Информация о документе

Цена 50000UZS
Размер 11.4MB
Покупки 0
Дата загрузки 29 Март 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет География

Продавец

Dilshodbek

Дата регистрации 29 Март 2025

4 Продаж

Mustaqillik davrida O'zbekiston demografik vaziyatidagi o'zgartirishlar

Купить
Mavzu: “Mustaqillik davrida O`zbekiston demografik vaziyatidagi o`zgartirishlar” 1 REJA: KIRISH 1. Mustaqillik yillarida o`zbekiston aholisining demografik xususiyatlari 2. O‘zbekistonda demografik muammolarning o'rganilishi 3. Mustaqillik yillarida O‘zbekiston aholisining milliy tarkibi 4. O'zbekiston respublikasining demografik rivojlanishning mintaqaviy xususiyatlari XULOSA FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 2 KIRISH “Barchamizga ayonki, O`zbekistan boy qazilma va tabiiy resurslarga, qudratli iqtisodiy va insoniy salohiyatga ega. Biroq bizning eng katta boyligimiz - bu xalqimizning ulkan intellektual va ma'naviy salohiyatidir.”[1] Har bir mustaqil davlat o’z fuqarolarining tarkibiy ravishda ko’payishi, sog’ligi va mehnatga layoqatligidan manfaatdordir.Shuning uchun davlatning ichki siyosatlaridan eng muhimlaridan biri aholiga ijtimoiy yordam ko’rsatish va uning soni,demografik rivojlanishini nazorat ostiga olishdan iboratdir. O’zbekiston aholisi tez o’sib borayotgan davlatlar qatoriga kiradi. Agar 1991- yilda O’zbekiston aholisi 36 mln. kishini tashkil etgan bo’lsa, mustaqillik yillarida aholi soni o’sdi va 2013-yilga kelib 29 mln 994 ming kishiga yetdi. O’zbekistonning haqiqiy boyligi uning mehnatsevar, saxiy va mehmondo’st xalqidir. Yurtimizni yoshlar mamlakati deyish mumkin, negaki 30 yoshgacha bo’lgan aholi respublika umum aholi sonining 64 foizini tashkil etadi.[3] O’zbekiston qudratli mehnat salohiyatiga ega, mehnat zaxiralari butun aholining deyarli 50 % ini tashkil qiladi va mehnatga yaroqli aholi soni har yili o’rtacha 210-220 ming kishiga ko’payib bormoqda. Respublika aholisining savodxonlik darajasi 99.06 foizni tashkil etadi.15 va undan katta yoshdagi har ming kishiga hisoblaganda, oliy va to’liqsiz oliy ma’lumotlilar 143 kishini, o’rta maxsus ma’lumotlilar soni 200 kishini tashkil etadi. Ijtimoiy manfaatlarga yo`naltirilgan iqtisodiy maqsadlarni amalga oshirishda aholi, uning o`sishi, joylanishi, demografik tarkibi kabi jihatlarini bozor munosabatlariga o`tish davri nuqtai nazaridan o`rganish katta ahamiyatga ega. Chunki, aholi bilan ijtimoiy ishlab chiqarish chambarchas bog`liq va bu aloqadorlik turli davrlarda, turli hududlarda o`ziga xos xususiyatlari bilan ajralib turadi. Respublika prezidenti I.A.Karimov O`zbekistonning bozor iqtisodiyotiga o`tishi davridagi asosiy tamoyillarini ishlab chiqishda demografik omillarga ustuvor ahamiyat bergan. Davlatimiz rahbari ushbu omilning iqtisodiy, xususan mehnat zahiralarining shakllanishiga bo`lgan ta'sirini ko`rsatish bilan bir qatorda uning ijtimoiy jihatlariga ham e'tibor qaratadi. "O`zbekistondagi demografik 3 vaziyatning o`ziga xosligi, inson salohiyatining rivojlanishi ijtimoiy infratuzilmani, eng avvalo, sog`liqni saqlash va aholiga kommunal-maishiy xizmat ko`rsatishni tegishli darajada rivojlantirishni ham talab qiladi", deb yozadi I.A.Karimov. Bundan ko`rinib turibdiki, mamlakatimizda ijtimoiy-iqtisodiy islohatlarni chuqurlashtirish va ularni yanada rivojlantirish, aholi bilan bog`liq muammolarni atroflicha ilmiy asosda tadqiq etishni taqozo etadi. Mustaqillik yillarida respublikamizda oila, ona va bola salomatligiga, yosh avlodni ma'naviy-ma'rifiy tarbiyalashga, aholini ijtimoiy muhofaza qilish hamda uning sifat ko`rsatkichlarini yaxshilashga katta e'tibor qaratilmoqda. Ammo, bu borada hozircha to`la-to`kis o`z yechimini topmagan muammolar ham mavjudki, ularning hududiy jihatlarini o`rganish iqtisodiy va ijtimoiy geografiyaning asosiy vazifalaridan biridir. 4 1. MUSTAQILLIK YILLARIDA O`ZBEKISTON AHOLISINING DEMOGRAFIK XUSUSIYATLARI Respublika aholisi, asosan, qadimdan o’zlashtirilgan, sug’orma dehqonchilik uchun sharoit qulay bo’lgan voha va vodiylarda zich joylashgan. Mirzacho’l, Surxon – Sherobod, Qarshi, Markaziy Farg’ona, Ellikqal’a cho’llarini o’zlashtirish natijasida hamda turli qazilma boyliklar konlarini topish asosida vujudga kelgan shahar va shaharchalar ham aholining hududiy tarkibiga o’zgartirishlar kiritdi. Biroq yangi aholi manzillari aholining asrlar davomida tarkib topgan hududiy shakllariga katta o’zgarishlar kirita olmadi. [5] Aholining asosiy qismi tug’ilib o’sgan joyida istiqomat qiladi. Bundan cho’l mintaqalarida yashovchi aholi mustasno. Shu bilan birga shaharlar tarmog’idagi o’zgarishlar shahar aholisining dinamikasi va joylashishiga ta’sir qiladi. Keyingi yillarda ularda sezilarli o’zgarishlar yuz berdi. 1990 – 2005 yillarda mamlakat aholisining o’sish sur’ati pasayib borayotgan davrda ba’zi viloyatlarda bu jarayon sekinroq kechdi. O’zbekistonda demografik vaziyatning eng muhim xususiyatlari - aholi o’sish sur’atlarining pasayib borishi; aholi tabiiy ko’payish ko’payish ko’rsatkichining kamayishi; tashqi migratsiya natijalarining manfiylashuvi; shahar aholisining sust o’sishi va boshqalar. Mamlakatning shahar aholisi nihoyatda notekis joylashgan bo’lib, asosiy qismi Toshkent shahriga to’g’ri keladi. Biroq Toshkent shahri aholisi so’nggi yillarda deyarli o’smadi, natijada uning O’zbekiston aholisi tarkibidagi ulushi 1990 – yildagi 10,5 % dan 8,2% ga tushib qoldi. Navoiy, sirdaryo, Toshkent viloyatlari hamda Qoraqalpog’iston Respublikasining demografik salohiyati pasaydi, Jizzax viloyatida esa o’zgarmadi, qolgan hududlarda esa oshdi. Hozirgi kunda O’zbekiston aholisining 16,4% Surxondaryo va Qashqadaryo viloyatlariga to’g’ri keladi. Xorazm, Namangan va Samarqand viloyatlarida ham biroz o’sish bo’ldi. 1991 – 2005 yillarda O’zbekiston viloyatlari bo’yicha shahar aholisining o’sishida sezilarli darajada nomutanosiblik kuzatildi.Bu yillarda respublika shaharlari aholisining o’sish sur’ati 0,9% bo’lib, bu ko’rsatkich 5 Surxondaryoda 3,2%; Jizzaxda 2,8%; Sirdaryoda 0,6%; Buxoroda 0,7%; Xorazmda 0,8% va Toshkent viloyatida 0,2% ni tashkil etdi. [5] Yuqoridagi o’zgarishlarga qaramay, respublika aholisining hududiy mujassamlashuvi darajasi hamon Farg’ona vodiysiga mamlakat aholisining 28%, Toshkent shahri va viloyatiga 18% to’g’ri keladi. Aholi zichligi 1km 2 ga 58 kishi bo’lib, bu ko’rsatkich mamlakat miqyosida 70 karraga farq qiladi yoki boshqacha aytganda, 7,3 kishidan (Navoiy viloyati), 552,5 (Andijon viloyati)kishigacha yetadi. Farg’ona, Namangan, Xorazm viloyatlarida aholi juda zich, Qashqadaryo, Jizzax, Buxoro viloyatlarida, shuningdek, Qoraqalpog’iston Respublikasida zichlik ko’rsatkichi ancha past. O’zbekiston Respublikasijami aholisining 36,3% shaharlarda, qolgan qismi esa qishloqlarda yashaydi. So’nggi yillarda urbanizatsiya darajasining pasayib borishi va qishloq aholisihissasining o’sishi kuzatilmoqda. O’zbekistonda aholi tabiiy ko’payishiga oid mufassalroq ma’lumotlar XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab mavjud. Aholining tabiiy ko’payishi birinchi novbatda tug’ilishga bog’liq. Respublikada XIX asr oxiri XX asrning boshlarida tug’ilish darajasi yuqori bo’lgan. 1865 – 1917 yillarda tug’ilishning umumiy koeffitsiyenti (har 1000 ta kishiga nisbatan tug’ilganlar soni) 45 – 50% ni tashkil etgan. Tug’ilish fiziologik imkoniyat darajasida bo’lgan, oilada farzandlar tug’ilishi cheklanmagan. Buning asosiy omillari o’zbek ayollarining ishtimoiy ishlab chiqarishda juda kam ishtiroki, ma’lumotlilik darajasining pastligi, tug’ilishni qo’llab – quvvatlovchi urf – odat va qadriyatlar ta’sirining nisbatan yuqoriligi, go’daklar o’limining ko’pligidir. O’sha davrda aholi o’rtasida o’lim hollari ham yuqori bo’lgan. 1886 – 1900 yillarda O’zbekiston hududida 1000 ta aholiga nisbatan o’rtacha 49,8 ta bola tug’ilgan bo’lsa, o’lganlar soni (har 1000 kishiga hisobiga) 44,8 ga teng edi. Demak, o’sha davrda o’zbek oilalarida tug’ilish yuqori bo’lishiga qaramay aholi o’rtasida o’limning ko’pligi, o’rtacha umr ko’rish davri juda qisqa bo’lgani (32 yosh) tufayli aholiningtabiiy ko’payishi sust kechgan. 6 Boshqacha aytganda, yuqori tug’ilish yuqori tabiiy o’sishni ta’minlay olmasdi, tug’ilishning “foydalilikdarajasi past bo’lgan. Mazkur dalillar O’zbekiston aholisining tabiiy ko’payishi XIX asroxiri XX asr boshlarida Yevropa xalqlaridan 3,5 barobar kam bo’lganini ko’rsatadi. Natijada aholi sonining o’sishi juda sekin kechgan. 1885 – 1917 yillarda O’zbekiston aholisi 3320 mingdan 4052 mingga yetdi yoki aholining soni har yili o’rtacha 0,6% atrofida o’sdi. Bu ko’rsatkich hozirga qaraganda 3,1 marta kam, chunki 1991 – 2000 yillarda aholisi yiliga 1,9% dan ko’paydi. 1939 – 2004 yillar, ya’ni 65 yil davomida respublika aholisi 4,0 marta ko’paygan bo’lsa, bu ko’rsatkich shahar joylarda 6,4 qishloq joylarda 3,3 martani tashkil etgan. [29] Albatta, ko’rilayotgan davrning turli oraliqlarida va qishloq hamda shahar joylarda aholi sonining ko’payish sur’ati turlicha bo’lgan. Jumladan, 1939 – 1959 yillarda jami aholi 127,9% ga, shahar aholisi 185,6% va qishloq aholisi 108,5 % ga o’sgan. 1959 – 1970 yillarda respublika jami aholisi 145,3 % ga, shahar aholisi 158,4 % va qishloq aholisi 141,3% ga o’sgan, o’rtacha bir yillik ko’payish 3,45, 4,25 va 3,2% ni tashkil etgan. Aynan shu yillarO’zbekiston o’zining tarixiy demografik rivojlanishining eng yuqori ko’rsatkichlariga erishgan. Undan keyingi yillarda aholi sonining o’sishi biroz susaygan, biroq shahar aholisining qishloq aholisiga nisbatan tezroq ko’payish jarayoni saqlanib qolgan. Masalan, 1970 – 1979 yillarda shahar aholisining 146,9% ga, qishloq aholisi 120,9% va jami aholi soni 130,4% ga ortgan. 1979 – 1989 yillar mobaynida shahar aholisi 126,7% va qishloq aholisi 130,1%ga o’sgan. Ko’rinib turibdiki, bu davrdan respublika qishloq joylarining demografik rivojlanishi shahar va shaharchalarga qaraganda ustunroq bo’lgan. Urbanizatsiya jarayonining bunday zaiflashuvi o’tgan asrning 80 – yillarining 2 – yarmidan boshlangan, 1984 – yillarda shahar aholisining ulishi 42% gacha ko’tarilgan va shundan so’ng г asta – sekin kamayib borgan. So`nggi yillarda respublika umumiy aholisi ko’payish sur’atining pasayishi va qishloq aholisining shaharliklarga nisbatan tezroq o’sish jarayoni kuzatilmoqda. Ayni 7 paytda shahar aholisining ko’payish sur’ati eng past darajaga tushib qolgan (1,05%). 2000 – 2005 yillarda aholining o’rtacha o’sish sur’ati 1,2% ni tashkil etdi va o’rtacha yillik mutlaq sonining o’sishi 310,4 ming kishiga tushdi. Mazkur davrda qishloq aholisi 4,4 mln ga, shahar aholisi 1 mln ga ko’paygan. Buning natijasida shahar aholisining salmog’i 40,4% dan 35,9% ga tushib qoldi. 1-Rasm. O`zbekistonning aholi xaritasi. Tug’ilish va tabiiy ko’payish koefisiyentlari bo’yicha respublika viloyatlarining qishloq aholisining mutanosib ravishda 2 guruhga ajratish mumkin: birinchisiga tug’ilish darajasi (20 – 22%) va tabiiy ko’payish darajasi (14 – 17%) o’rtacha bo’lgan 8 ta viloyat (Buxoro, Navoiy, Namangan, Sirdaryo, Farg’ona, Xorazm, Toshkent) kiradi. Tug’ilish (24 – 25%) va tabiiy ko’payish darajasi (18 – 19%) nisbatan yuqori bo’lgan ikkinchi guruhga Qashqadaryo, Surxondaryo, Jizzax, Samarqand 8 viloyatlari va Qoraqalpog’iston Respublikasi kiradi. Shahar aholisi ichida o’rtacha tug’ilish darajasi (16 – 20%) 8 ta viloyatda kuzatilmoqda. Namangan viloyatida shahar aholisining tug’ilishi nisbatan yuqori (20,2%). Shahar aholisi ichida tug’ilish darajasi past bo’lgan (16%) 4 ta viloyat mavjud. Bular Buxoro, Toshkent, Samarqand va Farg’ona viloyatlari. 1991 – yilda O’zbekistonda yangi iqtisodiy munosabatlarning shakillanishi natijasida ijtimoiy – iqtisodiy o’zgarishlar sodir bo’ldi va bu o’zgarishlar 1 – navbatda uning demografik vaziyatiga o’z ta’sirini ko’rsatdi. [4] O’zbekistonda tug’ilish jarayonining nisbatan yuqoriligining asosiy sabablaridan biri oila qadriyatlari hamda nikohdan o’tish jarayonining yuqoriligidir. Masalan, 2005 – yil har 1000 kishiga shaharlarda 7,0 nikoh to’g’ri kelgan bo’lsa,ajralish ko’rsatkichi 0,6 teng bo’ldi. 1991 – 2004 yillarda O’zbekistonda har 1000 aholiga nisbatan tug’ilgan bolalar soni 34,5 dan 22,3 gacha yoki 1,2 punktga qisqardi. 2005 – yilda aholi 292,1 ming kishiga yoki 2004 – yildagiga nisbatan 1,1% ga ko’paydi. O’zbekistonda tug’ish yoshi koeffisiyentlari ham qisqarmoqda. Tug’ilgan bolalarning asosiy qismi nisbatan yosh ayollarga to’g’ri keladi. Bu holat so’nggi yillarda yanada barqarorlashdi. Respublikada 1980 – 1995 yillarda o’lim koeffisiyenti 7,5 promilledan 6,4 promillegacha qisqardi. Bu jarayon, asosan, go’daklar, bolalar va o’rta yoshdagi kishilar o’rtasida o’lim darajasining kamayishi bilan bog’liq. Aholiga tibbiy hizmat ko’rsatish sohalarining rivojlanishi 1 – novbatda aholi o’limining keskin kamayishiga olib keldi. Agar 1886 – 1920 yillarda O’zbekistonda har 1000 kishi hisobiga o’lganlar soni 40 – 34 kishini tashkil etgan bo’lsa, 1920 – yilda bu ko’rsatkich 5 – 6 barobarga kamaygan. Respublika shahar hududlarida aholi o’limi qishloq joylarga nisbatan yuqoridir. Bunga sabab ekologik vaziyatdagi o’zgarishlar, shahar turmush tarzidir. Sanoar rivojlangan Toshkent shahrida aholi o’limi eng yuqori. O’lganlar soni 2005 – yilda 2004 – yilga nisbatan 6,6% yoki 8,6 ming kishiga oshdi. Go’daklar o’limi koeffisiyenti esa 2004 – yildagi 15,4% dan 14,3% ga kamaydi.[5] 9 2. O‘ZBEKISTONDA DEMOGRAFIK MUAMMOLARNING O'RGANILISHI O‘zbekiston davlat mustaqilligini qo‘lga kiritgach, tarix fanimizda uzoq yillar davomida buzib talqin etilgan yoki yashirib kelingan demografik dalillarni, haqqoniylik va tarixiylik tamoyillari asosida tadqiq qilishga imkoniyat yaratildi. Vatanimiz tarixshunosligini rivojlantirishda zarurligi namoyon bo‘layotgan tarixiy demografiyani o‘rganishda erishilgan jiddiy va ijobiy o‘zgarishlar, hamda dastlabki yutuqlar buning yaqqol dalilidir. Aholining soni, tarkibi va tabiiy o‘sishi kabi demografik jarayonlarni, tarixiylik printsiplaridan kelib chiqib, retrospektiv usulda yoritishga kirishildi. Demografik tadqiqot usullaridan foydalanib yozilgan, tarixiy demografiya sohasini yorituvchi doktorlik va nomzodlik dissertatsiyalari himoya qilindi[2]. Bu esa iqtisodiy, siyosiy, milliy-ma'naviy, ijtimoiy sohalarda yuz bergan murakkab o‘zgarishlarni demografik tarixning prizmasi orqali kuzatishga, o‘tmishdagi haqiqatni ilmiy tafakkur qilishga yordam bermoqda. O‘zbekiston tarixiy demografiyasini yoritishda aholini nafaqat hudud tushunchasiga bog‘lab, balki xalq yoki millat bo‘lib shakllangan odamlar majmuining ma'lum bir vaqt chegarasida turli xil demografik jarayonlardagi ishtirokini tarix nuqtai-nazaridan kuzatish dolzarb vazifaga aylandi. Bugun o‘zbek xalqi deganda O‘zbekistonda va jahonning boshqa mamlakatlari, mintaqalarida yashovchi barcha o‘zbeklarni tushunmoq kerakligi bejiz emas. Vatanimizda fan, madaniyat va davlatchilik rivojlanishi juda qadimiy va boy tarixga ega. Aholi haqida qadimiy qo‘lyozmalar, arxeologik yodgorliklar yoki qator ilmiy manbalar guvohlik beradi. Vatanimiz tarixi ilk marotaba, milloddan avvalgi 1 ming yillikning birinchi yarimiga oid yozma manbalarda qisman yoritilgan. O‘rta Osiyo tarixiga tegishli “Avesto” yozma manbalari, dunyo tarixida birinchi bo‘lib yurtimizdagi elatlarning ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy tizimi to‘g‘risidagi ma'lumotlarni o‘z ichida saqlab qolgan. O‘rta asrlar davrida aholi 10 soni, tarkibini va tuzilishini doimiy kuzatadigan tashkilotlar tuzilmagan bo‘lsa ham Turkiston xalqlari haqida tasavvur bera oladigan ma'lumotlarni topa olish mumkin. Masalan, o‘ziga xos aholishunoslikni joriy qilganlar orasida Amir Temur ham bor. Sohibqiron XIV - XV asrlarda buyuk davlatga asos solib, o‘zining “Tuzuklar”ida aholi muammolariga qaratilgan qonunlarini yaratgan edi. “Tuzuklar”da Amir Temur o‘zining davlatni boshqarishdagi, jumladan aholi nufuzini saqlash siyosatini, ko‘p yillik tajribalarini kelgusi ajdodlariga etkazish maqsadida umumlashtiradi. Bular orasida zabt etilgan mamlakatlarda asirlikka olinganlar bilan muloqat qilish qoidalari alohida o‘rin egallaydi. Afsuski, yuqorida qayd etilganidek tariximizning turli bosqichlarida, O‘rta Osiyo xalqlari haqida to‘liq tasavvur bera oladigan demografik tarix ma'lumotlari to‘liq holda jamlanmagan. Shu sababli tarixchi olimlar tomonidan kelgusida bajarishi zarur bo‘lgan dolzarb vazifalardan biri, bu demografik tarixni yoritishga xizmat qiladigan yangi manbalardan, o‘tmish demografik jarayonlarini ko‘rsatadigan ma'lumotlarni izlab topishdan iborat. Aholishunoslik muammolarini yorituvchi adabiyotlar tahliliga ko‘ra, sovet davlati hukmronligi yillarida demografik tarixni o‘rganishga bag‘ishlangan ilmiy tadqiqotlar deyarli olib borilmadi. Chunki, sovet jamiyatida demografik jarayonlarni ilmiy tadqiqot ob'ekti sifatida o‘rganish kommunistik mafkura tomonidan cheklab qo‘yilgan edi. Boshqacha qilib aytganda, aholishunoslikka oid izlanishlar jamiyatning ijtimoiy- siyosiy va iqtisodiy tuzilishiga (aholini sinflarga ajratib, faqat kasb turiga qarab yoki aholi tarkibining yoshi va jinsiy tuzilishiga) mos holda olib borildi. Demografik mavzuni o‘rganish bilan bog‘liq tadqiqot izlanishlarining bajarilishi XX asrning 20-yillari bilan chegaralangan holda qolib ketgan edi. Shunday bo‘lsada, aholi tarixini o‘rganish butunlay to‘xtab qolmadi. Tarixchilar tomonidan demografik rivojlanish muammolarini ilmiy o‘rganish, 1970-yillar o‘rtalari va 1980-yillar oxiridan boshlandi. R.X.Aminovaning asarlarida jamiyatning ishlab chiqarish va ijtimoiy hayotida ayollar ishtiroki masalalari tadqiq qilindi[6]. Olima muammoni o‘rganishning XX. 11 asrning ikkinchi choragi davri bilan ko‘proq chegaralangan bo‘lsada, uning tadqiqot ishlarida O‘zbekistonda ayollarning ijtimoiy ahvoli haqida boy faktik materiallar keltiriladi. Xususan, onalikni, bolalikni muhofaza qilish, bolalar o‘limi bilan bog‘liq holatlarga bag‘ishlangan tahlillari o‘sha davr demografik siyosatini yoritishga xizmat qiladi. Albatta, aholi tuzilishida ayollar faolligini bu asarlar e lon qilinishigacha umuman o‘rganilmagan, deyish mumkin emas. Biroq R.X.Aminovaning izlanishlarida ayollarning jamiyatda tutgan muhim roli, tarixiy demografiya nuqtai nazariga yaqin holda, tarixiylikka xos omillar asosida ochib berildi. Aynan shu paytdan boshlab, O‘zbekiston tarixshunosligida tarix, iqtisod va demografiya fanlari vakillarining o‘zaro ilmiy hamkorligi shakllana boshlagan edi. 1973 yilda S. Mullajonova, H.Tursunov, Q.Fozilxo‘jaev hammualliflikda e'lon qildirgan « Край преображенный Октябрем » (Oktyabr o‘zgartirgan o‘lka) nomli asarda, tarixiyiqtisodiy va demografik ko‘rsatkichlar ilk bor keltiriladi. Biroq, ushbu tadqiqotlarga yillar o‘tib baho berar ekanmiz, alohida ta'kidlash joizkim, mustabid tuzum sharoitida demografik muammolarni o‘rganishning tarix fanida o‘rni yo‘q edi. Sovet jamiyatida demografik jarayonlarni ilmiy tadqiqot ob'ekti sifatida o‘rganish cheklab qo‘yildi. Demografiya o‘sha davrda butun mamlakat aholisini shunchaki hisobga olish bilan chegaralangan ediki, bu mazkur ilmiy tadqiqot sohasining rivojlanishiga ta'sir etmay qolmadi. Ammo, asta-sekinlik bilan tarixiydemografik yondashuv, ijtimoiy-iqtisodiy muammolarning echimini topishda qo‘llaniladigan bo‘ldi. Bu davrda, O‘zbekiston aholisi o‘z ijtimoiy tarkibiga ko‘ra, davlat tomonidan boshqariladigan va unga to‘liq qaram bo‘lgan sinflar - ishchilar, jamoa xo‘jaliklariga birlashtirilgan dehqon (kolxozchi)lar va ziyoliy- intelligentsiya strata(qatlam)laridan iborat bo‘lishiga harakat qilindi. [4] Shu sababdan tan olishimiz joizkim, yuqorida sarlavhalari keltirilgan asarlarning nomlanishi, o‘z zamonasi zayliga mos holda, mafkuraviy tayziq ta'sirida belgilangan bo‘lsa-da, baribir shu tadqiqotlarning yaratilganligi sabab, O‘zbekistonda tarix fanining tarixshunosligiga bag‘ishlab yozilgan manbada ham 12 ilk marotaba, demografik muammolarni alohida ilmiy izlanish sifatida bajarish zarurligi ko‘rsatib o‘tilgan edi. Bundan keyingi yillar tarixshunosligida, demografik jarayonlarda ayollarning tutgan o‘rni haqida D.A. Alimovaning doktorlik dissertatsiyasida va «O‘rta Osiyoda ayollar: tarixini o‘rganish va zamonaviy muammolari» nomli monografiyasida atroflicha ochib berildi. Olima birinchilardan bo‘lib sovet davrida yaratilgan ko‘plab ilmiy ishlarga (xususan, 1940- 1980-yillarga bag‘ishlangan tadqiqotlarga) tanqidiy yondoshgan edi. Mustabid tuzum sharoitida, O‘zbekiston tarixchilarining o‘rni, tarixiy - demografik jarayonlarni yoritishda sezilgan bo‘lsa-da, faqatgina demografik mavzuga qiziqishning paydo bo‘lishidagina namoyon bo‘lgan edi. Chunki bu davrda hali aholi muammolarini ilmiy tadqiq qilinishiga bir qancha to‘siqlar xalaqit berardi. Mazkur muammolar yechimini topish bilan shug‘ullanmoqchi bo‘lgan tadqiqotchilar uchun arxivlarda saqlanayotgan joriy statistika materiallari umuman berilmas edi. Hujjatlar davlat arxivlarida mutlaqo maxfiylik sharoitida saqlanar edi. Bir qator masalalarni ochiq muhokama qilish (urush yillarida halok bo‘lgan fuqarolar soni, qatag‘onlarning demografik vaziyatga salbiy ta'siri oqibatlari; o‘z yurtlaridan O‘zbekistonga zo‘rlab ko‘chirilgan fuqarolar kontingenti, ularning «maxsus yashash» hududlaridan ozod etilishi va boshqalar) mumkin emas edi. Bu yillarda faoliyat yuritgan tarixchilar o‘z tadqiqot ishlarida o‘tmishdagi demografik muammolarni o‘rganishga asosan mehnat resurslarining shakllanishi, aholining ijtimoiy, madaniy-maishiy va ta'lim strukturasi, shuningdek, aholi tarkibidagi turli ijtimoiy guruhlarning mehnat faolligi nuqtai nazaridan yondoshdilar. Bu izlanishlardagi kamchilik - bo‘lib o‘tgan demografik jarayonlarga mos statistika ma'lumotlaridan foydalanmaslikdir. Shunga qaramay, O‘zbekiston tarixshunosligida mazkur tadqiqotlarni o‘z sohalari bo‘yicha muayyan izlanish sifatida ijobiy baholash mumkin. O‘zbekiston tarixiy demografiyasini o‘rganishda nazariy-metodologik jihatdan muhim tadqiqotlar haqida fikr yuritib, 1998-yilda nashr etilgan O.Atamirzaev, V.Genshtke, R.Murtazaevaning «Uzbekistan mnogonatsional’niy: 13 istorikodemografichiskiy aspekt» (Ko‘pmillatli O‘zbekiston: tarixiy-demografik tomonlar) monografiyasi haqida alohida to‘xtalish lozim. Zero, e'lon qilingan ilmiy taqrizga asoslanib aytish mumkinkim, monografiya O‘zbekiston tarixiy demografiyasining o‘ziga xos yangi yo‘nalishiga asos solib, masalaga konkret amaliy yondashishi bilan ajralib turadi. Mazkur kitob aholishunoslik muammolarini o‘rganishda, turli fanlarning o‘zaro ilmiy hamkorligiga qo‘shilgan katta hissa bo‘lib ham hisoblanadi. Tarixiy demografiya muammolarini ilmiy tadqiq qilish bilan shug‘ullanuvchi mutaxassislar sonining ortishi, bu sohani yanada rivojlantirish uchun o‘quv qo‘llanmalari hamda darsliklar yaratishni dolzarb vazifa qilib qo‘ydi. R.X. Murtazaevaning «O‘zbekistonda millatlararo munosabatlar va bag‘rikenglik» nomli, magistrlar uchun tayyorlangan o‘quv qo‘llanmasi, tarixiy demografiyani o‘rganishda birinchi ijobiy namuna bo‘ldi. O‘quv qo‘llanmada, bag‘rikenglikning tarixiy jihatlari, uning eng qadimgi davrdan to hozirgi kunga qadar Vatanimiz hududida namoyon bo‘lganligi, yoritib berilgan. Shu bilan birga O‘zbekiston hududida ko‘p millatlilikning shakllanishi va taraqqiy etishi jarayoni tarixiy- demografik misollarda ko‘rsatilgan. O‘zbek tilida nashr etilgan qo‘llanmada shu sohani rivojlantirishda xalqaro hamkorlik aloqalarini kuchaytirishning zarurligi ham juda o‘rinli ravishda ko‘rsatiladi. Shu bilan birga, R.X. Murtazaevaning «Bag‘rikenglik, ko‘pmillatli O‘zbekistonni birlashtiruvchi omil sifatida» deb nomlangan monografiyasida yoritilishicha, O‘zbekistonda sovet totalitar tuzumi keltirib chiqargan oqibatlar, o‘tgan asrning 80- yillarida respublikaning nafaqat ijtimoiy-iqtisodiy, millatlararo munosabatlariga, balkim, demografik jarayonlariga ham salbiy ta'sir etdi. Garchi O‘zbekistonda shahar aholisining ko‘payishi sanoat taraqqiyotiga bog‘liq bo‘lsada, umuman respublikada qishloq aholisining shaharlarga ko‘chib kelishi shaharlarning «tortish kuchi» bilan emas, balki tub joy aholisi paxta yakka - hokimligi bilan erga bog‘lab qo‘yilib, chetdan ishchi-mutaxassislar O‘zbekiston shaharlariga ko‘chirib keltirilishi bilan ifodalanar edi. 14 Sovetlar tuzumi siyosati va yakkapartiyaviy mafkuraning iqtisodiyotdan, ijtimoiy sohadan ustuvorligi, respublika sharoitiga mos bo‘lmagan ishlab chiqarish tarmoqlarining shakllantirilganligi, O‘zbekistonda iqtisodiyot va ekologik muvozanatning buzilishiga, ishlab chiqarish kuchlarini joylashtirishdagi xatoliklar, demografik jarayonlarning xususiyatini hisobga olmaslik, ishsizlikning kelib chiqishiga sabab bo‘ldi. D.B. Bobojonovaning «O‘zbekistonda demografik jarayonlar va ularning xususiyati» monografiyasi 1995-yilda nashr etildi. Kitobda asosiy e'tibor 70-80- yillarda aholi soni, uning o‘sishi va migratsiyasi bilan bog‘liq muammolarni o‘rganishga qaratilgan. Muallif ekologiya hamda aholi sog‘lig‘ini saqlash muammolarining demografik jarayonlarga bevosita ta'sirini ochib berishga harakat qilganligi katta qiziqish uyg‘otadi. Shu muallifning «O‘zbekistonda ijtimoiy - iqtisodiy munosabatlar» (1999) o‘quv qo‘llanmasida millatlararo munosabatlar jarayonini o‘rganishda demografik jarayonning evolyutsiyasi ko‘rsatilib, bu omilning ijtimoiy-demografik sabablari tahlil qilinadi. Sovet davlatining XX. - asr so‘nggi choragida yuritgan milliy siyosati va uning oqibatlarini o‘rganish ham faol olib borilmoqda. X. Yunusovaning 2005 yilda nashr etilgan «O‘zbekistonda sovet davlatining milliy siyosati va uning oqibatlari» va 2009 yilda chop qilingan «O‘zbekistonda millatlararo munosabatlar va ma'naviy jarayonlar (XX. asr 80-yillari misolida)»nomli monografiyalarida hamda bir nechta ilmiy maqolalarida «paxta ishi» oqibatlari, 80-yillarda Farg‘ona vodiysida yuzaga kelgan ijtimoiy keskinlikning asl sabablari o‘rganiladi. O‘zbekistonda uzoq vaqt davomida yuz bergan demografik jarayonlarni qamrab olgan, 150 yillik tarixiy davrdagi aholishunoslik muammolarini yoritishga bag‘ishlangan, O.B. Ata-Mirzaevning « Народонаселение Узбекистана : история и современность » (2009) kitobining nashr etilishi, mazkur muammoni o‘rganishga salmoqli hissa qo‘shdi. Muallif o‘z monografiyasida O‘zbekiston aholisi dinamikasidagi o‘zgarishlar, uning hududiy joylashishi, omillari, takror barpo bo‘lishi, jinsiy va yosh tarkibi, hozirgi zamon rivoji muammolari haqida batafsil ma'lumotlar keltiradi. Biroq asarda, tadqqiq etilayotgan 19451991 yillarga, alohida e'tibor 15 qaratilmagan. Vaholanki, sovet davlatining demografik siyosati mohiyatini tushunish va tarixini atroflicha yoritish uchun bu yillar tarixiy demografiyasini alohida o‘rganish talab etiladi. Hozirgi sharoitda, ko‘p mamlakatlarda tarixiy demografiya o‘z mavqeini egallagan, tobora rivojlanib, ahamiyati oshib bormoqda. Bizda ham yaqin o‘tmishimizdagi demografik jarayonlarga o‘z ta'sirini o‘tkazgan tarixiy voqealarga bag‘ishlab yozilgan qiziqarli ilmiy ishlar ko‘paymoqda. Ular orasida ikkinchi jahon urushi yillaridagi yo‘qotishlar, O‘zbekistonga turli xalqlar va millatlarning deportatsiya etilishi tarixiga bag‘ishlangan tadqiqotlarni alohida ko‘rsatib o‘tish mumkin. Bu masalalar SH.D. Pirimqulov, V.L. Genshtke, P. Kim D.M.Inoyatovaning ilmiy tadqiqot ishlaridachuqur tahlil qilib o‘rganildi. Ularda turli manba, guvohlar xotiralaridan tortib, so‘nggi yillarda ochiq deb e'lon qilingan arxiv materiallarigacha jalb qilingan. Deportatsiya qilingan, ya'ni zo‘rlik bilan ko‘chirilgan xalqlar tarixiga bag‘ishlangan ishlar tarixshunosligining masalalari A. Rahmonqulovaning ilmiy maqolasida umumiylashtiriladi. Yuqorida qayd etilgan ilmiy tadqiqotlarda aholi tarkibiy tuzilishida yuz bergan nomutanosibliklar, uning sonidagi keskin o‘zgarishlar, demografik jarayonlardagi katta yo‘qotishlar haqida ko‘plab qimmatli ma'lumotlar keltirilgan. Bu masalalarda yanada to‘laroq aniqlikka erishish uchun turli hududlar bo‘yicha shu muammolar bilan shug‘ullanuvchi olimlarning o‘zaro ijodiy hamkorligini kengaytirish lozim (O‘zbekiston, Tojikiston, Turkmaniston, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Rossiya Federatsiyasi). [3] Chunki deportatsiya qilingan xalqlar va millatlarning aniq soni hanuzgacha to‘liq aniqlanmagan va ular joylashuvining tarixiy geografiyasi haqida bir to‘xtamga kelinmagan muammolar ham mavjud bo‘lib turibdi. O‘zbekiston tarixiy demografiyasi muammolarini o‘rganishda D.A. Alimova tahriri ostida chop etilgan « Трагедия среднеазиатского кишлака : коллективизация , раскулачивание , ссылка . 1929-1955 гг . Документы и материалы » hujjatlar to‘plamining ahamiyati nihoyatda katta (tuzuvchilar R.T. Shamsutdinov, B.M. Rasulov. - Toshkent, 2006) bo‘ldi. To‘plamdan 16 respublikamizning markaziy arxivi hamda joylardagi arxivlar, Rossiya Federatsiyasi va Ukraina arxivlaridagi ilgari e'lon etilmagan materiallar joy olgan. Sovet davlatining XX - asr so‘nggi choragida yuritgan milliy siyosati va uning oqibatlarini o‘rganish ham faol olib borilmoqda. X. Yunusovaning 2005 yilda nashr etilgan «O‘zbekistonda sovet davlatining milliy siyosati va uning oqibatlari» nomli monografiyasida va bir nechta ilmiy maqolalarida «paxta ishi» oqibatlari, 80-yillarda Farg‘ona vodiysida yuzaga kelgan ijtimoiy keskinlikning asl sabablari o‘rganiladi. Shu kabi, tarixiy demografiyaga yaqin izlanishlar orasida Sh.A. Haitovning «O‘zbek muhojirlari tarixi (1917-1991-yillar) nomli monografiyasi xorijdagi o‘zbeklar tarixini o‘rganishda muhim qimmatga ega. Bu asarda sovet tuzumining ta'qib va zo‘ravonliklari tufayli muhojirlikka ketgan o‘zbeklar taqdiri birlamchi manbalar asosida bayon qilingan. Shunday qilib, O‘zbekiston tarixshunosligida kam o‘rganilgan yo‘nalishlaridan biri bu tarixiy demografiyadir. Respublikamizda tarixiy demografiya fanining yangi ekanligi, mutaxassislarning etishmasligi, demografik jarayonlar tadqiqining murakkabligi ham bu sohada tadqiqot ishini bajarishning o‘ta muhimligini ko‘rsatadi. 1989-yildagi ma'lumotlarga ko‘ra, O‘zbekiston tug‘ilishi yuqori bo‘lgan davlatlar guruhigi kirgan bo‘lsa, erishilgan mustaqillik tufayli, XXI. asr boshida tug‘ilish darajasi o‘rtacha bo‘lgan va demografik o‘tish davri ostonasida turgan davlatlar guruhidan joy oldi. Mustaqillik sharofati bilan O‘zbekistonning demografik holati ancha yaxshi bo‘lib demografik o‘tish hech qanday uzilishlarsiz, bir tekis rivojlanmoqda. Bu holat, davlat tomonidan chuqur o‘ylangan, ilmiy xulosaga asoslangan demografik siyosat yuritilishi tufayli yuzaga keltirildi. Xulosa qilib aytish mumkinki, O‘zbekistonda demografik o‘tishning tarixiy masalalari tahlili, aholi o‘sish sur'atlarining pasayotganidan, oilalarda bolalar sonining kam tug‘ilayotganligi evaziga kam va o‘rtacha bolalik oilalarning ko‘payotganligidan, xususan demografik o‘tish davri ostonasida turganligimizdan dalolat beradi. O‘zbekistonning yangi tarixini to‘la yoritish uchun uning tarixiy demografiyasini o‘rganish zarur.[29] 17 3 . MUSTAQILLIK YILLARIDA O‘ZBEKISTON AHOLISINING MILLIY TARKIBI Qadimgi O‘zbekiston diyoridagi tinchlik va barqarorlik — davlatimizda o‘tkazilayotgan oqilona milliy siyosatning, shuningdek, Prezident I.A. Karimovning uzoqni ko‘zlovchi, vazmin yo‘lining natijasidir. O‘zbekiston eng maqbul evolyutsion, bosqichma-bosqich o‘tkaziladigan iqtisodiy va ijtimoiy- siyosiy islohotlar yo‘lini tanlab oldi. O‘zbeklar diyorida yashovchi barcha xalqlarning hamjihatlikka va inoqlikka intilishi barqarorlikning o‘ziga xos nishonasidir. O‘zbekiston hamisha ko‘p millatlilik va ko‘p dinlilik sharoitida millatlararo hurmat va totuvlik ruxi bilan ajralib kelgan. [4] Huquqiy davlat barpo etish sari borayotgan jamiyatimizning madaniyligi va davlatimizning demokratiklilik darajasi milliy va etnik guruxlarga yaratib berilgan sharoit va imkoniyatlar bilan belgilanadi. Shu tufayli ular madaniy o‘ziga xoslikni karor toptirib, o‘zlarining ma’naviy va akliy saloxiyatini to‘la-to‘kis tarzda ro‘yobga chiqarib kelmoqdalar. Vijdon erkinligini ta’minlash, millatlararo va dinlararo munosabatlarni uyg‘unlashtirish sohasida o‘tkazilayotgan har tomonlama puxta o‘ylangan davlat siyosati o‘z samarasini berayotganligi bilan faxrlanish uchun hamma asoslarga egamiz. Holbuki, mustaqillikning ilk davrida mamlakat oldida mazkur sohalarni haddan tashkari mafkuralashtirish va siyosiylashtirishga yo‘l ko‘ymaslikdan iborat murakkab vazifa turar edi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimov o‘zining "O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari "nomli kitobida respublikada millatlararo va dinlararo muammolarning to‘g‘ri echimlarini topish muhimligini uktirib, "... ichki siyosiy h olning barqarorligi, milliy xavfsizlik va ijtimoiy- iqtisodiy rivojlanishning jo‘shqinligi ana shunga bog‘liq janligini" alohida ta’kidlagan edi. 18 Yuqorida ta’kidlangan fikr-muloxazalardan shunday xulosa nni mumkinki, mantikiy xulosaga xar kanday ko‘p millatli va ko‘p dinli jamiyatning umummilliy xavfsizligi va barqaror taraqqiyoti ikki eng muhim xol bilan chambarchas bog‘likdir. Uning birinchisi - mamlakatda yashovchi turli millat vakillari o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar butun majmuasining uyg‘unligi, mamlakat asosiy millati bilan etnik ozchiliklar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarning alohida mohiyatini e’tiborga olish bo‘lsa, ikkinchisi esa - mazkur jamiyatni tashkil etuvchi turli diniy konfessiyalar vakillari o‘rtasidagi o‘zaro sog‘lom munosabatlardir. Suveren O‘zbekiston o‘z tarixi, mamlakatning tabiati va jug‘rofiy-siyosiy xolati xususiyatlarini, demografik vaziyat, o‘zbek xalqining mentalitetini e’tiborga olib, ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy rivojtnish soxasida o‘z yo‘lini tanlab oldi. Mustaqil rivojlanish yo‘lini tanlashda respublikaning ko‘pmillatliligiga katta ahamiyat beriladi, chunki gap O‘zbekistonda yashovchi turli millatlarga mansub yuz minglab kishilarning takdiri haqida, ularning o‘z mamlakati ravnaqi yo‘lidagi jipslashgan bunyodkorlik ishi haqida boradi. Respublikada yashovchi turli-tuman aholining ko‘pchiligi uchun O‘zbekiston qadrdon vatan bo‘lib qolgan. O‘zbekiston taraqqiyotining taqdiri hal etilayotgan hozirgi tarixiy bosqichda xalqning axloq- odob va ma’naviy mezoni, millatlararo xamjihatligi, jipslik va bag‘rikenglik, ijtimoiy-siyosiy barqarorlikning asosiy ustuvor vazifalari qilib belgilab olindi. Bu, respublikadagi ijtimoiy-iqtisodiy isloxotlar muvaffaqiyatli amalga oshirilishining, yuksak rivojlangan va madaniy darajasi baland davlat sifatida jaxon hamjamiyatiga kirib borishining ishonchli garovidir. SSSR davlati barbod bo‘lishi natijasida barcha sobiq ittifokdosh respublikalarda, shu jumladan O‘zbekistonda xam murakkab ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy vaziyat hukmron bo‘lib, bu holat respublika aholisining rivojlanish jarayonlari, shu jumladan milliy tarkibning o‘zgarib borishida o‘z aksini topdi. Gap bu yerda avvalo, sovet tuzumidan keyingi istisnosiz barcha makonlarda qizg‘in tus olgan yangi ijtimoiy-itstisodiy va siyosiy vaziyatda axolining migratsiyasi soxasida o‘ziga xos jarayonlar boshlanganligi haqida bormoqda. Bu jarayonlar o‘z 19 navbatida O‘zbekistonni ham chetlab o‘tmadi. Ye vropalik aholining respublikadan migratsion oqimi kuchayganligi 80-yillarning oxirlarida ayniqsa sezilarli bo‘ldi. XX asr 80-yillarining ikkinchi yarmiga qadar respublikada sodir bo‘layotgan "su s t " migratsiya oqimi tamoyili davom etdi. Bunga faqat iqtisodiy sabablar asos bo‘lgan edi. O‘sha paytda Markaziy Osiyoning boshqa respublikalari kabi O‘zbekistonda ham turmush darajasi Rossiya, Ukraina, Belorussiya va boshka g‘arbiy ittifoqdosh respublikalarga nisbatan ancha past darajada bo‘lgan. Ijtimoiy- iktisodiy rivojlanishning asosiy ko‘rsatkichlari bo‘yicha O‘zbekiston ham o‘sha yillarda sobiq SSSR respublikalari orasida oxirgi o‘rinlarni egallab turar edi. Bu mintaqadagi aloxida demografik vaziyat muayyan axamiyatga ega bo‘lgan. Bu erdagi tub joy axolisining tabiiy ko‘payishi, chetdan ko‘chib kelgan aholidagi tabiiy ko‘payishga nisbatan uch-to‘rt barobar ortik edi. 80-yillarda SSSRdagi iktisodiy tanglik kuchaygan sharoitda nafakat tub joy axoliey borasida, balki O‘zbekistondagi yevropalik aholi orasida xam ishsizlik muammosi paydo bo‘ldi. Bu muammo yuqorida qayd etilgan iqtisodiy holat bilan birga respublikadan ko‘chib ketishga sabab bo‘lgan kuchli omil bo‘ldi. 80-yillarning ikkinchi yarmida O‘zbekiston aholisining tashki migratsiyasi ko‘lamlari to‘g‘risida quyidagi raqamlar tasavvur beradi. Besh-olti yil (1985-1990 yillar) mobaynida hammasi bo‘lib respublikadan 1 milliondan ortiq kishi ko‘chib ketgan bo‘lsa, 715 mingga yaqin kishi ko‘chib keldi. Shunday kilib tashki migratsiya xajmi 300 ming kishini tashkil etdi. Shu yillarda har 1000 kishi o‘rta hisobda 50 ming axoli bu yerdan ko‘chib ketdi. Keyingi 90-yillarda bu raqam ikki barobar ortib, yiliga o‘rta hisobda 70-80 ming kishini tashkil etdi. Keyinchalik O‘zbekiston aholisining tashqi migratsiyasi hajmi qisqarib bordi, bu holat keyingi yillarda ayniqsa sezilarli bo‘ldi. Respublikaga keluvchilar soni keskin kamayishi bunday qisqarishning asosiy sababi bo‘ldi. O‘zbekiston aholisi migratsiyasining salbiy saldosi shu kungacha ancha yuqori darajada turibdi. 1994-yilda respublika axolisining migratsion kamayishi eng yuqori darajada ko‘tarilib 141,2 ming kishini tashkil etdi. Shu yili respublikadan 179,2 ming kishi ko‘chib ketgan bo‘lsa, 38,0 ming kishi ko‘chib keldi. Keyingi yillarda O‘zbekiston aholi si milliy tarkibidagi 20 o‘zgarishlar avvalo, respublikadan migratsion oqim bilan birinchi navbatda rusiyzabon aholi — ruslar, ukrainlar, beloruslar, yevropalik va o‘rta osiyolik yaxudiylar, shuningdek tatarlar va qrim tatarlarning ko‘chib ketishi bilan bog‘liqdir. 80-yillar oxirlari — 90-yillar boshida nemislar va mesxeti turklari ham ommaviy ravishda ko‘chib ketdilar. O‘zbekiston axolisining tashki migratsiyasida y evropalik axoli asosan ruslar, tatarlar, yaxudiylar, qrim tatarlari, ukrainlar, nemislar asosiy ko‘pchilikni tashkil etadi. Keyingi yillarda Markaziy Osiyoning qo‘shni respublikalaridan o‘zbeklar va Tojikistondan tojiklar doimiy yashash uchun respublikaga ko‘chib kelmoqdalar. O‘zbekiston aholisi tashqi migratsiyasi rivojlanishining yuqorida ko‘rsatib o‘tilgan xususiyatlari respublika mustaqil rivojlanishining xozirgi bosqichida aholining milliy tarkibi shakllanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Hozirgi O‘zbekistonning milliy tarkibi esa quyidagi jadvalda o‘z aksini topgan. 1-Jadval O‘zbekiston aholisining milliy tarkibi (2002 yil) Millati Jami aholi SHahar aholisi Qishloq aholisi ming kishi % ming kishi % ming kishi % Jami a h oli 24812,1 100,0 9 225,3 100,0 15586,8 100,0 shu jumladan o‘zbeklar 19443,3 78,4 6071,9 65,8 1 13 371,4 85,8 tojiklar 1202,0 4,8 407,7 4,4 794,3 5,1 ruslar 1133,3 4,6 1069,7 11,6 63,6 0,4 qozoqlar 989,0 4,0 412,4 4,5 576,6 3,7 qoraqalpoqlar 534,8 2,2 293,7 3,2 241,1 1,5 tatarlar 298,2 1,2 273,0 3,0 25,2 0,2 qirg‘izlar 221,8 0,9 28,0 0,3 193,8 1,2 koreyslar 172,4 0,7 140,9 1,5 31,5 0,2 turkmanlar 147,0 0,6 28,2 0,3 118,8 0 ,6 ukrainlar 103,5 0,4 90,9 1,0 12,6 0,1 armanlar 43,6 0,2 42,3 0,5 1,3 0,01 ozarbayjonlar 41,0 0,2 32,5 0,4 8,5 0, 0 5 beloruslar 23,2 0,1 18,9 0,2 4,3 0,03 yaxudiylar 12,3 0,05 11,6 0,13 0,7 , 0,0 21 nemislar 7,5 0,03 5,6 0,06 1,9 0,01 moldavanlar 5,2 0,02 2,9 0,03 2,3 0 ,01 gruzinlar 3,9 0,02 3,1 0,03 0,8 0 ,01 litvaliklar 1,3 0,01 i 0,01 0,2 0,0 estonlar 0,6 0,0 0,5 0,01 0,1 0,0 latishlar 0,2 0,0 0,1 0,0 0,1 0,0 boshqalar 428,0 1,7 290,3 1 3,1 137,7 0,9 Jadvaldan ko‘rinishicha, jami aholi tarkibida tojiklarning ulushi (4,8%), ruslar ulushidan (4,6%) oshib, respublika aholisining tarkibida ikkinchi o‘ringa chiqib oldi. Ammo, O‘zbekiston shahar aholis i orasidagi salmog‘i (11,6%) jihatidan ruslar ikkinchi o‘rinni egallab turibdi. Keyingi yillarda O‘zbekistonda slavyan aholisi va chetdan kelgan boshqa aholi vakillari - ruslar, ukrainlar, beloruslar, tatarlarning soni va salmog‘i sezilarli ravishda kamayib bormoqda. Bu hodisa migratsiyaning natijasigina bo‘lib qolmay, balki aholining mazkur guruxida tug‘ilish kamligining ham oqibatidir. Ayni vaqtda o‘zbek, tojik va boshqa tub joy aholisining soni yuqori sur’atlar bilan oshib bormoqda. O‘zbekiston axolisi umumiy sonida ularning ulushi oshib, y evropalik millatlarning salmog‘i keskin tarzda kamayib bormoqda. Masalan, 2003- yilda O‘zbekiston milliy tarkibida respublikaning asosiy millati - o‘zbeklarning ulushi 79,2%ga, tojiklarning ulushi 4,9%ga etdi. Respublikada tatarlarning ulushi keskin kamayib 1,1%ga, ukrainlarning ulushi esa 0,4%ga tushib q oldi.[4] H ozirgi va q tga kelib yaxudiylar, shu jumladan O‘rta Osiyo yahudiylari, mesxeti turklari, q rim tatarlar, nemislar, latishlar, estonlar va boshqalar O‘zbekistondan o‘z tarixiy yurtlariga to‘la-to‘kis ko‘chib ketdilar. O‘zbekiston aholisi milliy tarkibining mustaqillikning dastlabki yillarida boshlangan bu tamoyillari, kelgusida ham birmuncha mo‘‘tadil tarzda davom etaveradi. Musta q illik sharoitida respublikaning asosiy millati bo‘lmish o‘zbeklarning zimmasiga millatlararo tinchlikni saqlashdek katta mas’uliyat tushdi-ki, ular bu sinovdan sharaf bilan chikdilar. Bu xol ko‘p o‘zbek xal q ining, 22 ularning qon - q oniga singib ketgan bag‘rikenglikning natijasidir. Musta q il O‘zbekiston milliy siyosatining eng asosiy koidalari kuyidagi tarzda e’lon kilindi: - millati, irqi, diniy e’tiqodidan q at’iy nazar respublika barcha fu q arolarining teng huquqliligi; — shaxsning ustuvorligi va jamiyatdagi ijtimoiy adolatni belgilaydigan inson huquqlarining boshqa barcha huquqlardan ustunligi; — kam sonli millatlarning haq-huquqlariga e’tibor bilan qarash, ularning tili, anana va urf-odatlarini hurmat qilish, ularning o‘ziga xosligini saqlab qolish, shuningdek erkin va har tomonlama rivojlanishi uchun zarur shart-sharoitlarni yaratish; — har bir oilaning, xar bir insonning millatidan qat’iy nazar ijtimoiy himoyalanishini ta’minlaydigan yuksak darajada rivojlangan, ijtimoiy soxaga yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotiga tayanish; — millatlararo munosabatlardagi nizoli vaziyatlarni ijtimoiy-siyosiy asosda tinch yo‘l bilan hal etish. Bu maqsadga erishish oson yo‘l bo‘lmay, ba’zi bir muammolar mavjud bo‘lishi tabiiy bo‘lsada, ta’kidlash joizki, bu sohada O‘zbekistonda ko‘plab ijobiy ishlar amalga oshirilmoqda. Bu boradagi eng muhim vazifa shundan iboratki, millatlararo munosabatlardagi ziddiyatlar jamiyatdagi belgilovchi xolat bo‘lib qolmasligi, notolerantlik kishilar fe’l-atvoridagi odat bo‘lib qolmasligiga erishmok kerak. Ko‘pmillatli jamiyatda bag‘rikenglik, o‘zaro ishonch va hurmat — millatlararo hamjihatning poydevori, mamlakatdagi xalklar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni uyg‘unlashtirishning xarakatlantiruvchi kuchidir. Millat va elatlarning bag‘rikengligi, o‘zaro hurmati — jamiyat madaniyatlilik darajasining ko‘rsatkichi, davlatdagi millatlararo totuvlikning asosi va shu bilan birga kelgusidagi muvaffaqiyatli rivojlanishning eng muhim sharti hamdir. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining ijtimoiy va millatlararo xamjihatligi to‘g‘risidagi, O‘zbekiston — unda istiqomat qiluvchi barcha xalqlarning umumiy uyi haqidagi bayoni, respublikamizning tegishli rasmiy hujjatlari va avvalo 23 O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida o‘z ifodasini topgan. "O‘zbekiston xalqini, millatidan qat’iy nazar O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari tashkil etadi",- deya ta’kidlanadi. Konstitutsiyada jahon tajribasi shundan dalolat beradiki, davlat va jamiyatning siyosiy tuzilishi, tizimini belgilaydigan, fuqarolarning huquq va erkinliklarini kafolatlaydigan, xalqaro qabul qilingan me’yoriy hujjatlarga javob beradigan va xalqning tarixiy tajribasiga mos keladigan Konstitutsiya — mustaqil, demokratik, huquqiy davlatni qaror toptirish va rivojlantirishning eng muhim sharti hisoblanadi. Mustaqil O‘zbekiston Konstitutsiyasi yangi jamiyatning ishonchli huquqiy kafolatidir. Uni tayyorlash va qabul etishda O‘zbekistonning davlat suvereniteti, irqi, millati, qaysi dinga mansubligi, tili, tug‘ilgan joyi, ijtimoiy kelib chiqishi, siyosiy e’tiqodlaridan qat’iy nazar, fuqarolarning teng huquqliligiga asoslanishi kerakligi qat’iy ravishda hisobga olindi. Ayrim suveren davlatlardan farqli o‘laroq bizning mamlakatimizda insonning hayotiy muhim xalqaro huquqni himoya qilish xujjatlarida tan olingan asosiy ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy, fuqarolik va siyosiy huquqlari hamda erkinliklari kamsitishga duchor kilinmaydi. Yuqorida ta’kidlangan jihatlarni e’tiborda tutib shuni ta’kidlash kerakki, O‘zbekistonda yukorida sanab o‘tilgan ijtimoiy soxalarda salbiy hodisalarni ro‘y berishi uchun xech kanday asos yo‘q, chunki respublikada fuqarolik to‘g‘risida, aholini ish bilan ta’minlash haqida O‘zbekiston Respublikasining konunlari va boshka bir kator konunlar qabul qilinganki, ularda fuqarolarning tub joyli millatga mansub bo‘lmagan shaxslarning huquqlari boshqalar bilan birga fuqarolikka ega bo‘lish, ozod mexnat, erkinlik, mashg‘ulot va ish turini tanlash kabi huquqlar bilan ta’minlanadi. Binobarin, O‘zbekistonda xalkaro huquqning eng muhim tamoyili amalda ro‘yobga chiqariladi, ya’ni milliy, ijtimoiy va diniy ozchiliklarni bostirib turish evaziga davlat suvereniteti uchun kurashni sivilizatsiyali kurash deb xam, huquqiy kurash deb ham tan olish mumkin emas. O‘zbekiston Respublikasi parlamenti tarkibida 15 millat va elat vakillarining ishtirok etishi, huquqiy tenglik tamoyilining yakkol ifodasi hisoblanadi. Qonun chiqaruvchi hokimiyat tarkibidagi ijtimoiy institut - Oliy Majlisning inson huquqlari bo‘yicha Vakili barcha millat fuqarolari manfaatlarini himoya qiladi. 24 Uning huzurida fuqarolarning Konstitutsiyaviy xuquqlari va erkinliklariga rioya etish bo‘yicha komissiya tuzilgan. Mazkur tuzilmalar va umuman davlat, huquqiy milliy va diniy bag‘rikenglik siyosatini amalga oshirishda qadimiy tarixiy an’analar, xalqaro tajribaga tayanib, O‘zbekistonning har bir fuqarosi ongini o‘zga millat vakiliga nisbatan do‘stona munosabat ruhida tarbiyalashga, millatlararo adovatga yo‘l qo‘ymaslikka, yotsirashni bartaraf etishga, odamlar o‘rtasidagi munosabatlarga insonparvarlik g‘oyalarini singdirishga xarakat qilmoqda. O‘zbekiston milliy siyosatining eng muhim yo‘nalishlari quyidagilardan iborat: millatlar va elatlarni jipslashtirish; xar bir xalq, shuningdek xar bir shaxsni erkin demokratik tanlash asosida o‘z takdirini o‘zi belgilash xukukini so‘zsiz tan olish; suverenitet tamoyillari, shu jumladan barcha fuqarolarning erkin milliy rivojlanish xukukini hayotga tadbiq etish; inson xuquqlari boshka barcha xuquqlardan ustunligini tan olish. Respublikadagi barcha milliy masalaga do i r masalalar demokratik, konstitutsiyaviy asosda hal etiladi. Ko‘p millatli O‘zbekistonda turli millat va elatlarning o‘zligini qayta tiklanishi uchun zarur xuquqiy negiz yaratilgan. Mustaqillik yillarida xalqlar o‘rtasida do‘stlik va hamjihatlik uchun kulay shart- sharoitlar yuzaga keldi. Endilikda millatiga qarab kamsitish yo‘lidagi xar qanday urinishlar O‘zbekistonda demokratiya va xuquqiy davlat tamoyillariga zid bo‘lgan o‘ta salbiy holat sifatida baholanadi. Bu esa o‘z navbatida respublika xalqlarining davlat siyosati asosidagi birligini ta’minlaydigan ob’ektiv iktisodiy va ijtimoiy shart-sharoitlar vujudga kelishiga ko‘maklashadi, xar bir xalkning suveren xukuklarini amalga oshirish asosida millatlar va elatlarni jipslashtirishga yordam beradi. Xuddi shu bois O‘zbekistonda xech bir shaxsning hak-huquqlari irqiy yoki milliy sabablarga ko‘ra kamsitilishi qonunan man etilib, bunday nojo‘ya hatti- harakatlar qonunga ko‘ra jinoiy jazoga tortiladi. Prezident I.A. Karimov o‘tkazgan milliy siyosatga asos bo‘lgan eng muhim tamoyillar inson hukuklarining millat hukuqlaridan ustunligini tan olish, har bir millat va elatning demokratik jarayonlar doirasida erkin rivojlanishi, ko‘pmillatlilik sharoitida xech bir millat o‘z extiyojlarini o‘zga millat manfaatlarini 25 kamsitish hisobiga qondira olmasligi, O‘zbekiston xalki o‘zbeklar bilan boshqa millatlar vakillarining uzviy birligi ekanligi, ular uchun respublika ona vatan bo‘lib qolganliklarini tushunishdan iborat. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimovning "O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida: xavfsizlikka tahdid, barkarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari" kitobining chikishi davlatimiz raxbarining hozirgi zamon dolzarb muammolari xususidagi chukur muloxazalarining mantiqiy yakuni bo‘ldi. Hozir O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan milliy siyosat o‘zining tugal natijalarini berib, fuqarolarning tinchligi, millatlararo hamjixatlikka erishildi.[34] 4. O'ZBEKISTON RESPUBLIKASINING DEMOGRAFIK RIVOJLANISHNING MINTAQAVIY XUSUSIYATLARI Respublika aholisining 65% ni "juda tez ko'payish" guruhi tashkil etadi, u demografik rivojlanishning o'ziga xosligini, keyingi "depopulyatsiya" boshlanishiga imkoniyat yo'qligini, ya'ni, aholini kamaytirish jarayonlari. Biroq, demografik tendentsiyalarning saqlanishi, istiqbolda, birinchi davrda, aholining sodda va natijada tor ko'payishiga olib keladi. Ilmiy adabiyotlarda aholi migratsiyasi deganda ―aholining doimiy yashash joyi, o qish yoki vaqtincha yashash joyini o zgartirish maqsadida ma muriy-ʻ ʻ ʼ hududiy tuzilmalarning ham tashqi, ham ichki chegaralarini kesib o tishi bilan ʻ bog liq har qanday hududiy harakati tushuniladi. ʻ O'zbekiston demografik nuqtai nazardan Markaziy Osiyoda ham, MDH hududida ham strategik ahamiyatga ega hudud hisoblanadi. Ma'lumki, O'zbekiston aholisi bo'yicha Markaziy Osiyoda yetakchi va MDHning eng yirik davlatlaridan biri bo'lib, Rossiya va Ukrainadan keyin uchinchi o'rinni egallab turibdi. 2019 yil boshida mamlakatda taxminan 33 255,5 ming kishi yashagan.[3] O'tgan chorak asr davomida global demografik o'zgarishlar O'zbekistonga ham sezilarli ta'sir ko'rsatdi. Z.N.Tojiyevaning so'zlariga ko'ra, respublika bozor iqtisodiyotiga o'tish bilan bir vaqtda demografik o'tishni boshdan kechirdi.2 Shuningdek, qayta tiklanish davrini boshdan kechirayotgan mamlakatlar aholisining reproduktiv munosabatidagi o'zgarishlar nafaqat bolalar sonining 26 kamayishi, balki ularning sifatining ijobiy tomonga o'zgarishi bilan ham kechishi ta'kidlangan. Respublikadagi demografik vaziyat o'zgarib bormoqda, ammo zamonaviy sharoitda, mahalliy demograflarning fikriga ko'ra, u maqbul darajada shakllangan. Ularning fikriga ko'ra, mustaqillik yillarida O'zbekistonda mamlakatni modernizatsiya qilish va ijtimoiy rivojlantirish, shuningdek, muvaffaqiyatli tarkibiy o'zgarishlar natijasida sovet Ittifoqi davridan butunlay farq qiluvchi demografik vaziyat yuzaga keldi. Respublikani rivojlantirish strategiyasini amalga oshirishda uning barcha omillarini, shu jumladan inson kapitalining o'sishiga ta'sir ko'rsatadigan omillarni safarbar qilish muhimdir. Ushbu manbalar birinchi navbatda inson kapitali rivojlanishining demografik jihatlari hisoblanadi. Demogeografik hududlar tarkibiy jihatdan professor A. Saliev (1995) tomonidan taklif qilingan O'zbekistonning iqtisodiy rayonlashtirish tarmog'idan bir oz farq qiladi. Ushbu demogeografik hududlarni tashkil etuvchi hududlar ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishda sezilarli darajada farq qilsa-da, ularni aholining ko'payishi, nikoh va oilaviy munosabatlar, turmush tarzi va yashash sharoitlari kabi fazilatlar bo'yicha umumlashtirilgan o'rganish uchun asoslar mavjud. R.A.Ubaydullaeva va O.B.ata- Mirzaev (2006) demografik jarayonlar va bandlik masalalarini o'rganishda respublikani 6 mintaqaga bo'lishdi. Biz taklif qilayotgan demogeografik tumanlarning ushbu hududlardan farqi shundaki, Sirdaryo va Toshkent viloyatlari hamda Toshkent shahri birgalikda yagona Markaziy tuman sifatida belgilanadi. Mamlakatning demografik salohiyati uni iqtisodiy rivojlanishning yangi bosqichiga olib chiqish uchun imkoniyat bo'lishi mumkin. Shu nuqtai nazardan, O'zbekiston ulkan salohiyat va imkoniyatlarga ega. "Kuchli ijtimoiy himoya" ning asosiy tamoyillaridan biri shundaki, bozor munosabatlariga o'tishning" o'zbek modeli " mamlakatimizning demografik va milliy xususiyatlariga asoslanadi. Mustaqillik yillarida (1991-2019) O'zbekiston aholisi 12,5 millionga o'sdi va 2019 yil 1 yanvar holatiga 33,3 millionga yetdi. So'nggi yillarda aholining o'rtacha yillik o'sish sur'ati o'rtacha 1,6-1,7% ni tashkil etdi. Statistik ma'lumotlar shuni ko'rsatadiki, so'nggi 10 yil ichida aholining o'sish sur'ati o'tgan yillarga nisbatan 27 biroz oshdi. Shuni ta'kidlash kerakki, eng past o'rtacha yillik o'sish sur'ati 2001- 2006 yillarda kuzatilgan va 1,2% ni tashkil etgan. Tug'ilishning nisbatan yuqori darajasi aholining yuqori o'sishini oldindan belgilab qo'ydi. Umumiy tug'ilish koeffitsienti 2,5 p dan past bo'lgan sharoitda aholi sonining dinamik o'sishi reproduktiv davrga 1980-yillarda yuqori tug'ilish davrida tug'ilgan ayollarning yuqori ulushining kiritilishi bilan izohlanadi. Zamonaviy sharoitda respublika aholisining doimiy o'sishi va demografik rivojlanishda mintaqaviy farqlar mavjudligi bilan ushbu sohadagi tadqiqotlar muhim ahamiyat kasb etmoqda. 1991- 2018 yillarda respublikaning doimiy aholisi deyarli 1,6 baravar ko'paydi. Doimiy aholining eng yuqori o'sishi Surxondaryo (1,89), Qashqadaryo (1,86), Namangan (1,74) Xorazm (1,69), Andijon (1,68), Jizzax (1,67) va Farg'ona (1,63) kabi hududlarda kuzatilmoqda. Doimiy aholi sonining eng past o'sish sur'ati Toshkent shahrida bo'ldi. 1991-2018 yillarda. u atigi 1,16 baravar, ya'ni 16 foizga o'sdi va 2018 yil boshida taxminan 2,5 million kishini tashkil etdi. Ammo shuni ta'kidlash kerakki, bu holda doimiy aholi sonining dinamikasi tahlil qilinadi, ba'zi hisob- kitoblarga ko'ra Toshkent shahri aholisi hozirgi vaqtda 5 million kishidan oshadi (jadvalga qarang). 2-Jadval O'zbekiston Respublikasining doimiy aholisi va uning ma'muriy bo'linmalari (ming kishi, umumiy sondagi ulushi%) 1991 2000 2010 2018 O‘zbekiston Respublikasi 20607,7 100% 24487,7 100% 28001,4 100% 32656,7 100% Qoraqolpog‘iston Respublikasi 1270,6 6,2 1503 6,1 1632 5,8 1842,3 5,6 Viloyatlar Andijon 1789 8.7 2186.2 8.9 2549.1 9.1 3011.7 9.2 Buxoro 1195.1 5.8 1419.3 5.8 1612.5 5.8 1870.2 5.7 Jizzax 792.2 3.8 974.8 4.0 1116.8 4.0 1325 4.1 Qashqadaryo 1694.4 8.2 2166.8 8.8 2616.1 9.3 3148.4 9.6 Navoiy 682 3.3 783.3 3.2 851.6 3.0 958 2.9 Namangan 1551.8 7.5 1924.3 7.9 2258.5 8.1 2699.6 8.3 Samarqand 2200.9 10.7 2670.3 10.9 3119 11.1 3720.1 11.4 Surxondaryo 1332 6.5 1736.7 7.1 2075 7.4 2514.2 7.7 Sirdaryo 559.1 2.7 642.2 2.6 714.4 2.6 815.9 2.5 28 Toshkent 2129.8 10.3 2350.2 9.6 2585.9 9.2 2861.2 8.8 Farg‘ona 2214.6 10.7 2664.4 10.9 3074.6 11.0 3620.2 11.1 Xorazm 1066 5.2 1323.9 5.4 1561.6 5.6 1805 5.5 Toshkent sh 2130.2 10.3 2142.3 8.7 2234.3 8.0 2464.9 7.5 Tahlil qilinayotgan davrda mintaqalar aholisining umumiy aholi soniga nisbati ham sezilarli o'zgarishlarga duch keldi. Toshkent shahri va Toshkent viloyati aholisining ulushi umumiy aholi sonida sezilarli darajada kamaydi. Shunday qilib, Agar 1991 yilda Toshkent aholisining ulushi 10,3 foizni tashkil etgan bo'lsa, 2018 yilda bu ko'rsatkich 7,5 foizga yetdi. Toshkent viloyatida bu ko'rsatkichlar 10,3% ni tashkil etdi va Mos ravishda 8,8%. Ushbu ko'rsatkichdagi eng yuqori ijobiy o'zgarishlar Qashqadaryo, Surxondaryo, Namangan va Samarqand viloyatlarida kuzatilmoqda (jadvalga qarang.). Tahlil qilinayotgan davrda O'zbekiston aholisining rivojlanishi nafaqat uning sonining tez o'sishi bilan ajralib turardi. Aholining o'rtacha yoshi tez sur'atlar bilan o'sib borayotgan bo'lsa- da, BMT tasnifiga ko'ra, O'zbekiston nisbatan yosh aholisi bo'lgan mamlakatlarga tegishli bo'lib, 2018 yil 1 yanvar holatiga ko'ra 28,7 yoshni tashkil etdi. Statistik ma'lumotlardan ko'rinib turibdiki, Surxondaryo (26,9), Qashqadaryo (27,1), Sirdaryo (27,5) viloyatlarida yashovchi eng yosh aholi, Toshkent (32,8) va Toshkent (30) viloyatlarida esa har bir qishloqda nisbatan kattalar deb tasniflanishi mumkin.[5] Aholining asosiy yosh guruhlari bo'yicha taqsimlanishini tahlil qilish, shuningdek, aholining qarishining yaqinlashib kelayotgan tendentsiyalaridan dalolat beradi. 1991 yilda mehnatga layoqatli yoshdan oshgan aholi O'zbekiston Respublikasi bo'yicha o'rtacha 7,8 foizni tashkil etdi. Respublika darajasidan yuqori ko'rsatkichlar Toshkent (11,7), Toshkent va (9,1), Farg'ona (8,2) shaharlarida bo'lgan hududlar. 2018 yil boshida respublikada mehnat yoshidan katta bo'lganlarning ulushi 9,7% ga etdi. Mazkur ko'rsatkich bo'yicha yetakchilar Toshkent shahri (15,3), Toshkent viloyati (11,5), Buxoro viloyati (10,4) va Farg'ona viloyati (10,1). Surxondaryo, Sirdaryo va Qashqadaryo viloyatlari aholisi nisbatan yosh mo sifatida tasniflanishi kerak. Ushbu sohalarda mehnatga layoqatli 29 yoshdagilarning ulushi mos ravishda 7,9%, 8,1% va 8,2% ni tashkil etdi. O'zbekiston Respublikasining amaldagi qonunchiligiga muvofiq, mehnatga layoqatli yoshdagilar 16 yoshdan 60 yoshgacha bo'lgan erkaklar va 16 yoshdan 55 yoshgacha bo'lgan ayollar uchun belgilanadi. Shuni ta'kidlash kerakki, ko'pgina rivojlangan mamlakatlarda umr ko'rish davomiyligining o'sishi natijasida mehnatga layoqatli yoshdagi truning yuqori chegarasi ancha yuqori. Shuni ham ta'kidlash kerakki, respublikada mehnatga layoqatli yoshdagi aholining ko'pligi bilan belgilanadigan mehnat bozoriga yuqori yuk ushbu bosqichda ushbu yoshni oshirish zarurligini keltirib chiqarmaydi. Garchi bu jarayon yaqin kelajakda muqarrar bo'ladi. Yuqorida ta'kidlab o'tilganidek, O'zbekiston Respublikasi aholisining o'sishi asosan aholining tabiiy harakati bilan izohlanadi, ya'ni, tug'ilish darajasi nisbatan yuqori va o'lim darajasi past. 1991-2018 yillarda respublikada umumiy tug'ilish darajasi 33,7 dan 22,1 % gacha kamaydi. Eng yuqori ko'rsatkich — Doriya viloyatining Surxon shahrida (26,1 %). Tug'ilish darajasi 20-25 % gacha bo'lgan hududlarga qara kalpaxtan Respublikasi (20,6), Farg'ona (21,0), Xorazm (21,0), Navoiy (21,6), Sirdaryo (21,8), Andijon (22,6), Namangan (22,9), Jizzax skaya (23,6), Samarqand (24,4), Qashqadaryo viloyati (24,6). Tug'ilishning eng past ko'rsatkichlari Toshkent (17,7), Toshkent (19,3) va Buxoro (20,0) viloyatlarida kuzatilmoqda. Umuman olganda, respublika va uning alohida hududlari aholisining yosh tarkibidagi o'zgarishlar potentsial iqtisodiy o'sish uchun demografik imkoniyatlar nuqtai nazaridan qulay deb baholanmoqda. Tug'ilish va o'limning nisbiy pasayishi mehnatga layoqatli yoshdagi aholi ulushining o'sishiga olib keldi, bu iqtisodiy rivojlanishni ta'minlash va oilaning farovonligi uchun imkoniyat sifatida baholandi. Ammo shuni ta'kidlash kerakki, natija avtomatik emas, balki samarali muvofiqlashtirilgan amalga oshirish bilan bog'liq kasb-hunar ta'limi, sog'liqni saqlash va mehnat bozori siyosati. [4] Aks holda, bu imkoniyatlar tahdidlarga aylanishi mumkin. Mustaqillik yillarida hududlarning demografik rivojlanishini hisobga olgan holda O'zbekistonda demogeografik rayonlashtirish masalasi o'rganildi. Mamlakat aholisi 30 uchun so'nggi yillarda birinchi, ikkinchi va uchinchi bola ehtiyoj va istaklarning natijasidir, keyingi quyidagi bolalar miqdorining keskin pasayishi, aksariyat hollarda urf-odatlar va an'analar asta-sekin yangi iqtisodiy munosabatlarga moslashmoqda deb o'ylash mumkin. Shu maqsadda biz mamlakatni uchta mintaqaga ajratdik - tog'li, cho'l va aralash. Ushbu sohalardagi demografik jarayonlarni ilmiy tahlil qilish demografik imkoniyatlarni, aholining ko'payishi yoki kamayishi bilan bog'liq holatni ochib berishga imkon beradi. Birinchi zona respublikaning yettita viloyatining tog'li hududlarini o'z ichiga oladi. Ikkinchi zonaga asosan cho'l va cho'llardan iborat hududlar kiradi. Uchinchi zona tekis erlarni, vohalarni va vodiylarni qamrab oladi. Demografik rayonlashtirish demografik jarayonlarning mintaqaviy xususiyatlarini va shu jarayonlarg a ta'sir etuvchi o'ziga xos ijtimoiy-iqtisodiy omillarni o'rganish va baholashda muhim rol o'ynaydi. 2-rasm. O'zbekistonda tug'ilish, o'lim va tabiiy tug'ilishning umumiy darajasi (1000 aholiga ) 31 Zamonaviy O'zbekistonda aholining ko'payish tabiati sobiq Sovet Ittifoqi davrida kuzatilganidan farq qiladi. Mamlakatdagi siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy va boshqa o'zgarishlar respublikada o'ziga xos demografik vaziyatning shakllanishiga olib keldi. So'nggi yillarda mamlakat aholisi uchun birinchi, ikkinchi va uchinchi bolalar ehtiyojlar va istaklarning natijasi ekanligini hisobga olsak, aksariyat hollarda keyingi bolalar sonining keskin pasayishi, urf-odatlar va urf-odatlar asta-sekin yangi iqtisodiy munosabatlarga moslashayotgani haqida bahslashish mumkin. Aynan tug'ilishning pasayishi tufayli butun aholi orasida bolalar va yoshlarning ulushi kamaydi. Natijada, oilaning mustahkamlanishiga, jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga ta'sir ko'rsatadigan bolalarning "qiymati" osha boshladi. O‘zbekiston Respublikasida 2022- yil 1- aprel holatiga 1 kvadrat kilometrga o‘rtacha 78,9 kishi to‘g‘ri kelgan. Bu esa o‘tgan yilning mos davriga nisbatan (2021- yilda 1 kv.km.ga 77,3 kishi) solishtirilganda 1,6 kishiga ortgan. Hududlar bo‘yicha tahlil qilinganda, aholi zichligining nisbatan yuqori ko‘rsatkichlari Toshkent shahrida 6428,2 kishini, Andijon viloyatida 760,1 kishini, Farg‘ona viloyatida 578,9 kishini, Namangan viloyatida 395,8 kishini, Samarqand viloyatida 241,5 kishini tashkil etgan bo‘lsa, eng past ko‘rsatkichlar Navoiy viloyatida 9,3 kishini, Qoraqalpog‘iston Respublikasida 11,7 kishini, Buxoro viloyatida 49,3 kishini, Jizzax viloyatida 68,4 kishini, Qashqadaryo viloyatida 119,8 kishini tashkil etgan.[35] 32 3-rasm. O‘zbekiston Respublikasi bo‘yicha aholi zichligi 2022- yil 1- aprel holatiga, 1 kv.km.ga to‘g‘ri keladigan aholi soni, kishi 2022- yil yanvar-mart oylarida 203,7 mingta bola tug‘ilganligi qayd etilgan bo‘lib, mos ravishda 1000 aholiga nisbatan tug‘ilish koeffitsiyenti 23,4 promilleni tashkil etdi hamda bu ko‘rsatkich 2021- yilga nisbatan 2,4 promillega oshganligi kuzatildi (2021- yil yanvar-mart oylarida 21,0 promilleni tashkil etgan). [35] 2022- yil yanvar-mart oylarida tug‘ilgan chaqaloqlar otasining yoshi bo‘yicha 9,8 % chaqaloqlar otasining yoshi 25 yoshgacha, 84,2 % ining otasi 25- 39 yoshlarga hamda 6,0 % chaqaloqlarning otasi 40 yosh va undan katta yoshdagilar hissasiga to‘g‘ri kelgan. Shuningdek, tug‘ilgan chaqaloqlar onasining yoshi bo‘yicha 37,3 % chaqaloqlar onasining yoshi 25 yoshgacha, 61,7 % ining onasi 25-39 yoshlarga hamda 1,0 % chaqaloqlarning onasi 40 yosh va undan katta yoshdagilardan iborat bo‘lgan. 33 4-rasm. Hududlar kesimida tug‘ilganlar soni va koeffitsiyenti 2022- yil yanvar-mart, kishi Demogeografik hududlar tarkibiy jihatdan professor A.Saliev (1995) tomonidan taklif qilingan O'zbekistonning iqtisodiy rayonlashtirish tarmog'idan bir 34 oz farq qiladi. Ushbu demogeografik hududlarni tashkil etuvchi hududlar ijtimoiy- iqtisodiy rivojlanishda sezilarli darajada farq qilsa-da, ularni aholining ko'payishi, nikoh va oilaviy munosabatlar, turmush tarzi va yashash sharoitlari kabi fazilatlar bo'yicha umumlashtirilgan o'rganish uchun asoslar mavjud. [7] Xususan, respublikaning eng Shimoliy hududlari hisoblangan va quyi Amudaryo demogeografik tumanining bir qismi hisoblangan Qoraqalpog'iston Respublikasi va Xorazm viloyati murakkab ekologik vaziyat bilan ajralib turadi, bu ularning ijtimoiy-iqtisodiy va demografik rivojlanishida aks etadi. Ushbu sohadagi ekologik omil aholining mexanik oqimining faollashishiga, tabiiy harakat ko'rsatkichlarining pasayishiga, kasalliklar sonining ko'payishiga va kasalliklarning keng tarqalishiga olib keladi. Shu bilan birga, aholining tabiiy ko'payish koeffitsientini sifatli baholashning maxsus shkalasi bo'yicha ushbu demogeografik hudud aholisi juda tez o'sib boradigan hududlar qatoriga kiradi. Bu ikki mintaqa aholisining tabiiy o'sishi milliy ko'rsatkichlardan kattaroq yoki 16% dan yuqori ekanligidan dalolat beradi. Quyi-Amudaryo demogeografik tumanidan keyin ikkinchi o'rinda Buxoro va Navoiy viloyatlarini birlashtirgan Quyi-Zarafshon demogeografik tumani joylashgan bo'lib, uning ko'p qismi geografik joylashuvi bo'yicha cho'l zonasiga to'g'ri keladi va aholisi - mintaqaviy, milliy demografik tarkibi bo'yicha - deyarli bir xil. Ushbu demogeografik tuman tarkibida Navoiy viloyatining nisbatan kech tashkil etilishi (1982) aholining soni, zichligi, rivojlanish darajasi va tuzilishida yaqqol namoyon bo'ladi. Bundan tashqari, Navoiy viloyatining ixtisoslashuv xususiyatlari, bu erda sanoat shaharlarining mavjudligi, urbanizatsiya darajasi (49,6 %) va demografik tarkibi qadimgi Buxoro viloyati aholisidan bir oz farq qiladi. [7] Ammo ularning ikkalasida ham aholining o'rtacha yillik ko'payish sur'atlarining bosqichma-bosqich pasayishi kuzatilmoqda va bu respublika umumiy ko'rsatkichlaridan unchalik farq qilmaydi. Surxondaryo va Qashqadaryo viloyatlari (Janubiy mintaqa), ularning hududlari ushbu mintaqalar bilan to'g'ridan-to'g'ri kesishadi va ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish jihatidan bir-biridan bir oz farq qiladi, 35 ammo demografik holati, aholining urf-odatlari jihatidan bir-biriga juda yaqin, aholi sonining ko'payishiga katta hissa qo'shadigan sohalar qatoriga kiradi. Tabiiy ko'payish orqali Janubiy mintaqa hududlari aholisining ko'payishi demografik tarkib bilan bog'liq va bu ularning aholisining ijobiy demografik rivojlanishini, sig'im va demografik yuk bilan bog'liq muammolarning kuchayishini ko'rsatadi. Ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish nuqtai nazaridan Jizzax va Samarqand viloyatlarini yagona iqtisodiy tumanga birlashtirish maqsadga muvofiq emas, ammo ularning demografik holati, aholining joylashishi ularni yagona demogeografik tumanga birlashtirishni talab qiladi. Ushbu hududlarning bir qismi bo'lgan Bulungur, Baxmal, Farish va Galla orol tumanlari hozirda ularning birlashmasida "ko'prik" bo'lib xizmat qilmoqda. Shu nuqtai nazardan, demografik mintaqa bu erda aholining turlicha joylashishi va demografik rivojlanish darajasi bo'lgan hududlarning mavjudligi bilan ajralib turadi. Demografik vaziyatni tahlil qilish uchun Sirdaryo viloyati Toshkent viloyati va Toshkent shahriga qo'shilishi kerak, bu ularga ko'payish, aholi tarkibi jihatidan yaqinroq. Ularning yagona Markaziy demogeografik hududga birlashishi foydasiga aholining joylashishi, transport tizimi va chegaradosh hududlarning mavjudligi kabi omillar dalolat beradi. Aholi zichligi bo'yicha yuqori demografik bosimga ega bo'lgan ushbu mintaqa aholisi Farg'ona demogeografik tumanidan keyin ikkinchi o'rinda turadi. Ushbu demogeografik hudud mintaqaning ijtimoiy-demografik va ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishini to'liq aks ettiradi. Farg'ona, Andijon, Namangan viloyatlarini sanoat, qishloq xo'jaligi, transport, ijtimoiy infratuzilma tizimini joylashtirish, rivojlanish, demografik holati jihatidan o'xshash bo'lgan Farg'ona demogeografik tumani uzoq vaqtdan beri iqtisodiy tuman sifatida tan olingan. Tuman aholi zichligi, kichik maydoni, og'irligi yuqori bo'lgan hududlarni o'z ichiga oladi demografik yuklar.[7] XULOSA 36 Xulosa qilib aytadigan bo`lsak O'zbekiston Respublikasi demografik rivojlanishining mintaqaviy xususiyatlarini namoyish etish uchun ma'muriy- hududiy birliklar doirasidagi hududlarni tumanlar, zonalar, demogeografik hududlarga bo'lish maqsadga muvofiqdir. Shu maqsadda mamlakat hududida uchta zona - tog', cho'l va aralash (tog'-tekislik, voha, vodiy hududlari) ajratildi. Ushbu zonalar e'tiborni jalb qiladi, chunki ular demografik hududlardan kattaroq, tabiiy va iqtisodiy xususiyatlarning farqlariga asoslangan, demografik jarayonlar jarayonida bir-biridan tubdan farq qiladi. Ushbu zonalardagi demografik jarayonlarning ilmiy tahlili demografik imkoniyatlarni, aholining ko'payishi yoki kamayishi bilan bog'liq holatni aniqlashga imkon beradi. Bunda asosiy rol mintaqadagi demografik jarayonlar ta'siri ostida va aksincha, demografik holatga tabiiy, ijtimoiyiqtisodiy omillar ta'siri ostida yuzaga keladigan muammolarni aniqlash bilan o'ynaydi. Belgilangan zonalarga quyidagilar kiradi: I zona - Toshkent viloyatining tog'li hududlari-Ahangaron, Bo'stonliq, Parkent; Farg'ona viloyati-So'x; Navoiy viloyati-Nurata; Jizzax viloyati-Bahmal, Gallyaral, Zaamin, Yangiobod, Farish; Samarqand viloyati-Bulungur, Urgut, Koshrabat, Nurobod; Surxondaryo viloyati-Baysun va Qashqadaryo viloyati- Dehqonobod, jami 16 tog'li hududlar. II zona - Qoraqalpog'iston Respublikasi, Buxoro, Navoiy, Sirdaryo viloyatlari hududi; III zona - Tog'liklar, tekisliklar, aralash hududlar, respublikaning boshqa barcha hududlari va hududlari. Birinchi zonaga respublikaning 7 viloyatidagi tog'li hududlar kiradi. Aynan shu hududlar respublikada demografik jarayonlar, demografik holat, demografik tarkib, er yuzasining tuzilishi, aholi punktlari tizimi va ularni joylashtirish xususiyati bilan ajralib turadi. Ikkinchi zonaga asosiy hududi dasht va cho'llardan iborat hududlar kiradi. Va uchinchi zona tekisliklar, vohalar va vodiylarni qamrab oladi. Bundan tashqari, biz demografik rayonlashtirishni amalga oshirdik. Rayonlashtirishning maqsadi demografik jarayonlarning hududiy xususiyatlarini aniqroq ilmiy tahlil qilish, ularning muammolarini aniqlashdir. demogeografik rayonlashtirish O'zbekiston Demak, demografik rayonlashtirish demografik jarayonlarning mintaqaviy xususiyatlarini va ularga ta'sir etuvchi xarakterli ijtimoiy-iqtisodiy 37 omillarni o'rganish va baholashda muhim rol o'ynaydi. Respublika olimlari hududlarni geografik joylashuvi, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi, ixtisoslashuvi asosida iqtisodiy rayonlashtirishni amalga oshirdilar. Demogeografik hududlarning ushbu iqtisodiy hududlardan farqi shundaki, birinchi holda mintaqalar ko'payish ko'rsatkichlari, aholining mexanik harakati samaradorligi, aholi tarkibining har xil turlari, ya'ni demografik xususiyatlari asosida ajralib turadi. Kishilik j а miyatining butun t а rixiy – а h о li bir а vl о dining ikkinchi а vl о d bil а n а lm а shinuvi, uning tinimsiz yangil а nib turishd а n ib о r а tdir. Tug`ilg а nl а r s о ni o`lg а nl а r s о nid а n о rtiq bo`lg а nd а gin а , а h о li s о ni о shib, ko`p а yib b о r а di. Bu es а j а miyat t а r а qqiyoti uchun muhimdir. Chunki, to`g`ilish o`limg а nisb а t а n k а m а yib k е ts а , а h о lining t а biiy o`sishi to`xt а b q о l а di, uning s о ni qisqarib о qib а td а ins о n а vl о di yo`q о lib k е tishi mumkin. Biz yuq о rid а а h о li b а rch а ishl а b chiq а rishning sub` е kti d е g а n edik. Ishl а b chiq а rishning n о rm а l d а v о m etish, uning k е ng а yib b о rishi uchun а h о li s о nining o`sib b о rishi muhim а h а miyatg а eg а . А h о li b а rch а ijtim о iy b о ylikl а rning bunyodk о rdir. Shuning uchun h а m а h о lining а yniqs а uning m е hn а tg а yar о qli bo`lg а n qismining s о ni, ul а rning bilim v а m а l а k а si h а r bir m а ml а k а td а ijtim о iy ishl а b chiq а rishni riv о jl а ntirish uchun muhim а h а miyatg а eg а bo`l а di. Mazkur bitiruv malakaviy ishida O’zbekiston aholisining demografik rivojlanishi, aholining yosh va jinsiy tarkibini shakllanish shart-sharoitlari, uning hududiy tarkibi, aholi bandligi muammolari va ijtimoiy infratuzilmalarning hududiy joylashuvi tahlil qilingan va unga xos rivojlanish xususiyatlari o’rganilgan. Olib borilgan tadqiqotlar quyidagi xulosalarni chiqarishga imkon beradi: 1 Aholining ortib borishi uy-joy, ekologiya, aholi salomatligi va uning bandligi kabi iqtisodiy-ijtimoiy muammolari keskinlashishiga olib keladi. Shunday ekan aholi ko`payishini atroflicha o`rganish, uning istiqboldagi holatiga to`g`ri baho berish yuqoridagi muammolarni hal etishda muhim omil bo`lib xizmat qiladi FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 38 1.Mirziyoev SH.M.Erkin va farovon demokratik O’zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz-T:O’zbekiston 2017 2. Mirziyoev SH.M.Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz-T:O’zbekiston 2017 3. Asanov G.R., Nabixonov M., Safarov I. O’zbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy jo’g’rofiyasi. -T.: “O’qituvchi”, 1994. 4. Soliev A. O’zbekiston geografiyasi.-T.:Universitet, 2014. 5. Soliev A va boshqalar Mintaqaviy iqtisodiyot. –T., 2003. 6. Soliev A., Nazarov M., Qurbonov Sh. O’zbekiston hududlari ijtimoiy -iqtisodiy rivojlanishi . –T.: “Mumtoz so’z”, 2010. 7. A. Saliev - Demogeografik hududlar tarkibiy jihatlari. 8.Aleksandrova A.Yu. Mejdunarodnыy turizm M., Aspekt press 2002 9.Usmonov M.R.,Jumaboyev T.J.,Sherxolov O. Turizm geografiyasi 1-2 qism.- Samarqand,2013 10.Mamatkulov X.M. Xalqaro turizm.-Samarkand, 2012 11.Soliyev A.S., Usmonov M. Turizm geografiyasi.-Samarqand, 2005 1 2 . A.Nig`matov, N.Shamuratova. O`zbekistonni ekoturistik rayonlashtirish tajribasi. 13. V.S. Pereobrajenskiy. Teoritecheskie osnovы rekreatsionnoy geografii M., «Nauka» 1975. 14. N.S. Mironenko, I.T. Tverdoxlebov. Rekreatsionnaya geografiya. Izd. Moskovskogo Universiteta 1981. 15. Qayumov A., Rasulov M., Umarov S., Yakubov O`. Tabiatdan foydalanish iqtisodiyoti. T., 2005, 74-75 b. 16. H.Vahobov., O’.Yakubov O`tkir. Rekreatsion geografiya asoslari. T., 2008. 17. O`zbekiston Respublikasi. Entsiklopediya. – T.: Qomuslar bosh tahririyati,1997. 18. Nuritdinov E. Mejdunarodnoe sotrudnichestvo Respubliki Uzbekistan sostranami Yevropi. – T., 2002. 39 19. Respublika Uzbekistan: Entsiklopedicheskiy spravochnik. – T.: «O`zbekiston milliy entsiklopediyasi», 1994 20.P. Baratov “o`zbekiston tabiiy geografiyasi” 21. A.F.Saidov “Turizm-tinchlik va farovonlik timsoli” 22. Birjakov M.B, Vvedenie v Turizm: Uchebnik. - Izdanie 8-e, pererabotannoe i dopolnennoe. - SPB.: "Izdatel'skiy dom Gerda", 2006. - 51-55 s. 23. Bogolyubov V.S. Э konomika turizma: Uchebnoe posobie. dlya stud. VUZov / Bogolyubov V.S., Orlovskaya V.P. - M.: "Akademiya", 2005. - 19-22 s 24. Fayzieva SH. R. "O`zbekistonda turizm rivojlanishining i?tisodiy mexanizmini takomillashtirish". Nomzodlik dissertatsiyasi. Toshkent, 2006 y 25. Гранберг А . Г . Основ регионалной економики . - М . 2000. 26. Доманский Р. Экономическая география: регионалнй аспект. Пер. с пол. - М.: «Новй хронограф» 2010. 27. Мироненко Н. С. Введение в географию мирового хозяйства. Международное разделение труда. - М.: «Аспект Пресс» 2006. 28. Максаковский В.П. Обшая економическая и сосиалная география. Курс лексий. Част 1. - М.: «ВЛАДОС» 2009. 29. Набиев Э. Каюмов А. Ўзбекистоннинг иқтисодий салохияти. - Т.: «Университет» 2000. 30. Новйвзгляд на економическую географию. Доклад о мировомразвитии. Обзор 2009. - Вашингтон, Всемирнй банк, 2008. 31. Рўзиев А. Абирқулов Қ. Ўзбекистон иқтисодий географияси. - Т.:«Шарқ»НМАК, 2001. 32. Саушкин Ю.Г. Географическое мшление. - Смоленск: Ойкумена, 2011. 33. Солиев А.С, Ахмедов Э. Махамадалиев Р.И. ва б. Минтақавий иқтисодиёт. Ўқув қўлланма. - Т.: «Университет», 2003. 34. Солиев А., Назаров М. Ўзбекистон қишлоқлари (қишлоқ жойлар географияси). — Т.: “Фан ва технология”, 2009. 35. www . stat . uz 40 MUNDARIJA : KIRISH …………………………………………………………………………………………...3 1. Mustaqillik yillarida o`zbekiston aholisining demografik xususiyatlari…………………….....5 2. O‘zbekistonda demografik muammolarning o'rganilishi……………………………………..10 3. Mustaqillik yillarida O‘zbekiston aholisining milliy tarkibi ………………………………….18 4. O'zbekiston respublikasining demografik rivojlanishning mintaqaviy xususiyatlari…………26 XULOSA………………………………………………………………………………………..36 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………………………38 41 42

Mustaqillik davrida O'zbekiston demografik vaziyatidagi o'zgartirishlar

REJA:

KIRISH

1. Mustaqillik yillarida o`zbekiston aholisining demografik xususiyatlari

2. O‘zbekistonda demografik muammolarning o'rganilishi
3. Mustaqillik yillarida O‘zbekiston aholisining milliy tarkibi

4. O'zbekiston respublikasining demografik rivojlanishning mintaqaviy xususiyatlari

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

 

Купить