Mustaqillik yillarida davlat mulklarini xususiylashtirish - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	258.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Mustaqillik yillarida davlat mulklarini xususiylashtirish

Купить

Mustaqillik yillarida davlat mulklarini xususiylashtirish
M U N D A R I J A:
KIRISh ..................................................................................................................... 3
I BOB. MUSTAQILLIK YILLARI IQTISODIYOTIDA MULKCHILIK
MUNOSABATLARI HUQUQIY ASOSLARINING YARATILISHI
1.1 O‘zbekistonda mulkchilik tizimini rivojlanishining fundamental asoslari
1.2. O‘zbekistonda mulkchilik tizimi shakllanishining bosqichlari va xususiyatlari
II BOB . XUSUSIYLASHTIRISH JARAYONINING MAMLAKAT
IQTISODIY HAYOTIDA TUTGAN O’RNI
2.1. Davlat mulkini xususiylashtirish tamoyillari va zaruriyati
2.2 . Xususiylashtirishning huquqiy negizlari
III BOB. YANGI O‘ZBEKISTONDA XUSUSIYLASHTIRISHNING
YANGI BOSQICHI
3.1. Xususiylashtirishning iqtisodiy taraqqiyotdagi o‘rni va ahamiyati
3.2. 2017-2023 yillarda davlat iqtisodiy rivojlanish dasturlari va unda
xususiylashtirish natijalari
XULOSA ....................................................................................................................
FOYDALANILGAN MANBALAR VA ADABIYOTLAR
RO‘YXATI ..................................................................................................................
ILOVALAR .........................................................................................................
1

KIRISH
Magistrlik dissertatsiyasining asoslanishi va uning dolzarbligi.
Mustaqillik yillarida mamlakatimizda amalga oshirilgan iqtisodiy islohotlar
bugungi kunda o‘zining ijobiy natijalarini bermoqda. Jumladan, qisqa vaqt ichida
mulkchilik munosabatlari takomillashtirilishi, chuqur tarkibiy o‘zgarishlar amalga
oshirilishi, qulay investitsiya muhitini shakllantirish, kichik biznes va xususiy
tadbirkorlik rivojlantirilishi, ishlab chiqarishni yangi texnika va texnologiyalar
asosida qayta jihozlash aholi daromadlari o‘sishini ta’minlash hamda boshqa
ko‘plab sohalarda bunyodkorlik ishlari amalga oshirilishi natijasida mustaqillik
yillari mobaynida sezilarli yutuqlar qo‘lga kiritildi.
Bugungi globallashuv sharoitida jahon mamlakatlari xo‘jalik tizimida milliy
iqtisodiyotga xorijiy sarmoyalarni kiritish va shu asosda rivojlanish istiqbollarini
belgilash zamonaviy bozor munosabatlari shakllanishining ajralmas muhim
jihatlaridan sanaladi. Bir tomondan, u mamlakat iqtisodiy taraqqiyotini
takomillashtirishda innovatsion qarorlarni qabul qilish, ishlab chiqarishni
modernizatsiya va diversifikatsiya qilish, texnik va texnologik jihatdan qayta
qurollantirish dasturlarini amalga oshirishga ko‘maklashadi. Boshqa jihati,
mamlakat iqtisodiyoti bozor munosabatlariga asoslangan davlatlarda kichik biznes
va xususiy mulkchilik ning shakllanishi va rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi
Zamonaviy globallashuv tizimlarida xorijiy investitsiyalar va ularning
mamlakat iqtisodiyotidagi o‘rni masalasida ilmiy izlanishlar olib borilmoqda.
Mazkur tadqiqotlarda jahonning yetakchi hamda rivojlanayotgan davlatlarida
iqtisodiyotga xorijiy investitsiyalarni jalb qilish bilan bog‘liq islohotlar va ularning
natijalariga, shuningdek, xususiylashtirish masalalariga alohida e’tibor
qaratilmoqda. Mazkur masalaning dolzarbligi uning mamlakatda sodir bo‘layotgan
ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlardagi ishtiroki hamda istiqbolini belgilab berishdagi
ahamiyati bilan belgilanadi. Shu nuqtai nazardan xorijiy investitsiyaga asoslangan
kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning tarixiy roli va o‘rnini aniqlash,
2

shuningdek mazkur sohaning keyingi rivojiga xizmat qiluvchi nazariy hamda
amaliy tavsiyalarni ishlab chiqish zarurati yuzaga keladi.
Yangi O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlarning asosiy
negizini mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va uni xususiylashtirish tashkil etadi.
Respublikada mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirishga
yondashuvning muhim xususiyati – uni dasturlar asosida bosqichmabosqich
amalga oshirishdan iboratligi hisoblanadi . Mamlakatimizda izchil davom
yetayotgan islohotlarda xususiy mulk institutini huquqiy jihatdan mustahkamlash
bilan birga davlat mulkini boshqarishning aniq yo’naltirilgan huquqiy asosini
yaratish ham muhim ahamiyatga ega.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 yil 28 yanvardagi PF-60 son
“2022-2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi”ning
mamlakat iqtisodiy taraqqiyotiga bag‘ishlangan ustuvor yo‘nalishi va uning
maqsadlarida m amlakatimizda kapital harakatini bosqichma-bosqich
erkinlashtirish hamda yirik korxonalarni va ulardagi ulushlarni (aksiyalarni), shu
jumladan fond birjasi orqali xususiylashtirish jarayoni yangi bosqichga ko‘tarildi 1
.
Tadqiqot obyekti va predmeti. Mustaqillik yillarida davlat mulkini
xususiylashtirish jarayonlari va uning natijalari tadqiqot obyekti sifatida belgilab
olingan.
Xususiylashtirish jarayonining iqtisodiyotdagi real holati va uning
ahamiyatini ochib berish tadqiqotning predmetini tashkil etadi.
Tadqiqotning maqsad va vazifalari. Tadqiqotdan ko‘zlangan asosiy
maqsad maxsus adabiyotlar va ilmiy asarlar asosida mustaqillik yillarida
O‘zbekistonda davlat mulklarini xususiylashtirish sohasiga amalga oshirilgan
islohotlarning tarixiy rolini ochib berishdan iborat. Mazkur maqsadni amalga
oshirishda quyidagilar asosiy vazifa sifatida belgilab olingan:
- O‘zbekistonda mulkchilik tizimini rivojlanishining fundamental asoslarini ko‘rib
chiqish:
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 yil 28 yanvardagi PF-60 son “2022-2026-yillarga mo‘ljallangan
Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi” farmoni
3

- O‘zbekistonda mulkchilik tizimi shakllanishining bosqichlari va xususiyatlarini
tahlil qilish:
- Davlat mulkini xususiylashtirish tamoyillari va zaruriyatini asoslash,
- Xususiylashtirishning huquqiy negizlari ko‘rsatib berish,
- Xususiylashtirishning iqtisodiy taraqqiyotdagi o‘rni va ahamiyatini ochib berish,
- 2017-2023 yillarda davlat iqtisodiy rivojlanish dasturlari va unda
xususiylashtirish natijalarini tahlil qilish
Tadqiqotning ilmiy yangiligi: Magistrlik dissertatsiyasining ilmiy yangiligi
quyidagilarda aks etadi:
- mustaqillik yillarida mustaqil O‘zbekistonda sharoitida davlat mulkini
xususiylashtirishning tarixiy shart-sharoitlaari va uning mahalliy xususiyatlari
ilmiy adabiyotlar tahlili asosida ko‘rib chiqilgan:
- O‘zbekiston sharoitida xususiylashtirishning asosiy bosqichlari va uning natijalari
mamlakat iqtisodiy taraqqiyotidagi holati tahlil qilingan:
- davlat mulkini xususiylashtirishning negizlari va tamoyillarining ishlab chiqilishi
hamda uning amalga oshrilishidagi asosiy bosqich va mezonlar ko‘rib chiqilggan:
- 2017-2022 yillarda amalga oshirilgan islohotlarning xususiylashtirish
jarayonlariga ta’siri va uning natijadorligi qiyosiy tarixiy tahlil qilingan.
Tadqiqot mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi (tahlili): Mazkur mavzu
yuzasidan mamlakatimizda faoliyat olib borayotgan iqtisodchi olimlar, tarixchi va
sotsiologlaar tomonidan bir qancha ilmiy tadqiqot ishlari olib borilganligini e’tirof
etish o‘rinliddir. Jahonning qator davlatlari bilan O‘zbekiston Respublikasining
tashqi siyosiy, savdo-iqtisodiy hamda sarmoyaviy sohalardagi hamkorligi,
shuningdek, mamlakatimizda kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning rivojlanishi
masalalari faol ilmiy izlanish olib borayotgan tarixchi, siyosatshunos, iqtisodiyot
va huquq fani olimlari tadqiqot ob’ekti sanaladi. Shu bilan birga jahon
mamlakatlarining iqtisodiy va sarmoyaviy sohalardagi o‘zaro aloqadorligi masalasi
ko‘plab xorijiy olimlar diqqat markazidan o‘rin olgan.
4

Iqtisodiyot yo‘nalishida tadqiqot olib borgan olimlar qatoriga N.N.Sodiqov,
N.Sirojiddinov, N.Yusupova, O.Mirzabekova, E.Maxmudov, U.Inoyatov,
S.Chepel, O.Aripov kabi mualliflar asarlarini kiritish mumkin 1
.
Huquqiy bilimlar borasida N.Xolbekov, B.Samarxo‘jaev, D.Qoraxo‘jaeva,
Z.Qudratov va boshqalarning ilmiy izlanishlari alohida qiziqish uyg‘otadi 2
.
Mazkur ilmiy izlanishlarda xususiylashtirishning shakllanishi va rivojlanishi
masalalari tadqiq etilgan. Mustaqillikka erishgandan keyingi davrdagi
O‘zbekistonning iqtisodiy salohiyati tahlil qilingan. O‘zbekiston sharoitida kichik
biznes va xususiy tadbirkorlik shakllanishi va rivojlanishining huquqiy asoslari
yoritib berilgan.
Mamlakatimizda bozor iqtisodiyoti munosabatlarini shakllantirish va
rivojlantirishga e’tibor kuchaytirilgan hozirgi paytda xalqimizning o‘tmishda
bozorga bo‘lgan munosabatlari, jahonning ilg‘or tajribalari, milliy an’analar va
udumlar asosida mamlakatimizning ijtimoiy-iqtisodiyot hayotida xo‘jalik
yuritishning turli tashkiliy, huquqiy asoslari yaratilmoqda. Hozirgi paytda
hayotimizga ko‘p tarmoqli xo‘jalik yuritish tizimlari, mulkka munosabatdagi
o‘zgarishlar kirib kela boshladi. Bugungi kunda hunarmandchilik, tadbirkorlik va
savdo-sotiq bozor iqtisodiyoti sharoitida O‘zbekistonda tadbirkorlik, mulkni davlat
tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish, mulkiy o‘zgarishlarning ko‘rinishi
tahlil qilingan asarlar yuzaga keldi. Bugungi kunda tadqiq etilayotgan mavzuga
1
Садыков Н.Н. Узбекистан и международные экономические организации // Мировая экономика и
международные отношения, 1996, №7; Сиражиддинов Н. Иностранные инвестиции в экономике
Узбекистана // Экономическое обозрение, 1998, №3; Юсупова Н., Мирзабекова О. Проблемы
инвестиционной активности в независимом Узбекистане // Общество и экономика, 1998, №3; Чепель С. Рост
за годы независимости: факторы, проблемы и перспективы // Материал опубликован на сайте: http://www .
review.uz; Махмудов Э.А. Прямые иностранные инвестиции в экономику Узбекистана: достижения,
проблемы и перспективы. – Ташкент: 2007; Иноятов У.У. Механизм развития предпринимательских
структур в условиях модернизации экономических реформ Узбекистана // Бюллетень науки и практики -
Bulletin of Science and Practice, 2017, №12. и др.
2
Холбеков Н. Иностранные инвестиции: правовое формирование // Рынок, деньги и кредит, 1999, №10;
Самарходжаев Б. Инвестиции в Республике Узбекистан (международно-частноправовой аспект). Ташкент:
Академия, 2003; Караходжаева Д. Совершенствуются правовые основы // Учитель Узбекистана, 18 февраля
2011 г., №7 (2142); Кудратов З.Г., Султанов З.Т. Особенности государственной поддержки и развития
малого бизнеса в Узбекистане // Молодой ученый, 2013, №4; Курбанова Д.М. Состояние нормативно-
правовой базы и ее влияние на развитие малого бизнеса в Республике Узбекистан // Вестник Томского
государственного университета, Серия: Экономика, 2016, №2 (34).
5

doir keng ko‘lamdagi tarixiy,siyosiy, iqtisodiy hamda huquqiy sohalarga oid ko‘p
sonli ilmiy tadqiqot ishlari to‘plandi 1
.
Yaqin o‘tmishda faoliyat ko‘rsatgan tadbirkorlar, hunarmandlar va savdo-sotiq
tarmoqlarining tajribalarini o‘rganish muhim ahamiyatga egadir.Ish iqtisodiy
islohotlar davrida ishlab chiqilgan xususiylashtirish bilan bog‘liq qonun-qoidalarni,
mazkur soha bilan bog‘liq davlat huquqiy hujjatlarini tahlil qilgan holda
xususiylashtirish sohasida to‘plangan tajribalar qator xorijiy adabiyotlarda ham
tahlil qilingan. Tadqiq etilayotgan muammo doirasida A.Akimov, O.Reznikova,
M.Laumulin, T.Kireev, T.Fink, L.Semina va boshqa iqtisodchilarning tadqiqotlari
muhim ahamiyat kasb etadi. Bu kabi ilmiy tadqiqot ishlarida mualliflar iqtisodiy
integratsiyalashuv sharoitida jahon hamjamiyatiga a’zo davlatlarda kichik biznes
va xususiy tadbirkorlikning rivojlanishi masalalariga alohida e’tibor qaratadilar 2
.
Tadqiqotda qo‘llanilgan metodikaning tavsifi: Tadqiqot davomida
ijtimoiy voqelikni bilish va o‘rganishning qiyosiy tahlil, uning ilmiylik, xolislik,
tarixiylik rivojlanish tamoyillariga tayanildi. Shu bilan birga asosiy e’tibor yuz
bergan voqealarning o‘zaro dialektik aloqadorligiga qaratildi. Tadqiqot jarayonida
1
Халлиев А.Г. Экономические, научно-технические и культурные связи независимого Узбекистана с
Великобританией и США: Автореф. дисс. ... канд. ист. наук. – Ташкент, 1998; Зиямов Н.Ш. Роль
Узбекистана в развитии межгосударственного, экономического и культурного сотрудничества стран
Центральной Азии (1991–2001 гг.): Автореф. дисс. ... канд. ист. наук. – Ташкент, 2002; Шарапова С.Ш.
Многостороння дипломатия. Узбекистан: участие в универсальных, региональных и субрегиональных
организациях, межгосударственных объединениях: Автореф. дисс. ... д-ра полит. наук. – Ташкент, 2006;
Сайфуллаев Д.Б. Формирование и развитие дипломатии Узбекистана в период независимости: Автореф.
дис ... д-ра филос. (PhD) по ист. наукам. – Ташкент, 2017.; Каримов Н.Г. Иностранные инвестиции в
экономику Республики Узбе-кистан и их финансовое обеспечение. Автореф. дисс. ... канд. экон. наук. –
Ташкент, 1998; Томас Марк. Инвестиционная политика и углубление международных экономических связей
Республики Узбекистан (на примере узбекско-германских отношений). Автореф. дисс. ... канд. экон. наук. –
Ташкент, 2000; Файзуллаев Дж.А. Современные тенденции привлечения и использования иностранных
инвестиций в Республике Узбекистан. Дисс. канд. экон. наук. – М.: РГБ, 2003.
2
Акимов А. Россия и Центральная Азия: перспективы экономической интеграции // Восток, 1994, №4;
Жуков С.В., Резникова О.Б. Центральная Азия в социально-экономических структурах современного мира.
Научные доклады, №134. М: Московский общественный научный фонд, 2001; Морозов В.А. Зарубежный
пыт поддержки малого предпринимательства // Российское предпринимательство, 2002, №8; Лаумулин М.
Центральная Азия в зарубежной политологии и мировой геополитике. Т. I. – Алматы: 2005; Киреев Т.Д.
Внешня политика Турецкой Республики на современном этапе. М.: 2009; Семина Л.А. Инвестиционная
привлекательность: теоретический аспект // Вестник Челябинского государственного университета, 2010,
№14 (195), Серия: Экономика, Вып. 27; Майоров А.А. Мировой опыт финансирования инновационного
малого бизнеса // Известия Оренбургского аграрного университета. Серия: Экономика и экономические
науки, 2011; Финк Т.А. Малый и средний бизнес: зарубежный опыт развития // Молодой ученый, 2012, №4
ва б.
6

mavzuga milliy va umuminsoniy qadriyatlar, davlatimizning ta’lim sohasida
amalga oshrayotgan siyosatining asosiy ustuvor yo‘nalishlaridan kelib chiqqan
holda yondashildi. Tarixiy voqelikka baho berishning uch meyoriy o‘lchovi:
o‘tmish, bugun va istiqbol tamoyillari o‘rtasidagi bog‘liqlik prinsiplariga amal
qilindi.
Tadqiqotning natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati: Magistrlik
dissertatsiyada O‘zbekistonning mustaqillik davri tarixini tadqiq etishda va o‘quv
jarayonida foydalanish mumkin bo‘ladigan kichik va xususiy tadbirkorlik sohasiga
jalb etilgan xorijiy sarmoyalarning roli va ahamiyati tarixiy va nazariy jihatdan
asoslab berilgan nazariy-metodologik yondashuvlar ishlab chiqilgan.
O‘zbekiston iqtisodiyotida xususiylashtirish tarixiga oid uslubiy
yondashuvlar va nazariy xulosalarni mukammallashtiradi hamda globallashuv
sharoitida aholi bandligining davlat ichki xavfsizligi va iqtisodiy barqarorligi
uchun muhim jihat ekanligi asoslab berilgan.
Magistrlik dissertatsiyasining tuzilishi: Magistrlik dissertasiya ishi kirish,
uch bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati va ilova qismlaridan iborat.
7

I BOB. MUSTAQILLIK YILLARI IQTISODIYOTIDA MULKCHILIK
MUNOSABATLARI HUQUQIY ASOSLARINING YARATILISHI
1.1 O‘zbekistonda mulkchilik tizimini rivojlanishining fundamental asoslari
Har qanday jamiyatning iqtisodiy tizimi mulkchilikdan boshlanadi. Hamisha
avlodlar mehnati yaratgan va tabiat in’om etgan boyliklar mulk bo’lib kelgan.
Mulk egasi bo’lish yoki bo’lmaslikka qarab, kishilarning jamiyatdagi mavqei,
aniqrog’i ularning sotsial maqomi yuzaga keladi. Mulkiy munosabatlarga
asoslanmagan iqtisodiyot bo’lishi mumkin emas. Ishlab chiqarish resurslari bironta
mulk bo’lib harakatga keladi.
Mulk egasi, ya’ni mulkdor mulkiy munosabatlarning faol tomoni bo’lib,
mulkni egallash uchun xuquq va imkoniyatlarga ega bo’ladi. Mulk ob’ekti
tabiatdagi narsalar, energiya, aqliy qobiliyat, buyumlar subyektiga to’la yoki
qisman tegishli bo’lib, mulkiy munosabatlarning passiv tomoni xisoblanadi.
Mulkiy munosabat, mulkning o’z-o’ziga bo’lgan munosabatini qamrab oladi, ya’ni
mulkiy ob’ektning sub’ektiv munosabatlarini ifodalaydi. Bu munosabatlar
iqtisodiy mazmunga ega bo’lib, mulkdorlar o’rtasida mahsulotlar, daromadlar,
boyliklar taqsimlanishini belgilab turadi 1
.
Jamiyat rivojining hozirgi bosqichida mulkchilikning xar xil turlari mavjud.
Shuning uchun ham hozirda bozor iqtisodiyotini ko’p ukladli iqtisodiyot deb
atashadi. Bugungi kunda mulkchilik davlat mulkidan tashqari, ishlab chiqarish,
xizmat ko’rsatish va matbuot sohalaridagi jamoa mulkining xilma-xil turlarini,
ijtimoiy tashkilotlar mulkini, mehnatkashlarning uy xo’jaligi hamda shaxslarning
yakka tartibdagi mehnat faoliyati bilan bog’liq bo’lgan shaxsiy mulkni, tashqi
iqtisodiy munosabatlar sohasidagi aralash mulk, xususiy mulk va boshqa shakllarni
o’z ichiga oladi.
Davlat mulkini xususiylashtirish davlatning o‘z ixtiyoridagi ishlab chiqarish.
vositalari, mol- mulk obyektlarini, korxonalar, uy-joy, transport vositalari, tabiat
resurslari va boshqalarni davlat tasarrufidan chiqarishi va fuqarolar, jamoalar,
1
Зиядуллаев С. Экономичекие реформы в Узбекистане в действии. Т., 1994. С.10.
8

shuningdek, davlatga tegishli bo‘lmagan yuridik shaxslarga berishi yoki sotishi;
davlat mulki asosida turli (aksiyali, xususiy, oilaviy, qo‘shma, aralash, korporativ)
mulk shakllarini vujudga keltirish. Davlat mulkini xususiylashtirish davlat mulkini
kelgusida shu mulk negizida xo‘jali k faoliyati yurituvchi va uning natijalari
bo‘yicha to‘liq mulkiy mas’uliyatni zimmasiga oluvchi iqtisodiy subyektlarga turli
shartlarda berish yoki sotish orqali amalga oshiriladi va mulk egasini o‘zgartirishni
nazarda tutadi. Davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish mulkni bepul
berish, korxonani imtiyozli shartlarda sotish, aksiyalarni sotish, korxonalarni
ijaraga berish, mayda korxonalarni kim-oshdi savdosida sotish va b oshqa usullarda
amalga oshiriladi. Tarixan Davlat mulkini xususiylashtirishning o‘z tabiatiga ko‘ra
tamomila farq qiladigan bir qator ko ‘ rinishlari shakllandi 1
.
Mulchilik o’zlashtirish borasidagi munosabat bo’lar ekan, u egalik qilish,
foydalanish va tasarruf etishning yaxlitligini taqozo etadi. Mana shu uch jihat
mulchilikning ajralmas unsurlaridir.
Egalik qilish — mulkdorlik huduqini mulk egasi qo’lida saqlanib turishidir.
Egalik sharoitida mulk bo’lgan boylik qisman o’zlashtirilada. Mulkka egalik
saqlangan holda, uni amalda ishlatish o’zga qo’lida bo’ladi. Buning oqibatida
mulkdan kelgan naf ikki qismga ajraladi: bir qismini mulkdor, ikkinchisini mulkni
amalda ishlatuvchi o’zlashtiradi. Masalan, bino ijaraga berilganda egalik qilish
mulkdor qo’lida qoladi va u mulkdan kelgan nafning faqat bir qismini ijara haki
shaklida o’zlashtiradi, Boshqa qismni esa ijarachi o’zlashtiradi. Xullas, egalik
qilish qisman, cheklangan o’zlashtirishni bildiradi.
Foydalanish, ishlatish — mulk bo’lgan boylikni iqtisodiy faoliyatda qo’llab,
xo’jalik jarayoniga kiritib, undan natija olishdir. Foydalanish yuz berganda boylik
daromad topish yoki shaxsiy ehtiyojni so’ndirish uchun ishlatiladi. Mulkdor o’z
mulkini o’zi ishlatganda egalik qilish va foydalanish bir qo’lda bo’ladi, olingan
natijani mulkdor tanho o’zi, boshqa bilan baham ko’rmagan holda o’zlashtiradi.
1
Ўзбекистонниинг энг янги тарихи // масъул муҳаррир т . ф . н ., доц . З . А . Саидбобоев , т . ф . н ., кат . и . х . Ш . М .
Рахматуллаев . – Тошкент. – В 64.
9

Eglalik qilish va fovdalanish ajralganda mulk keltirgan naf ham taqsimlangan
holda o’zlashtiriladi.
Tasarruf etish - mulk bo’lgan boylik taqdirini mustaqil hal etish, ya’ni mulkni
sotib yuborish, ijaraga berish, merosga qoldirish, asrab-avaylab ko’paytirish yoki
uni yo’qotib yuborishdan iborat xatti-harakatlarni amalga oshira bilishdir.
Mulkchilik munosabatga ega albatta, uning ob’ekti va sub’ekti bo’lishi shart.
Mulkchilik xo’jalik va tadbirkorlik faoliyatining turli shakllari orqali iqtisodiy
jihatdan ro’yobga chiqariladi.
Fuqarolik huquqlari obyektlari (FHO) o’zlarining xossalari bilan bog’liq
funksiyalarini mulkiy munosabatlarda to’liq bajarishida va uni bir mulkiy huquq
subyektidan boshqasiga qonuniy ra vishda shaffof o’tishida optimal proporsiyali
tuzilmaga ega mulk chilik shakllariga asoslangan samarali mulkchilik tizimining
modeli muhim ahamiyatga ega. Bunda mulkchilik tizimning tarkibiy qismlari bo’lgan
mulkdorlik institutlari, ularning mulkiy munosabatlari uchun mulk turlari bilan
bog’liq professional xizmatlar bozori va mulk narxi shakllanuvchi mulk bozori
faoliyatlari samaradorligiga hamda davlatning samarali regulyativ siyosatiga erishish
dunyoning barcha mamlakatlari ijtimoiy-iqisodiy rivojlanishida muhim aha- miyat
kasb etadi. Demak, mulkiy munosabatlar samarali bo’lishi uchun davlat mulkiy
huquq subyektlari (MHS) uchun samarali bo’lgan mulkchilik tizimini, ayniqsa,
hususiy mulkchilik tizimini, shakllantirishi zarur. Zero, davlatning ijtimoiy-iqtisodiy
siyosati- ning samaradorUgi mulkchilik tizimining samaradorligiga to’g’ridan to’g’ri
bog’liq, bunda hususiy mulkchilik tizimi esa xalq farovonligini va biznes samaras ini
belgilaydi 1
.
1
Зиямов Н.Ш. Роль Узбекистана в развитии межгосударственного, экономического и культурного
сотрудничества стран Центральной Азии (1991–2001 гг.): Автореф. дисс. ... канд. ист. наук. Ташкент, 2002
10

1-rasm. Mulkchilik tizimining namunaviy tuzilmaviy funksional modeli 1
Mulkchilik tizimining namunaviy funksional tuzilmasini 1- rasmda
ko’rsatilganidek tasvirlash mumkin. Unga ko’ra, o’zaro uzviy bog’langan
M - mulk bozorlari (mulk turlari bo’yicha tasniflanuvchi),
V - mulk turlari bilan bog’liq professional xizmatlar (qiymatini baholash,
riyeltorlik, kadastr, ekspertiza, brokerlik, dilerlik va shular kabi boshqa ifratuzilmaviy
xizmatlar) bozorlari,
S - mulkiy huquq subyektlari, ulaming barchasi faoliyatini tartibga solib
turuvchi,
R - regulyator kabi ushbu tuzilma tarkibiy qismlari fuqarolik huquqlari
obyektlari (FHO) bilan bog’liq ijtimoiy-iqtisodiy-informatsion-huquqiy
munosabatlami amalga oshiradi.
Bu modelda M, V, S, R elementlar orasidagi o’zaro bog’lanish chiziqlari ulami
mulkiy munosabatlarda bo’lishini ko’rsatadi. Bunda mulkch ili k tizimi undagi barcha
M, V, S, R elementlaming FHO bilan bog’liq ijtimoiy-iqtisodiy-informatsion-
huquqiy munosabatlami amalga oshirish faoliyati bilan harakatga keltiriladi.
Mulkchilik tizimining samaradorligi mulkdorlaming huquq va majburiyatlari,
mas’uliyat va manfaatlarini samarali amalga oshirilishi uchun mulkiy
munosabatlar uchun davlat tomonidan yaratilgan qulay shart-sharoitlar va
1
Shoha’zamiy SH.SH. Mulk, qiymat va narxning nazariy asoslari.-T.:Iqtisod-moliya, 2015. – 460b
11R
V
MS

mulkdorlik institutlari faolligi bilan belgilanadi. Bunda yaratilgan shart-sharoitlar
sifatini risklar hamda siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, huquqiy va boshqa omillaming
kompleks ta’siri belgilaydi. Umuman olganda, bu shart-sharoitlar mulkdoming
huquqiy havfsizligi va mulkchilik tizimi modelining samaradorligi kabi xossalari
birikmasidan iborat integral (kompleks) tushuncha bo ’
lib, FHOlarga va ular bilan
bog’liq xizmatlarga bo’lgan talab va taklifni obyektiv shakllantirilishiga xizmat
qiladi.
Mulkchilik tizimiga oid yuqorida aytilgan fikr-mulohazalaming ma’noga
egaligi Ernando De Soto 1
tomonidan ham tasdiqlangan.
Mulkdoming ijtimoiy va iqtisodiy manfaati uning mulk egasi sifatidagi
hayotiy ehtiyoji bo’lib, uni risklar sharoitida qondirish bilan bog’liq xatti-harakati
va fe’l-atvorining ijtimoiy-iqtisodiy motivatsiyasini yuzaga chiqaradi. Bunda risk
— mulkiy munosa batlar jarayonida real mavjud bo’lgan noaniq va tasodifiy
hollarning vujudga kelishi ehtimolini sifatiy-miqdoriy usullar yordamida ifodalab
baholash shaklidir.
Yuqorida aytilganlar asosida quyidagi ta’rif o’rinli: mulkchilik tizimi —
jamiyatda o’rnatilgan mulkchilik shakllariga mos instru mental (FHO ma’nosida),
institutsional va funksional tuzilmalarni va ular bilan bog’liq ijtimoiy-iqtisodiy-
informatsion-huquqiy mu nosabatlar mexanizmini birlashtiruvchi yaxlit tizimli
majmua. Uning faoliyati mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish bo’yicha
davlat siyosati kontekstida MHSlari tomonidan harakatga keltiriladi Bunda
davlatning siyosati mulkchilik tizimining sama radorligiga qulay mulkchilik
munosabatlari muhitini yaratish asosida erishilishiga qaratiladi.
Shunday qilib, mamlakatda barqaror iqtisodiy o’sish va xalq farovonligi faqat
samarali mulkchilik tizimi shart-sharoitlarida erishiladi.
Dunyoning har bir mamlakatida, jumladan, O’zbekistonda ham, mulkchilik
tizimining faoliyati qonunlar bilan belgilanib tartibga solinadi. Bunda ta’kidlash
1
Эрнандо Де Сото. Загадка капитала. Почему капитализм торжествует на Западе и терпит поражение во
всем остальном мире. /Пер. с англ. М.: ЗАО Ол и мп-Бизнес, 2001.272 с.
12
C

zarurki, barcha mamlakatlardagi mulkchilik tizimi va undagi mulkiy munosabatlar
modeli ulardagi jamiyat tanlagan taraqqiyot modeliga mos ravishda shakllangan.
Ko’rilgan mavzu doirasida umumiy xulosa tariqasida aytish mumkinki,
zamonaviy mulk ko’p atributli (ko’p turli, ko’p qirrali, ko’p xossali, ko’p bozorli,
ko’p tabiatli) va turli omillarga ta’sir- chan bo’lganligi sababli, uni fuqarolik
huquqkrining obyektlari sifatida qabul qilish mumkin. Shu munosabat bilan,
bunday mulkni va uning tushunchasini tizimli tadqiqot obyekti sifatida murakkab
fenomen deb qarash mumkin. 1
Mulk - bu ham manfaat, ham mas’uliyatdir. Mulkchilik - bu mas’uliyat bilan
manfaatning uzviy birligi hisoblanadi. Mulkchilik real bo’lishi uchun mulkdorning
iqtisodiy manfaati amalga oshishi shart. Miqdorning iqtisodiy manfaati-uning
boylik egasi sifatidagi hayotiy ehtiyoji bo’lib, xatti-harakat, fe’l-atvorni, iqtisodiy
faoliyat motivatsiyasi (sababini) yuzaga chiqaradi.
Ijtimoiy manfaat mulkning jamiyat subektlari uchun naflilik va qimmatlilik
kategoriyalariga asoslangan subektiv sifatiy xulosa bilan ifodalanadi.
Bunda shaxslarni mulk egasi bo’lish yoki bo’lmasligiga qarab, ularning
jamiyatdagi ijtimoiy-iqtisodiy-yuridik mavqeyi, maqomi (statusi) vujudga keladi.
Mulkiy munosabatlar - turli mulkchilik shakllariga asoslangan mulkchilik
tizimida mulkiy huquq subektlari tomonidan amalga oshiriluvchi ijtimoiy,
iqtisodiy, huquqiy, informatsion aloqa(munosabat)lar majmuasi.
Mulkiy tizim munosabatlar mulkdorlar va mulkdor bo’lmagan shaxslarning
o’zaro manfaatli aloqalari mazmun-mohiyati va shakllarini ifodalaydi, ijtimoiy
ishlab chiqarishning turini va shaklini, mulkchilik tizimidagi faoliyat xarakterini,
mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish modelini hamda bu shaxslaming
ishlab chiqarish vositalari bilan bog’lanish, ishlab chiqarish omillari va
mahsul(natija)laridan foydalanish shart-sharoitlarini belgilaydi.
Mulkiy munosabatlarsiz ijtimoiy ishlab chiqarish jarayoni va bozor faoliyati
mazmunga ega bo’lmaydi. Zero, yuqoridagi fikrga qo’shimcha sifatida aytilsa,
1
Shoha ’ zamiy SH . SH . Mulk , qiymat va narxning nazariy asoslari .- T .: Iqtisod - moliya ,2015. 460 b , (38-40 b )
13

mulkiy munosabatlar - bu jamiyatdagi boyliklarni bozor muomalasi va
o’zlashtirish bilan bog’liq ijtimoiy- iqtisodiy-informatsion-huquqiy munosabatlar
bo’lib, ularni amalga oshirilishi jarayonida huquq va majburiyat, mas’uliyat va
javobgarlik, manfaat kategoriyalarining uzviy birligi muhim ahamiyatga ega.
Ijtimoiy-iqtisodiy-huquqiy tizimni (IIHT) tizimli tadqiq etish va uning tizimli
masalalari kompleks yechimi maqsadiga yo’naltirilgan ijtimoiy-iqtisodiy
siste’mologiya (IIS) qoidalari mazkur IIHT tarkibiga kiruvchi, keltirilgan
zamonaviy mulkchilik tizimini (uning atributlari - zamonaviy mulk, ne’mat, boylik
va ular bilan bog’liq huquqlar sifatidagi fuqarolik huquqlarining obyektlari, uning
qiymati, qimmati, narxi, nafligi, foydaligi, mulkiy huquq subyektlari, mulk
bozorlari, mulk qiymatini baholash xizmatlari bozori, mulkiy munosabatlar va
bularning barchasi bilan bog’liq boshqa unsur va jihatlar - bilan birga) tizimli
o’rganishning ilmiy-metodologik bazisi bo’lib xizmat qilishi mumkin degan
xulosa o’rinli. Zero, bunday xulosa tizimli yondashuvni qo’llovchi IlSning keng
imkoniyatlari uni obyekti bo’lmish IIHT mulkchilik tizimini ham qamrab olishi
bilan bog’liq. Bunda IIS qoidalariga ko’ra, zamonaviy mulkchilik tizimi
o’rganilishi maqsadida ushbu tizim atributlari mazmum-mohiyatiga mos ravishda
turli fanlaming intellektual ishlanmalarini samarali garmonizatsiya (integratsiya)
qilish bilan bog’liq IIS hosilasi sifatidagi g’oya nazarda tutiladi. Mazkur
kontekstga mos ravishda aytish mumkinki, ushbu g’oya IIS mazmuniga mos
ravishda zamonaviy mulk va u bilan bog’liq mulkchilik tizimi (qisqacha aytilsa —
mulk) to’g’risidagi multifan nazariyasini ma’noga ega ekanligi fikrini keltirib
chiqaradi
Shu bilan birga aytish mumkinki, bunday g’oyaning ma’noga egaligi fikrini
mulk, ne’mat, boylik, uning qiymati, narxi va qimmatliligi, naf, foydalilik
kategoriyalari to’g’risidagi qadimgi dunyo va o’tgan asrlar Yevropasi iqtisodiyot
fani namoyondalari qarashlarining tahlili ham ko’rsatadi. Zero, bu
namoyondalaming atomistik (o’sha davrlardagi sharoitlar bilan chegaralgan)
qarashlari iqtosodiyot nazariyasi tarixiy rivojlanishining ilmiy bazisi va zamonaviy
14

mulkni tizimli o’rganish metodologiyasining boshlang’ich manbayi bo’lib xizmat
qiladi. Lekin bunday qarashlaming alohida qo’llanilishga aoslangan yo’l
zamonaviy mulkni tizimli tadqiq etish va tizimli masalalarini kompleks yechish
uchun universal ilmiy-nazariy bazis bo’la olmaydi.
Shunday qilib aytish mumkinki, zamonaviy mulkchilik tizimi kompleks
o’rganilishi maqsadida ushbu tizim atributlari mazmun mohiyatiga mos ravishda
turli fanlarning intellektual ishlanmalarini tizimli yondashuvni qo’llovchi IIS
qoidalari doirasida samarali garmonizatsiya (integratsiya) qilishga asoslangan
zamonaviy (turli xil va shakllardagi, xilma-xil jihat, qirra, xossa, ko’rsatkich,
bozorlar va funksiyalariga hamda qo’sh tabiatga ega ne’mat, boylik sifatidagi)
mulk to £
g £
risidagi multifan g’oyasi ma’noga ega.
Yuqorida aytilganlar quyidagi argumentlar bilan ham izohlanishi mumkin.
Birinchidan: tarixiy retrospektiv tahlil asosida aytish mumkinki, iqtisodiyot
fani doirasida mulk (mulkchilik tizimi va uning atributlari) to’g’risidagi har qanday
nazariyaning amal qilish davri iqtisodiy amaliyotning uzluksiz rivojlanishi ta’sirida
bo’lganligi sabab chegarlangan bo’ladi. Masalan, mulk (mulkchilik tizimi va uning
atributlari) to’g’risidagi XIX asrdagi qarashlar hozirgi davrdagi mulkchilik tizimi
va munosabatlari mazmun mohiyatiga to’liq mos kelavermaydi. Huddi shunday,
hozirdagi nazariy xulosalar uzoq kelajakda sodir bo’lishi mumkin bo’lgan hodisa
va jarayonlar uchun o’ta cheklangan yoki tarixiy-retrospektiv ahamiyatga ega
bo’ladi Vaholanki, zamonaviy nazariyalar ham vaqt o’tishi bilan turli rivojlanish
omillari ta’sirida takomillashib boradi. Demak, ertami yoki kechmi mavjud qarash
va nazariyalar o’rnini takomillashganroq g’oya va nazariyalar egallashi ehtimoldan
holi emas.
Ikkinchidan: XXI asr boshlarida zamonaviy mulk va uning atributlarini
kompleks ravishda tizimli tadqiq etish hamda qiymatni baholash va boshqarish
bilan bog’liq muammolar borasida iqtisodiyot fanining navbatdagi inqirozi
muqarrarligi to’g’risidagi hozirgi zamon nufuzli iqtisodchi olimlarining fikri o’z
tasdig’ini topdi. Zero, bu inqiroz 2008 yilda kuchaygan va asorati hozirgacha
15

davom etayotgan jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi (JMII) sabab va saboqlari
sharoitlarida ayniqsa, alohida namoyon bo’ldi. Aynan shu sharoitlarda zamonaviy
iqtisodiyot nazariyasining liberalizm va uzluksiz ravishda mulk bozor qiymati
(narxi) o’sishini nima bo’lsa ham ta’minlash postulatlari zaif ekanligi yaqqol
ko’rindi. Chunki, aynan shu postulatlar asosida jahon moliya bozorining barcha
segmentlarida “domino” effektiga o’hshab vujudga kelgan turli real mulk(aktiv)lar
bo’yicha “puffaklar” fenomeni JMIIning bosh sababchilaridan biriga aylandi.
Afsuski, hozirda ham bu fenomen muammosini bartaraf etish o’z yechimini
topmagani ertami yoki kechmi navbatdagi global inqirozning davriy sodir bo’lishi
havfi mavjudligini bildiradi.
Uchinchidan: jamiyat, huquq, siyosat va iqtisodiyot sohalari amaliyotlarining
o’zaro uyg £
unlikda tez sur’atlar bilan takomil lashib borishi mulk (mulk huquqlari),
ne’mat (boylik) nazariyasini hamda u bilan bog’liq qiymat, narx, qimmat, naf
nazariyalarini ham mos ravishda o’zaro bog’liqlikda takomillashib borishini,
umuman olgan, zamonaviy mulkiy munosabatlarda bu kategoriyalar mazmun-
mohiyatini bir birga bog’liqlikda kompleks ravishda ochib berish imkonini
beruvchi yangicha qarashni, taqozo etadi. Bunda inson sivilizatsiyasining ushbu
sohalar uyg’unlashuvi doirasidagi mulkiy munosabatlar tajribasini yillar davomida
boyishi, bunda mulkdorlaming qiziqishlari kengayib, maqsadlari va faoliyat turlari,
ehtiyojlari ortib, manfaatlari tobora o’sib, ularning xaq-huquqlari borgan sari
mustahkamlanib va ta’minlanib borishi muhim omillar sifatida qaraladi.
To’rtinchidan: zamonaviy mulkchilik tizimi turli xil va shakllardagi, xilma-xil
jihat, qirra, xossa, ko’rsatkich, bozorlar va funksiyalarga hamda qo’sh tabiatga ega
zamonaviy mulkning mazmun mohiyatiga mos ravishda shakllangan. Zamonaviy
mulk hozirda o’z mulkdori (NM) uchun iqtisodiy ta’minlangan, yuridik
konstruksiyaga ega nafli ne’mat (N) sifatida namoyon bo’lgan va o’zida turli
axborotni mujassamlashtiruvchi murakkab substansiya mazmunida qabul qilingan.
Bunda mulkdor (NM) instinktiv nafs omili yetakchiligida sotsiumda ongli ravishda
nafli (o’zi uchun manfaatli, foydali) faoliyat hisobiga hayot ko’radi va mulkiy
16

munosabatlar subyekti hisoblanadi. Zero, falsafiy nuqtayi nazardan, yorug’
dunyoda maqsadli orzu-havassiz, nafli ne’mat xohish-istagisiz mulkdor insonning
o’zi bo’lmagan! Chunki, bu dunyoning jonli va jonsiz materiyasi benafs
yaratilmagan, ularning nafsi bir-biriga bog’liq yaratilgan! Inson nafsi nazariga
vaqtinchalik tushmagan yoki undan yiroq ne’mat mulkdor nafi uchun mazmunga
ega bo’lmagan hech qanday qimmatga ega bo’lmagan materiyaligicha qoladi.
Bunday materiya faqat inson nafsiga asoslangan nafli (qiymat, narx, qimmat
kategoriyalariga asoslangandgina) mulkiy munosabatlar mavjud bo’lganidagina
ma’noga ega bo’ladi. Demak, mulkdor o’zining nafsiga va manfaatiga mos
qiymatli va narxli ne’matga ega (mulkdor) bo’ladi degan prinsip (tamoyil) o’rinli.
Bu tamoyil negizida o’z-o’zidan mulkdorning manfaatli nafsi va unga mos manfaat
beruvchi boylik sifatidagi ne’mat(mulkiy huquq)ni o’zaro ekvivalent kategoriyalar
deb qabul qilishimiz mumkin bo’ladi. Zero, bunda boylikning qimmati, qiymati va
narxisiz manfaatni o’lchab bo’lmaydi. Ushbu hayotiy-falsaliy aksiomaga ko’ra,
ne’mat (qimmat, qiymat va narxga ega mulkiy huquqlar sifatidagi boylik), huquqiy
va iqtisodiy ta’minoti vujudga kelishining umumiy manbayi NM bo’lsada, lekin
bulaming barchasini umumiy sababchisi nafs va unga mos manfaatlami hajmini
ifodalovchi qiymat, narx va qimmat kategoriyalaridir. Shu munosabat bilan,
zamonaviy mulk fuqarolik huquqlar obyektlari (FHO) sifatida mulkiy
munosabatlarni ta’minlovchi mulkchilik tizimining mulk qiymatini baholash
xizmatlari bozori (MQBXB) va mulk bozori (MB) obyektlari bo’ladi. Boshqacha
qilib aytilsa, zamonaviy mulk kapital, tovar va ijtimoiy-iqtisodiy-informatsion-
huquqiy munosabatlar vositasi sifatida namoyon bo’luvchi turli xil va shakllardagi,
xilma-xil jihat, qirra, xossa
s ko’rsatkich, bozorlar va funksiyalarga hamda qo’sh
tabiatga ega murakkab dinamik substansiya.
Beshinchidan: jahondagi zamonaviy mulkchilik tizimi modellari uning
tarkibiy qismlarining o’zaro o’zviy bog’liqlikda yaxlit murakkab dinamik tizim
sifatida yuqori darajada tashkillashgan faoliyatini taqozo etmoqda. Bunda
mulkchilik tizimning tarkibiy qismlari bo’lgan mulkdorlik institutlari, ularning
17

mulkiy (kompleks ijtimoiy-iqtisodiy-informatsion-huquqiy) munosabatlari uchun
mulk turlari bilan bog’liq professional xizmatlar bozori va mulk narxi
shakllanuvchi mulk bozori faoliyatlari samaradorligiga hamda davlatning samarali
regulyativ siyosatiga erishish dunyoning barcha mamlakatlari ijtimoiy-iqisodiy
rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etadi. Zero, davlatning ijtimoiy-iqtisodiy
siyosatining samaradorligi mulkchilik tizimining samaradorligiga to’g’ridan to’g’ri
bog’liq, bunda xususiy mulkchilik tizimi esa biznes faolligi samarasini belgilaydi.
Bulaming barchasi Ernando De Soto 1
xulosalarida o’z aksini topgan. Shunday
qilib, mamlakatda barqaror iqtisodiy o’sish va xalq farovonligi faqat ijtimoiy,
iqtisodiy, huquqiy, siyosiy sohalari uyg’unligi (integratsiyasi)ni samarali
mujassamlashtiruvchi mulkchilik tizimi shart sharoitlarida erishiladi.
Zamonaviy mulkchilik tizimining kompleks o’rganilishi maqsadida turli xil va
shakllardagi xilma-xil jihat, qirra, xossa, ko’rsatkich, bozorlar va funksiyalaiga
hamda qo’sh tabiatga ega zamonaviy mulkni va u bilan bog’liq ijtimoiy, iqtisodiy,
huquqiy, informatsion mulkiy munosabatlarni kompleks tarzda tizimli tadqiq etish
imkonini beruvchi ko’p o’lchamli fanlararo fazoviy yangi shaklga o’tishning
zaruriy muhimligi to’liq idrok etilishi tabiiydir. Bunday shaklning hozirgi
zamondagi asoslari yetarlicha ishlab chiqilgan, kelajak uchun oqibatlari ijobiy va
samarali deb baholanishi mumkin. Zero, bunday yangi shakl, IIS qoidalariga ko’ra,
zamonaviy mulk (mulkchilik tizimi) mazmun-mohiyatiga mos fanlaming yaxlit
ijtimoiy-iqtisodiy- informatsion-huquqiy fazosi bo’lib, bundagi fanlar ularga mos
sohalarga xos bo’lgan omillar, munosabatlar, hodisalar, jarayonlami va ularning
o’zaro bog’liqliklarini tizimli o’rganadi. Bunday fazo ushbu tizim atributlari
mazmun mohiyatiga mos ravishda turli fanlaming intellektual ishlanmalarini
tizimli yondashuvni qo’llovchi IIS qoidalari doirasida samarali garmonizatsiya
(integratsiya) qilish g’oyasiga asoslanuvchi zamonaviy mulk to’g’risidagi multifan
nazariyasini maqsadga muvofiqligini bildiradi. Ushbu nazariya IIS qoidalariga
asoslangan holda zamonaviy mulkning tabiatiga mos ravishda keng ma’noda
1
Эрнандо Де Сото. Загадка капитала. Почему капитализм торжествует на Западе и терпит поражение во
всем остальном мире./Пер. с англ.- М .: ЗАО Олимп - Бизнес 2001 - 272 с .
18

garmonizatsiyalashtirilgan ijtimoiy yo’nalgan jamiyat, iqtisodiyot va huquq)
fanlarga, tabiiy va texnik fanlarning tegishli bo’limlariga ayniqsa, matematik
apparatni va statistikaga asoslanadi.
1.2. O‘zbekistonda mulkchilik tizimi shakllanishining bosqichlari va xususiyatlari
Bizga ma’lumki, jamiyatda istalgan tizimni faoliyat mexanizmini belgilovchi
meyoriy-huquqiy bazasi mavjuddir. Huddi shunday mulkchilik tizimining ham
faoliyat muxanizmini belgilovchi va tartibga solib turuvchi me’yoriy-huquqiy
bazasi mavjud.
O’zbekiston Respublikasida mulkchilik tizimi va undagi munosabatlar, bozor
infratuzilmasi, baholash va rieltorlik faoliyatlari rivojiga ham katta ahamiyat
berilgan. Masalan “O’zbekiston Respublikasi 2009-2015-yillar davrida baholash
faoliyatini rivojlantirishning asosiy yo’nalishlari” nomli dastur choralari hamda
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2008-yil 24 apreldagi “Baholovchi
tashkilotlar faoliyatini yanada takomillashtirish va ko’rsatilayotgan xizmatlar
sifatini va ularning mas’uliyatini oshirish to’g’risida”gi № 843-sonli Qarori
talablariga mos ravishda ishlab chiqilib amalga oshiriliyotgani fikrimizning yaqqol
isboti desak mubolag’a bo’lmaydi.
Mulkchilik jamiyatdagi ham huquqiy, ham iqtisodiy munosabatlar mazmunini
o’zida ifodalaydi. Mulkchilikning huquqiy va iqtisodiy mazmuni o’zaro bog’liq va
bir-birini taqozo qiladi, shu sababli mulkchilik bir vaqtda ham iqtisodiy, ham
huquqiy kategoriya hisoblanadi. Bu birlikda, yuqorida ko’rsatilganidek, hal
qiluvchi ro’lni mulkchilikning iqtisodiy tomoni egallaydi. Agar mulk iqtisodiy
jihatdan ro’yobga chiqarilmasa, ya’ni ishlab chiqarishda foydalanilmasa yoki mulk
egasiga daromad keltirmasa, bunda u “huquqiy” kategoriya sifatida qoladi.
Mulkchilik xo’jalik va tadbirkorlik faoliyatining turli shakllari orqali
iqtisodiy jihatdan ro’yobga chiqariladi.
Boshqa tomondan, mulkchilikning huquqiy jihati uning iqtisodiy tomoniga
nisbatan faqat bo’ysunuvchi rol o’ynamaydi. Bu shunda ko’rinadiki, ishlab
19

chiqarish vositalariga ma’lum huquqiy egalik qilmasdan, hech kim ishlab chiqarish
jarayonini amalga oshira olmaydi, ishlab chiqarish vositalari va ishlab chiqarilgan
mahsulotdan foydalana olmaydi. Shu sababli mulkchilikning huquqiy normalari
egalik qilish, tasarruf etish, foydalanish huquqi iqtisodiy munosabatlarning
aniqlashtirilgan ko’rinishi hisoblanadi.
Huquqiy normalar, bir tomondan, aynan mulkchilik munosabatlarini
muhofaza qilish zarurati bilan bog’liq holda vujudga kelsa, boshqa tomondan u
tovar ishlab chiqarish sharoitida mulkchilik munosabatlarini rivojlantirishda g’oyat
muhim rol o’ynaydi. Bu rol shunda ko’rinadiki, tovar xo’jaligi sharoitida ayrim
ijtimoiy qatlamlar ishlab chiqarish jarayonida qatnashmasdan, ayirboshlash
munosabatlarida ishtirok etib (masalan, savdo vositachilari) mulkdorga aylanish
imkoniyati paydo bo’ladi.
Shunday qilib, mulkchilikning huquqiy normalari, birinchidan, ishlab
chiqarish vositalari va yaratilgan moddiy ne’matlarning muayyan shaxslarga
(huquqiy yoki jismoniy) tegishli ekanligini, ikkinchidan, mulk egalarining qonun
bilan qo’riqlanadigan vakolatlarini va nihoyat, uchinchidan mol-mulkni himoya
qilish usullarini belgilab beradi.
Bozor munosabatlariga o’tishning asosiy sharti ko’p ukladli iqtisodiyotni va
raqobatlashuvchi muhitni shakllantirish uchun shart-sharoitini vujudga keltirishdan
iborat. Bunda asosiysi mulkchilik masalasini hal qilishdir. Shu sababli O’zbekiston
Respublikasining Birinchi Prezidenti I.A. Karimov mulkchilik masalasini hal
qilishni «...bozorni vujudga keltirishga qaratilgan butun tadbirlar tizimining tamal
toshi bo’lib xizmat qiladi» deb alohida ta’kidlab ko’rsatadi. Uzoq yillar mobaynida
respublikamiz iqtisodiyotida umumxalq mulki deb atalgan, aslida esa,
davlatlashtirilgan mulk to’liq hukmronlik qilib keldi. Nazariya va amaliyotda
umumxalq mulki deb hisoblangan mulk sub’yekti sifatida davlatning chiqishi
jamiyat a’zolari o’rtasida bu mulkka «hech kimniki», «davlatniki», «birovning
mulki», deb qarashlarining shakllanishiga olib keldi.
20

Bozor iqtisodiyotini vujudga keltirish vazifasi o’tish davrida mulkchilikda
davlat sektorining salmog’i ancha yuqori bo’lgan mamlakatlarda bu mulkning
ma’lum qismini davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirishni taqozo qiladi.
Shunga ko’ra, O’zbekistonda ham mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va
xususiylashtirishga muhim ahamiyat kasb etuvchi jarayon sifatida qaralib, «Davlat
tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish to’g’risida»gi Qonunida (1991 yil 19
noyabr) quyidagicha ta’rif berildi:
Davlat tasarrufidan chiqarish - davlat korxonalarini hamda tashkilotlarini
jamoa, ijara korxonalariga, aksiyali jamiyatlarga, mas’uliyati cheklangan
jamiyatlarga, davlatga qarashli mulk bo’lmaydigan boshqa korxonalar va
tashkilotlarga aylantirildi.
Xususiylashtirish fuqarolarning va davlatga taalluqli bo’lmagan yuridik
shaxslarning davlat mulki ob’yektlarini yoki davlat aksiyali jamiyatlarining
aksiyalarini davlatdan sotib olishidir.
Bundan ko’rinadiki, mulkni davlat tasarrufidan chiqarish xususiylashtirishga
qaraganda ancha keng tushuncha.
Xususiylashtirish - davlat mulkiga egalik huquqining davlatdan xususiy
shaxslarga o’tishidir. Mulkni davlat tasarrufidan chiqarish xususiylashiirishdan
tashqari, bu mulk hisobidan boshqa nodavlat mulk shakllarining vujudga
keltirishni ham ko’zda tutadi. U bir qator yo’llar bilan amalga oshiriladi: davlat
korxonalarini hissadorlik jamiyatiga aylantirish, davlat korxonasini sotib, uni
jamoa mulkiga aylantirish; mulkni qiymatga qarab chiqarilgan cheklar (vaucher)
bo’yicha fuqarolarga bepul berish; mulkni ayrim tadbirkor va ish
boshqaruvchilarga sotish; ayrim davlat korxonalarini chet el firma va fuqarolariga
sotish yoki qarz hisobiga berish; davlat mol-mulkini auksionlarda kim oshdi
savdosi orqali sotish va h.k.
Xususiylashtirishning usullari ham turli-tuman bo’lib, ularni 3 guruhga
ajratish mumkin:
1) davlat mulkini bepul bo’lib berish orqali xususiylashtirish;
21

2) davlat mulkini sotish orqali xususiylashtirish;
3) davlat mulkini bepul bo’lib berish hamda sotishni uyg’unlashtirish orqali
xususiylashtirish.
Bu sanab o’tilgan usullarni amalga oshirishning aniq shakllarini 3-rasm
orqali ifodalash mumkin. Mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va
xususiylashtirishning ko’rsatib o’tilgan yo’llari hamda usullaridan qaysi birini
tanlash undan kutilgan maqsadga bog’liq. Masalan, Rossiyada davlat mulkini
vaucher orqali bepul taqsimlash usuli qo’llanildi. Bundan ommaviy
xususiylashtirishdan ko’zlangan maqsad qisqa muddat ichida cheklar bozorini joriy
etish hisobiga mulkdorlarning g’oyat keng qatlamini vujudga keltirishdan iborat
edi. Agar tadbirkorlikni rag’batlantirish ko’zda tutilsa, xususiylashtirish tanlab
olingan ozchilik o’rtasida o’tkaziladi. Agar xususiylashtirish chetdan kapitalning
kirib kelishiga, yo’l ochishi zarur bo’lsa, davlat mulkini xorijiy tadbirkorlarga
berish shaklida amalga oshiriladi. Mulkni davlat tasarrufidan chiqarishda ayrim
usullarga ustuvorlik berish boshqa usullarni qo’llashni rad etmaydi, aksincha,
ularni ham qo’llash zarurligini bildirdi.
Masalan, korxona jamoasiga ustunlik berilib, davlat mulkini aksiyalashtirish,
bu aksiyalarni sotib olishda shu jamoadan tashqari kishilar va chet el kapitalining
ishtirok etishi ham bo’lishi mumkin. Mulkni davlat tasarrufidan chiqarish sharoitga
qarab pulli, pulsiz yoki imtiyozli tarzda o’tkazildi. O’z shakli va usulidan qat’i
nazar bu tadbir xilma-xil mulkchilikni vujudga keltirishni ta’minlaydi, chunki
davlat mulki hisobidan nodavlat mulkining barcha shakllari va turlari rivojlandi.
Mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish mulkchilikning
rivojlanishiga to’sqinlik qilayotgan davlatning monopol hukmronligiga chek
qo’yib, jamiyatda faollik ko’rsatayotgan erkin tadbirkorlik tashabbusaga keng yo’l
va imkoniyatlar ochib berishdan iborat. Aslida xususiylashtirish iqtisodiyotning
davlat zimmasidan soqit qilish yo’llaridan biri bo’lib, davlat mulkini ma’lum
darajada haqiqiy egalari - fuqarolarga berish demakdir. Ko’pincha
xususiylashtirish - bu davlat mulkini ishlovchilarga berish, deb talqin qilinadi.
22

Aslida mamlakatning barcha aholisiga davlat mulkini bo’lib berib bo’lmaydi,
bunda aholining hammasi mulkka ega bo’lib, ishlab chiqarishni tashkil etish, uni
boshqarish ishlab chiqarish hamda mahsulotni ayirboshlash kabi mashaqqatli
ishlarni o’z zimmasiga olavermaydi.
Xususiylashtirish natijasida aholi orasida ijtimoiy jihatdan tabaqalanish yuz
beradi va kishilarning bajargan ishiga qarab oladigan haqi turlicha bo’lib,
aholining daromadlarida ham tabaqalanish yuz beradi. Kishilar turli sohalarda,
masalan, biznesda turli shakllardagi mulkka ega bo’lib, aksiua sotib olish va
korxona mulkida o’z hissalarini oshirib borishga harakat qiladilar.
Xususiylashtirishni amalga oshirish uchun davlat mulkini xususiylashtirishning
keng ko’lami dasturini ishlab chiqarish zarur.
23

3-rasm. Davlat mulkini xususiylashtirishning usullari 1
Davlat mulkini uning tasarrufidan chiqansh jarayonida, avvalombor,
xususiylashtirish yo’li bilan yaxshi iqtisodiy natijalarga erishgan mamlakatlar
tajribasidan to’laroq foydalanish va ular yo’l qo’ygan xatolar takrorlanmasligi
kerakki, bu bilan bozor iqtisodiyotining rivojlanishini ta’minlashi mumkin.
1
T.Jo’rayev, D.Tojiboyeva “Iqtisodiyot nazariyasi” Toshkent “Iqtisod-Moliya” 2012yil
24

Huquqiy jihatdan xususiylashtirilgan barcha korxonalarga erkin iqtisodiy
xo’jalik yuritish huquqi berilishi va davlat sektori bilan teng imkoniyatlarga ega
bo’lishi kerak. Davlat sektoriga nisbatan bu korxonalarga soliqlarni birmuncha
kamaytirish va ayrimlarini ma’lum muddatga soliqdan ozod qilish zarur.
Xususiylashtirish orqali korxonalar davlat tasarrufidan chiqarilib, ma’lum
jamoa va shaxslarga sotilgandan keyin faoliyatlarini bozorning shafqatsiz raqobat
qonunlari asosida tashkil etdi. Bozor korxonalarining yashovchanligini va ularni
doimo raqobat kurashida o’z manfaatlarini himoya qilishga majbur etadi. Mabodo
korxona raqobat kurashiga dosh berolmay sinsa, oldingi davrdagidek davlat
byudjetidan mablag’ hisobiga uni saqlab qolish hollariga xususiylashtirish orqali
barham berildi.
Xususiylashtirish mulkning bir shaklidan ikkinchi shakliga o’tishni aks
ettirmasligi kerak, balki xususiylashtirish oldiga qo’yilgan vazifa katta bo’lib,
ya’ni xususiylashtirish orqali avvalo barcha sohani o’z qaramog’ida turli uslublar
orqali birlashtirib turgan davlat hukmronligini iqtisoddan ajralish uchun bir
qanchatadbirlarni ishlab chiqish kerak bo’ldi.
Davlat korxonalarini xususiylashtirish bu mulkchilikning rivojlanishiga,
uning yangi bosqichiga o’tishiga bo’lgan talabidan kelib chiqadigan bir jarayondir.
Xususiylashtirishning rivojlanishini ta’minlaydigan muhim omillardan biri – bu
ishlab chiqaruvchilar hamda tadbirkorlarning tashabbusi, ularning ishlab
chiqarishdagi faolligi hamda ishbilarmonligidir. Davlat mulkini xususiylaslitirish
natijasida hokimiyat va ishlab chiqarish sohalariga yangi ishbilamionlar, aholining
faol qismi jalb etiladi va mulkiy munosabatlarni rivojlantirishdan hamda mulk
shakllarini takomillashtirishdan aholining shu qismi manfaatdorgina bo’lib
qolmay, balki o’rta va quyi ijtimoiy qatlamni ham mulkiy munosabatlarni
takomillashtirishdan manfaatdor qiladi. Davlat mulkini xususiylaslitirish siyosati
mamlakatning o’ziga xos xususiyatlarini, mahalliy va milliy sharoitlarni, urf-
odatlarni hisobga olgan holda olib borilishini ko’zda tutdi.
25

Davlatlashtirishdan qaytishning muhim yo’nalishlari bu ijara munosabatlarini
rivojlantirish va aksionerlik mulkini shakllantirish hisoblanadi. Bu jarayon ma’lum
tadbirlarga rioya qilingan holda olib borilishi lozim, bu avvalo, ixtiyoriylik
asosida, oshkoralik hamda jamoatchilikning umum ishtirokida amalga oshirilib, u
mehnat jamoalarining iqtisodiy manfaatiga, davlat manfaatlariga putur
yetkazmasligi, shu bilan birga iste’molchilar manfaatlariga ham zid bo’lmasligi
zarur. Bu holda mahsulot hajmi, sifati va mehnat unumdorligini oshirish, ishlab
chiqarishni boshqarishni yaxshi tashkil etish, mavjud moddiy texnika, moliyaviy
va mehnat resurslaridan, fan va texnika yutuqlari, yangi texnologiyadan samarali
foydalanish, tovar ishlab chiqarishni ko’paytirish hisobiga bozorda narxlarning
pasayishiga erishish yo’li bilan aholining moddiy farovonligning oshishiga erishish
talab etildi.
Mamlakatimizda amalga oshirilgan xususiyiashtirish jarayonining o’ziga xos
jihati – bu uning bosqichma-bosqich olib borilganligidir.
O’zbekistonda iqtisodiy islohotlarning birinchi bosqichidayoq mulkchilikning
hamma shakllari teng huquqli ekanligi konstitutsion tarzda e’tirof etildi va davlat
mulki monopolizmini tugatish hamda bu mulkni xususiyiashtirish hisobiga ko’p
ukladli iqtisodiyotni real shakllantirish vazifasi qo’yildi. Avvalo, mulkchilikning
turli xil shakllari qaror topishi uchun teng huquqiy normalar va amal qilish
mexanizmlari yaratildi.
O’zbekistonda mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirishga
yondashuvning muhim xususiyati – uni dasturlar asosida bosqichma-bosqich
amalga oshirishdan iborat. 1992-1993 yillar xususiylashtirishning birinchi
bosqichini o’z ichiga olib, bu bosqichda xususiylashtirish jarayoni umumiy uy-joy
fondini, savdo, mahalliy sanoat, xizmat ko’rsatish korxonalarini hamda qishloq
xo’jalik mahsulotlarini qayta ishlash tizimini qamrab oldi.
Yengil, mahalliy sanoatga, transport va qurilishga, boshqa tarmoqlarga
qarashli ayrim o’rta va yirik korxonalar keyinchalik sotib olinish huquqi bilan
ko’proq ijra korxonalariga, jamoa korxonalariga, yopiq turdagi aksionerlik
26

jamiyatlariga aylantirildi. Aksiyalarning nazorat paketi davlat ixtiyorida saqlab
qolindi.
Xususiylashtirishning birinchi bosqichida davlat xalq xo’jaligining iqtisodiy
jihatdan samarasiz bo’lgan, biroq butun mamlakatning iqtisodiy taraqqiyotida
muhim rol o’ynaydigan ayrim sektotlarini, ayrim korxonalarni saqlab turishni va
mablag’ bilan ta’minlash vazifalarini o’z zimmasiga oldi.
Iqtisodiy islohotlarni amalga oshirishning birinchi bosqichi natijasida kichik
xususiylashtirish amalda tugallandi, davlat mulkini boshqarish va uni
mulkchilikning boshqa shakllariga aylantirish uchun kerak bo’lgan muassasalar
tizimi vujudga keltirildi.
Savdo, aholiga maishiy xizmat ko’rsatish, mahalliy sanoat korxonalari
xususiy va jamoa mulki qilib berildi. Natijada 1997 yilda savdo-sotiq hajmi va
umumiy ovqatlanish yalpi mahsulotining 95 foizdan ortiqrog’i davlatga qarashli
bo’lmagan sektorga to’g’ri keldi. Uy-joylarni xususiylashtirish jarayonida ilgari
davlat ixtiyorida bo’lgan bir milliondan ortiq kvartira yoki davlat uy-joy fondining
95 foizdan ortiqrog’i fuqarolarning xususiy mulki bo’lib qoldi.
Davlat ijtimoiy dasturida belgilab berilgan ikkinchi bosqich 1994-1995
yillarga to’g’ri keldi. Bu bosqichda ko’plab o’rta va yirik korxonalar hissadorlik
jamiyatlariga aylantirildi hamda ularning aksiyalari respublika qimmatbaho
qog’ozlar bozorining asosini tashkil etdi. Davlat mulki hissadorlikka aylantirilishi
bilan bir qatorda kichik xususiy biznes korxonalari qizg’in tashkil qilindi.
Mulkni davlat tasarrufidan chiqarishning va xususiylashtirishning bu
bosqichda ochiq turdagi aksionerlik jamiyatlarini vujudga keltirish, davlat mulkini
tanlov asosida hamda kim oshdi savdosida sotish amaliyotga joriy qilindi.
Ko’chmas mulk va qimmatli qog’ozlar bozorining yangi muassasalari barpo etildi.
Mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirishdan keladigan
samara ikki yoqlama tavsifga ega. Bir tomondan, u aholining bo’sh turgan
mablag’larini o’ziga jalb qilib, ularning bozorga taziqini pasaytiradi. Ikkinchi
tomondan, yangi mablag’larni ishlab chiqarishga jalb etish va tovar ishlab
27

chiqaruvchilar o’rtasida raqobatni yuzaga keltirish uchun sharoit yaratadi. Bu
yerda shuni ta’kidlash lozimki, xususiylashtirish iqtisodiyotning davlatga qarashli
bo’lmagan sektorini shakllantirishning yagona yo’li emas. Tashabbuskorlik asosida
yakka tartibdagi xususiy mulkchilikka asoslangan, shuningdek, turli xil
kooperativlar, shirkatlar, ma’suliyati cheklangan jamiyatlar ko’rinishidagi kichik
va o’rta korxonalarni tashkil qilish - ikkinchi qudratli jarayon hisoblanadi.
Respublika iqtisodiyoti 1996 yildan boshlab mulkni davlat tasarrufidan
chiqarish va xususiylashtirishning uchinchi bosqichiga kirdi. Bu bosqich davrida
(1996-1998 yillar) xususiylashtirilmaydigan ob’yektlar ro’yxatiga kirmagan barcha
ob’yekt va korxonalar (jami 3146 ta) davlat tasarrufidan chiqarildi.
Xususiyiashtirish jarayonlarining to’rtinchi bosqichi (1998-2002 yillar) ning
asosiy vazifalari sifatida davlat byudjetiga xususiylashtirishdan tushgan
mablag’larni yo’naltirish, xususiylashtirilgan korxonalarga xorijiy investisiyalarni
jalb etish, boshqaruv samaradorligini oshirish va mulkchilikning yangi
munosabatlarini to’laqonli amal qilishi uchun sharoitlar yaratish tadbirlarini
amalga oshirish belgilandi.
O’zbekistonda davlat tasarrufidan chiqarish va xususiyiashtirish
jarayonlarining so’nggi- beshinchi bosqichi O’zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2003 yil 24 yanvardagi «O’zbekiston iqtisodiyotida xususiy
sektorning ulushi va ahamiyatini tubdan oshirish chora-tadbirlari to’g’risida»gi
Farmoni bilan bog’liq. Iqtisodiy nochor davlat korxonalarini davlat tasarrufidan
chiqarish va xususiyiashtirish jarayonini jadallashtirish, shuningdek, mazkur
korxonalarni modernizasiyalash va barqaror rivojlantirish uchun to’g’ridan-to’g’ri
investisiyalarni jalb etish maqsadida xususiylashtirilgan ob’yektlarga narx
belgilashning samarali mexanizmi joriy etildi. Xususan, xususiylashtirilgan
korxonalar davlat aktivlarining boshlang’ich narxlarini sekin-asta pasaytirib borish
hamda davlat, iqtisodiy nochor korxonalarni va past likvidli ob’yektlarni nol
darajadagi xarid qiymati bo’yicha tanlov asosida investisiya majburiyatlarini qabul
qilish sharti bilan investorlarga sotish tartiblari tasdiqlandi.
28

Keyingi yillarda mamlakatimizdagi xususiylashtirish jarayonlarida xorijiy
investorlarning ishtirokiga katta e’tibor qaratilmoqda. Jumladan, 2005 yilning 11
aprelida qabul qilingan O’zbekiston Respublikasi Prezidentining «To’g’ridan-
to’g’ri xususiy xorijiy investisiyalarni jalb etishni rag’batlantirish borasidagi
qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida»gi Farmoni buning yaqqol dalilidir. Mazkur
Farmonga binoan, 2005 yilning 1 iyulidan boshlab to’g’ridan-to’g’ri xususiy
xorijiy investisiyalarni jalb etadigan korxonalar quyidagi soliq va majburiy
ajratmalarni to’lashdan ozod etildi:
-asosiy faoliyati bo’yicha daromad (foyda) solig’i;
-mulk solig’i;
-obodonlashtirish solig’i;
- ekologiya solig’i;
- mikrofirma va kichik korxonalar uchun belgilangan yagona soliq;
- Respublika yo’l jamg’armasiga ajratma.
Xorijiy investisiyalar uchun bunday imtiyozlarning belgilanishi, shubhasiz,
yaqin yillar davomida mamlakatimizdagi mulkni davlat tasarrufidan chiqarish
hamda xususiyiashtirish jarayonlarida ular ishtirokining yanada kengayishi va
buning natijasida, mazkur jarayonlar samaradorligining sezilarli darajada oshishiga
olib keldi.
Respublikada xususiylashtirishning adresli yo’naltirilganligi uning navbatdagi
xususiyatidir. Bu aholining barcha qatlamlariga mazkur jarayonda aniqroq va
natijaliroq qatnashishi imkonini berdi. Xususiylashtirishning adresli
yo’naltirilganligi uy-joylarning o’z egalariga imtiyozli yoki bepul berilishida,
aholining ko’proq muhtoj va zaif qatlamlarini qo’llab-quvvatlashning turli xil
dasturlari byudjet mablag’lari hisobiga qoplanishida, qishloq aholisi o’z yordamchi
xo’jaligi uchun chek yerlar olishi kabilarda ifodalandi.
O’zbekistonda xususiylashtirishning to’lovliligi uning navbatdagi muhim
xususiyatidir. Pulni to’lash orqali davlat tasarrufidagi korxona va ob’yektlarni
xususiylashtirishda mulkni bepul taqsimlash bilan bog’liq salbiy holatlar bartaraf
29

etilishi bilan birga qator muammolarni hal qilish imkoniyati yaratiladi. Bulardan
asosiysi, avvalo, tadbirkorlikni, xususiylashtirilgan korxonalarni davlat tomonidan
qo’llab-quvvatlashning moliyaviy manbalari paydo bo’ladi, bozor
infrastrukturasini barpo etish uchun resurslar vujudga keladi va aholini ijtimoiy
muhofazalash dasturini ro’yobga chiqarish uchun mablag’lar jamlandi.
Davlat mol-mulkini yangi mulkdorlarga sotish yo’li orqali ularning
mulkchilikning boshqa shakllariga aylantirilishi bilan birga xususiylashtirishdan
olinadigan mablag’lar shu korxonaning o’zini qo’llab-quvvatlashga, yangi
raqobatlashuvchi korxonalar barpo etishga ham sarflandi.
Navbatdagi muhim xususiyat - respublikada mulkni davlat tasarrufidan
chiqarish chog’ida aholi uchun kuchli ijtimoiy kafolatlar yaratildi va ta’minlandi.
Ijtimoiy kafolatlar bir butun imtiyozlar tizimi orqali yaratildi. Bular
xususiylashtirilayotgan korxona mehnat jamoasiga aksiyalarni imtiyozli shartlar
bilan sotish, yangi mulkdorga eskirgan asosiy fondlar hamda ijtimoiy
infrastruktura ob’yektlarini bepul topshirish, davlat korxonalarining mol-mulki,
fermalar, bog’lar va shu kabilarni imtiyozli shartlar asosida xususiyiashtirish,
hamda soliq to’lashda ayrim imtiyozlar berish kabilardir.
Ijtimoiy kafolatlar iste’mol savatining eng kam miqdorini kuzatib borish, eng
kam ish haqini, daromad solig’ini tartibga solish kabilarni ham o’z ichiga oladi.
Ijtimoiy muhofazalash davlatning barcha mulkdorlar hissadorlar,
xususiylashtirilgan uy-joylaming, sotib olingan texnika, avtotransport
vositalarining, yer maydonlari, xususiylashtirilgan fermalar va boshqa
vositalarning egalarining huquqlarini himoya qilishda o’z ifodasini topdi.
30

II BOB . XUSUSIYLASHTIRISH JARAYONINING MAMLAKAT
IQTISODIY HAYOTIDA TUTGAN O’RNI
2.1. Davlat mulkini xususiylashtirish tamoyillari va zaruriyati
O’zbеkistоn Rеspublikаsining Dаvlаt mulk vа tаdbirkоrlikni qo’llаb-
quvvаtlаsh qo’mitаsi mаmlаkаtimiz хukumаti bilаn birgаlikdа
хususiylаshtirishning strаtеgiyasi vа tаktikаsini bеlgilb chiqdi.
Хususiylаshtirishning iqtisоdiy mоhiyati mulkkа еgаlik хuquqiy dаvlаtdаn
yangitdаn tiklаnаyotgаn turli mulkchilik shаkllаridаn kоrхоnаlаr, muаssаsаlаr vа
аyrim shахslаrgа еgаlik qilish huquqini bеlgilаnishini, hаmdа dаvlаt tоmоnidаn
хususiy sеktоrlаrgа dаvlаtning хizmаt ko’rsаtishini chеklаnishi yoki хususiy
tаshаbbuskоrliklаri uchun kеng–kеng imkоniyatlаr bеrilishi, ijtimоiy хimоyalаshni
kаfоlаtlаshni kuchаytirish vа bоshqаlаr, umumаn, dаvlаtgа tеgishli bo’lmаgаn
nоdаvlаt sеktоrlаrning mеhnаt fаоliyatlаridа qаtnshuvini qisqаrtirish, ilgаri
dаvlаtgа qаrаshli bo’lmаgаn, хususiy sеktоrlаrni, tаdbirkоrlik fаоliyatlаrini
rivоjlаntirishdа suniy rаvishdа chеklаb kеlgаn yuridik vа tаshkiliy to’siqlаrning
qаtьiy qisqаrtirilishi vа bоshqаlаr bilаn izоhlаsh mumkin. H оzirgi dаvrgаchа
dаvlаtgа tеgishli bo’lmаgаn nоdаvlаt sеktоrlаrini bаrpо еtish ko’prоq dаvlаt
mulkini uning tаsаrrufidаn chiqаrish vа хususiylаshtirish хisоbigа аmаlgа оshirilib
kеlinmоqdа. «Dаvlаt – Хususiylаshtiruvchi - Dаvlаt tаshkilоtlаri» uchligigа
birlаshuvchi sеktоrlаr I blоkni tаshkil еtаdi. Ushbu blоk хususiylаshtirish
jаrаyonimuhitining bоzоr ishlаb chiqаrish аspеktini ifоdа еtаdi.
Оdаmlаrning аsrlаr mоbаynidа misqоllаb tеrib to’plаgаn mоddiy vа
mа’nаviy bоyliklаrini bir to’pоlоn bilаn dаvlаt mulkigа, оdаmlаrni еsа mеhnаt
vоsitаsigа, ishlаb chiqаruvchi kuchlаrgа аylаntirib qo’ydi. Hаr bir kishining o’z
yarаtuvchilik qоbiliyatini ko’rsаtа оlish, tаdbirkоrlik vа хususiy mulkni
rivоjlаntirish аsоsidа mеhnаtgа munоsаbаtini tubdаn o’zgаrtirish, kishilаr оngidа
o’rnаshib qоlgаn bоqimаndаlik illаtlаrigа bаrhаm bеrish аnchа vаqt tаlаb
еtmоqdа 1
.
1
. Ўзбекистоннинг янги тарихи. 3-китоб. Миллий истиқлол даври. Т.Шарқ., 2000. 329-б.
31

Mаnа еndi insоn hаq-huquqlаri to’lа tiklаngаn vа hаr tоmоnlаmа
kаfоlаtlаngаn jаmiyat qurаyotgаn bir pаytimizdа yaqin o’tmishimiz аsоrаtlаridаn
qutilish bаrоbаridа mаmlаkаtimiz iqtisоdiyotidа yangichа аmаliyotlаr hаyotgа
tаdbiq еtib bоrilmоqdа. Dаvlаtimiz o’z mustаqilligigа еrishgаch bоzоr
iqtisоdiyotigа аsоslаngаn huquqiy dаvlаt, dеmоkrаtik, аdоlаtli jаmiyat qurishgа
kirishdi. O’zbеkistоn Rеspublikаsining Birinchi Prеzidеnti I.А.Kаrimоv o’zining
“O’zbеkistоn iqtisоdiy islоhоtlаrni chuqurlаshtirish yo’lidа” nоmli kitоbidа kеltirib
o’tgаnidеk, “Mulkchilik mаsаlаsini hаl qilish bоzоrni vujudgа kеltirishgа
qаrаtilgаn butun tаdbirlаr tizimining tаmаl tоshi bo’lib хizmаt qilаdi. Хuddi shu
mаsаlаni hаl qilish bilаn yangi jаmiyat, yangi iqtisоdiy munоsаbаtlаr pоydеvоrigа
birinchi g’isht qo’yildi.” 1
Dаrhаqiqаt, kеyingi yillаr dаvоmidа аmаlgа оshirilgаn ishlаrni tаhlil qilib,
shuni аytish mumkinki, O’zbеkistоndа mulkchilik huquqi iqtisоdiy
o’zgаrishlаrning аsоsini tаshkil qilаdi. Shuning uchun hаm O’zbеkistоndа mulkdоr
huquqi qоnun bilаn tаn оlindi vа himоya qilinmоqdа. O’zbеkistоndа bоzоr
munоsаbаtlаrini rivоjlаntirishgа qаrаtilgаn iqtisоdiyotning аsоsini turli
shаkllаrdаgi mulkchilik tаshkil еtishi O’zbеkistоn Rеspublikаsi Kоnstituцiyasidа
аniq bеlgilаb bеrilgаn. 2

Yuqоridа kеltirilgаn misоllаrdаn mа’lumki, хususiylаshtirish jаrаyoni tаbiiy
rаvishdа jаmiyatdа mulkdоrlаr sinfini shаkllаntirigа оlib kеldi. Bu bоrаdа kichik
vа хususiy tаdbirkоrlikni rivоjlаntirish mulkdоrlаrni vujudgа kеltirishdа muhim
аhаmiyat kаsb еtаdi. Rivоjlаngаn mаmlаkаtlаr tаjribаsi shuni ko’rsаtаdiki, mulkkа
еgаlik vа хususiy mulkning chеgаrаsi bo’lmаsligi kеrаk. Ya’ni shахsiy bоylikni
ko’pаytirish qаndаydir qоlip yoki miqdоrdа bo’lishini dаvlаt bеlgilаb qo’ymаsligi,
аksinchа, u mаmlаkаtdа hаmmаning hаr qаndаy vаziyatdа bоy bo’lishini
tа’minlаsh аsоsidа аlоhidа ijtimоiy muhоfаzаgа muhtоj оdаmlаr turmush
dаrаjаsini оshirish yo’lidаn bоrmоg’i lоzim. Bungа аyrim siyosаtshunоslаr
dunyoning turli mаmlаkаtlаridа o’z kоrхоnаsi filliаllаrini qurib, jаhоn bоzоrini
1
. Каримов И.А. Ўзбекистон иқтисодий ислоҳотларни чукурлаштириш йўлида. -Т.: Ўзбекистон,1995. 58-б.
2
. O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi. T.:“O’zbekiston”. 2014.
32

еgаllаb оlgаn yirik kоrpоrаtsiya vа firmаlаr rаhbаrlаri fаоliyatini vа kаttа
miqdоrdаgi jаmg’аrmаlаrini misоl qilib ko’rsаtishаdi.
Birоq, O’zbеkistоn hukumаti butunlаy yangi tipdаgi jаmiyatni
shаkllаntirishdа hаr qаndаy tаyyor аndоzаlаrgа sig’inmаydi. Jаhоn tаjribаlаri vа
milliy еhtiyojlаrni uyg’unlаshtirgаn hоldа mаvjud hоdisаlаrgа o’zigа хоs
yondоshаdi. Jumlаdаn, mulkchilikkа munоsаbаtdа hаm uning o’zigа хоs usuli bоr.
Mаsаlаn, O’zbеkistоn Rеspublikаsining Birinchi Prеzidеnti I.А.Kаrimоv: “Dаvlаt
jаmiyatning kеskin tаbаqаlаnishigа –оshib-tоshib kеtgаn bоylаri-u kаmbаg’аl-
qаshshоqlаrgа bo’linib kеtishigа yo’l qo’ymаsligi kеrаk”.-dеgаn 1
vа mаzkur
yondоshuvning mаzmun mоhiyatini tushuntirib bеrgаn еdi.
Аlbаttа, O’zbеkistоn strаtеgiya jihаtdаn jаhоn tаjribаlаri еng ilg’оr
nаmunаlаrdаn kеng fоydаlаndi. Birоq uni o’z milliy хususiyatlаri vа turmush
tаrzigа mоs tаrzdа аmаlgа оshirdi. Bu, аyniqsа mаmlаkаtdа tub iqtisоdiy
islоhоtlаrni, jumlаdаn, еrkin bоzоr siyosаtini аmаlgа оshirishdа ko’zgа yaqqоl
tаshlаndi. Nаtijаdа dаvlаt mulkini хususiylаshtirish vа yangi iqtisоdiy tizimni jоriy
еtish bоrаsidаgi O’zbеkistоn yo’li jаhоn jаmоаtchiligi tоmоnidаn kеng qo’llаb-
quvvаtlаndi. Buni quyidаgilаrdа ko’rishimiz mumkin: Birinchidаn, uzоq yillаrgа
mo’ljаllаngаn, dаsturiy аhаmiyatgа mоlik mаqsаdlаr dаvlаt strаtеgiyasi dаrаjаsigа
ko’tаrilgаni bilаn, kundаlik tаlаblаr, hаyot еhtiyojlаri yoki vаqtinchаlik hоlаtlаrdа
tаktikаning o’zgаrib turishi tаbiiy hоl. Mаmlаkаtimizdа аmаlgа оshirilаyotgаn
iqtisоdiy islоhоtlаr, mаvjud siyosiy, huquqiy, mа’nаviy-ахlоqiy nuqtаi nаzаridаn
hаyotiydir. Chunki, o’tish dаvridа qоnunchiligimizning hаli to’lа
shаkllаnmаgаnligi, аyrim hоllаrdа еsа mаvjud qоnunlаrgа hаm hаli bo’ysunib
yashаshgа оdаtlаnmаgаnimiz, bа’zаn хudbinlik vа mаnfааtpаrаstlikning аvj оlib
kеtishi nаtijаsidа turli хildаgi suiistе’mоlliklаr yuz bеrdi. Nаtijаdа fоydаni
yashirish, sоliqdаn qоchish vа bоshqа ko’zbo’yamаchiliklаr, nаyrаnglаr tufаyli
kimlаrdir оrtiqchа bоyib kеtib, kimlаrdir qаshshоqlаshib qоlishi mumkin bo’ldi.
1
Каримов И.А. Каримов И.А. Ўзбекистон иқтисодий ислоҳотларни чукурлаштириш йўлида. -Т.:
Ўзбекистон,1995. 61-б.
33

Аnа shundаy pаytdа Dаvlаt qоnun ustuvоrligini tа’minlаshdа, аhоli turli
tаbаqаsining turmush tаrzidа muvоzаnаtni sаqlаb turishdа muhim rоl o’ynаydi.
Ikkinchidаn, dаvlаt аdоlаt g’оyasigа qаttiq suyanаdi vа insоn hаq huquqlаrin
butun chоrаlаr bilаn himоya qilish yo’lidаn sоbitqаdаmlik bilаn bоrmоqdа. Аhоlini
turli bo’hrоnlаrdаn аsrаb qоlish, uni ijtimоiy muhоfаzаlаsh, tаbаqаlаrgа
bo’linmаsligi, yashаsh huquqi kаbi Оliy qоidаni muqаddаs tutish-uning
insоnpаrvаrlik siyosаtining bоsh mаzmuni.
Uchinchidаn, O’zbеkistоn yo’li оldin dunyo minbаrlаridаn turib е’lоn qilingаn,
jаhоn jаmоаtchiligi tоmоnidаn tаn оlingаn mаmlаkаtimiz uchun хоs tub
islоhоtlаrning mаshhur bеsh tаmоyilidаn biri-o’tish dаvridа dаvlаtning bоsh
islоhоtchi bo’lib turishi kеrаkligi kаbi qоidа hаyot tаlаbigа аynаn mоs
kеlgаnligidir 1
.
Bir qаrаshdа bizgа хususiylаshtirish jаrаyoni sоf iqtisоdiy hоdisа bo’lib
ko’rinаdi. Хususiylаshtirish dеgаndа ko’nglimizdа mоddiy nе’mаt, mоddiy
mаnfааtdоrlik, mulkkа еgаlik qilish хоhish-istаgi pаydо bo’lаdi. Ko’z o’ngimizdа
u yoki bu tаrzdаgi, ko’p yo оz miqdоrdаgi mulk gаvdаlаnаdi. O’zbеkistоndа
хususiylаshtirish hukumаt rаhnаmоligidа nаfаqаt iqtisоdiy, bаlki huquqiy vа
mа’nаviy hоdisаgа аylаntirildi. Аyni pаytdа u оngimiz vа tаfаkkurimizdа yuz
bеrаyotgаn jiddiy o’zgаrish sifаtidа tаn оlindi. Chunki u bizning fikrlаrimiz vа
оngimizdа o’zgаrish yasаdi. Insоn hаq-huquqlаrini tоbоrа chuqurlаshtirdi, uning
turmush tаrzigа yangi mаzmun оlib kirdi. Nаtijаdа jаmiyat hаm, оdаmlаr hаm sifаt
jihаtdаn tubdаn o’zgаrdi, uning mа’nаviy qiyofаsi аnchа tiniqlаshdi.
Tub islоhоtlаr O’zbеkistоndа tаbiаtigа ko’rа sоf siyosiy, huquqiy yoki iqtisоdiy
mоhiyatini yo’qоtmаgаn hоldа mа’nаviy, ruhiy-ахlоqiy qаdriyat dаrаjаsigа
ko’tаrilgаnligi sаbаbli mаmlаkаtning hаm, bаrchа fuqаrоlаrning hаm hаyotidа
mukаmmаl, еtuk hоdisа sifаtidа iz qоldirmоqdа. Iqtisоdiy islоhоtlаrning mа’nаviy
mаzmuni tоbоrа chuqurlаshmоqdа.
1
Ўзбекистоннинг янги тарихи. 3-китоб. Миллий истиқлол даври. Т.Шарқ., 2000. 330-б.
34

Mustаqillik yillаridа iqtisоdiy islоhоtlаr hаqidа gаpirаr еkаnmiz, yuz bеrgаn
instituцiоnаl o’zgаrishlаr hаqidа hаm qisqvchv to’хtаsh o’rinlidir. 1991-1996 yillаr
mоbаynidа iqtisоdiy islоhоtlаrning bаrchа yo’nаlishlаridа sаlmоqli instituцiоnаl
o’zgаrishlаr sоdir bo’ldi. Хususаn turаrjоylаr, sаvdо, хizmаt ko’rsаtish sоhаsi,
mаtlubоt jаmiyati оb’еktlаri vа turli tаrmоqlаrning mаydа kоrхоnаlаrini
хususiylаshtirish аmаldа tugаllаndi. O’rtа vа yirik kоrхоnаlаrni dаvlаt tаsаrrufidаn
chiqаrish vа хususiylаshtirish jаrаyoni fаоl bоshlаb yubоrildi.
1996 yil 12 mаrtdа tаdbirkоrlikni rivоjlаntirish, qo’llаb-quvvаtlаsh
mаqsаdidа, shu jumlаdаn, individuаl mеhnаt fаоliyati bilаn bаnd bo’lgаn jismоniy
shахslаrni hаm hisоbgа оlib bоrish, ulаrning mаnfааtlаrini himоya qilish, ishlаrini
tаshkil еtishdа yordаm ko’rsаtish vаzifаsini o’z zimmаsigа оlgаn tоvаr ishlаb
chiqаruvchilаr vа tаdbirkоrlаrning Rеspublikа Pаlаtаsi tаshkil qilindi. Jismоniy
shахslаrning o’z sаrmоyasi nеgizidа 85 mingdаn ko’prоq хususiy vа kichik
kоrхоnаlаr tаshkil еtildi. Ulаrgа umumiy sаhni 793,5 ming kvаdrаt-mеtr bo’lgаn
3768 tа fоydаlаnilmаyotgаn vа kаm fоydаlаnilаyotgаn хоnаlаr ijаrаgа bеrildi;
umumiy sаhni 104,5 kvаdrаt-mеtr bo’lgаn 282 хоnаni ulаr kimоshdi sаvdоlаridа
sоtib оldilаr. Ulаrni mоddiy-tехnikа rеsurslаri bilаn tа’minlаsh uchun 1469 tа
mаydа ulgurji bоzоri vа tuzilmаlаr, shu jumlаdаn 1256 tа tijоrаt mаrkаzlаri vа
sаvdо uylаri tаshkil еtildi. Хоmаshyo vа tаyyor mоllаrni sоtish bo’yichа 1128
yarmаrkа vа sаvdоlаr o’tkаzildi. Tаdbirkоrlаr tоmоnidаn 512 tа qurilishi
tugаllаnmаgаn оb’еkt sоtib оlindi. 1
Xususiylashtirish, xususiy mulkni mustahkamlash, kichik korxonalar,
mikrofirmalar, fermer xo’jaliklari tashkil etish va tadbirkorlikni rag’batlantirish
hisobidan mamlakatimizda demokratik jamiyatning asosi va tayanchi sifatida o’rta
sinf amalda shakllan di .
Mamlakatning ijtimoiy taraqqiyotini, yuksak bosqichga ko’tarish uchun 2011
yilni “Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik yili” deb e’lon qilingan edi. Hozirgi
kunda mamlakatimizdagi ish bilan band aholining 74 foizidan ko’pi shu sohada
1
Жўраев Н. Мустақил Ўзбекистон тарихи. Т., 388-б.
35

mehnat qilmoqda. 2010 yilda kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish
hisobidan 480 mingta yangi ish o’rni ochildi 1
.
“Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik yili” Davlat dasturida quyidagi ustuvor
yo’nalishlarga e’tibor qaratildi:
1. Mamlakatimizda va uning hududlarida yanada qulay biznes – muhit
yaratish, xususiy mulkchilikning ustuvorligini mustahkamlashga tso’naltirilgan
qonun hujjatlarini takomillashtirish, ishonchli kafolatlarni ta’minlash,
tadbirkorlikka ko’proq e’tibor berish, davlatning boshqaruv funktsiyalari va ruxsat
beruvchi normalarni qisqartirish, byurokratik to’siq va g’oyalarni olib tashlash,
kichik biznes sub’ektlarining moliya-kredit va xom ashyo resurslaridan, ular ishlab
chiqaradigan mahsulotlarga davlat buyurtmalari berilishidan keng foydalanishni
ta’minlaydigan bozor vositalari va mexanizmlarini tadqiq etish 2
.
2. Davlat va nodavlat organlarning tadbirkorlik sub’ektlari moliya-xo’jalik
faoliyatiga aralashuvini keskin qisqartirish.
3. Kichik korxonalar tashkil qilish hamda kichik korxonalar va tadbirkorlarni
ro’yxatdan o’tkazish tartib-qoidalarini yanada soddalashtirish, kichik biznes
sub’ektlarini qurish va ularni muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlarga ulash,
noturar joy xonalari va zarur yer uchastkalarini ajratib berish masalalarini hal qilish
bo’yicha aniq chora-tadbirlarni qabul qilish.
4. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sohasi uchun soliq va boshqa
to’lovlar bo’yicha yanada qulay shart-sharoitlar yaratish, imtiyoz proferentsiyalar
berish, hisobotlar tizimi hamda moliya, soliq va statistika organlariga hisoblar
topshirish mexanizmini takomillashtirish va unifikatsiyalash.
5. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’ektlariga kreditlar berish
mexanizmini yanada takomillashtirish va ularning hajmini oshirish, birinchi
navbatda, investitsiya maqsadlariga, boshlang’ich sarmoyani shakllantirishga
1
Karimov I.A. Mamlakatimizni modernizatsiya qilish yo’lini izchil davom ettirish – taraqqiyotimizning muhim
omilidir// Xalq so’zi, 2010 yil 8 dekabrь, № 236 (5151).
2
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik yili” Davlat dasturi to’g’risida”gi
Qarori// Xalq so’zi, 2011 yil, 10 fevralь, № 29 (5196).
36

kreditlar ajratish, ishlab chiqarishni mexanizatsiya qilish hamda texnologik
yangilash uchun o’rta va uzoq muddatli kreditlar berish.
6. Kichik biznesni rivojlantirishga xorijiy investitsiyalarni, xalqaro moliya
institutlarining kreditlarini keng jalb qilish va yo’naltirish.
7. Sanoat tarmoqlarida kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish,
yuqori texnologiyaga asoslangan zamonaviy ishlab chiqarishni tashkil etish uchun
keng imkoniyatlar yaratish, ana shu ishlab chiqarishga innovatsion texnologiyalar
joriy etilishini rag’batlantirish.
8. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’ektlarining tashqi iqtisodiy
faoliyatdagi ishtirokini kengaytirish, eksport salohiyatini oshirish, eksportga
mo’ljallangan mahsulotni jahon va mintaqaviy bozorlarga olib chiqishga
ko’maklashish.
9. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’ektlarini axborot bilan
ta’minlash, shuningdek, kadrlar tayyorlash va qayta tayyorlash va malakasini
oshirish masalalarida ularga konsulьtativ ko’mak berish tizimini yanada
rag’batlantirish.
“...Dunyoning barcha rivojlangan davlatlarida bo’lgani kabi, O’zbekistonda
ham shakllanib kelayotgan o’rta sinf bo’lmish mulkdorlar sinfining muhim tarkibiy
qismi, mamlakatimiz ijtimoiy-siyosiy tayanchi va suyanchi hisoblanadi” 1
Aynan
ana shu odamlar jamiyatimizning tayanchi bo’lib, uning ijtimoiy asosini tashkil
etadi. Chunki ular demokratik va bozor islohotlarini davom ettirish va
chuqurlashtirishdan, mamlakatni barqaror va izchil rivojlantirishdan ko’proq
manfaatdordir.
Shu boisdan ham ana shu muammolarning oldini olish maqsadida “keng
ko’lamli ishlab chiqarishni mahalliylashtirish dasturi doirasida o’tgan yili (2009)
840 dan ortiq loyiha amalga oshirildi va bu mahalliylashtirilgan mahsulot ishlab
chiqarish hajmini 2008 yilga nisbatan 2,3 barobar oshirishni ta’minladi...
1
Karimov I.A. O’zbekiston Konstitutsiyasi – biz uchun demokratik taraqqiyot yo’lida va fuqarolik jamiyatini barpo
etishda mustahkam poydevordir. – T.: O’zbekiston, 2009. – 27-b.
37

Mustaqillik yillarida jamiyatimiz hayotining barcha sohalarida amalga
oshirilayotgan islohotlar milliy-ma’naviy tiklanish jarayoniga ta’sir etmasligining
iloji yo’q, bunday islohotlar milliy-ma’naviy tiklanishning mezoni bo’lib xizmat
etadi. Insoniyat tarixida shu narsalar isbotlab berildiki, o’z umrini yashab bo’lgan
eski tuzum qonun-qoidalarini yangicha asoslarda o’zgartirish tarixiy zaruriyatga
aylandi va bunday o’zgarishlar barcha sohalarda keng ko’lamli islohotlar orqali
amalga oshirildi. Amalga oshiriladigan islohotlar jamiyatning ma’naviy hayotini
ham o’z ichiga qamrab olib, u jamiyat, millat hayot-mamotini hal etib beradigan
kuch sifatida maydonga chiqdi.
Davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirishni a m alga oshirishni
huquqiy- m e’yoriy ji hatdan ta’ m inlash m aqsadida «O‘zbekiston Respublikasida
m ulkchilik to‘g‘risida» (1990), «Davlat ta sarrufidan chiqarish va xususiylashtrish
to‘g‘risida»gi(1991) O‘zbekiston Respublikasi qonunlari, Vazirlar Ma h ka m asining
«Mahalliy sanoat, aholiga m aishiy xiz m at ko‘rsatish, davlat savdo va u m u m iy
ovqatlanish korxona va tashkilotlarini davlat tasarrufidan chiqarish va
xususiylashtirishni tashkil etishning chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi qarori va
boshqa qonunosti hujjatlari qabul qilindi. «Tovar bozorlarida m onopolistik
faoliyatni cheklash va raqobat to‘g‘risida» 1
(1996), «Iste’ m olchilar huquqlarini
hi m oya qilish to‘g‘risida» (1996), «Tabiiy m onopoliyalar to‘g‘risida»gi (1997)
qonunlar m a m lakati m izda raqobat m uhitini ri vojlantirish, bozorlarda m onopolistik
holatlarning oldini olishda huquqiy asos bo‘lib xiz m at qilayotir.
Tadbirkorlik faoliyatining qonuniy asoslarini yaratish va takomillashtirish
maqsadida 1995 yilda «Kichik va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishni
rag‘batlantirish to‘g‘risida»gi qonun qabul qilindi 2
. 1997-1999 yillarda esa
«Xo‘jalik yurituvchi subyektlarni davlat tomoni dan nazorat qilish to‘g‘risida»,
1
Ў збекистон Республикаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 1997 й., 2-сон, 55-модда) Мазкур Қарор
Ўзбекистон Республикасининг 2012 йил 6 январдаги ЎРҚ-319-сонли «Рақобат
тўғрисида»ги Қонунига асосан ўз кучини йўқотган.
2
Ў збекистон Республикаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 1995 й., 12-сон, 252-модда 1998 й., 9-сон,
181-модда; 1999 й., 5-сон, 124-модда) М азкур Қонун Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг 2000 йил
25 майдаги 70-II-сонли «Тадбиркорлик фаолияти эркинлигининг кафолатлари тўғрисида»ги Ўзбекистон
Республикаси Қонунини амалга киритиш ҳақида»ги қарорининг 3-банди биринчи хатбошисига мувофиқ ўз
кучини йўқотган.
38

«Tovar ishlab chiqaruvchilar va tadbirkorlar palatalari to‘g‘risi da», «Tadbirkorlik
va tadbirkorlar faoliyatini kafolatlash to‘g‘risida»gi qonunlar qabul qilindi. 2000
yilda «Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to‘g‘risida»gi qonunning
qabul qilinishi ham tadbirkorlik faoliyatining yanada kengayishi va
mustahkamlanishida muhim ahamiyat kasb etdi. Qonun ustuvor bo‘l m agan joyda
korrupsiya va boqi m andalik, o‘g‘irlik yulg‘ichlik g‘aznani talash, tayyorga
ayyorlik kabi ja m iyat m e’yoriy holatiga zid illatlar to m ir otadi. S h ular orasida bir
qarashda oddiy, beozor tuyuladigan boqi m andalikning ha m xavfi juda katta.
Shu ma’noda olganda, mamlakatimizda davlat tasarrufidan chiqarish va
xususiy lashtirish albatta tabiiy, ijtimoiy va iqtisodiy omillarga asoslangan holda
amalga oshirildi. Har bir kishining mulkdor bo‘lish his-tuyg‘usi shakllanib bordi,
sababi bozor iqtisodiyotiga o‘tish har bir kishining tadbirkor, ijodkor hamda
mulkdor bo‘lish manfaati, shunga o‘xshash turli ehtiyojlari endilikda mulkni butun
davlat qo‘lida markazlashtirmay, bir qismini davlat tasar rufidan chiqarib boshqa
shakllarga o‘tkazish, ular teng mavqega ega bo‘lishi va ko‘paytirilishi zarur
ekanligini ko‘rsatadi. Bu holatlarning hammasi mulkka nisbatan bo‘lgan
munosabatlarni boshqa shakli uchun o‘zgartirishni taqozo etadi. Shu maqsadda
davlat o‘z mulkining bir qismini o‘z tasarrufidan chiqarib, xususiy lashtirishga
e’tibor qaratdi. Bozor munosabatlari sharoitida tadbirkorlik faoliyati sub’ektlari
uchun keng imkoniyatlar yaratilib, ularning huquqlari va qonuniy manfaatlarini har
tomonlama himoya qilishga alohida e’tibor qaratib kelinmoqda. Shu ma’noda
O‘zbekistonda bozor islohotlarini amalga oshirish va bunda xususiy mulkni
huquqiy jihatdan muhofazalash, tadbirkorlik faoliyatining huquqiy asoslarini
yaratish va takomillashtirish borasida ko‘plab ishlar amalga oshirildi. Davlat
tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish ko‘pgina bozor iqtisodiyotiga
asoslangan mamlakatlarda, shu jumladan, O‘zbekiston Respublikasida
o‘tkazilayotgan jarayonlardan biridir. Mustaqillik yillarida keng ko‘lamda
xususiylashtirish jarayoni amalga oshirildi, ya’ni davlat mulki jismoniy va yuridik
shaxslarning xususiy mulkiga o‘ta boshladi. Buning natijasida ishlab chiqarish
39

vositalari ishlab chiqaruvchilar bilan uyg‘unlashib mulk bozor munosabatlarida
o‘zining haqiqiy mazmunini kasb eta boshladi.
Har qanday islohotning kafolatli amalga oshirishning asosiy shartlaridan biri
ularning huquqiy negizini yaratishdan boshlanadi. Iqtisodiy islohotlar qonun
hujjatlari asosida amalga oshirilgandagina ular muayyan natija beradi va orqaga
chekinish ham yuz bermaydi. SHuning uchun ham islohotlarning huquqiy negizini
yaratish bir qancha muhim yo‘nalishlar bo‘yicha amalga oshirildi. Mazkur
yo‘nalishlardan biri mulkdorlikka asos soladigan qonunlar majmuini yaratishga
qaratilgan edi. SHu bilan birga, insonlarni mulkka bo‘lgan munosabatlarini
o‘zgartirmasdan turib ko‘zlangan maqsadga erishib bo‘lmasligi ham ayon edi.
Sobiq sotsialistik tuzum uchun xususiy mulk tushunchasi yot edi. Faqatgina
mulkning shaxsiy, davlat hamda kolxoz-kooperativ shakllari mavjud edi. Shaxsiy
mulkdan foydalanib, daromad olish qonunga zid faoliyat hisoblanardi. Davlat
mulki umumxalq mulki deb atalgani bilan ob’ektiv reallikda xalq mazkur mulkdan
yiroqda edi. Natijada ushbu mulk xalq tomonidan emas, balki mavhum bo‘lgan
sub’ekt – davlat tomonidan, yanada aniqrog‘i, uning byuroktik apparati tomonidan
boshqarilar edi. SHuning uchun ham xalqda ham davlatda ham mazkur mulkka
nisbatan mulkdorlik hissi mavjud emas edi. Bu uning talon-taroj bo‘lishiga sabab
bo‘lardi. Kolxoz-kooperativ mulki ham rasmiy jihatdan jamoaniki deb e’tirof
etilgani bilan amalda butunlay davlat ixtiyorida edi. Mulkka nisbatan bunday
tartibning o‘rnatilganligi odamlarning mulkdan begonalashuviga sababchi bo‘lib
qoldi. Chunki, barcha ishlab chiqarish vositalari tanho davlatning mulki edi. Ishlab
chiqarishda ishtirok etayotgan odamlarning ishlab chiqarish hamda vositalaridan
mahrum bo‘lishi hamda iqtisodiy manfaatdorligi mavjud emasligi ularda mulka
nisbatan egalik hissining yo‘qolishiga olib kelgan edi. Istiqlolimizning dastlabki
yillaridayoq, mazkur munosabat larga barham berish maqsadida iqtisodiy
islohotlarning ko‘lami kengaya bordi. Davlat tasarrufidan chiqarish va
xususiylashtirish bozor munosabatlariga o‘tishning zaruriy sharti hisoblandi. 1991
yil 19 noyabrda qabul qilingan “Davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish
40

to‘g‘risida”gi qonuniga muvofiq davlat tasarrufidan chiqarish va
xususiylashtirishga quyidagicha ta’rif berildi: Davlat tasarrufidan chiqarish
deganda, davlat korxona larini va tashkilotlarini xo‘jalik shirkatlari va
jamiyatlariga, davlatga qarashli mulk bo‘lmaydigan boshqa korxonalar va tashki -
lotlarga aylantirish tushuniladi.
Xususiylashtirish jismoniy shaxslarning va dav latga taalluqli bo‘lmagan
yuridik shaxslarning ommaviy mulk ob’ektlarini yoki davlat aksiyadorlik
jamiyatlarining aksiyalarini davlatdan sotib olish demakdir. O‘zbekiston
Respublikasining Birinchi Prezidenti Islom Karimov ta’kid laganidek, 2016 yilga
kelib yalpi ichki mahsulotning 80 foizdan ortig‘ini nodavlat sektor ta’minladi. Tan
olishi miz kerakki, 1991 yilda qabul qilingan “Davlat tasarrufidan chiqarish va
xususiylashtirish to‘g‘risida”gi Qonun 1
, o‘tgan davr mo baynida 80 tadan ortiq
qonunosti hujjati unga uyg‘unlashtiril ganiga qaramasdan, bugun qayta ko‘rib
chiqishni va yangi tahrirda qabul qilishni talab etmoqda. Mamlakatimizning
strategik muhim tarmoqlari va korxonalarida aksiyalarning nazorat paketi, ta’bir
joiz bo‘lsa, “oltin”aksiyalarni davlat ixtiyorida saqlab qolgan holda,
iqtisodiyotning eng muhim etakchi tarmoqlariga xususiy investorlarni jalb qilish va
ularda nodavlat sektor ulushini yanada kengaytirish zarur. Bunda bo‘lajak
investorlarning barcha toifalariga xususiylashtirish jarayonlarida teng sharoit yara -
tishni ta’minlash, ularda xususiy sektor ishtirokini kengayti rish, xususiylashtirish
bitimlarining ochiqligi va oshkoraligini ko‘zda tutish lozim 2
.
Jahon amaliyoti shuni ko‘rsatadiki, xususiylashtirish-bu iqtisodiy
islohotlarning tamal toshidir. Boshqa yosh mustaqil davlatlardan farqli o‘laroq
O‘zbekistonda o‘tish davrida xususiylashtirishni vauchersiz amalga oshirishga
qaror qilindi. Xususiylashtirish jarayonini tashkil etish va unga rahbarlik qilish
1
Ў збекистон Республикаси Олий Кенгашининг Ахборотномаси, 1992 й., 1-сон, 43-модда; 1993 й., 5-сон, 236-
модда; 1994 й., 11-12-сон, 285-модда; Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 1995
й., 9-сон, 193-модда; 1998 й., 3-сон, 38-модда; 2003 й., 1-сон, 8-модда; Ўзбекистон Республикаси қонун
ҳужжатлари тўплами, 2006 й., 14-сон, 109-модда; 2010 й., 37-сон, 315-модда; 2011 й., 15-сон, 147-модда;
2013 й., 1-сон, 1-модда; 2014 й., 4-сон, 45-модда; 2016 й., 52-сон, 597-модда)
2
. Каримов И.А. Мамлакатимизда демократик ислоҳотларни янада чуқурлаштириш ва фуқаролик жамиятини
ривожлантириш Концепцияси. –Т.: Ўзбекистон, 2010. -52-53 б.
41

uchun 1992 yil fevralida Davlat mulkini boshqarish va xususiylashtirish Davlat
qo‘mitasi ta’sis etildi. 1994 yilda uning vazifalari o‘zgartirilib, u Davlat mulkini
boshqarish va tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash Davlat Qo‘mitasi deb atala
boshlandi. Ushbu Davlat Qo‘mitasi maqomining o‘zgarishi muhim ahamiyatga ega
bo‘ldi, zero u xususiylashtirishning O‘zbekiston uchun xos bo‘lgan ikkita g‘oyat
muhim vazifasini bajarar edi. O‘zbekistonning vaucher tizimidan voz kechgani
uchungina emas, balki xususiylashtirishdan tushgan barcha mablag‘lar
tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash uchun berilishi jihatdan ham o‘ziga xos, o‘z
yo‘liga ega bo‘lgan davlat sifatida ko‘zga tashlandi. Yana shuni aytish lozimki,
tadbirkorlikni rivojlantirishning huquqiy asosini vujudga keltirish qonunlar
majmuini yaratishni tashkil qilishni uyushtirish uchun Oliy Majlis tarkibida yangi
iqtisodiy islohotlar va tadbirkorlikni rivojlantirish qo‘mitasi tuzildi. Davlat mulkini
xususiylashtirishning O‘zbekistonning Birinchi Prezidenti I.A.Karimov tomonidan
ishlab chiqilgan tamoyillari eng avvalo o‘zining mahalliy xususiylashtirish va
talablarini hisobga olganligi, tag-zaminli va asosliligi, ayni paytda hozirgi zamon
ilg‘or tajribalariga mos kelishi bilan alohida ajralib turadi. Birinchidan,
xususiylashtirish qandaydir kishilar yoki ma’lum mafkura manfaati uchun xizmat
qilmasligi lozim. Chunki, xususiylashtirish eng avvalo, mamlakat miqyosida
amalga oshirilayotgan islohotlar mantig‘iga mos bo‘lmog‘i lozim edi.
“O‘zbekistonda davlat bosh islohotchi” vazifasini amalga oshirar ekan, uning
xususiylashtirishni o‘zi boshqarib borishi ko‘zda tutildi. Shuning uchun
O‘zbekistonda chek vositasi bilan xususiylashtirish g‘oyasidan voz kechildi. Bu
boradagi muhim xulosa shundan iborat bo‘ldiki, davlat mol-mulki faqat yangi
mulkdorga sotish yo‘li bilangina mulkchilikning boshqa shakliga aylantirila
boshlandi. Ikkinchidan, xususiylashtirishga dasturiy yondoshuvni ta’minlash va
uni boqichma-bosqich amalga oshirish lozim edi. Shuning uchun 1991 yil 18
noyabrda O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining VIII sessiyasida mulkni
“Davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish to‘g‘risida” gi Qonun qabul
qilindi. Unga ko‘ra mulkchilik shakllarini o‘zgartirish sohasidagi ishlar respublika
42

hamda hududiy maqsadga bosqichma-bosqich ishlab chiqiladigan va
tasdiqlanadigan maxsus dasturlar asosida amalga oshirilishi qat’iy belgilab
qo‘yildi. 1994 yil 21 yanvarda qabul qilingan “Iqtisodiy islohotlarni
chuqurlashtirish chora tadbirlari to‘g‘risida” gi va 1994 yil 16 martda qabul
qilingan “Mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish jarayonini
yanada rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlari to‘g‘risida” 1
gi Prezident Farmonlari
xususiylashtirish jarayonini yana ham yangi pog‘onaga ko‘tarish, uni sifat jihatidan
yaxshilash imkonini berdi. Qabul qilingan qarorlarga muvofiq xususiylashtirish
jarayonida korxonalarni ochiq turdagi hissadorlik jamiyatlariga aylantirish, ushbu
jarayonga aholini va chet ellik investorlarni kengroq jalb qilish jarayonini avj
oldirish vazifasi qo‘yildi. Qimmatli qog‘ozlar va ko‘chmas mulk bozorini tashkil
etish uchun imkon yaratildi. Davlat mulkini sotish bo‘yicha kimoshdi savdolari va
tanlovlari o‘tkaziladigan bo‘ldi. Xususiylashtirish borasidagi barcha ishlar izchil va
muntazam olib borila boshlandi. 2016 yilga qadar bo‘lgan vaqt mobaynida mulkni
davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirishga doir 20 dan ortiq davlat Dasturi
qabul qilindi. Iqtisodiyotning davlat sektori negizida mingdan ortiq ochiq turdagi
aksiyadorlik jamiyatlari, 2011 yilga kelib, 6000 xususiy va oilaviy korxonalar
vujudga keldi. Xususiylashtirish borasida O‘zbekistonda amalga oshirilgan
ishlarning yana bir o‘ziga xos tomoni shundaki, mulkni davlat tasarrufidan
chiqarish chog‘ida aholi uchun kuchli ijtimoiy kafolat choralari ko‘rildi. Mazkur
jarayonning o‘ziga xos tomoni shundan iborat bo‘ldiki, aholining ijtimoiy
himoyasi avvalo shunda ko‘rinadiki, xususiylashtirish chog‘ida bir butun imtiyozli
tizim yaratildi. Masalan, xususiylashtirilayotgan korxona xodimlariga imtiyozli
aksiyalar berildi. Shuningdek, davlat xo‘jaliklarining mol-mulki, fermalar, bog‘lar
va uzumzorlar imtiyozli shartlarda xususiylashtirila boshlandi.
1
"Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Ўзбекистон Республикасида мулкни давлат тасарруфидан
чиқариш ва Хусусийлаштириш жараёнини янада ривожлантиришнинг устувор йўналишлари тўғрисида»
1994 йил 15 мартдаги фармонини бажариш чора-тадбирлари тўғрисида Ўзбекистон Республикаси Вазирлар
Маҳкамасининг қарори " №171, 29.03.1994 - ҳужжатига нисбатан корреспондент ҳужжатлар рўйхати
09.05.2017 сана ҳолатига .
43

O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1996 yil 25 iyul kuni
bo‘lib o‘tgan yig‘ilishida xususiylashtirish jarayonlarini yanada takomillashtirishga
e’tibor berilar ekan “Xususiylashtirish jarayoni chuqurlashdi va kengaydi. U sifat
jihatdan yangicha ahamiyat kasb etganini ham qayd etish lozim” 1
, -deb ta’kidlandi.
Darhaqiqat, mustaqillikning dastlabki yillarida asosiy e’tibor masalaning miqdor
ko‘rsatkichlariga, ya’ni qancha korxona mulk shaklini o‘zgartirganiga qaratilgan
bo‘lsa, bugungi kunda xususiylashtirishning sifat ko‘rsatkichlari asosiy mezon
bo‘lib qoldi. Xususiylashtirishning yurtimizga xos xususiyatlarini ko‘rib chiqish
jarayonida e’tibor qaratishimiz mumkinki, xususiy sektor, kichik biznes iqtisodiy
va ijtimoiy rivojlanishning faol harakatlantiruvchi kuchiga aylanganicha yo‘q. Shu
bois yaqin yillar ichida mulkchilik munosabatlarini yanada chuqurlashtirish,
mulkdor huquqlarini amalga oshirish va himoyalash uchun yanada kuchliroq
kafolatlarni yaratish bo‘yicha keng ko‘lamli dasturni amalga oshirish kerak
bo‘ladi. Bir so‘z bilan aytganda-kichik biznes va xususiy tadbirkorlik bugunki
kunda aholi bandligini ta’minlaydigan va uning asosiy daromad manbai bo‘lgan
muhim bo‘g‘inga aylandi. Ayni paytda u iqtisodiyotni izchil rivojlantirishning eng
muhim omili, jamiyatimiz ijtimoiy-siyosiy barqarorligining kafolati,
mamlakatimizni taraqqiyot yo‘lidan olg‘a etaklaydigan faol harakatlantiruvchi
kuch sifatida namoyon bo‘ldi.
Mamlakatimiz iqtisodiyotini tarkibiy o`zgartirish, tarmoqlarni modernizatsiya
qilish, texnik va texnologik yangilashga doir loyihalarni amalga oshirish uchun
investitsiyalarni jalb qilish muhim ahamiyat kasb etishi shubhasiz haqiqatdir.
Rivojlanayotgan va o`tish iqtisodiyotidagi mamlakatlar qatori O`zbekistonda ham
xorijiy investisiyalarni iqtisodiyotga jalb etish zaruriyatining mavjudligi, iqtisodiy
islohotlarning samarali amalga oshirilishida muhim unsurlardan hisoblanadi.
Xususan, O`zbekiston Respublikasi Prezidentining “O`zbekiston Respublikasida
investitsion va ishbilarmonlik muhitini yanada takomillashtirishga doir qo`shimcha
1
. Жўраев Н. Мустақил Ўзбекистон тарихи. Т., 382-б.
44

chora-tadbirlar to`g‘risida” 1
2014-yil 7-aprelda qabul qilingan Farmonida nazarda
tutilgan qo`shimcha dasturiy chora-tadbirlarni amalda bajarish, shu jumladan,
yangi imtiyozlar va preferensiyalarning keng doirasi, har xil litsenziya va ruxsat
beruvchi tartib-taomillarning muddatlarini tubdan qisqartirish, soddalashtirish va
arzonlashtirish xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish, biznesni yuritish, iqtisodiyotga
mahalliy va xorijiy investitsiyalarni keng jalb etish uchun shart-sharoitlarni yanada
yaxshilash borasida keng ishlar amalga oshirilishi, mamlakatimizda iqtisodiy-
islohotlarning to`g’ri yo`nalishda olib borilayotganligidan dalolatdir.
1
Ў збекистон Республикасида инвестиция иқлими ва ишбилармонлик муҳитини янада такомиллаштиришга
доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2014 й.,
15-сон, 163-модда, 50-сон, 589-модда; 2017 й., 2-сон, 25-модда)
45

Mustaqillik yillarida davlat mulklarini xususiylashtirish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish