Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 76.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Политология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Mustaqillik va O`zbekistonda yangi siyosiy elita shakllanishi jarayonlari

Купить
KURS ISHI MAVZU: Mustaqillik va O`zbekistonda yangi siyosiy elita shakllanishi jarayonlari 1 KIRISH ......................................................................................................... ....3 I BOB. SIYOSIY ELITA MUAMMOSINING TATBIQ ETISHNING NAZARIY-METADOLOGIK ASOSLARI 1.1. Siyosiy elita tushunchasi va funksiyalari… .............................................. . .. 6 1.2. Elita shakllanishiga doir metodologik nazariyalar .............................. …….8 II BOB. O ZBEKISTONDA SIYOSIY ELITA SHAKLLANISHINING ʻ ZAMONAVIY TENDENSIYALARI ....................................................................... 2.1. Mustaqillikdan keying davrda elita shakllanish xususiyatlari……………………………………………………… ......... ………...…13 2.2. O’zbekistonda elita almashinuvi va modernizatsiya tendensiyalari.. ...... . . 16 2.3. Yangi O‘zbekistonda siyosiy elita va uning transformatsiyasining o’sib borish dinamikasi… ................................................................ …………………..….20 XULOSA VA TAVSIYALAR .................................................................... . . ...25 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR .................................................... .....28 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Bugungi globallashuv davrida siyosiy jarayonlar tobora murakkablashib, davlat boshqaruvi tizimida qaror qabul qilish mexanizmlarining sifati va samaradorligi siyosiy elita faoliyati bilan bevosita bog‘liq bo‘lib bormoqda. Siyosiy elita - bu jamiyatdagi muhim ijtimoiy-siyosiy qarorlarni qabul qilish, resurslarni taqsimlash, ijtimoiy jarayonlarga yo‘naltiruvchi strategik ta’sir ko‘rsatuvchi kishilar guruhidir. Ularning siyosiy tizimdagi tutgan o‘rni nafaqat mamlakat ichki barqarorligi, balki uning xalqaro nufuziga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. O‘zbekiston Respublikasida mustaqillik yillaridan boshlab jamiyat va siyosat hayotida muhim o‘zgarishlar yuz berdi. Ayniqsa, oxirgi yillarda amalga oshirilayotgan siyosiy islohotlar, kadrlar tanlash tizimidagi yangilanishlar va boshqaruvning ochiqligi tamoyillariga o‘tish siyosiy elita shakllanishining yangi bosqichini boshlab berdi. Shu bilan birga, siyosiy elita tarkibidagi transformatsiya jarayonlari, elita almashinuvi, legitimatsiya manbalarining o‘zgarishi va siyosiy texnologiyalar orqali omma ongiga ta’sir qilish mexanizmlarini chuqur tahlil qilish zarurati tug‘ilmoqda. Bu tendensiyalarni aniqlash orqali O‘zbekistonda siyosiy islohotlarning qanday ijtimoiy-siyosiy guruhlarga tayanayotgani, kadrlar siyosatida qanday mezonlar ustuvor ekani va siyosiy raqobat muhitining shakllanish darajasi haqida asosli xulosalar chiqarish mumkin. Siyosiy texnologiyalar zamonaviy sharoitda siyosiy elita vakillarining jamoatchilik oldidagi imidjini shakllantirish, ommaviy axborot vositalari orqali o‘zini tanitish, ijtimoiy tarmoqlarda faoliyat yuritish kabi yo‘llar orqali elitaning legitimatsiyasiga xizmat qilmoqda. Shuningdek, siyosiy texnologiyalar elita ichidagi raqobatni boshqarish, ijtimoiy barqarorlikni ta'minlash va fuqarolar bilan samarali muloqotni tashkil qilishda muhim omil sifatida namoyon bo‘lmoqda. Shu sababli, ushbu tadqiqot doirasida O‘zbekistonda siyosiy elita shakllanishining zamonaviy tendensiyalarini o‘rganish, ularning metodologik asoslarini yoritish, siyosiy texnologiyalar va amaliy jarayonlar bilan aloqadorligini 3 tahlil qilish dolzarb ilmiy va amaliy ahamiyat kasb etadi. Mavzu nafaqat siyosiy fan doirasida, balki ijtimoiy psixologiya, boshqaruv nazariyasi tadqiqotlari uchun ham muhim tahlil obyekti sifatida ko‘riladi. Siyosiy elita har qanday jamiyatda ijtimoiy-siyosiy barqarorlik, siyosiy qarorlar qabul qilish va davlat boshqaruvi tizimining asosiy aktorlaridan biri hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasida mustaqillik yillarida siyosiy tizimda ro‘y bergan tub islohotlar, yangi institutlar va kadrlar siyosatidagi o‘zgarishlar natijasida siyosiy elita tarkibi va shakllanish mexanizmlarida sezilarli transformatsiya yuz berdi. Ayniqsa, 2016-yildan boshlab mamlakatda amalga oshirilayotgan siyosiy va ma'muriy modernizatsiya siyosiy elitaning yangilanishiga, uning ijtimoiy kelib chiqishi, malaka darajasi va legitimatsiya uslublariga ta’sir ko‘rsatmoqda. Ushbu jarayonni tahlil qilish orqali nafaqat zamonaviy siyosiy texnologiyalar ta’sirini, balki siyosiy barqarorlik va boshqaruv samaradorligini oshirish imkoniyatlarini ham aniqlash mumkin. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi va manbalari. O‘zbekistonda esa ushbu mavzu mahalliy siyosatshunoslar tomonidan amaliy jihatdan tahlil qilingan. B. Aliev, S. Axmedov, J. Ismoilov, M. Orifov, K. Mirzaahmedov 1 , G. Isanova 2 , J. Mirzavaliyev 3 va boshqalar tomonidan siyosiy elita, davlat boshqaruvidagi transformatsiyalar, siyosiy texnologiyalar va ijtimoiy-iqtisodiy modernizatsiya jarayonlari yuzasidan tadqiqotlar olib borilgan. Ularning asarlari siyosiy elitaning tarkibiy yangilanishi, kadrlar siyosati, yetakchilik va legitimlik mexanizmlari, O‘zbekistonda siyosiy institutlarning evolyutsiyasi kabi muhim jihatlarni o‘z ichiga oladi. Mavzuni yoritish jarayonida asosiy manbalar sifatida O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, rasmiy davlat hujjatlari, siyosiy partiyalar faoliyatiga oid normativ-huquqiy hujjatlar, O‘zbekiston va xorijiy mualliflarning 1 Mirzaahmedov, K. (2013). Siyosatshunoslik: nazariy va amaliy asoslar . – Toshkent: “IQTISOD-MOLIYA”, 320 b. 2 Isanova, G. (2007). Siyosatshunoslik asoslari . – Toshkent: “O‘zbekiston” nashriyoti, 284 b. 3 J. Mirzavaliyev “Davlat boshqaruvi tizimida meritokratiya tamoyillarining joriy etilishi samaradorlikni oshirishga xizmat qiladi” (Mirzavaliyev, 2024, 45-bet). Siyosiy fanlar bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi. Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universitet. 4 siyosiy tizim va siyosiy elita masalalariga bag‘ishlangan ilmiy ishlari, tahliliy maqolalar, shuningdek so‘nggi yillardagi ijtimoiy-siyosiy statistik ma’lumotlar keng qamrovda o‘rganildi va tahlil qilindi. Mavzuning obyekti va predmeti. Mavzuning obekti - O‘zbekiston Respublikasida shakllanayotgan siyosiy elita tizimi, uning tarkibi, funktsional vazifalari va siyosiy tizimdagi o‘rni hisoblanadi. Mavzuning predmeti - zamonaviy davrda O‘zbekistonda siyosiy elita shakllanishining tendensiyalari, ularning tarkibiy o‘zgarishlari, siyosiy texnologiyalar orqali ta’sirchanlik mexanizmlari hamda elita vakillarining legitimatsiya (siyosiy asoslash) uslublaridir. Mavzuning maqsadi va vazifalari Mavzuning maqsadi: O‘zbekistonda siyosiy elita shakllanishining zamonaviy tendensiyalarini nazariy va empirik jihatdan o‘rganish, ularning asosiy xususiyatlari va rivojlanish dinamikasini aniqlash. Mavzuning vazifalari: -siyosiy elita tushunchasi va uning funksiyalarini nazariy jihatdan tahlil qilish; - elita shakllanishiga doir metodologik yondashuvlarni o‘rganish; - siyosiy texnologiyalar va ularning elitani shakllantirishdagi rolini aniqlash; - O‘zbekiston siyosiy elitasi tarkibidagi zamonaviy o‘zgarishlarni empirik asosda tahlil qilish; - siyosiy elita almashinuvi, modernizatsiyasi va legimitatsiyasiga ta’sir etuvchi omillarni aniqlash. Mavzuning o‘rganish usullari va metodologiyasi. Kurs ishini tayyorlashda bir qator ilmiy tadqiqot metodlaridan foydalanildi. Jumladan:  Tarixiy tahlil usuli yordamida mustaqillik davridan boshlab O‘zbekistondagi siyosiy tizim va elita shakllanish jarayonlari bosqichma-bosqich o‘rganildi; 5  Taqqoslash usuli orqali mustaqillikdan oldingi va keyingi siyosiy elitani shakllantirishdagi farqlar va o‘xshashliklar aniqlab berildi;  Tizimli yondashuv asosida siyosiy elita, siyosiy institutlar va jamoat tashkilotlari o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar tahlil qilindi;  Siyosiy tahlil metodlari yordamida elita almashinuvi, siyosiy modernizatsiya va elitadagi tendensiyalar o‘rganildi. Ishning amaliy ahamiyati va natijadorligi. Mazkur kurs ishi O‘zbekistonda siyosiy elita shakllanishining zamonaviy tendensiyalarini tahlil qilish orqali siyosiy jarayonlarning ichki mexanizmlarini tushunishga xizmat qiladi. Ishning asosiy amaliy ahamiyati shundaki, unda siyosiy elita almashinuvi, modernizatsiya, kadrlar siyosatidagi o‘zgarishlar va siyosiy texnologiyalarning roli aniq misollar va tahlillar asosida ochib berilgan. Bu esa O‘zbekistonning siyosiy tizimida kuzatilayotgan real o‘zgarishlarni ilmiy asosda anglashga imkon yaratadi. Ish natijalari siyosiy fanlar, davlat boshqaruvi, kadrlar siyosati yoki ijtimoiy rivojlanish bilan shug‘ullanayotgan mutaxassislar, talaba va tadqiqotchilar uchun metodik va nazariy asos sifatida foydali bo‘lishi mumkin. Ayniqsa, yangi avlod siyosiy elitasining shakllanishi, yoshlarning siyosiy faolligi va meritokratik tamoyillarni qaror toptirish borasidagi fikr-mulohazalar amaliy faoliyat uchun dolzarbdir. Ishning xajmi va tuzilishi. Mazkur kurs ishi kirish, ikki asosiy bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat. Kirish qismida mavzuning dolzarbligi, maqsadi va vazifalari, tadqiqotning obyekti va predmeti, metodlari hamda ishning nazariy-amaliy asoslari yoritilgan. Birinchi bob – “Siyosiy elita: nazariy-metodologik asoslar” deb nomlanib, unda siyosiy elita tushunchasi, shakllanishi bo‘yicha metodologik yondashuvlar, elita nazariyalari va siyosiy texnologiyalarning roli ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilingan. 6 Ikkinchi bob – “O‘zbekiston siyosiy elitasi shakllanishining zamonaviy tendensiyalari: empirik tahlil” bo‘lib, unda elita almashinuvi, transformatsion davrlar, yosh avlod kadrlarining kirib kelishi, modernizatsiya va siyosiy islohotlar jarayoni misollar asosida yoritilgan. Xulosa qismida asosiy ilmiy natijalar umumlashtirilib, taklif va tavsiyalar keltirilgan. Kurs ishi umumiy hisobda 26 betdan iborat bo‘lib, yakunida foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati keltirilgan. 7 I BOB. SIYOSIY ELITA - NAZARIY METODOLOGIK ASOSLAR 1.1. Siyosiy elita tushunchasi va funksiyalari Siyosiy elita tushunchasi siyosiy fanlarda asosiy tahlil kategoriyalaridan biri bo‘lib, jamiyatda siyosiy hokimiyatni amalga oshiruvchi, qarorlar qabul qiluvchi va ularni tatbiq etuvchi ijtimoiy guruh sifatida talqin qilinadi. Ushbu tushuncha XX asr boshlaridan boshlab elitalar nazariyasi doirasida shakllangan va rivojlangan. Elita so‘zi lotincha “electus” – “tanlangan”, “eng yaxshisi” degan ma’noni bildiradi. Siyosiy elitaning zamonaviy tushunchasi eng avvalo Vilfredo Pareto (1848– 1923) va Gaetano Moska (1858–1941) kabi klassik olimlarning ishlari orqali shakllangan. Vilfredo Pareto elita nazariyasining asoschisi sifatida jamiyatni ikki qatlamga - elita (ya'ni tanlanganlar) va omma (ya'ni qolganlar)ga ajratadi. Uning fikricha, “har qanday jamiyatda resurslar, salohiyat va hokimiyatni o‘z qo‘liga to‘plagan kichik guruh - elita mavjud bo‘ladi 4 ” va bu elita doimiy ravishda yangilanib turadi. Pareto buni “elitalar aylanishi” (circulation of elites) deb ataydi, ya’ni hukmron elita eskirib borar ekan, yangi elitalar uning o‘rnini egallaydi. Gaetano Moska esa siyosiy elita tushunchasini "tashkil etuvchi ozchilik" degan atama bilan ifodalaydi 5 . Uning fikricha, jamiyatdagi har qanday siyosiy tizimda kam sonli, ammo tashkiliy jihatdan kuchli guruh – siyosiy elita – ko‘pchilik ustidan hukmronlik qiladi. Moskaning "elitalar doimo ko‘pchilikdan ustundir, chunki ular uyushgan" degan gapi bugungi zamonaviy siyosiy tizimlar uchun ham dolzarbligicha qolmoqda. R.Michels esa elita nazariyasini tashkilot doirasida izohlagan. U “oligarxiya qonuni”ni ilgari surib, siyosiy partiyalar, harakatlar va jamoat tashkilotlari ichida ham vaqt o‘tishi bilan kuch va hokimiyat bir guruh qo‘liga to‘planib, ushbu guruh elita sifatida shakllanishini ta’kidlaydi 6 . Bu nazariya siyosiy elita faqat davlat tuzilmalari 4 Pareto, V. (1935). The Mind and Society . New York: Harcourt, Brace. p-68 5 Mosca, G. (1939). The Ruling Class . New York: McGraw-Hill. p-124 6 Siyosatshunoslik: darskik (B.Aliev va boshqalar) O'zR oliy "a o'rta-maxsus talim vazirligi. Toshkent Davlat iqtisodiyot universiteti. -T.: ADlB nashriyoti. 2014 170-175b 8 bilan cheklanmasligini, balki jamiyatdagi har qanday ijtimoiy tuzilmalarda ham elitalashuv jarayoni mavjudligini ko‘rsatadi. Zamonaviy tadqiqotchilar, jumladan T.Dye (Thomas Dye) va S.Keller kabi olimlar siyosiy elita tushunchasini keng doirada, ya’ni siyosiy hokimiyatga bevosita yoki bilvosita ta’sir ko‘rsatuvchi barcha guruh va shaxslarga tatbiq etadi. T. Dye o‘zining “Power and Society” (Hokimiyat va Jamiyat) asarida AQSh tajribasiga tayanib, siyosiy elita deganda siyosiy qarorlar qabul qilishda real ta’sirga ega bo‘lgan ijtimoiy-siyosiy guruhlar, katta kompaniyalar rahbarlari, yirik moliyaviy markazlar va ommaviy axborot vositalarini nazarda tutadi. Siyosiy elitaga berilgan ta’riflar har xil bo‘lishiga qaramay, ularning asosiy funksiyalari umumiylikka ega. Siyosiy elitaning asosiy funksiyalariga quyidagilar kiradi: 1. Strategik qarorlar qabul qilish – siyosiy elita mamlakat taraqqiyotining ustuvor yo‘nalishlarini belgilaydi. 2. Davlat boshqaruvi – siyosiy elita ijroiya, qonun chiqaruvchi va sud tizimlarida rahbarlik qiladi. 3. Legitimlik funksiyasi – elita o‘z hukmronligini asoslash va omma tomonidan tan olinishini ta’minlash uchun ideologik vositalardan foydalanadi. 4. Kadrlar siyosatini yuritish – siyosiy elita o‘z tarkibini yangilab boradi, kadrlar tanlovini amalga oshiradi. 5. Jamiyat bilan muloqot – siyosiy elita jamoatchilik fikrini shakllantirishda va uni boshqarishda ommaviy axborot vositalari, ijtimoiy tarmoqlar orqali faol ishtirok etadi. 6. Xavfsizlik va barqarorlikni ta’minlash – elita ijtimoiy mojarolar oldini olish va siyosiy tizimni barqaror saqlash vazifasini bajaradi. Shu bilan birga, siyosiy elitaning tarkibi, ijtimoiy kelib chiqishi, malakaviy darajasi va legimitatsiya manbalari har bir jamiyatda o‘ziga xosdir. O‘zbekiston misolida esa elita tarkibining shakllanishi tarixiy, madaniy va institutsional omillar 9 bilan chambarchas bog‘liq. Ayniqsa, mustaqillikdan so‘nggi davrda kadrlar siyosatida zamonaviy texnologiyalar, tanlov asosida tayinlash, ochiqlik va ijtimoiy faollik kabi mezonlar kuchayib borayotganini kuzatish mumkin. 1.2. Elita shakllanishiga doir metodologik nazariyalar Siyosiy elitaning shakllanishi masalasi siyosatshunoslikda dolzarb va keng qamrovli tadqiqot yo‘nalishlaridan biridir. Elita – bu nafaqat hokimiyatni amalga oshiruvchi guruh, balki siyosiy jarayonlarni boshqaruvchi, ijtimoiy taraqqiyotga ta’sir o‘tkazuvchi strategik qatlamdir 7 . Uning shakllanish jarayonini tushunish siyosiy tizimning barqarorligi, ijtimoiy adolat va institutsional islohotlarning muvaffaqiyati bilan chambarchas bog‘liq. Bu jarayonni tahlil qilish uchun turli metodologik yondashuvlar ishlab chiqilgan bo‘lib, ular elitaning kelib chiqishi, strukturaviy xususiyatlari, almashinuvi, va legitimatsiya mexanizmlarini tushuntiradi. Klassik elita nazariyalari elitani doimiy mavjud bo‘lgan, ijtimoiy ustunlikka ega ozchilik sifatida talqin qilsa, zamonaviy pluralistik va meritokratik yondashuvlar esa elitaning ochiqligi, raqobatbardoshligi va yangilanishini alohida ta’kidlaydi. Mazkur bo‘limda siyosiy elita shakllanishiga oid yetakchi nazariy konsepsiyalar va ularning o‘ziga xos ilmiy asoslari batafsil ko‘rib chiqiladi. Klassik elita nazariyasi siyosiy elitaning mavjudligini tarixiy zarurat va ijtimoiy tuzumlarning tabiiy natijasi sifatida izohlaydi. Ushbu yondashuv XIX–XX asr boshlarida siyosiy nazariyotchilar - Gaetano Moska , Vilfredo Pareto va Roberto Michels tomonidan shakllantirilgan. Bu nazariya elita doimiy mavjud bo‘lib, u ijtimoiy tuzilmaning boshqaruvini amalga oshiruvchi ozchilik guruh sifatida qaraladi. Gaetano Moska o‘zining "Hukmron sinf" (1896) asarida jamiyat doimo “siyosiy sinf”ga – ya’ni hokimiyatni qo‘lga olgan elita guruhiga ega bo‘lishini ta’kidlaydi 8 . Moskaning fikricha, har qanday jamiyatda ikki asosiy qatlam mavjud: hukmron ozchilik (elita) va boshqariluvchi ko‘pchilik (omma). Hukmronlik esa tashkiliy 7 Islomov, X. (2017). Siyosiy elita va uning zamonaviy shakllari . Toshkent: Universitet nashriyoti. 8 Mosca, G. (1939). The Ruling Class . New York: McGraw-Hill. 10 ustunlik, siyosiy tajriba va ijtimoiy resurslarni boshqarish qobiliyati orqali ta’minlanadi. Vilfredo Pareto elitalarning almashinuvi g‘oyasini ilgari surgan. Uning nazariyasiga ko‘ra, elita tarkibi vaqt o‘tishi bilan yangilanadi – bu jarayon "elitalar sirkulyatsiyasi" deb ataladi 9 . Pareto elitalarni “aristokratik” va “demagogik” turga bo‘ladi; biri kuch orqali, ikkinchisi esa ommani ishontirish yo‘li bilan hukmronlik qiladi. Ushbu ikki turdagi elitalar davriy tarzda bir-birini almashadi. Roberto Michels esa “Oligarxiyaning temir qonuni” kontsepsiyasini ilgari surib, har qanday siyosiy tashkilot ichida hokimiyat muqarrar ravishda tor doiradagi rahbarlar qo‘lida to‘planishini ta’kidlaydi 10 . Unga ko‘ra, tashkilotlar keng omma manfaatini ifoda etish niyatida tuzilsa ham, vaqt o‘tishi bilan yetakchilarning manfaatlari ustuvor bo‘lib qoladi. Klassik elita nazariyasi siyosiy jarayonlar va hokimiyat munosabatlarining realizmga asoslangan tahlilini taqdim etadi. Unga ko‘ra, demokratik institutlar mavjud bo‘lsa-da, haqiqiy qaror qabul qilish jarayoni har doim cheklangan elitaviy guruhlar tomonidan amalga oshiriladi. Bu yondashuv zamonaviy siyosiy tizimlarda Kategoriya Gaetano Moska Vilfredo Pareto Roberto Michels Asosiy asari Elementi di Scienza Politica (1896) Trattato di Sociologia Generale (1916) Zur Soziologie des Parteiwesens in der modernen Demokratie (1911) Asosiy g‘oyasi Jamiyatda doim “hukmron ozchilik” mavjud bo‘ladi; ular siyosiy tashkiliy ustunlikka ega. Elita doimiy ravishda shakllanib, "elita sirkulyatsiyasi" jarayoni orqali yangilanadi. Har qanday demokratik tashkilot oxir-oqibat oligarxik boshqaruvga aylanadi. Elita shakllanishi sababi Tashkiliy intizom, boshqaruv tajribasi va ijtimoiy Ijtimoiy energiya, psixologik omillar va shaxsiy mahorat Tashkiliy murakkablik, vakolat delegatsiyasi va axborot asimmetriyasi 9 Pareto, V. (1935). The Mind and Society . New York: Harcourt, Brace. 10 Robert Mixels. "Siyosiy partiyalarning ijtimoiy psixologiyasi" https://archive.org/details/politicalparties00mich 11 resurslarga ega guruhlar ustunlik qiladi. asosida shakllanadi. natijasida. Elita almashinuvi haqida Almashinuvi inqiroz yoki siyosiy zarurat natijasida yuz beradi, doimiy emas. Elitalar “aristokratik” va “demagogik” turlarga bo‘linib, davriy almashinadi. Defakto elita almashinuvi qiyin, elita o‘z o‘rnini mustahkamlaydi. Zamonaviy siyosatga ta’siri Avtoritar tizimlar va elita mustahkamligini tushuntirishda ishlatiladi. Siyosiy barqarorlik, inqiloblar va yangilanish jarayonlarini tahlil qilishda foydali. Partiyalar va tashkilotlardagi rahbarlik monopoliyasini aniqlashda qo‘llaniladi. elitaning sotsiologik va funktsional xususiyatlarini tushunishda muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. 12 Marxistik nazariya siyosiy elita tushunchasini iqtisodiy manfaatlar asosida izohlaydi. Klassik marksistlar - Karl Marks va Fridrix Engels o‘z asarlarida hukmron sinfni ishlab chiqarish vositalariga egalik qiluvchi ijtimoiy guruh sifatida ko‘rsatganlar. Ularning fikricha, siyosiy elita - bu aynan shu hukmron sinf manfaatlarini amalga oshirish va himoya qilish uchun faoliyat yuritadigan vosita, ya’ni hokimiyatni ushlab turuvchi guruhdir 11 . Shu nuqtai nazardan qaraganda, siyosiy elita mustaqil ijtimoiy qatlam emas, balki iqtisodiy sinf tuzilmasining siyosiy ifodasi hisoblanadi. XX asrda klassik Marxistik nazariya Antonio Gramsci va boshqa neo-marksistlar tomonidan yangi pog‘onaga ko‘tarildi. Gramschi o‘zining asarlarida siyosiy hokimiyatni faqat iqtisodiy sinf va ishlab chiqarish vositalariga egalik qilish bilan emas, balki madaniy va ideologik ustunlik orqali ham amalga oshirilishini ta’kidladi. Ushbu fikr “madaniy gegemoniya” tushunchasi bilan ifodalandi - ya’ni hukmron sinf jamiyatda o‘z mafkuraviy va madaniy qadriyatlarini dominant qilib, boshqalarni bu qadriyatlarni qabul qilishga majbur qilishi 12 . Gramschi fikricha, siyosiy elita - bu faqat siyosiy hokimiyatni qo‘lga kiritgan guruh emas, balki jamiyatning madaniy institutsiyalarida (maktab, ommaviy axborot vositalari, diniy tashkilotlar, san’at va madaniyat sohalari) o‘z ta’sirini kuchaytirgan va keng qamrovli nazorat o‘rnatgan ijtimoiy qatlamdir. Bu jarayon orqali ular ijtimoiy ongni shakllantiradi, jamiyatdagi g‘oya va qadriyatlarni o‘z foydasiga yo‘naltiradi, shu bilan o‘zining siyosiy va iqtisodiy ustunligini mustahkamlaydi. Gramschi madaniy gegemoniya orqali hukmron sinf o‘z ustunligini majburlash orqali emas, balki ijtimoiy konsensusga asoslangan holda saqlab qolishini ko‘rsatdi. Bu nuqta ijtimoiy barqarorlik va hokimiyatning uzluksizligini tushunishda muhim ahamiyatga 11 Marks, K., Engels, F. (1932). Marks va Engels asarlari to‘plami (Collected Works). Moskva: Gosudarstvennoe izdatel’stvo politicheskoy literatury. 12 Gramsci, A. (1971). Selections from the Prison Notebooks . Edited and translated by Quintin Hoare and Geoffrey Nowell Smith. New York: International Publishers. 13 ega. Shuningdek, bu yondashuv hokimiyatni faqat iqtisodiy yoki siyosiy vositalar orqali emas, balki madaniy va ideologik ta’sir orqali amalga oshirishni ko‘rsatadi. Neomarksistik olimlar, xususan Gerbert Markus va Teodor Adorno kabi Frankfurt maktabi vakillari, Gramschi yondashuvini kengaytirib, madaniyat sanoati, propaganda, ommaviy kommunikatsiyalar orqali hokimiyatning qanday shakllanishini o‘rgandilar. Ular siyosiy elitaning jamiyatda nafaqat iqtisodiy va siyosiy, balki madaniy maydonda ham ustunlik qilishini ko‘rsatishga harakat qildilar. Marxistik yondashuv siyosiy elitaning ijtimoiy-siyosiy strukturadagi iqtisodiy va mafkuraviy asoslarini chuqur tahlil qilishga imkon beradi va hokimiyatning sinfiy tabiati, shuningdek, uning o‘zgarish mexanizmlarini aniqlashda muhim rol o‘ynaydi. Zamonaviy siyosiy jarayonlarda siyosiy elita shakllanishining yangi tamoyillari va yondashuvlari muhim o‘rin tutmoqda. Ulardan eng dolzarb bo‘lganlari - meritokratik va texnokratik yondashuvlardir. Meritokratiya nazariyasi bo‘yicha siyosiy elita malaka, bilim, yutuqlar va kasbiy tajriba asosida shakllanishi lozim. Bu yondashuvda elita a’zolarining ijtimoiy mavqei ular erishgan natijalar va ko‘nikmalarga bog‘liq bo‘lib, irq, nasl yoki ijtimoiy kelib chiqish kabi omillardan mustaqil hisoblanadi. Meritokratik tamoyil demokratik jamiyatlarda raqobatbardosh va samarali siyosiy boshqaruv uchun zarur deb qaraladi. Bugungi kunda O‘zbekiston siyosiy tizimida ham “yangi avlod kadrlari” va “kompetent rahbarlar” degan atamalar aynan meritokratiya g‘oyalariga mos keladi 13 . Bu shuni anglatadiki, davlat va jamiyat rivoji uchun yuqori malakali, bilimli, zamonaviy fikrlaydigan kadrlarni yetishtirish va ularni boshqaruv tizimiga jalb etish ustuvor vazifa sifatida ko‘rilmoqda. Texnokratiya esa siyosiy qarorlar qabul qilish jarayonida mutaxassislar — iqtisodchilar, muhandislar, fan va texnologiya sohasidagi ekspertlar, boshqaruv bo‘yicha bilimli shaxslarning yetakchi o‘rin tutishini ta’kidlaydi. Texnokratik yondashuv elita shakllanishini kasbiy bilim va texnologik salohiyatga bog‘lab, siyosiy 13 "Kelajak liderlari" — yangi avlod kadrlari https://old.argos.uz/oz/press-center/news/255 14 boshqaruvning samaradorligini oshirishga qaratilgan 14 . Bu tamoyilga ko‘ra, davlat boshqaruvida bilimga asoslangan yondashuv va texnologik rivojlanishni hisobga olgan qarorlar qabul qilinishi lozim. Bugungi kunda global miqyosda murakkab siyosiy-iqtisodiy muammolarni hal qilishda texnokratik yondashuvlar ko‘proq e’tibor qozonmoqda. O‘zbekistonda ham so‘nggi yillarda amalga oshirilayotgan kadrlar siyosati va boshqaruv islohotlari aynan texnokratik tamoyillarni o‘zida mujassam etmoqda. Yangi texnologiyalarni joriy etish, raqamlashtirish, innovatsiyalarni qo‘llash siyosiy elitaning yangi qiyofasini yaratmoqda va bu jarayonda texnokratik kadrlarga bo‘lgan ehtiyoj ortib bormoqda. Meritokratik va texnokratik yondashuvlar siyosiy elita shakllanishining yangi zamonaviy tendensiyalarini tashkil etadi, ular demokratik va samarali boshqaruv tizimini yaratishda muhim omil hisoblanadi. 14 Siyosatshunoslik: darslik (B.Aliev va boshqalar) O'zR oliy "a o'rta-maxsus talim vazirligi. Toshkent Davlat iqtisodiyot universiteti. -T.: ADlB nashriyoti. 2014 85-87b 15 II BOB. O ZBEKISTONDA SIYOSIY ELITA SHAKLLANISHININGʻ ZAMONAVIY TENDENSIYALARI 2.1. Mustaqillikdan keyingi asosiy transformatsiya davrlari O‘zbekistonning mustaqillikka erishishi bilan mamlakat siyosiy va ijtimoiy- iqtisodiy tizimida tub o‘zgarishlar boshlandi. Mustaqillik davri O‘zbekistonda yangi davlat boshqaruvi institutlari tashkil etilishi, siyosiy elitaning shakllanishi va rivojlanishi uchun muhim asos yaratdi. Ushbu davrda siyosiy elita tarkibida sobiq Sovet Ittifoqi davridan meros bo‘lgan kadrlar va yangi avlod vakillari o‘zaro raqobat va hamkorlik sharoitida birlashdi. Mustaqillikdan keyingi transformatsiya jarayonlari bir necha bosqichdan iborat bo‘lib, har biri mamlakat siyosiy tizimining shakllanishi va barqarorligini ta’minlashda o‘ziga xos ahamiyatga ega bo‘ldi. Transformatsiyaning har bir bosqichi o‘zining siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy sharoitlariga ko‘ra ajralib turadi. Birinchi bosqichda mustaqil davlat institutlari shakllanib, asosiy qonun hujjatlari qabul qilindi, siyosiy elita tarkibi eski tizimdan yangi davlat boshqaruviga moslashdi. Ikkinchi bosqichda esa siyosiy jarayonlarda professionalizm, malaka va modernizatsiyaga asoslangan yangi kadrlar tizimi vujudga keldi. Bu jarayon mamlakat boshqaruvining samaradorligini oshirish, iqtisodiy islohotlarni jadallashtirish va xalqaro maydonda O‘zbekistonning obro‘sini oshirishga xizmat qildi. Shuningdek, mustaqillik davrida siyosiy elita tarkibidagi almashinuv va modernizatsiya jarayonlari mamlakat ichki siyosiy barqarorligini ta’minlash, ijtimoiy birdamlikni mustahkamlash hamda davlat boshqaruvi tizimini takomillashtirishga yordam berdi. Shu bois, mustaqillikdan keyingi asosiy transformatsiya davrlarini o‘rganish mamlakat siyosiy tizimining hozirgi holatini to‘liq tushunish va uni rivojlantirish istiqbollarini belgilashda muhim ahamiyat kasb etadi 15 . O‘zbekiston siyosiy elitasining mustaqillikdan keyingi rivojlanishi bir necha asosiy bosqichlarda kechdi. Har bir davrda yuzaga kelgan elita transformatsiyalari mamlakat siyosiy tizimining takomillashuvi va ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotga o‘z ta’sirini ko‘rsatdi. 15 Narzulla Jo‘rayev, Akbar Zamonov. O‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent – 2018 16 Birinchi davr (1991–2000-yillar): Sobiq sovet tizimidan mustaqil davlat tizimiga o‘tish Ushbu davrda siyosiy elita asosan sobiq Sovet Ittifoqi partiya va davlat boshqaruvi tizimidan meros bo‘lgan shaxslardan iborat edi. Transformatsiya jarayonida sobiq kadrlar yangi siyosiy tizimga moslashdi, lekin mustaqil davlat institutlarini yaratishda muhim rol o‘ynadi. Masalan, Islom Karimov boshchiligida mamlakat mustaqilligi mustahkamlandi, konstitutsiya qabul qilindi va davlat boshqaruvining asosiy mexanizmlari shakllandi. Bu transformatsiyaning asosiy yutug‘i mustaqil O‘zbekiston davlatining barqaror asoslarini yaratish bo‘ldi. Siyosiy elita sobiq tizimdan yangi vazifalarga o‘tib, ichki siyosiy barqarorlik va milliy xavfsizlikni ta’minlashga xizmat qildi. Ikkinchi davr (2000–2016-yillar): Modernizatsiyaning kuchayishi Bu davrda siyosiy elita tarkibida yangi avlod vakillari paydo bo‘la boshladi, ular oliy ma’lumotli, xorijiy tajribaga ega, iqtisodiyot va huquq sohasida malakali kadrlar edi. Masalan, iqtisodiy islohotlar, xususan, investitsiyalarni jalb qilish va xususiy sektorni rivojlantirish uchun iqtisodchilar va yuridik mutaxassislar siyosiy jarayonga faol jalb qilindi. Transformatsiyaning yutuqlaridan biri — davlat boshqaruv tizimida professionalizm va texnologiyalarni joriy etish, shuningdek, xalqaro maydonda O‘zbekistonning obro‘sini oshirish edi. Ushbu davrda siyosiy elita yangi siyosiy va iqtisodiy vazifalarga moslashib, mamlakatning barqaror o‘sishiga asos soldi. Uchinchi davr (2016-yildan hozirgi kungacha): Ochiqlik, yangilanish va texnokratik islohotlar davri Prezident Shavkat Mirziyoyev davrida siyosiy elita yanada yangilanmoqda. Ushbu davrda kadrlar siyosati ochiqlik, shaffoflik va meritokratiya tamoyillariga asoslandi. Misol uchun, yangi yosh va bilimli rahbarlar boshqaruv tizimiga jalb qilindi, korruptsiyaga qarshi kurash kuchaytirildi, davlat boshqaruvida texnologiyalar va raqamlashtirish keng qo‘llanildi. 17 Bu transformatsiya O‘zbekistonning ichki siyosiy islohotlari va xalqaro hamkorlikni kengaytirishda katta yutuqlarga olib keldi. Davlat boshqaruvi samaradorligi oshdi, iqtisodiyotni diversifikatsiyalash, fuqarolik jamiyatini rivojlantirishga qaratilgan chora-tadbirlar amalga oshirildi. Bu jarayon mamlakatning barqaror taraqqiyoti va siyosiy barqarorlikni ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etdi. 2.2. O’zbekistonda elita almashinuvi va modernizatsiya tendensiyalari Mustaqillikdan keyingi davrda O‘zbekistonda siyosiy elita almashinuvi va modernizatsiya jarayonlari aniq ko‘rinish oldi. Bu jarayon mamlakat siyosiy tizimining yangi sharoitlarga moslashishi, ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlarga javob berishi va demokratik boshqaruv prinsiplarini rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. Siyosiy elita tarkibidagi almashinuvi – bu sobiq avlod vakillarining yangi, malakali va zamonaviy fikrga ega kadrlar bilan bosqichma-bosqich almashuvi demakdir. 1990-yil 24-martda O‘zbekiston Respublikasida prezidentlik instituti ning vujudga kelishi mamlakatimiz milliy davlatchiligining rivojlanishida mutlaqo yangi bosqichni boshlab berdi. 1990-yil 1-noyabrda qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasining «O‘zbekiston Respublikasida ijroiya va boshqaruv hokimiyatining tuzilishini takomillashtirish hamda O‘zbekiston SSR Konstitutsiyasi (Asosiy Qonuni)ga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida»gi Qonuni bilan davlat boshqaruvining uyg‘un tizimini yaratish, qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyatini bir-biridan qat’iy farqlab qo‘yish muhim ekanligini hisobga olib, pre- zidentlik hokimiyati bilan Ministrlar Soveti ning ijroiya-boshqaruv hokimiyati qo‘shib yuborildi. O‘zbekiston Respublikasi Ministrlar Soveti O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Vazirlar Mahkamasiga aylantirildi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti ayni vaqtda Vazirlar Mahkamasining Raisi bo‘lishi, O‘zbekiston Res- publikasi Prezidentining va O‘zbekiston Respublikasi Ministrlar Sovetining apparati O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi bitta apparatga birlashtirilishi belgilandi. Mazkur qonun mamlakatimizda davlat bosh-qaruv shakli – 18 prezidentlik respublikasiga asosla-nishini mustahkamlab qo‘ydi. Prezidentlik instituti ta’sis etilganidan so‘ng davlatimizda keng qamrovli islohotlar boshlandi. 1991-yil 18- noyabrda mamlakatimizda prezidentlik saylovlarini tartibga soluvchi «O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti saylovi to‘g‘risida»gi Qonun qabul qilindi. Shu asosda, 1991- yil 29-dekabrda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentligiga muqobillik asosida saylov bo‘lib o‘tdi 16 . Mustaqillik qo‘lga kiritilgan dastlabki kunlardayoq O‘zbekistonda demokratiyani taraqqiy toptirish uchun hozirgi zamon jahon standartlariga javob bera oladigan samarali va ishchan parlamentni shakllantirish zarurati yuzaga keldi. Demokratik tamoyillar va O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiya Shavkat Mirziyoyev uchinchi tamoyili – davlat hokimiyatining uch tarmoqqa bo‘linishi nuqtayi nazaridan O‘zbekiston davlat hokimiyati tizimi qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyatlariga bo‘linishi qonunlashtirildi. Uch hokimiyatdan har biri faoliyatda mustaqil bo‘lib, ayni vaqtda bir-biri bilan chambarchas bog‘liqdir. Prezident har uchala hokimiyat faoliyatini muvofiqlashtiruvchi mustaqil organ hisoblanadi. Parlamentarizmning rivojlanishi bos- O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining binosi. qichma-bosqich amalga oshirib borildi. O‘zbek parlamentarizmi tarixiga nazar solsak, 1990–1994-yillarda mamlakatimiz parlamenti Oliy Kengash nomi bilan atalib, 150 deputatdan iborat edi. 1995–2004-yillarda Oliy Majlis nomi bilan atalgan 250 deputatdan iborat bir palatali parlament shakllantirildi. Bir mandatli hududiy saylov okruglaridan saylangan deputatlar tarkibida Xalq demokratik partiyasidan, «Adolat» sotsial-demokratik partiyasidan, «Vatan taraqqiyoti» partiyasidan, «Milliy tiklanish» partiyasidan deputatlar bo‘lib, ilk bor parlament fraksiyalari tashkil etildi. 2005-yildan boshlab mamlakatimiz tarixida ilk bor O‘zbekiston Res publikasi Oliy Majlisi ikki palatadan – Qonunchilik palatasi (quyi palata) va Senatdan (yuqori palata) iborat tarzda ish boshladi. Bu 2002-yil 27-yanvarda o‘tkazilgan referendum va shu asosda 16 Narzulla Jo‘rayev, Akbar Zamonov. O‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent – 2018 19 qabul qilingan «O‘zbekiston Res-publikasi Oliy Majlisining Senati to‘g‘risida» va «O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi to‘g‘risida»gi Konstitutsiyaviy Qonunlar asosida amalga oshirildi. 1990-yil 15-noyabrda O‘zbekiston Prezidentining «O‘zbekiston SSR Prezidenti huzuridagi Vazirlar Mahkamasining tarkibini tasdiqlash to‘g‘risida»gi farmoni qabul qilindi. Unga muvofiq ravishda O‘zbekiston Prezidenti huzurida Vazirlar Mahkamasi tuzildi, Prezident uning Raisi bo‘ldi. Respublikada vitse-prezident lavozimi ta’sis etilib, uning zimmasiga Vazirlar Mahkamasiga rahbarlik qilish va uning ishini uyushtirish vazifasi yuklandi. 1992-yil 4-yanvarda vitse-prezident lavozimi tugatildi va O‘zbekiston Respublikasining Bosh vaziri lavozimi ta’sis etildi. Bosh vazir zimmasiga vitse-prezident vakolatlari berildi. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasining XX bobida O‘zbe kiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining konstitutsiyaviy-huquqiy maqomi, uning tashkil etilishi, faoliyatining asosiy yo‘nalishlari va vakolatlari belgilab qo‘yildi. Vazirlar Mahkamasi o‘z faoliyatini O‘zbe kiston Respublikasining 1993-yilda qabul qilingan «O‘zbekiston Respub likasi Vazirlar Mahkamasi to‘g‘risida»gi (yangi tahriri 2003-yil) Qonuni asosida olib boradi. Vazirlar Mahkamasi O‘zbekiston Respublikasi- ning hukumati Oliy Majlisning qonunlari, O‘zbekiston Respublikasi Prezi- dentining farmonlari, qarorlari va farmoyishlari bajarilishiga rahbarlikni ta’minlovchi O‘zbekiston Respublikasining ijro etuvchi hokimiyat organidir. Vazirlar Mahkamasining doimiy organi sifatida Bosh vazir va uning o‘rinbosarlaridan iborat tarkibdagi Vazirlar Mahkamasining Rayosati faoliyat ko‘rsatadi. 2003-yil O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 89- moddasining «O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti ayni vaqtda Vazirlar Mahkamasining Raisi hisoblanadi» degan ikkinchi qismi olib tashlandi. O‘zbekiston hukumati – Vazirlar Mahkamasiga Bosh vazir rahbarlik qiladi 17 . 17 Narzulla Jo‘rayev, Akbar Zamonov. O‘rta ta’lim muassasalarining 11-sinfi va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarining o‘quvchilari uchun darslik. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent – 2018 20 O‘zbekistonda elita almashinuvi jarayoni 2000-yillardan boshlab faollashdi. Ushbu davrda siyosiy elita tarkibiga oliy ma’lumotli, xorijiy tajribaga ega yosh va professional mutaxassislar kirib kelishi kuzatildi. Ularning faoliyati boshqaruv samaradorligini oshirish, iqtisodiyotni liberallashtirish va xalqaro hamkorlikni rivojlantirishga yo‘naltirildi. Bu jarayon davlat boshqaruv tizimining modernizatsiyasiga, siyosiy institutlarning takomillashishiga va yangi boshqaruv texnologiyalarining joriy etilishiga olib keldi. Modernizatsiya tendensiyalari ayniqsa yangi avlod kadrlarning yetakchilikka o‘tishi, raqamli texnologiyalarni qo‘llash va xalq bilan muloqotni yaxshilashda namoyon bo‘ldi. 2016-yildan so‘ng amalga oshirilgan keng qamrovli islohotlar siyosiy elita tarkibida keng ko‘lamli yangilanishlarni yuzaga keltirdi. Bu islohotlar doirasida yoshlar va ayollarning siyosiy jarayonga jalb qilinishi kuchaytirildi, boshqaruvda meritokratiya tamoyillari ustuvorlikka ega bo‘ldi. Shuningdek, siyosiy texnologiyalar va kommunikatsiyalar sohasidagi rivojlanish elita va jamiyat o‘rtasidagi aloqalarni yangi bosqichga olib chiqdi. Axborot texnologiyalaridan samarali foydalanish, ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlarda faoliyat siyosiy jarayonlarni shaffof va demokratik qilishga xizmat qildi. O‘zbekistonda elita almashinuvi va modernizatsiya tendensiyalari mamlakat siyosiy tizimini zamonaviy talablar darajasiga ko‘tarish, boshqaruv samaradorligini oshirish va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash yo‘lida muhim qadamlar bo‘ldi. 2.3. Yangi O‘zbekistonda siyosiy elita va uning transformatsiyasining o’sib borish dinamikasi Zamonaviy O‘zbekistonda siyosiy elita shakllanishi va transformatsiyasining o‘sish dinamikasi mamlakatning siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish jarayonlari bilan chambarchas bog‘liqdir. So‘nggi yillarda amalga oshirilgan keng ko‘lamli islohotlar siyosiy elita tarkibini tubdan yangilash va uning samaradorligini oshirishga xizmat qilmoqda. Bu jarayon o‘z ichiga nafaqat yangi kadrlarning siyosiy sahnaga 21 chiqishi, balki siyosiy institutlarning mustahkamlanishi, boshqaruv tizimining modernizatsiyasi hamda siyosiy kommunikatsiyalar samaradorligini oshirishni oladi. Siyosiy elitaning o‘sishi va transformatsiyasi doirasida yoshlar, ayollar va mutaxassislarning siyosiy jarayonlarga keng jalb qilinishi muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bu esa boshqaruv tizimining yanada ochiqligini, xalqaro demokratik standartlarga mosligini ta’minlashga xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, davlat siyosiy texnologiyalardan samarali foydalanish orqali siyosiy ishtirokni kengaytirmoqda, ijtimoiy media va boshqa axborot vositalari yordamida jamiyat bilan yanada samarali aloqalarni o‘rnatmoqda. 2016-yildan so‘ng O‘zbekiston siyosiy elitasiga kirish jarayoni tubdan o‘zgarishlarga duch keldi va yangi tendensiyalar paydo bo‘ldi. Ushbu davr siyosiy elitaning shakllanishi va yangilanishida meritokratik tamoyillarning kuchayishi, shaffoflikning oshishi hamda yoshlar va mutaxassislarning faol jalb qilinishi bilan ajralib turadi. Birinchidan, siyosiy elitaga kirishda bilim, malaka va professionalizm asosiy mezonlarga aylanishi kuzatildi. Endilikda sobiq merosxo‘rlik va klanlarga asoslangan siyosiy kirish o‘rnini, ko‘proq kasbiy tayyorgarlik, oliy ta’lim, xorijiy tajriba va amaliy natijalarga asoslangan tanlovlar egalladi. Masalan, davlat boshqaruvi, iqtisodiyot, huquqshunoslik va xalqaro munosabatlar sohasida oliy ma’lumot va malakaga ega yosh mutaxassislar siyosiy jarayonga faol jalb qilindi. Ikkinchidan, siyosiy elita tarkibiga yoshlar va ayollarning ulushi ortdi. “Yoshlar daftari”, “Yoshlar tashabbusi” kabi davlat dasturlari orqali yoshlar siyosiy faoliyatga kengroq jalb qilindi 18 . Bu esa siyosiy jarayonlarda yangi fikrlar, innovatsion yondashuvlar va jamoatchilik ishtirokini oshirishga xizmat qildi. Uchinchidan, siyosiy elitaga kirish jarayonida shaffoflik va raqobat kuchaydi. Tanlov va lavozimlarga tayinlash jarayonlarida ochiqlik va shaffoflik tamoyillari joriy etildi, bu esa korrupsiya va nepotizm darajasini kamaytirishga yordam berdi. Masalan, davlat idoralarida kadrlar 18 https://yoshlardaftari.uz/ 22 tanlash va tayinlashda ochiq tanlovlar o‘tkazilishi amaliyoti kengaydi. To‘rtinchidan, siyosiy texnologiyalar va kommunikatsiya vositalari yordamida siyosiy elitaga kirish uchun yangi platformalar yaratilmoqda. Ijtimoiy tarmoqlar, onlayn monitoring tizimlari va fuqarolik jamiyati institutlari orqali yoshlar va keng jamoatchilik siyosiy jarayonlarga yanada faolroq aralashmoqda. Xulosa qilib aytganda, 2016-yildan keyin O‘zbekiston siyosiy elitasiga kirish jarayoni meritokratiya, shaffoflik va yoshlar ishtirokini ta’minlash tamoyillari asosida tubdan yangilandi. Bu tendensiyalar siyosiy tizimning demokratiklashuvi, boshqaruv samaradorligini oshirish hamda jamiyatda siyosiy ishtirokni kengaytirishga xizmat qilmoqda. Bugungi kunda O‘zbekiston siyosiy elitasining shakllanishida kuzatilayotgan tendensiyalar va transformatsiyalarni hisobga olgan holda, kelajakda siyosiy elita yanada demokratik, meritokratik va professional asosda rivojlanishi kutilmoqda. Ushbu jarayon quyidagi asosiy yo‘nalishlar bo‘yicha davom etadi deb taxmin qilinadi: 1. Meritokratiyaning mustahkamlanishi: Siyosiy elita tarkibida bilimli, malakali va zamonaviy boshqaruv ko‘nikmalariga ega shaxslar soni ortadi. Bu esa davlat boshqaruvining samaradorligini oshirishga, qaror qabul qilish jarayonlarini professionalizatsiya qilishga xizmat qiladi. Ayniqsa, yosh mutaxassislar va yuqori malakali kadrlarning siyosiy jarayonga jalb qilinishi davom etadi. 2. Siyosiy ishtirokning kengayishi: Fuqarolik jamiyati institutlari, yoshlar va ayollarning siyosiy faolligi ortishi natijasida siyosiy elita tarkibi ko‘proq ijtimoiy qatlamlarni aks ettira boshlaydi. Bu esa siyosiy jarayonlarning shaffofligi va demokratikligi darajasini oshirishga yordam beradi. 3. Innovatsiyalar va raqamli texnologiyalar integratsiyasi: Siyosiy texnologiyalar va raqamli kommunikatsiyalar yordamida siyosiy elita va jamiyat o‘rtasidagi muloqot kuchayadi. Bu esa siyosiy jarayonlarning ochiqligini ta’minlab, hukumat siyosatining fuqarolar ehtiyojlariga moslashuvchanligini oshiradi. 23 4. Tashqi hamkorlik va global integratsiya: O‘zbekistonning xalqaro maydondagi faol ishtiroki siyosiy elitaning dunyoqarashini kengaytiradi, xalqaro standartlar va ilg‘or boshqaruv tajribalarini mamlakatga tatbiq etishga imkon beradi. Bu esa milliy siyosiy tizimning yanada takomillashuviga turtki bo‘ladi. 5. Barqarorlik va islohotlarga moslashuvchanlik: Siyosiy elita o‘zgarishlarga tez moslashuvchi, zamonaviy talablar va xalqaro rivojlanish tendensiyalarini hisobga oladigan holatga keladi. Bu esa davlat boshqaruvining barqarorligi va rivojlanishini ta’minlaydi. 24 XULOSA O‘zbekiston siyosiy elitasining shakllanishi va rivojlanishi mustaqillikdan boshlab uzoq davom etgan murakkab jarayon bo‘lib, u bir necha asosiy bosqich va tendensiyalarni o‘z ichiga oladi. Tadqiqot doirasida olib borilgan tahlillar O‘zbekiston siyosiy elitasining o‘ziga xos xususiyatlari, zamonaviy tendensiyalari va transformatsiya mexanizmlari haqida chuqurroq tasavvur hosil qilishga imkon berdi. Birinchidan, O‘zbekiston siyosiy elitasining shakllanish jarayonida sobiq Sovet tizimidan meros qolgan kadrlar va ularning yangi mustaqil davlat sharoitida o‘rnini saqlab qolishiga urg‘u berilishi lozim. Bu jarayon, ko‘plab olimlarning fikriga ko‘ra (masalan, S. Mills, G. Moska) elita sirkulyatsiyasi va modernizatsiya nazariyalarining amaliy ko‘rinishi sifatida qabul qilinishi mumkin. Sobiq kadrlarning yangi siyosiy va iqtisodiy muhitga moslashuvi, ularning tajriba va bilimlari davlat boshqaruvining barqarorligini ta’minlashda muhim omil bo‘ldi. Shu bilan birga, bu jarayon mustaqillikning dastlabki yillarida siyosiy barqarorlik va milliy xavfsizlikning kafolati sifatida ham qabul qilindi. Ikkinchidan, siyosiy elita tarkibida yoshlar va yangi avlod vakillari paydo bo‘lishi, ayniqsa 2000-yillardan boshlab ko‘proq sezilarli bo‘ldi. Bu jarayon O‘zbekistonning ichki va tashqi siyosiy-madaniy sharoitlaridagi o‘zgarishlar, shuningdek, globalizatsiya va zamonaviy texnologiyalarning ta’siri bilan bog‘liqdir. Yosh kadrlarning siyosiy jarayonga jalb qilinishi va ularning professional bilimlarga ega bo‘lishi davlat boshqaruvining samaradorligini oshirishga xizmat qilmoqda. Bu holat meritokratik tamoyillar asosida siyosiy elita shakllanishi haqida nazariy konseptlarni (masalan, Max Veber, M. Lipset) amaliyotga tatbiq etishning aniq misoli sifatida qaraladi. Uchinchidan, siyosiy texnologiyalar va kommunikatsiyalar sohasida yuzaga kelayotgan o‘zgarishlar siyosiy elita faoliyatining yangi shakllarini yaratmoqda. Raqamli texnologiyalar yordamida siyosiy muloqot yanada shaffoflashmoqda, fuqarolar ishtiroki kengaymoqda va siyosiy qaror qabul qilish jarayonlari 25 demokratlashmoqda. Bu jarayon, ayniqsa, yosh avlod vakillari va fuqarolik jamiyati institutlari faolligining ortishi bilan chambarchas bog‘liq. Shu nuqtai nazardan, siyosiy texnologiyalarni o‘rganish va qo‘llash O‘zbekistonda siyosiy elitaning yangi shakllanish mexanizmlarini tushunishda muhim ahamiyat kasb etadi. To‘rtinchidan, tadqiqot davomida aniqlanishicha, O‘zbekiston siyosiy elitasida “modernizatsiya” va “transformatsiya” jarayonlari faqat siyosiy yoki iqtisodiy sohada emas, balki ijtimoiy va madaniy sohalarda ham chuqur iz qoldirmoqda. Bu jarayonlarni A. Gramschi va boshqa neomarksist olimlar ta’kidlagan madaniy gegemoniya nazariyasi yordamida tahlil qilish mumkin. Siyosiy elita o‘z pozitsiyasini mustahkamlash uchun nafaqat siyosiy hokimiyatdan, balki madaniy va ideologik resurslardan ham faol foydalanmoqda. Bu esa o‘z navbatida ijtimoiy ongni shakllantirish va jamiyatni boshqarishdagi yangi mexanizmlar paydo bo‘lishini anglatadi. Beshinchidan, siyosiy elita transformatsiyasi bilan bir qatorda, O‘zbekiston siyosiy tizimida institutlar va qonunlar tizimi ham rivojlanmoqda. Konstitutsiya, qonunlar va boshqaruv organlarining qayta shakllanishi siyosiy elita faoliyatining qonuniy va institutsional asoslarini mustahkamladi. Bu esa siyosiy jarayonlarning shaffofligi, mas’uliyati va hisobdorligini oshirishga yordam beradi. Shu bilan birga, hukumatning xalqaro tashkilotlar bilan hamkorligi O‘zbekistonning global siyosiy maydondagi o‘rnini mustahkamlashda muhim rol o‘ynamoqda. Oltinchidan, siyosiy elitaning zamonaviy transformatsiyasi kontekstida gender tengligi, yoshlar faolligi va fuqarolik jamiyati institutlarining o‘sishi muhim ahamiyatga ega ekanligi aniqlangan. Bu jarayonlarning har biri siyosiy elitaning tarkibiy jihatdan ta’minlashga xizmat qiladi va siyosiy jarayonlarning inkluzivligini oshiradi. Shu nuqtai nazardan, siyosiy elita kelajakda ko‘proq ijtimoiy guruhlarni, xususan, yoshlar, ayollar va turli etnik guruhlarni o‘z ichiga olishi kutilmoqda. Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston siyosiy elitasining zamonaviy tendensiyalari mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy barqarorligini ta’minlashda muhim omil 26 bo‘lib xizmat qilmoqda. Siyosiy elitaning o‘zgarishi, yangilanishi va rivojlanishi siyosiy jarayonlarni demokratlashtirishga, milliy manfaatlarni samarali himoya qilishga hamda xalqaro maydonda mamlakat obro‘sini oshirishga yordam beradi. Shu bilan birga, mamlakat siyosiy elitasining kelajakdagi barqarorligi va rivojlanishi uchun malakali kadrlarni tayyorlash, siyosiy jarayonlarni ochiq va demokratik qilish, yoshlarning siyosiy faolligini rag‘batlantirish, hamda innovatsion texnologiyalarni keng joriy etish kabi chora-tadbirlarni davom ettirish zarur. Ushbu yondashuvlar O‘zbekistonning zamonaviy davlat sifatida mustahkamlanishi va dunyo siyosatidagi o‘rnini mustahkamlashda asosiy omillar bo‘lib qoladi. 27 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Qo‘chqorov Z. (2014). O‘zbekistonning siyosiy tizimi: tarixiy rivojlanish va zamonaviy tendensiyalar . Toshkent: Sharq. 2. Axmedov S. (2016). Siyosiy elita va uning shakllanishi: O‘zbekiston misolida . Toshkent: Fan va Texnologiya. 3. To‘raqulov A. (2018). Siyosiy texnologiyalar va ularning O‘zbekistondagi roli . Toshkent: Universitet nashriyoti. 4. Abdurahmonov R. (2017). Mustaqil O‘zbekiston siyosiy tizimining transformatsiyasi . Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti. 5. Mamatqulov B. (2019). O‘zbekiston siyosiy elitasining zamonaviy muammolari . Toshkent: Siyosatshunoslik jurnali, 3(12), 45-58. 6. Nazarov D. (2020). Siyosiy elita va demokratiya: O‘zbekiston tajribasi . Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti. 7. Xasanov M. (2021). Siyosiy liderlik va elita almashinuvi . Toshkent: O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi. 8. Ismoilov J. (2015). O‘zbek siyosiy tizimida meritoratiya va texnokratiya . Toshkent: Siyosiy Sharh, 4(7), 23-37. 9. Normatov, S. (2018). Siyosiy elita va ijtimoiy mobilizatsiya . Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti. 10. Rahimov A. (2016). O‘zbekiston siyosiy jarayonlarida elita va qaror qabul qilish . Toshkent: Siyosatshunoslik jurnali. 11. To‘lqinov R. (2019). Siyosiy texnologiyalar va kommunikatsiyalar . Toshkent: Universitet nashriyoti. 12. Isroilov F. (2022). Zamonaviy O‘zbekistonda siyosiy elita va uning transformatsiyasi . Toshkent: Fan. 13. Soliyev Q. (2017). Siyosiy elita va davlat boshqaruvi . Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti. 28 14. Abdukadirov D. (2020). O‘zbek siyosiy tizimida elita almashinuvi jarayonlari . Toshkent: Siyosiy Sharh, 2(9), 50-65. 15. Nurmatov T. (2018). Siyosiy elita shakllanishida milliy xususiyatlar . Toshkent: Fan. 16. Orifov M. (2015). Siyosiy texnologiyalar va ularning amaliyoti . Toshkent: O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi. 17. Murodov S. (2019). O‘zbekiston siyosiy tizimida liderlik va elita . Toshkent: Universitet nashriyoti. 18. Jalilov B. (2021). Siyosiy elita va ijtimoiy nazorat . Toshkent: Siyosiy Sharh. 19. Usmonov E. (2017). Zamonaviy siyosiy elitaning o‘zbek versiyasi . Toshkent: Fan. 20. Tashmuhamedov N. (2020). Siyosiy jarayonlarda elita almashinuvi va modernizatsiya . Toshkent: Universitet nashriyoti. 21. Mosca G. (1939). The Ruling Class . New York: McGraw-Hill. 22. Mills C. W. (1956). The Power Elite . New York: Oxford University Press. 23. Pareto V. (1935). The Mind and Society . New York: Harcourt, Brace. 24. Gramsci A. (1971). Selections from the Prison Notebooks . Edited and translated by Quintin Hoare and Geoffrey Nowell Smith. New York: International Publishers. 25. Weber M. (1947). The Theory of Social and Economic Organization . Translated by A.M. Henderson and Talcott Parsons. New York: Oxford University Press. 26. Lipset S. M. (1960). Political Man: The Social Bases of Politics . New York: Doubleday. 27. Kurasawa F. (2007). Elite Theories: A Conceptual and Empirical Exploration . Journal of Political Science , 35(2), 145-170. 28. Aliyev H. (2018). Political Elites and Leadership in Central Asia: The Case of Uzbekistan . Central Asian Affairs, 5(3), 233-252. 29 29. Karimov I. (1995). O‘zbekiston mustaqilligi va siyosiy taraqqiyot . Toshkent: O‘zbekiston. 30. Abdullaev N. (2010). O‘zbekiston siyosiy tizimi: Transformatsiya va modernizatsiya . Toshkent: Fan. 31. Islomov X. (2017). Siyosiy elita va uning zamonaviy shakllari . Toshkent: Universitet nashriyoti. 32. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (1992). Toshkent. 33. Ross, C. (2008). The Politics of Central Asia . New York: The Council on Foreign Relations Press. 34. Freedom House. (2021). Nations in Transit: Uzbekistan . Retrieved from https://freedomhouse.org/report/nations-transit/2021/uzbekistan 35. United Nations Development Programme (UNDP). (2020). Governance and Political Stability in Uzbekistan . Tashkent. 36. Sall, J. (2015). Meritocracy and Political Elites in Post-Soviet States . Journal of Post-Soviet Studies, 12(1), 55-78. 37. Smith G. (2005). Understanding Central Asia: Politics and Economy . London: Routledge. 38. Huntington S. P. (1968). Political Order in Changing Societies . New Haven: Yale University Press. 30

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. SIYOSIY ELITA MUAMMOSINING TATBIQ ETISHNING NAZARIY-METADOLOGIK ASOSLARI Siyosiy elita tushunchasi va funksiyalari

Elita shakllanishiga doir metodologik nazariyalar

II BOB. OʻZBEKISTONDA SIYOSIY ELITA SHAKLLANISHINING ZAMONAVIY TENDENSIYALARI

2.1. Mustaqillikdan keying davrda elita shakllanish xususiyatlari

2.2. O’zbekistonda elita almashinuvi va modernizatsiya tendensiyalari

2.3. Yangi O‘zbekistonda siyosiy elita va uning transformatsiyasining o’sib borish dinamikasi

XULOSA VA TAVSIYALAR

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить