindi. Kurultoy karorlarida asosan rus tubjoy maktablarini milliy maktablar blan almashtirish zarurligi kursatib utildi, bu maktablar uch boskichga-kuyi, urta va yukori boskichga bulinishi lozim edi. Boshlangich ta’lim umumiy, majburiy, bepul, olti yillik bulishi kerak edi. Asosan ukitiladigan fanlar orasida islom ta’limoti, asoslari, ona tili, rus tili (4-sinfdan boshlab), arifmetika, tabiatshunoslik, tarix (milliy va rus tarixi), geografiya (umumiy va rus geografiyasi ) xam bor edi. Kurultoyda tashkil etilgan «Musulmon ukituvchilar kengashi (rais-Murod xuja Solixujaev kotii-S.Abdusamatov) rus-tubjoy maktablarini milliy maktablarga aylantirish dasturini ishlab chikdi. Yangi ukuv yili arafasida uning loyixasi Toshkent shaxar dumasi tasdigi takdim etildi. 1917 yil 10 sentyabrdagi Dunay majlisida suzga chikkan Munavvar Kori maktabni islox kilish xakidagi «Musulmonlar ukituvchilar kengashi»ning ma’ruzasini takdim kildi va unda musulmon maorif xodimlari-ukituvchilarga nixoyatda extiyoj sezilmokda, deb kursatib utildi. Dumaning dikkat e’tibori yerli axolining farzandlari uchun muljallangan maktablar sonin keskin kupaytirish zarurligi va axolining turli 31 guruxlari urtasida ovropa tipidagi maktablar bir tekisda taksimlanmaganligiga karatildi. SHu mknosabat bilan rus-tubjoy maktablarini milliy maktablarga aylantirish, ularga kushimcha kilib yana 11 ta maktab ochish, musulmon ukituvchilarining maoshini rus ukituvchilarinika bilan baravarlash xamda ikki yillik ukituvchilar kurslari ochish taklif etildi. Dumaning uzok muxokamadan keying rus-tubjoy maktablarini milliy maktablarga aylantirish loyixasini tasdikladi. Lekin turkiston maktablarining 1917 yil fevralida kulga kiritgan erkin rivojlanish imkoniyati bolsheviklar tomonidan otyabrda amalga oshirilgan davlat tuntarishi natijasida ruyobga chikmadi. Oktyabr tuntarishidan sung yangi sovet maktabini tashkil etish vazifasi ilgari surildi. Bu jarayonga komissarliklar tizimida tashkil topgan Maorif xalk komissarligi raxbarlik kilishi lozim edi. Birok ma’lum vaktgacha maktab tarmoklarini boshkarishning eski tizimi xam saklanib kolindi. 1918 yilning martigacha Turkistonda Vasiylik kumitasi mavjud bulib turdi. Kumta ukuv yurtlari tarmoklariga raxbarlikni amalga oshirib, turkiston pedagoglarining manfaatlarini ifodalaydi va maktabni siyosat ta’siridan saklashga xarakat kiladi. Yangi xokimiyat uz navbatida Vasiylik kumitasi va ulkaning barcha ukituvchilarini Xalk Komissarlari Kengashi bilan xamkorlikda ishlashlarini talab kiladi, xamkorlik kilishga javob tarikasida maktab xodimlari maoshini kupaytirishga va ukuv yurtlariga mablaglar ajratishga va’da kildi. Birok ukituvchilar ittifoki Xalk komissarlari Kengashi bilan xamkorlik kilishga istamaganligi sababli ular ish xakini oshirish va maktablarning moddiy a’volini yaxshiash uchun mablaglar ajratmadilar. Buning tustiga mart oyida ma’murlar urta ukuv yurtlarini yopib kuyish xakida farmoish berdilar, bundan maksad navbatdagi ukuv yilining boshlanishiga kadar ularni «yangicha asosarda» tashkil etishdan iborat edi. 1918 yilning 23 martida RSFSR Maorif xalk komissarligi Kengashi Ulka xalk ta’limi kengashini tashkil etish xakida buyruk chikardi. Mazkur Kengash Turkiston xududida xalk ta’limi tizimiga raxbarlik kilishga lozim edi. Joylarda ularning viloyat, shaxar, uezd kengashlari xuzurida xalk ta’limi kengashlari tashkiletildi. Lekin dastlabki kunlardan boshlab turkistonlik ukituvchilar kupchilik kismining manfaatlarini ifodalab, umumdemokratik yulda 32 kattik turdi. Bundan norozi bulgan sovet xukumati va xsuan Maorif xalk komissarligi uzining tor sinfiy maksadlariga amal klib mazkur kengashga nisbatan ajratuvchilik siyosatini amalga oshira boshladi. Bolsheviklarning eski maktabga dushmanligi xususiy ukuv yurtlariga bulan munosabatda ancha keskin namoyon buldi: yangi usul maktablariga yeredit ajratilmadi, ayrim xususiy rus maktablari ma’murlarining farmoishlari bilan yopib kuyildi. Xalk Komisarlii Kengashining 1918 yil 14 maydagi buyruni bilan yagoa umumiy maktabni tashkil etishga kirishildi. Turli tipdagi ukuv yurtari «ular ukishni xolaydiganlar uchun yoshi, millati, kaysi dinga e’tikod kilishidan kat’iy nazar guvoxnomalarsiz barcha maktablarda bepul ukitish joriy etilishini e’lon kildi. 1918 yil iyun oyining urtalarida bulib utgan Umumturkiston xalk ta’limi arboblarining kurultoyida maktabni kayta kurish masalalari muxokama kilindi, unda kommunistlarning oz sonli guruxi «Kurltoyga kommunistik uzak raxbarlik kilishi lozim» deb katiy turib oldi. Uz navbatida musulmon delegatlar guruxi kurultoyni vakolatsiz deb xisblash taklifini kiritdi, chunki Turkiston Resublikasidagi aksariyat kupchilikni tub yerli axoli tashkil etardi, lekin kurultoyda ularning oz sonli delegatlari vakil bulib katnashayotgan edi. Shu munosabat bilan tub yerli millatlar ukituvchilarnin vakillari kurultoyni tashlab chikib ketdilar. Ularga ovropalik ukituvchilarning bir kismi kushildi, bu ukituvchilar uchun bolsheviklarning maktabga xukmronlik kilish kskl makbul emasdi. 1918 yilning urtalaridan boshlab yangi tipdagi maktablarning taz, asorsan mikdor ixatidan usishi kuzga tashlanadi. Turkiston jamiyati axolisining badavlat katlamlaridagi juda kup mikdordagi mablagning tortib olinganligi ulka iktisodiyotini kambagallashtirib kuydi, ayni bir vaktda sovet xokimyatini zarur mablaglar bilan ta’minlandi, buning natijasida maktab kurilishiga raxbarlik kiluvchi Maorif xalk komisarligi 1918 yilda ma’lum darajada kreditga ega buldi. Bolsheviklar ijtimoiy, sinfiy mazmuniga kura yagona maktabni tashkil etar ekanlar, milliy shaklning zarurligini e’tirof etdilar, shu boisdan turk respublika milliy asosda-ukrain, arman,yaxudiy maktablari va tabiiyki, «Turkistonda milliy turk omasi ustivor bulganligi» uchun xammadan kuprok va birinchi navatda uzbek maktablari tashkil kilindi. 1918 yil martida 33 kolesovchilikning tajavvuzkorligi okibatida ma’rifatchilik jarayonida ilgor madaniy kuchlarga jiddiy talofat yetkazildi. Jadid deb e’lon kilingan 3 mingga yakin ilgor ziyolilar shular katori M. Bexbudiy xam katl etildi. Xorazmda kiktisodiy axvolning ogirlashuvi, ocharchilik madaniyat va maorifning axvoliga salbiy ta’sir kildi. SHu bilan birga, xalk ommasining ma’rifatga axlokiy kamolatga intilishi davom etdi. An’anaviy maktablar maraalar, madaniy-ma’rifiy vakflar faoliyati, ukimishli-ziyolilar ijodkorlarning jamiyatdagi faxrli mavkei saklanib koldi. Uzbek sovet maktabini tashkil etish jarayoni 1918 yil may oyida, xalk komissarlari kengashining xamma uchun kulay yagona maktabn tashkil etish xakidagi karoridan keyin boshlandi. Bunda eski usul maktablarga tegilmadi, yangi usul maktablari (jadid maktablari0 xalk ta’limi bulimlari ixtiyoriga utdi. 1918 yilda ukituvchilarning uzlari dasturlar va ukuv rejalarini tuzib chikdilar. Dasturga uzbek va rus tillari, arifmetika, geografiya, tabiatshunoslik, mexnat, ashula gimnatika fanlari kiritilgan edi. Shuning uchun xam yangi maktablar tashkil etish fakat davlat idoralainigina emas, balki jamoat vakillarining xam faol ishtirokini takoza kilardi. Masalan: Toshkentning Beshyogoch kismida 1917 yilning dekabridayok Bashorat Jalilova tashkil etgan xotin-kizlar ta’lim olishardi. Koratosh maxallasida bir necha maxalla faol kadrlarining tashabbusi bilan Sa’diy nomidagi maktab tashkil etildi. Dastlabki uzbek sovet maktablari mablaglaridan kisib kuyilgan bulib, ularga ukuv vositalari va kullanmalar yetishmasdi. Moddiy axvolning ogirligiga kup jixatdan ma’murlarning yerli axvolining bilimli buishiga nisbatan mustamlakachilik munosabatda bulishi ta’sir kildi, bu esa 1918-1920 yillar davrida rus tilidagi ukuv yurtlari va tub yerli axoli bolalari uchun muljallangan makablarni kupincha xalk ta’limi uchun ajratilgan mablagni deputatlar kengashlari boshka maksadlar uchun ishlatishardi. Maorif xalk komisarlari uchun kadrlar masalasi maktab kurilishidagi bosh muommo edi. Yangi tuzum pedagoglarni tayyorlash, ayniksa, birinch navbatda maxalliy maktablar ukituvchilarni tayyorlash uchun xar tomolama chora-tadbirlar belgilandi. Binobarin, ukituvchilar tayyorlash butunlay yangicha negizga kiska muddatli kurslar orkali yulga kuyildi. 1918 yilning yozida Samarkandda «musulmon 34 ukituvchilari uchun pedagogik kurslar2 ochildi. Usha yilning kuzida Toshkentda- Toshkent uezining tub yerli axolisi uchun maktab ukituvchilari kursa ochildi. 1918yil 9 aprelda Munavvar kori uyida tuplangan jadidlar Turkiston Xalk dorilfununining musulmon bulimini tashkil etish maksadida 9 kishidan iborat tashkilot komissiyasini tuzdi. Ular 22 kun ichida musulmon bulimi dasturlarini tuzdilar. Dorilfununning musulmon bulimi xam urus bulimi kabi uch boskichdan iborat bulishi belgilandi. Yukori boskich-dorilmuallimin (ukituvchilar kursi, keyinrok oliy ukuv yurti): urta boskichi- boshlangich maktablarni uz ichiga olar edi. Xalk dorilfunini tarkibining bu shaklda bulishi sharoitning uzidan kelib chikkan xolda zamonaviy bilim va savodsizlikka extiyojdan tugilgandi. Usha yilning 3 mayida dorilfununning Musulmon bulimi raxbariyatiga saylov bulib, unda Munavvar kori rais (rektor), iso tuxtaboev birinchi muovin, Burxon Bakir sarkotib bulib saylandi. 13 may kuni Toshkentning eski shaxar kismida Vikula Morozovning sobik dukoni binosi (xozirgi uzbek yosh tomoshabinlar teatr)da musulmon axoli uchun «xalk dorilfununi» ochiladi. Bu bulim tez orada uziga xos yirik bilim maskaniga aylandi. Dastlab 9 ta boshlangich maktab ochish muljallangan bulsa-da axoli extiyojiga kura, ularning soni 24 taga yetdi. Dorilfununning musulmon bulimi 15 demokratik tashkilot vakillari uyushgan 45 kishilik kengash tomonidan boshkariladi. Undagi muallimlar soni 18 nafarga yetdi. 1918 yil 2 iyun kuni sobik seminariya binosida dorilfununning uzbeklar uchun maxsus ukituvchilar tayyorlovchi bulimi-«Dorilmuallimini»ochildi. Unda Fitrat ona tilidan: Kamol Shams arfmetika va geometriyadan, Xaydar SHavkiy gigena, gimnastika va nemis tilidan, Raximboev arifmetikadan, Abduraxmon Ismoilzoda san’atdan, Rizaev madaniyat tarixi va siyosiy iktisoddan, Munavvar kori ona tilidan dars berishadi. Bu bulimning ochili marosimida Munavvar kori nutk suzlab, inson manfaatli bulib, kuzi ochilmaguncha vijdoni uygonmasliginivijdon uygonmasa na uzini, na xalkni erkin muxofaza kila olmasligini, bu imonsizlik ekanini mutafakkirona noziklik bilan ifoda etadi. Munavvar Kori ovropacha usulda bunday xalk dorilfununini tashkil etish bilan bir katorda, mavjud madrasalarni islox kilish va ularda asosan dunyoviy fanlar 35 ukitilib, milliy ziyolilar tayyorlash goyasini xam ilgari suradi. Bu karashlarini – u 1923 yil iyunda Toshkentda bulib utgan xalk maorifi mudirlari kurultoyidagi ma’ruzalarda bayon etgan. 1923 yilda bu yangi usulda 30 dan ortik madrasa va eski maktablarda talabalar ukitilganligi ma’lum. Munavvar Kori 1922 yildan Turkiston maorif noziri, keyin esa Toshkentning eski shaxar bulimi muboshiri bulib ishladi, usha yili 23-25 martda bulib utgan 2- umumturkiston maorif xodimlari kurultoyida ishtirok etib, maktab bulimiga a’zolikka saylandi. Keyinchalik Alisher Navoiy nomli ta’lim-tarbiya bilim yurtida va turli maktablarda uzbek tili va adabiyotidan dars berdi. Dustlari va shogirdlari Kayum Ramozon va SHorasul Zunnun bilan xamkorlikda uch bulimdan iborat «Uzbekcha til saboklari» kitobini (1025 yil) nashr ettirdi. Xorazm va Buxoro respublikalari sharoitida (1920-1924 yillar) milliy madaniyat va maorifni rivojlantirish, ularni zamonaviy tsivilizatsiya shakllari xamda mazmuni bilan boyitib borish bilan yangi xokimiyat shu’balari shugulandi. Keng kulamda milliy ziyolilarni amaliy faoliyatga jalb kilish imkoniyatlari kuzga tashlanadi Maorif, madaniyat soxalarida xukumat reja-dasturlarini ishlab chikish, ularni xayotga tadbik etish buyicha dastlabki kadamlar tashlandi. Ammo bu respublikalarda xam madaniyat, e’tikod, milliy kadriyatlarga bolshevekcha sul-ekstremistik tayzik utkazishga jiddiy urinishlar buldi. Turkistonda buxoro, Xorazm respublikalarida 20- yillarning birinchi yarmida bir butun madaniy-ma’rifiy kutarilishi maydoni vujudga keldi. SHu asnoda xalk ommasi, milliy ziyolilar ishtirokidagi ma’naviy-madaniy jarayon, fikrlar, tajriba almashinuvi odatga aylanib bordi. Bolshevikcha asl milliy, umuminsoniy progressiv ma’rifatchilikka dushmanlik bosimlariga karamasdan 1917-1924 yillari Uzbekistonning xozirgi xududida madaniy-ma’rifiy turmush vujudga keldi, xalk ma’naviyatida uz aksini topdi. Jiddiy tusiklarga karamasdan 1917-1924 yillarda Uzbekiston ijod axli, ziyolilari kat’iy, chukukr mazmunli falokat kursatdilar. Xorazmda Bekjon Raxmonov, boshkafidoiy ziyolilar samarali madaniy faoliyat kursatdilar. B. Raxmonov «madarasalar isloxati»ni kat’iy sul inkilobiy tezlik bilan utkazishni inkor kildi. Maktablar, boshka ukuv –yurtlarini ochishiga bosh buldi, darsliklar yozdi. Fitrat ijodiy faoliyatini samarali davom 36 ettirish bilan birga Buxoro respublikasi faoliyatini samarali davom ettirish bilan birga Buxoro respublikasi maorif noziri lavozimida samarali ishladi, [13]ma’rifiy- madaniy tadbirlar utkazish, ukuv maskanlarini tashkil kilish, ukituvchilar ukuvchilar, ijod axli raxnamolik kilishda katnashdi. Xorazm va Buxoro respublikalarida ziyolilar jadidlik an’analarini davom ettirib, ma’rifiy-madaniy jabxalarda astoydil faoliyat kursatdilar. Milliy ziyolilar, islom dini ruxoniylarining bir kator yigin va anjumanlari utkazili. Xalk ommasi yangi sharoitlarda milliy kadriyatlarni saklab kolish bilan birga, ularga tayanib yangi shakl va mazmunlarni egallashga intildi. Xalk ta’limining iste’dodli tashkilotchilari Abdulkodir SHukuriy, Ismatulla Raxmatullaev, Isokxon Ibrat, O.Dadaxujaev va boshkalar katta pedagogik ish olib bordilar. Maktablar soni usdi . 1918 yil boshshida 330 taga ,1920 yilda esa Fargona, sirdaryo, Samarkand viloyatlarida xam tashkil etilib ular soni 1405 taga yetdi. Tashkil bulgan maktablar, ayniksa, kishlok joylarida va tumanlarda asosan 1-2- boshlangich sinflardan iborat edi. Keyinchalik yukori sinflar paydo bula boshladi. Bunday targibot natijasida Toshkentda, Andijonda, Kukonda va boshkajoylarda kizlar maktablari xam 37 2.2 Mustaqil o‘zbekiston ta’lim tizimi Mustaqil Respublikamizda uzluksiz ta’lim tizimi mazmunini yangilash va yangi ijtimoiy muhit sharoitida uni yanada rivojlantirish zarur edi. Chunki huquqiy, iqtisodiy, ma’naviy sohalarda olib borilayotgan islohotlarda asosiy maqsad ham barcha fuqarolarning hayotini ijtimoiy himoyalash, ularning turmush sharoitini yaxshilash, ma’naviy jihatdan yuksaltirish, eng muhimi, ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot barpo etishdan iborat edi. Ana shu maqsadni amalga oshirish borasida Respublikamiz hukumati uzluksiz ta’lim tizimini tubdan isloh qilishni va milliy kadrlarga bo‘lgan ehtiyojni tobora ortib borayotganligini hisobga olib ta’lim tizimini ham yangilashni taqozo etar edi. Shu maqsadda dastlab 1992 yilda, ikkinchi marotaba 1997 yil 29 avgustda O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining 1X sessiyasida “Ta’lim to‘g‘risida” Qonun hamda “Kadrlarni tayyorlash milliy dasturi” keng muhokama qilindi va tasdiqlandi. [8]1997 yilda qabul qilingan “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun respublikamizda ta’lim va tarbiya tizimini takomillashtirish, fuqarolar kasbiy tayyorgarligi va har bir fuqaroning ilm olish konstitutsion huquqini ta’minlash kabi qator dolzarb vazifalarni belgilab berdi. Respublikamizda siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, ma’naviy sohadagi islohotlarni bosqichma-bosqich amalga oshirib borish ishlari boshlab yuborildi. Ta’lim sohasidagi islohotlarni ham bosqichma-bosqich amalga oshirish djasturlari qabul qilindi. “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” uzluksiz ta’lim tizimini isloh qilishning tashkiliy, ilmiy va metodik asosi bo‘lib xizmat qildi. Milliy dasturning asosiy maqsadi uzluksiz ta’lim tizimini rivojlantirish bo‘lib, u ijodiy va mustaqil fikrlovchi, tafakkuri rivojlangan, erkin shaxsni shakllantirish bilan barcha sohalarda raqobatbardosh kadrlar tayyorlashni kafolatlash bilan ahamiyatli bo‘ldi. Shunga ko‘ra, mamlakatimizda mustaqillikning dastlabki yillaridanoq boy madaniyatimizni tiklash va uni rivojlantirish, ta’lim tizimini takomillashtirish, uni zamon talablariga javob bera oladigan jahon andozalari darajasiga ko‘tarish maqsadiga e’tibor qaratildi. 1996-1997 o‘quv yilidan boshlab birinchi sinflarda o‘qishning lotin yozuviga asoslangan fan dasturlari, o‘quv adabiyotlari va darsliklarining yaratilishi – ta’lim sohasida qo‘yilgan dastlabki qadamlar edi. 38 O‘tgan davrda yangi turdagi ta’lim muassasalari tashkil etildi. Oliy o‘quv yurtlari qoshida litseylar ochildi. Qobiliyatli o‘quvchilar chet ellarda ta’lim ola boshladi. O‘qituvchilar xorijiy davlatlarda bo‘lib, ilg‘or tajribalarni o‘rganib kela boshladilar. Viloyatlarda yangi-yangi biznech maktablari, kichik va o‘rta kasb hunar kurslari ochila boshlandi va bozor iqtisodi sharoitida fermer, soliq va bojxona xodimlari, audit va boshqa yangi mutaxasissliklar kiritildi. Oliy maktab sohasida test usuli joriy etildi. Viloyatlardagi pedagogika institutlari universitetlarga aylantirildi, chet el mutaxassislari respublikamiz o‘quv muassasalariga jalb etildi. “Mahalla”, “Kamolot”, “Sog‘lom avlod uchun”, “Nuroniy”, “Ulug‘bek”, “Umid” jamg‘armalari ta’lim sohasini rivojlantirishga o‘z hissalarini qo‘shib keldilar. [12]Ta’kidlash joizki, mustaqillikning dastlabki yillarida xalq ta’limi tizimi zamon talablari darajasida emas edi. Ta’lim tizimi Sho‘ro zamonidan meros bo‘lib qolgan mafkuraviy qarashlar va sarqitlardan to‘liq xalos bo‘la olmay, sohadagi muammolar to‘liq hal etilmagan, amaldagi ta’lim tizimi taraqqiy etgan davlatlar darajasida tashkil etilmagan edi. Shuningdek, mutaxassis kadrlar tayyorlash, ularga ta’lim va tarbiya berish tizimining mamlakatimizda amalga oshirilayotgan islohotlarga mutanosib emasligi, ta’lim muassasalarining moddiy texnika bazasi zamon talablarga javob bermasligi, kadrlar tayyorlash muammosi hal etilmayotganligi ko‘za yaqqol tashlanib qoldi. Ta’lim muassasalarining davlat ta’lm standartlari, o‘quv dasturlari, darslik va qo‘llanmalari ham zamon talablariga javob bera olmayotganligi ma’lum bo‘ldi. Oliy va o‘rta maxsus ta’lim tizimida ham islohot o‘tkazish zarurati yuzaga keldi. Bularning barchasini hisobga olib, 1997 yil mart oyida Vazirlar Mahkamasining farmoyishiga muvofiq, respublikamizda ta’lim tizimini isloh etilish, kadrlar tayyorlash jarayoniga zamon talabi darajasida o‘zgartirishlar kiritish maqsadida maxsus komissiya tuzildi va natijada “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun va “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” Oliy Majlis sessiyasida qabul qilindi.1997 yilda qabul qilingan “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonunga asosan Ta’lim O‘zbekiston Respublikasi ijtimoiy taraqqiyot sohasida ustuvor deb e’lon qilindi. Ta’lim sohasidagi davlat siyosati quyidagi asosiy tamoyillar ustuvorligida olib borildi: 39 - ta’lim va tarbiyaning insonparvar, demokratik xarakterida ekanligi; - ta’limning uzluksiz va izchilligi; -umumiy o‘rta, shuningdek o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limining majburiyligi; - o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limining yo‘nalishini: akademik litsey va kasb- hunar kollejida o‘qishni tanlash ixtiyoriyligi; - ta’lim tizimining dunyoviy xarakterda ekanligi; - davlat standartlari doirasida ta’lim olishning hamma uchun ochiqligi; - ta’lim dasturlarini tanlashga yagona va tabaqalashtirilgan yondashuv; - bilimli bo‘lish va iste’dodni rag‘batlantirish; - ta’lim tizimida davlat va jamiyat boshqaruvini uyg‘unlashtirish. “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”ga binoan ta’lim tizimini isloh qilish bosqichma-bosqich amalga oshirilishi nazarda tutildi: Birinchi bosqich – 1997- 2001 yillarni o‘z ichiga olib, bu o‘tish davri deyiladi. Bu yillarda yangi davlat talablari darajasidagi ta’lim standartlarini yaratish, o‘quv dasturlari ustida ishlash, umumta’lim maktablarini qayta qurish, ularni rekonstruktsiya qilish, o‘rta maxsus va kasb-hunar ta’lim tizimiga zamin tayyorlash va uzluksiz ta’lim tizimiga asos solishga qaratildi. Bu davrda maktablar qayta ta’mirlandi. Yangi tipdagi akademik litsey va kasb-hunur kollejlari barpo etildi. Ularning moddiy texnik bazasi zamon talablari darajasida mustahkamlandi. Davlat ta’lim o‘quv-me’yoriy xujjatlariga asos solindi. O‘quv adabiyotlarining yangi avlodini yaratishga erishildi. Ta’lim va tarbiya mazmunida milliy va umumbashariy qadriyatlarning ustuvorligi tamoyiliga amal qilindi. [5] Ikkinchi bosqich – 2001-2005 yillarga mo‘ljallandi. Bu davrda milliy dasturni to‘liq amalga oshirish ko‘zda tutildi. Ushbu davrda asosiy e’tibor uzluksiz ta’lim tizimining barcha turlarida sifat va samaradorlikka erishish, ilg‘or pedagogik va axborot texnologiyalarini o‘zlashtirish va o‘quv-tarbiya jarayoniga tatbiq etishga qaratildi. Asosiy maqsad – har tamonlama etuk malakali va raqobatbardosh kadrlar tayyorlashga erishishdan iborat edi. Bu borada ko‘plab muvofaqqiyatlarga erishildi. Biroq, uzluksiz ta’lim tizimida bir qancha yutuqlarga erishilgan bo‘lsada, anchagina muammolarga ham duch kelindi. Masalan, 40 maktabgacha ta’lim tizimi mutlaqo e’tibordan chetda qolib, unda bolalar qamrovi 25% dan pastga tushib ketdi; ayrim maktablar nochor holatga tushib qoldi; ko‘plab kasb-hunar kollejlarida o‘quvchilar davomati, ta’lim sifati achinarli holga kelib qoldi; oliy ta’lim tizimida kooruptsion holatlarga yo‘l qo‘yildi; uzluksiz ta’lim tizimida kadrlar tayyorlash jarayoni va sifati xalqaro standart talablariga javob bera olmay qoldi. Bugungi kunda uning ko‘plab kamchilik va qoidalariga o‘zgartirishlar kiritilmoqda. Uchinchi bosqich – 2005 yil va undan keyingi yillarni o‘z ichiga oladi. Bugungi kunda ta’lim sohasidagi islohot tajribalari tahlil etilib, umumlashtirildi. Kadrlar tayyorlash tizimi tubdan takomillashtirilib, yanada rivojlantirilib borilmoqda. Muhtaram Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoev davlat rahbari bo‘lgan kundan boshlaboq, O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strotegiyasi qabul qilindi. Respublikamizning siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va boshqa sohalarida keskin o‘zgarishlar sodir bo‘la boshlandi. Ijtimoiy sohaning muhim tarkibiy qismi bo‘lgan ta’lim tizimini isloh qilishga kirishildi. [3]Dastlab, Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoev shu kunga qadar juda og‘ir ahvolga tushub qolgan maktabgacha ta’lim muassasalarini isloh qilish, uni tubdan takomillashtirishga qaratilgan bir nechta farmon va qarorlar qabul qildi. Ushbu farmon va qarorlarda belgilab berilgan vazifalar jadal suratlar bilan bosqichma-bosqich amalga oshirilmoqda. Davlat va nodavlat maktabgacha ta’lim muassasalari soni yil sayin ortib bormoqda. Bugungi kunga kelib, bog‘chalarda maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalar qamrovi 60%dan ortdi. 2023 yilga qadar MTTlarda bolalar qamrovi 75%;ni tashkil etilishi kutilmoqda. Yangi tipdagi MTT binolari, ularning moddiy texnik bazasi, o‘quv qurollari, me’yoriy xujjatlari va davlat o‘quv dasturlari, ularda olib borilayotgan o‘quv-tarbiya jarayonlari rivojlangan davlatlar maktabgacha ta’lim va tarbiya muassasalaridan qolishmaydi. Shuningdek, Prezidentimiz umumiy o‘rta ta’lim, o‘rta maxsus va kasb-hunar ta’limi, professional ta’lim, oliy ta’lim tizimida ham keng islohatlarni joriy etdilar. Ushbu ta’lim tizimi turlari bo‘yicha ham Prezidentning bir necha farmon va davlat qarorlari qabul qilindi. Shu kunga qadar o‘zini to‘laqonli oqlamagan kasb-hunar kollejlari tugatilib, 9 yillik umumiy o‘rta 41 ta’lim maktablari 11 yillik majburiy ta’limga aylantirildi. Kasb-hunar ta’limi professional ta’limga o‘zgartirilib, uning turli darajadagi shakl va bosqichlari tashkil etildi. “Oliy ta’lim tizimini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” Prezident qarori qabul qilindi. Oliy ta’limda ochiqlik, shaffoflik, erkinliklar ta’minlandi. Ta’lim olishning turli (kunduzgi, sirtqi, kechki, masofaviy, inklyuziv va boshqa) shakllari tashkil etildi. Boshqacha qilib aytganda, fuqarolarning ta’lim olishlari uchun davlat tomonidan barcha huquqiy asoslar va imkoniyatlar, muhim shart-sharoitlar yaratildi. [1]. Seminar va amaliy mashg‘ulotlarda sizlar bilan birgalikda ta’lim sohasida olib borilayotgan davlat islohatlari, bu borada qabul qilingan farmon va qarorlarning mazmuni, ularda belgilab berilgan vazifalarni amaliyotga joriy etilish holatlari yuzasidan fikr almashamiz. Ta’lim va tarbiya sohasida olib borilgan davlat islohatlari “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonunning yangi tahririni (2020 yil 23 sentyabrda) qabul qilishga olib keldi. Ushbu “Ta’lim to‘g‘risida”gi yangi Qonunga muvofiq O‘zbekiston Respublikasida ta’lim siyosati printsiplari, ta’lim tizimi va uning turlariga o‘zgartirishlar kiritildi. Ta’lim sohasidagi asosiy printsiplar quyidagilardan iborat: ta’lim ustuvorligining tan olinishi; ta’lim olish shaklini tanlash erkinligi; ta’lim sohasida kamsitishlarga yo‘l qo‘yilmasligi; ta’lim olishga doir teng imkoniyatlarning ta’minlanishi; ta’lim va tarbiyaga milliy hamda umuminsoniy qadriyatlarning singdirilganligi; ta’lim va tarbiyaning insonparvarlik, demokratik xususiyati; ta’limning uzluksizligi va izchilligi; o‘n bir yillik ta’limning hamda olti yoshdan etti yoshgacha bo‘lgan bolalarni bir yil davomida umumiy o‘rta ta’limga tayyorlashning majburiyligi; davlat ta’lim standartlari va davlat ta’lim talablari doirasida ta’lim olishning hamma uchun ochiqligi o‘quv dasturlarini tanlashga doir yondashuvning yagonaligi va tabaqalashtirilganligi insonning butun hayoti davomida ta’lim olishi; 42 43 XULOSA Jamiyat taraqqiyotida har bir fanning o‘z o‘rni bo‘lganidek, pedagogika fanining ham o‘ziga xos ustuvor yo‘nalishlari va istiqbolli dolzarb vazifalari muhim ahamiyat kasb etadi. Zero, pedagogika fanining qandayligi davr va bu davrda etakchi bo‘lgan ijtimoiy tafakkurning taraqqiyot darajasiga bog‘liq. Ayni vaqtda, davrning qandayligi o‘sha zamondagi pedagogik fikrlarning mazmuni xarakteri va xususiyatlariga ham bog‘liqdir. Negaki, davr tabiati unda yashayotgan shaxs (inson)lar tabiatiga monand bo‘ladi. Shaxsning ijtimoiy xarakteri munosabatlari va fikri esa, asosan, pedagogika fani tomonidan shakllantiriladi. Garchi sobiq sovet tuzimi davrida «marksizm – leninizm» g‘oyalari uzoq yillar mobaynida ijtimoiy munosabatlar va tuzum kishilik tafakkurining yo‘nalishlarini belgilaydi deb o‘rgatib kelgan bo‘lsa-da, aslida ijtimoiy munosabatlarning tabiatini muayyan jamiyatning ijtimoiy tafakkur tarzi, ma’naviy sifatlari majmui belgilaydi. Fikrda, ma’naviyatda o‘zgarish bo‘lmay turib tuzumda, tizimda o‘zgarish bo‘lishi mumkin emas. [7] Pedagogika fani va amaliyoti boshlab ayrim etuk kishilarning tafakkurida sodir bo‘lgan yangilanishlarni, ma’naviyatlarida ro‘y bergan tozarishlarni ko‘pchilikning odob axloqi va xulqi faktoriga aylantiradigan, ya’ni jamiyatning aksariyat a’zolarida ezgulik va yaxshilik kabi axloqiy sifatlarni shakllantirishga da’vat etilgan ijtimoiy faoliyatdir. Xalqimiz ijtimoiy tafakkuridagi yangilanishlar harakat faktoriga aylanib Milliy mustaqillik qo‘lga kiritilishi bilan istiqlol yo‘llarimiz, milliy g‘oya va mafkuramiz aniq qilib belgilab olindi. Mustaqil yurtda, sog‘lom aqlga muvofiq yangi ijtimoiy tuzumda yashaydigan yoshlarning ma’naviyatini shakllantirishday zalvarli yumush borki, u bilan pedagogika fani shug‘ullanadi. Shuning uchun ham pedagogik fikrni ilgarilab ketgan davr, yangilanib borayotgan zamon talablari darajasiga etkazish ehtiyoji tug‘ildi. Pedagogik qarashlardagi tub o‘zgarishlarni, jiddiy yangilanishlarni umumlashtirish, ulardagi o‘tkinchi hamda turg‘un jihatlarni tasnif etish, yangilangan pedagogikaning asosiy belgilarini tizim holiga keltirish vazifalari bajarilishi ta’minlandi va milliy pedagogikada qaror topgan sifat. Yangilanishlarni 44 amaliyotda qo‘llashning yo‘llarini topishga alohida e’tibor qaratildi. Negaki, amaliy jarayonga tatbiq qilinmagan ilmiy g‘oya foydalanilmagan imkoniyatdir, xolos. Ana shu imkoniyatlardan to‘la foydalanish, ular tufayli ta’lim-tarbiya jarayoni samaradorligini oshirish yangilangan edagogic fikrlarning mazmunini va ustivor yo‘nalishini tashkil etadi. 45 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. O`zbekiston Respublikasining Qonuni Ta`lim to`g‘risida. T., 1997. 2. O`zbekiston Respublikasining Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi. T.,1997. 3. O‘zbekiston Respublikasining «Ta’lim to‘g‘risida»gi Qonuni. T. “O‘zbekiston”, 1997. 29 avgust. -7 bet. 4. Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi. T. 1997. 29 avgust. 9-10 bet. 5. Barkamol avlod-O`zbekiston taraqqiyotining poydevori. T., “Sharq”, 1997. 6. Barkamol avlod orzusi. T., O`zbekiston milliy ensiklopediyasi. 2000. 7. “Avesto” va uning insoniyat taraqqiyotidagi o`rni. T., “Fan”, 2001. 8. Amir Temur o`gitlari. T., “Navro`z”, 1992. 9. Abdullaev Yu. Jahon oliy maktabi: qiyosiy tahlil. T., G‘. G‘ulom nomidagi “Adabiyot va san`at” nashriyoti, 2001. 10. Abdullaeva Sh. va boshq. Pedagogika. T., «Fan», 2004. 11. Abdurasulov M. O`zbek ma`rifatparvar shoirlari ilm-ma`rifat haqida. T.: «O`qituvchi», 1972. 12. Abu Ali ibn Sino. Hikmatlar. T.: «O`zbekiston», 1980 13. Ilg‘or pedagogik texnologiya: Nazariya va amaliyot “Ma’naviyat asoslari” darsi asosida ishlangan uslubiy qo‘llanma. “Abu Ali ibn Sino”. Toshkent. 2001. - 80b. AXBOROT MANBALAR w.w.w.\pedagog\. Uz w.w.w. /ziyonet/ Uz 46 47

MUSTAQIL O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI TA‘LIM TIZIMI VA PEDAGOGIK FIKRLAR 1.docx

Купить