Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 33.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Mustaqil O‘zbekistonda arxiv ishi. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy Davlat Arxivlari va ularning faoliyati

Купить
Mustaqil O‘zbekistonda arxiv ishi. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy Davlat Arxivlari va ularning faoliyati Reja: 1. O’zbekiston Respublikasida arxiv ishi bo’yicha qonun va me’yoriy hujjatlarning qabul qilinishi. 2. Bozor munosabatlariga o’tish davrida arxiv ishini tashkil qilish. 3. O’zbekiston Respublikasi Markaziy davlat arxivi O’zbekiston Respublikasida arxiv ishi bo’yicha qonun va me’yoriy hujjatlarning qabul qilinishi. Bugun ko’p millatli xalqimiz mustaqil vatanimizning 25 yillik qutlug’ to’yini baland ruh va katta xursandchilik bilan nishonlamoqda. Mustaqillikka erishganimizdan so’ng jamiyatimizning barcha sohalarida, jumladan , arxivshunoslik fanlarini rivojlantirish sohalarida ham ko’plab o’zgarishlar sodir bo’lishiga olib kelmoqda. Biz bugun o’tgan yillar mobaynida bosib o’tgan taraqqiyot yo’limizni xolisona baholar ekanmiz, eski mafkuraviy tizim va g’oyalardan butunlay voz kechib, yangi hayot barpo etish yo’lida qo’lga kiritgan, dunyo ahli tan olayotgan yuksak marra va yutuqlarimiz barchamizga g’urur va iftixor bag’ishlashi tabiiydir. Mustaqillik sharoitida “O’zarxiv” agentligi tomonidan arxiv ishining asosiy yo’nalishlarini takomillashtirish hamda rivojlantirishning kompleks dasturlari ishlab chiqildi va amalga oshirildi. Bu dasturlar besh yilga mo’ljallangan va quyidagi yo’nalishlar bo’yicha tuzilgan: hujjatlarni idoraviy saqlovini ta’minlash, ularning davlat hisobi va ilmiy-ma’lumot apparatini takomillashtirish , arxiv hujjatlaridan foydalanishni jadallashtirish. 1996 yilda “O’zarxiv” agentligi O’zbekiston Respublikasida arxiv ishini 2000 yilgacha rivojlantirish Konsepsiyasini ishlab chiqdi. Bu konsepsiya davlat arxiv xizmati faoliyatining metodologik harakat dasturi edi. U jamiyatni va davlatni axborot bilan ta’minlashdagi imkoniyatlarini kengaytirish, jamiyatning hujjatli yodgorliklarini saqlashdagi rolini oshrishga qaratilgan edi. SHu maqsadda O’zbekiston Respublikasi hukumati arxiv ishi va jamiyatning hujjatli yodgorliklarini saqlash bo’yicha qonun va me yoriy hujjatlar ishlab chiqdi. ‟ Masalan, “Arxivlar to’g’risida” (O’zR Oliy Majlisi axborotnomasi, 1999 y. №5 (1277), 120-bet) va “Madaniy meros ob ektlarini qo’riqlash va ulardan ‟ foydalanish to’g’risida” (O’R Oliy Majlis axborotnomasi, 2001 y. № 940 (1305- 1306)gi Qonunlari hamda O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999 yil 30 oktyabrdagi “Arxiv ishiga oid me yoriy hujjatlarni tasdiqlash ‟ haqida” 482-sonli Qaroriga asosan hamda Vazirlar Mahkamasining 2004 yil 3 fevraldagi 49-sonli Qaroriga (O’R VM SP, 2004 yil mart, 474-475-betlar) binoan ishlab chiqilgan. Ushbu hujjatlarda O’zbekiston Respublikasi Milliy arxiv fondi (O’R MAF) tarkibining tasnifi, shuningdek, hujjatlar saqlanishi tartibi va muddatlari ko’rsatilgan, “O’zarxiv” agentligi tizimiga kiradigan muassasalar tarkibi aniqlab berilgan. Mustaqillik yillari davlat arxiv muassasalari idoraviy arxivlar hujjatlari saqlovini ta’minlash, ish yuritishni tashkil qilish borasida samarali ishlarni amalga oshirdi. Ular o’z faoliyatini 1990 yil 28 iyunda “O’zbosharxiv” Qarori bilan tasdiqlangan “DAF hujjatlari idoraviy saqlovining ta’minlanishini asosiy yo’nalishlari (1990-1995 yillar)ning amalga oshirishni tashkiliy-metodik tadbirlari rejasi” asosida amalga oshirdilar. Unda arxiv tashkilotlari Respublika vazirliklari va idoralari bilan birgalikda DAF hujjatlari idoraviy saqlovini takomillashtirish , ular tarkibini yaxshilash, moddiy texnika bazasini yaxshilash, ularni kadrlar bilan ta’minlash, idoraviy arxivlar bilan ishlash bo’yicha me yoriy-metodik qo’llanmalar tayyorlash va boshqa tadbirlarni amalga ‟ oshirish nazarda tutilgan edi. Bu tadbirlarning bajarilishi muassasa, tashkilot va korxonalar idoraviy arxiv hujjatlari saqlovini yanada yaxshilashga imkon berdi. SHahar va tuman hokimiyatlari qoshidagi shaxsiy tarkib bo’yicha idoralararo arxivlar tarmog’i birmuncha kengaydi. 1995 yilda 1990 yilga nisbatan bunday arxivlar soni 13 taga ko’paydi va 1995 yilda ularning soni 91 tani tashkil qildi. Bu arxivlar shaxsiy tarkib bo’yicha hujjatlar saqlovini va fuqarolarga ijtimoiy– huquqiy ma’lumotnoma berishni yaxshiladi. 1990-1995 yillarda davlat arxivlari idoraviy arxivlarda 115 ta kompleks, 1378 ta mavzu bo’yicha, 1705 ta nazorat qilish maqsadida tekshirish o’tkazdi. SHu bilan birga, arxiv tashkilotlari Respublika ayrim idoralari tarmoqlarida kompleks tekshiruvlar o’tkazdilar. Masalan, 1991-1995 yillarda quyidagi idoralar tarmoqlari kompleks tekshirildi: O’zbekiston Respublikasi Markaziy statistika qo’mitasi (1991 y.), Mahalliy sanoat vazirligi (1992 y.), “O’zsanoatfuqaroqurilish” korporatsiyasi (1993 y.), Oliy va O’rta maxsus ta’lim vazirligi (1994 y.), Sog’liqni saqlash vazirligi (1995 y.) va hokazolar. O’zbekiston davlat sanoat va fuqarolar qurilishi korporatsiyasining kompleks tekshirilishi natijasida 31 ta arxiv tashkiloti nazoratidagi muassasalarning 26 tasi binolar bilan ta’minlanganligi, ulardan 20 tasi stelajlar bilan jihozlanganligi aniqlandi. 31 ta tashkilotdan 17 tasining ish yuritish bo’yicha yo’riqnomasi, 58% muassasalarda yig’majildlar nomenklaturasi bo’lgan. SHu bilan birga, ushbu korporatsiya tizimidagi idoraviy arxivlarda hujjatlar saqlovini ta’minlash va ish yuritishni tashkil qilishda ayrim kamchiliklar borligi aniqlandi. Ish yuritish bo’yicha yo’riqnomalar va yig’majildilar nomenklaturasi barcha muassasa va korxonalarda bo’lgan va joriy qilingan. Faqat 3 ta muassasa shtatida arxiv xodimi bo’lib, 5 ta muassasada arxivga mas ul shaxs buyruq bilan ʻ tayinlanmagan edi. Hujjatlarni tartibga solish , ularni davlat saqloviga tayyorlash va topshirish etarli darajada uyushtirilgan emas edi. Korporatsiya tizimi bo’yicha doimiy saqlanadigan 5,1 ming ta yig’majild, shaxsiy tarkib bo’yicha 9,3 ming ta yig’majild tartibga solinmagan va 3,2 ming ta muddati o’tgan yig’majildlar saqlanmoqda edi. Ko’pchilik muassasalarda doimiy ishlaydigan ekspert komissiyasi tashkil qilinmagan va u to’g’risida nizomlar ishlab chiqilmagan edi. Boshqa kompleks tekshirilgan idoralar tizimida ham idoraviy arxivlarda hujjatlar saqlovi va ish yuritishni tashkil qilinishida yuqorida bayon etilgan tizimdagiga o’xshash holatlar uchradi. Arxiv tashkilotlari nazoratidagi muassasalarga ish yurtish bo’yicha yo’riqnoma, yig’majildlar nomenklaturasi, ekspertiza komissiyasi, idoraviy arxiv to’g’risidagi nizomlar ishlab chiqishga metodik va amaliy yordam ko’rsatdilar. 1996 yilda O’zbekiston Qishloq xo’jaligi vazirligi tizimi muassasalarida arxiv hujjatlarining idoraviy saqlovi va ish yuritishda tashkil etilishi ahvoli o’rganildi. Ish yuritishda asosiy me yoriy hujjat hisoblangan ish yuritish bo’yicha ‟ yo’riqnoma vazirlik tizimida mavjud bo’lgan 1763 ta tashkilotning 585 tasida (33%) ishlab chiqilgan. Buning ustiga bir qator idoralarda ish yuritish bo’yicha tuzilgan yo’riqnomalarga qo’shimcha aniqlik kiritilishi va arxiv muassasalari bilan kelishish talab qilinardi. Vazirlik tizimi tashkilotlarining yig’majildlar nomenklaturasi bilan ta’minlanishi 65% ni tashkil qilgan. Holbuki, hujjatlarni qidirish, indekslashni o’tkazish, yig’majildda ijro etilgan hujjatlarni to’plashda yig’majildlar nomenklaturasi odatdagi ish yuritishda asosiy hujjat hisoblanadi. Idoraviy arxivlar to’g’risidagi nizomlar ushbu tizimning 585 ta tashkilotida mavjud edi. Bu 31%ni tashkil qilardi. Tekshirilgan davrda tizimning davlat arxivlari nazoratidagi 1763 ta tashkilotdagina 750 nafar ish yurituvchi xodim va 107 nafar arxiv xodimi xizmat qilgan. Vazirlik tizimidagi 1333 ta (75%) muassasa va tashkilotlar arxiv uchun ajratilgan xonalarga ega bo’lgan, qolgan 25% idorada esa arxiv hujjatlari duch kelgan joylarda yotgan. Tizim bo’yicha arxiv muassasalari nazoratidagi 1763 ta muassasaning 838 tasida ekspert komissiyasi tuzilgan, shulardan 554 tasigina o’zining nizomiga ega bo’lgan. Tizim muassasalarida tegishli davlat arxivlariga topshirilishi lozim bo’lgan 78-164 ta yig’majilddan iborat hujjatlar belgilangan muddatdan ortiq saqlanayotgan edi. Qishloq xo’jaligi muassasalarining idoraviy arxivlarida doimiy saqlanishi lozim bo’lgan 157610 ta yig’majild saqlanayotgan bo’lib, qariyb 38 mingtasi tartibga keltirilmagan. Arxiv tashkilotlarining harakati tufayli 1995 yilda respublika bo’yicha 61,5% idoraviy arxivlar hujjatlar saqlaydigan joylar bilan, 67,7% davlat arxivlari nazorat qiladigan muassasalar yig’majildlar nomenklaturasi bilan ta’minlanganligi ma’lum bo’ldi. Davlat arxivlarida saqlanishi lozim bo’lgan hujjatlar saqlovini ta’minlashning ishonchli garovi bu - idoraviy arxivlarda saqlanayotgan hujjatli materiallarni tartibga solish va ularni davlat arxivlariga qabul qilish hisoblanadi. Lekin 1996 yil 1yanvar holatiga ko’ra idoraviy arxivlarda 1 milliondan ortiq doimiy muddatda saqlanadigan va 0,5 millionga yaqin idoraviy arxivda saqlash muddati tugagan, ya ni davlat arxiviga qabul ʻ qilinadigan hujjatlar saqlanar edi. Davlat arxivlarida bo’sh joy bo’lmaganligi uchun idoraviy arxivlardagi hujjatlarni qabul qilish imkoniyati bo’lmagan. Davlat arxiv fondi hujjatlari saqlovini ta’minlashning jiddiy muammosi davlat va idoraviy arxivlarda hujjatlar saqlaydigan joylarning etishmasligi edi. 1996 yil 1yanvarda Respublikamizda faqat 9 ta davlat arxivi uchun qurilgan bino mavjud bo’lgan. 68 ta davlat arxivining binolari hujjatlar saqlash uchun moslashtirilgan binolar bo’lib, ularning ko’pchiligi hujjatlar bilan to’lgan va idoraviy arxivlardan davlat saqlovi uchun hujjatlar qabul qila olmas edi. Arxivlarning rejali butlashni ta’minlash uchun respublika bo’yicha 1,5 milliondan ortiq yig’majildlar saqlanadigan joylar qurib , foydalanishga topshirilishi lozim edi. Respublika davlat arxivlarni hujjatli axborotlar bilan ta’minlash uchun O’zR Milliy arxiv fondi (MAF) tarkibi va mazmuni to’g’risida ma’lumot apparati (IMA) barpo qilindi. Davlat arxivlarining IMA tarkibiga quyidagi ma’lumotnomalar kiradi: 1) arxiv ro’yxati (opis); 2) arxiv bo’yicha ko’rsatkich (putevoditel); 3) viloyat arxivi bo’yicha qisqacha ma’lumotnoma; 4) fondlar katalogi; 5) Tizimli, ismli, mavzuli kataloglar; 6) fondlar va mavzular bo’yicha sharhlar. Viloyat Davlat arxivlari filiallarida fondlar katalogi va ro’yxatlar, Viloyat Davlat arxivlarida, bundan tashqari, arxiv fondlari bo’yicha qisqacha ma’lumotnoma va tizimli katalog. Markaziy Davlat arxivlarida IMA ning barcha turlari, albatta, bo’lishi kerak. Ayrim arxivlar doirasidagi IMA dan tashqari, respublika va viloyat doirasida ham IMA bo’ladi. “O’z arxiv” agentligida respublika fondlar katalogi , arxiv ishi hududiy boshqarmalarida fondlar katalogimavjud. Bu barcha ma’lumotnomalar tarixchilar, tadqiqotchilar uchun ochiqdir. Ular tadqiqotchilarga O’zR MAF tarkibi va mazmuni haqida zarur bo’lgan ma’lumotlarni beradi. Mustaqil O’zbekiston sharoitida arxiv tashkilotlari IMAni takomillashtirish bo’yicha kompleks dasturni amalga oshirdilar. “1989 – 1995 yillarda DAF hujjatlarining davlat hisobi va IMA ni rivojlantirish va takomillashtirish bo’yicha O’zbekiston Respublikasi arxiv muassasalarining tashkiliy- metodik rejasi” ni bajara borib, arxiv tashkilotlari arxiv hujjatlari IMA ni takomillashtirishda ma’lum darajada yutuqlarga erishdi. 1989 - 1995 yillarda 404368 ta yig’majilddan iborat arxiv ro’xatlari takomillashtirildi va qayta ishlandi. Ularni takomillashtirish jarayonida yig’majildlar sarlavhalari tahrir qilindi, ro’yxatlarga mundarija, kirish so’z va ko’rsatkichlar tuzildi. 152 ming ta boshqaruv hujjatlari yig’majildlari, 6 ming ta ilmiy-texnik hujjatlar yig’majildlari, 227 ta kino hujjatlar saqlov birligi, 49 ming ta foto hujjatlar va 4,1 ming ta fotofono hujjatlar saqlov birligi kataloglashtirildi. Mavzular bo’yicha kataloglar uchun 375 ming ta kartochka tuzildi va kataloglarga qo’shildi. Davlat arxivlari fondlar tarkibi va mazmuni haqida 5 ta ma’lumotnoma chop etdilar, jumladan, “O’zbekiston Respublikasi kino-foto- fono hujjatlari markaziy davlat arxivining ko’rsatkichi”, “O’zbekiston Respublikasi ilmiy- texnikaviy va tibbiyot hujjatlari markaziy davlat arxivining ko’rsatkichi”. Mustaqillik tufayli respublikamiz, xalqimiz tarixiga qiziqish keskin ortdi. SHu munosabat bilan davlat arxivlarining xalqning arxiv hujjatlariga bo’lgan talabini qondirishga qaratilgan axborot faoliyatining ahamiyati ham o’smoqda. O’zbekiston arxiv tashkilotlari faoliyatining asosiy yo’nalishlaridan yana biri tarixiy hujjatlarni e lon qilish hisoblanadi. Biroq, bozor munosabatlari sharoitida‟ arxiv tashkilotlari nashriyot bazasi, qog’oz va mablag’ yo’qligi tufayli hujjatlar to’plamlari chop etish imkoniyati bo’lmadi. Tarix ixtisosligidagi manfaatdor tashkilotlar, shuningdek, homiylarni qidirish borasidagi urinishlar muvaffaqiyatsiz bilan tugallandi. Arxiv tashkilotining ilmiy-tadqiqot ishlari ana shunday ahvolda qoldi. Bozor munosabatlariga o’tish davrida arxiv ishini tashkil qilish. Bozor munosabatlariga o’tish sharoitida iqtisodiy islohotlar jarayonida arxiv tashkilotlarida xo’jalik yuritishning iqtisodiy usullarini joriy qilish va rivojlantirish yuz bermoqda. Respublika arxiv ishini rivojlantirish fondining asosiy qismini bundan keyin ham davlat byudjeti mablag’lari tashkil etadi. SHu bilan birga, yangicha xo’jalik yuritish usuliga o’tish arxivlarga tashkilot va korxonalar, jamiyat va kooperativ , ijodiy muassasalar hamda aholiga shartnoma asosida pullik xizmat ko’rsatishni kengaytirish hisobiga byudjetdan tashqari moliyalashtirish manbalarini topish imkoniyatini berdi. Davlat arxivlarining shartnoma asosida bajaradigan pullik xizmat turlari quyidagilar: 1. Vazirlik, idora va boshqalarga yig’majildlar nomenklaturasini ishlab chiqish hamda ish yuritishni tashkil qilishda metodik va amaliy yordam ko’rsatish. 2. Hujjatlarni tanlab olish va tartibga solish, jumladan shaxsiy arxivlarda ham shunday ishlar amalga oshirilishi mumkin. 3. Mavzuli so’rovlarni, shuningdek, mulkdorlik huquqi to’g’risida, sulolalar xususidagi so’rovlarni bajarish. 4. Tashkilotlarni axborot bilan ta’minlash. 5. O’quv yurtlari, ijodiy muassasalar va boshqa tashkilotlar buyurtmasi bilan hujjatlar to’plamlari, hujjatlar ko’rgazmalari, ekskursiyalar tayyorlash. Davlat arxivlari rahbarlari ish haqi fondidan iqtisod qilingan, pullik xizmat va shartnoma asosida topilgan qo’shimcha daromadlar asosida xizmatchilarni iqtisodiy rag’batlantirish (oylikka qo’shimcha haq qo’shib berish, mukofotlash) huquqiga ega bo’ldilar. 1999 yilda respublika arxiv tashkilotlari pullik xizmat hisobiga 47,5 million so’m daromad qildilar. Arxiv tashkilotlari pulli xizmatdan olingan daromaddan xizmatchilarni mukofotlash, ularga qimmatli sovg’alar taqdim etish va sog’lomlashtirish tadbirlarini amalga oshirdilar. Mustaqillik sharoitida arxiv ishining boshqaruv davlat organi O’zbekiston Vazirlar Mahkamasi huzuridagi “O’zarxiv” agentligi hisoblanadi. Uning tizimiga Qoraqalpog’iston Respublikasi , viloyatlar va Toshkent shahri hududiy boshqarmalari, ularning qaramog’idagi davlat arxivlari (ularning filiallari) hamda markaziy davlat arxivlari kiradi. Yuqorida qayd etilgan tashkilotlarga arxivlarni butlash, O’zbekiston Respublikasi Milliy arxiv fondi hisoblangan respublika xalqlarining o’tmish tarixi to’g’risidagi hujjatli yodgorliklarni jamiyat va fuqarolar manfaati uchun saqlash va foydalanish kabi davlat majburiyatlari yuklangan. Hozirgi kunda O’zbekiston Respublikasida 80 dan ortiq davlat arxivlari bo’lib, ularda 6 mln. yig’majildlardan ziyod hujjatlar asrab- avaylab saqlanmoqda. Ushbu hujjatlardan tarixchilar, tadqiqotchilar, talabalar va boshqa mutaxassislar ilmiy, madaniy- ma’rifiy ishlarda keng foydalanmoqdalar. Bugungi kunda respublikamizning barcha Davlat arxivlari “O’zbekiston Respublikasi davlat arxivlarining asosiy ish qoidalari” ga amal qilishlari shart. Ilmiy-texnikaviy, kino, foto va fono hamda boshqa maxsus hujjatlarni saqlaydigan davlat arxivlari mazkur Qoidalardan rejalashtirish , ilmiy-tadqiqot va uslubiy ishlarni tashkil etish, hujjatlardan foydalanish, idoraviy arxivlarni nazorat qilish masalalari bo’yicha foydalanishlari mumkin. Boshqa masalalarda ular uchun ishlab chiqilgan maxsus qoidalarga amal qiladilar. Mazkur qoidalardan O’zbekiston Respublikasi Milliy arxiv fondi hujjatlarining o’zlari doimiy saqlanishini amalga oshirayotgan vazirliklar, davlat qo’mitalari va boshqa respublika idoralari hamda sohaviy davlat fondlari arxivlari ishida foydalanish mumkin. Qoidalar O’zbekiston Respublikasi Markaziy Davlat arxivining mutaxassislari tomonidan ishlab chiqilib, “O’zarxiv” agentligining ilmiy-tadqiqot va uslubiy ishlar bo’yicha komissiyasi tomonidan ma’qullangan.

Mustaqil O‘zbekistonda arxiv ishi. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy Davlat Arxivlari va ularning faoliyati

Купить