Mustaqillik yillarida markaziy osiyo davlatlarining o‘zaro munosabatlari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	360.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Mustaqillik yillarida markaziy osiyo davlatlarining o‘zaro munosabatlari

Купить

MUSTAQILLIK YILLARIDA MARKAZIY OSIYO DAVLATLARINING
O’ZARO MUNOSABATLARI
Mundarija
Kirish……………………………………………………………………………1-6
I.Bob.Markaziy Osiyoning Geosiyosati……………………………………1-35
1.1 Markaziy Osiyoning geografiyasi, iqlimi, demografiyasi va tabiiy
boyliklari...7-18
1.2 Markaziy Osiyoda mustaqil davlatlarning paydo bo’lishi……………….18-35
II.Bob. Markaziy Osiyo davlatlarining siyosiy va iqtisodiy rivojlanish
yo’lidagi
hamkorligi……………………………………………………………………36-65
2.1 Mintaqa davlat rahbarlarining o’zaro uchrashuvlari………………………36-51
2.2 Mintaqada iqtisodiy integratsiyalashuvi, Markaziy Osiyoda umumiy bozorning
shakllanishi…………………………………………………………………….52-65
III.Bob.Markaziy Osiyo davlatlarida madaniy va ta’lim sohalaridagi
hamkorlik ……………………………………………………………………66-94
3.1 Mintaqa xalqlari madaniyatidagi yaqinlik, o’xshashlik, umumiylik va madaniy
aloqalar………………………………………………………………………66-76
3.2 Fan va ta’lim sohasidagi o’zaro hamkorlik………………………………..76-83
3.3 Markaziy Osiyo davlatlarida milliy- madaniy markazlar ochilishi va mintaqa
xalqlarining birodarlashuvi. ………………………………………………….84-94
Xulosa…………………………………………………………………………95-97
1

Foydalanilgan manba va adabiyotlar ro’yxati……………………………98-102
2

O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY VA O`RTA MAXSUS TA`LIM VAZIRLIGI
SAMARQAND DAVLAT UNIVERSITETI
Fakultet: Tarix Magistratura ta`labasi: Abduhamidov Jalol
Kafedra: Jahon tarixi Ilmiy rahbar: dots. B.T. To`raqulov
O`quv yili: 2020-2021
Mutaxasissligi: Tarix (yo`nalishlar va mintaqalar bo`yicha)
“Mustaqillik yillarida Markaziy Osiyo davlatlarining o`zaro munosabatlari”
mavzusidagi magistrlik dissertatsiyasiga
ANNOTATSIYA
Magistrlik dissertatsiyasida XX asr 90-yillari XXI asr boshlarida Markaziy
Osiyo davlatlari o`rtasidagi munosabatlar yoritilgan. Bunda asosiy e`tibor
mintaqada besh mustaqil davlatning vujudga kelishi, ular o`rtasidagi siyosiy
aloqalarning o`rnatilishi, iqtisodiy hamkorlikning yildan-yilga rivojlanib borishi va
mamlakatlar o`rtasidagi madaniy sohadagi aloqalari batafsil tahlil qilingan.
Master's dissertation on "Relations between Central Asian states in the years
of independence."
ANNOTATION
The master's dissertation describes the relations between the Central Asian
states in the 90s of the XX century and the beginning of the XXI century. The main
focus is on the emergence of five independent states in the region, the
establishment of political ties between them, the development of economic
cooperation from year to year and a detailed analysis of cultural ties between the
two countries.
3

Kirish
Dissertatsiya mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi. Mustaqillik
tufayli demokratiya yo‘lidan rivojlanayotgan yurtimizda tarixiy manbalarga
tayangan holda, tarixiy voqyelikni bo‘yab ko‘rsatmasdan, o‘z ko‘rinishida yoritish,
uni xolis tadqiq etishga sharoit yaratildi. Shu munosabat bilan yurtimizda tarix
faniga alohida e’tibor qaratilib, nafaqat Vatan tarixi, shuningdek Jahon tarixini
o‘rganish alohida ahamiyat kasb etmoqda. Chunki, jahon tarixida ro‘y bergan va
ro‘y berayotgan siyosiy, iqtisodiy-ijtimoiy o‘zgarishlar, globallashuv sharoitida
O‘zbekistonga o‘z ta’sirini o‘tkazmay qolmaydi. Zero, O‘zbekiston tarixi- Jahon
tarixining ajralmas qismidir.
XX asr oxiri XXI asr boshlarida insoniyat tarixi misli ko‘rilmagan
voqealarga boy bo‘ldi. Uning 90-yillari esa jahon siyosiy xaritasi va jarayonlarida
tub o‘zgarishlarni boshlab bergan bir qator voqeliklarni yuzaga keltirdi. Avvalo,
Sobiq Ittifoq parchalanishi natijasida Markaziy Osiyoda beshta mustaqil davlat
xalqaro maydonga kirib keldi. Bu besh davlatning tarixan bir-biri bilan uzviy holda
rivojlangan bo‘lib, faqat so‘ngi yuz yillikda ular o‘rtasidagi aloqalar sun`iy
to‘siqlar natijasida cheklab qo‘yilgan edi. O‘rnatilgan bu to‘siqlar ayniqsa
mustaqillikning ilk yillarida davlatlar o‘rtasidagi munosabatlarning boshi berk
ko‘chaga kirib qolishiga sabab bo‘lgan.
Markaziy Osiyo davlatlarining Sobiq Ittifoq tarkibidan ajralib chiqshishi
ularning ham iqtisodiga, ham siyosiy hayoti va ijtimoiy ahvoliga ham o‘z ta`sirini
o‘tkazdi. Uzoq yillar bir iqtisodiy tizimga birlashtirishga qilingan harakat
mustaqilikdan keyin besh respublika uchun salbiy oqibatlarni kelib chiqishiga olib
keldi. Bunday vaziyatni oson va tez hal qilish niyatida mintaqa davlatlari o‘zaro
aloqalarni kuchaytirishga intildilar.
Mustaqillikning ilk davrlaridan boshlab besh respublika rahbarlarining
uchrashuvlarida asosiy masala-birlashish lozimligi o‘rtaga tashlandi. Bunday
harakatlar samarasi o‘laroq, Markaziy Osiyo Hamjamiyati, keyinchalik Markaziy
Osiyo Hamdo‘stligi tuzildi. Bu tuzilgan tashkilotlarning asosiy maqsadi muntaqa
4

davlatlari iqtisodiyotini rivojlantirish, kelib chiqishi mumkin bo‘lgan ziddiyatlarni
tinchlik yo‘li bilan bartaraf qilishi lozim edi. Bundan tashqari mintaqa davlatlari
o‘rtasida madaniy sohadagi aloqalar ham mustaqillikdan keyingi yillarda har
tomonlama rivojlandi.
Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi munosabatlar so‘nggi yillarga
kelganda yangi pog‘onaga ko‘tarildi. Xususan, bunga O‘zbekiston prezidenti Sh.
Mirziyoyevning qilgan sayi-harakatlari sabab bo‘ldi. Prezidentimiz Shavkat
Mirziyoyev hukumat tepasiga kelgan ilk kunlardan boshlab qo‘shni davlatlar bilan
munosabatlarni har tomonlama yaxshilashga harkat qildi. Qilgan harakatlari
natijasida hozirgi kunga kelganda Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi
munosabatlar oldingi yillarga qaraganda anchagina yaxshilandi.
Tadqiqot obyekti va predmeti. Markaziy Osiyo davlatlarining mustaqillik
o‘rnatilgandan keyingi yillarda olib borilgan aloqalari tarixini ilmiy jihatdan
yoritib berish tadqiqot obyekti hisoblanadi.
Mintaqa davlatlari o‘rtasidagi iqtisodiy, siyosiy va madaniy hamkorlik
sohasidagi aloqalari tadqiqot ishining predmeti bo‘lib xizmat qiladi.
Tadqiqot maqsadi va vazifalari. Magistrlik dissertatsiyasining maqsadi 1991-
2020-yillarda Markaziy Osiyoning besh davlati o‘rtasidagi siyosiy, iqtisodiy, va
madaniy sohalardagi hamkorlik aloqalarining o‘ziga xos jihatlarini ilmiy tomondan
ochib berish va asosiy tendensiyalarini tadqiq etishdan iborat. Mazkur maqsaddan
kelib chiqqan holda quyidagilar magistrlik dissertatsiyasining vazifalari sifatida
belgilab olindi:
 Mustaqillikdan keyingi ilk yillarda mintaqa davlatlarining siyosiy vaziyatini
yoritish;
 Markaziy Osiyo davlatlarining geografik joylashuvini tahlil qilish;
 Davlatlar o‘rtasidagi aloqalarning o‘rnatilishini o‘rganish;
 Davlatlar rahbarlarining o‘zaro uchrashuvlarini tahlil qilish ;
5

 Mintaqa davlatlarini birlashtirishga xizmat qilishi belgilangan tashkilotlar
faoliyatini yoritish;
 Mustaqillikdan keyningi yillarda madaniy sohada qilingan ishlarni tadqiq
qilish;
 Mintaqa davlatlarida faoliyat yuritayotgan milliy markazlar faoliyatini
o‘rganish.
Mavzu bo‘yicha adabiyotlar tahlili. Markziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi
1991-2020-yillardagi aloqalarini o‘rganishda asosan, rus va mintaqa davlatlari
tadqiqotchilari asarlari, Ommaviy axborot vositalari va internet ma`lumotlariga
murojaat qilingan.
Xususan O‘zbekistonlik tadqiqotchilardan Safoyev S. 1
, Baratov P.,
Mamatqulov M.,Rafiqov A. 2
, Hasanov I., G‘ulomov P. 3
, Jo‘rayev
N., .Fayzullayev T. 4
,lar bir qancha ma`lumotlar keltirgan.
Magistrlik dissertatsiyasini tayyorlashda chet ellik, MDH va Rossiyalik
olim va tadqiqotchilar- Тойнби . А.Дж.. 5
, Бзежинский З. 6
, Агаев Р. 7
, В. Д.
Камынин, Е. В. Лазарева, М. В. Лапенко, А. В. Лямзин. 8
, Масанов Н. 9
,
1 Сафоев С.С. Марказий Осиёдаги геосиёсат. Т .:2005 – 11 бет
2 Baratov P., Mamatqulov M.,Rafiqov A. O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. –T.: O‘qituvchi, 2002. B.
20.
3 Hasanov I., G‘ulomov P. O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. -T.: Universitet, 2002. B.27.
4 N.Jo`rayev, T.Fayzullayev. O zbekistonning yangi tarixi, 3-jild. Tʻ ., 2000. B . 47.
5 Тойнби. А.Дж. Постижение истории. Москва, Издательство «Прогресс», 1991 - С. 556-557
6 Бзежинский З. Великая шахматная доска господства Америки и её геостратегический
императивы. – М. Международны e отношения, 1998 –С.259
7 Агаев Р. ЦВР: проблемы эволюции политических систем // Центральная Азия : Геополитика и
экономика. М., 2010. С. 12.
8 В. Д. Камынин, Е. В. Лазарева, М. В. Лапенко, А. В. Лямзин. Центральная Азия на рубеже XX–
XXI веков : политика, экономика, безопасность/ учеб.пособие; [науч. ред. В. И. Михайленко] ; М-
во образования и науки Рос. Федерации, Урал. федер. ун-т. – Екатеринбург : Изд-во Урал. ун-та,
2017. – C.17
9 Масанов Н. Политическая и экономическая элита Казахстана // Центральная Азия и Кавказ.
1998. № 1. URL: http://www.ca-c.org/journal/cac-01-1998/st_13_masanov.shtml (дата обращения:
12.02.2016).
6

Константинов А. , Фильченко Н. 10
, Куртов А. 11
, Звягельская И. Д . 12
va
boshqalarning mazkur muammoga bevosita yoki bilvosita to ‘ xtilib o ‘ tishgan ilmiy
asarlar , kitoblar , o ‘ quv qo ‘ llanmalar , jurnal , gazeta va internet manbalarida chop
etilgan maqolalaridan keng foydalanildi .
Shuningdek internetdagi rasmiy web saytlaridan Markaziy Osiyoga oid
ma’lumotlardan ham foydalanildi.
Tadqiqotning davriy va xronologik chegaralari. Tadqiqotning davriy va
xronologik chegarasi 1991-yildan 2020-yilgacha Markaziy Osiyo davlatlari
o‘rtasidagi siyosiy, iqtisodiy va madaniy aloqalarni o‘z ichiga oladi.
Tadqiqotda qo‘llanilgan uslublarning qisqacha tavsifi. Mazkur mavzuni
o‘rganishda avvalo, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning
milliy davlatchilik tarixi, mamlakat taraqqiyotining asosiy yo‘nalishlari, milliy
ma’naviyatni yuksaltirishga qaratilgan tashqi siyosat masalalari keng va har
tomonlama yoritib berilgan asarlariga va xalqaro tashkilotlar doirasida O‘zbekiston
yondoshuvi yuzasidan so‘zlagan nutqlariga tayanildi.
Prezidentning tarixni o‘rganishda aniq va real voqealarga tayanish kerak,
degan fikrlari asosida mavzu ilmiy-metodologik me'yorlar doirasida yoritishga
harakat qilindi. Bu borada O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat
Mirziyoyevning asarlaridagi nazariy yondashuvlar ishning metodologik asosi qilib
olindi. Xususan " Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik – har
bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak 13
:”, " Buyuk kelajagimizni
mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. 14
”, " kabi asarlaridan, bundan
10 Константинов А. , Фильченко Н. Нурсултан Назарбаев пустил оттепель в глаза // Коммерсант. №
205. 2008. 12 нояб. -С. 9.
11 Куртов А. Демократия выборов в Казахстане: авторитарная эволюция // Конституционное
право : восточноевропейское обозрение. 2000. № 2 (31). С. 2–10.
12 Звягельская И. Д. Становление государств Центральной Азии : Политические процессы. М.,
2009. -С.21.
13 Mirziyoyev, Shavkat Miromonovich. “Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik –
har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak”. 2017 yil14 yanvar Sh.M. Mirziyoyev.–
Toshkent : O‘zbekiston, 2017. – 104 b.
14 Mirziyoev, Shavkat Miromonovich. “Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga
quramiz”./Sh.M.Mirziyoev. – Toshkent: : “O‘zbekiston”, 2017. – 488 b.
7

tashqari O‘zbekistonda mustaqillik yillari chop etilgan ilmiy asarlar hamda davriy
matbuot nashrlaridan ham keng foydalanildi.
Tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati. Mazkur
dissertatsiya Markaziy Osiyo davlatlarining mustaqillik yillaridagi siyosiy,
iqtisodiy va madaniy sohasidagi aloqalari nafaqat tarix, siyosatshunoslik, xalqaro
munosabatlar va diplomatiya, balki iqtisodiyot, madaniyat yo‘nalishida tahsil
olayotgan talabalar, Shuningdek Markaziy Osiyoning mustaqillik davri bo‘yicha
izlanish olib borayotgan talabalar, ilmiy xodimlar va o‘z tarixiga befarq bo‘lmagan
barcha odamlar uchun ilmiy-amaliy qo‘llanma sifatida tavsiya etiladi.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi. Magistrlik dissertatsiyasida mustaqillik
yillarida Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi munosabatlar qanday yo‘l bilan
taraqqiy qilganligini ko‘rsatib beradi. Bu kungacha yurtimizda mustaqillik yillarida
Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi siyosiy, iqtisodiy va madaniy sohalar tarixini
o‘z ichiga olgan birorta magistirlik dissertatsiyasi himoya qilinmagan. Shundan
kelib chiqqan holda tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat:
 Markaziy Osiyo davlatlarining rahbarlari o‘rtasidagi aloqalarning o‘ziga
xosligi;
 Mintaqa davlatlari iqtisodini rivojlantirish maqsadida tuzilgan tashkilotlar
faoliyatining natijalari;
 Mintaqa davlatlari o‘rtasidagi siyosiy sohadagi aloqalaridagi ayrim
ziddiyatlar va ularni hal qilish yo‘lidagi urunishlar;
 Markaziy Osiyo davlatlarining iqtisodiy integratsiya yo‘lidagi birlashuv
harakatlari natijalari;
 Mintaqa davlatlarining madaniy yaqinlashuvida milliy markazlarning o‘rni
beqiyosligi;
 mavzu yuzasidan ingliz, rus, qozoq, qirg‘iz, turkman, tojik tilidagi
adabiyotlar, monografiyalar, ilmiy jurnallarda chop etilgan maqolalar,
mamalakatlar olimlari tomonidan olib borilgan ilmiy tadqiqot ishlarining
8

o‘zbek tiliga tarjimasi va ularning tahlili yuzasidan xolisona, ilmiy
yondoshuv;
Dissertatsiya tarkibining qisqacha tavsifi. Dissertatsiya kirish, uch bob,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
Birinchi bob, Markaziy Osiyo davlatlarining geografik joylashgan hududining
o‘ziga xosligi, bu mintaqaning geosiyosiy o‘rni va uning tabiiy qazilmalarga
egaligi ko‘rib chiqilgan. Bundan tashqari bobda mintaqada besh mustaqil
respublikaning tashkil topishi va ularning demokratik yo‘ldan borishiga alohida
e`tibor qaratib o‘tilgan.
Ikkinchi bob, Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar,
hukumat rahbarlarining uchrashuvlari ikkinchi bobning birinchi paragrafida ko‘rib
chiqilgan bo‘lsa, ikkinchi paragafida mintaqa davlatlarining iqtisodiy sohadagi
hamkorlik aloqalariga e`tiborimni qaratdim. Mintaqa davlatlari o‘rtasidagi
iqtisodiy muammolarni birgalikda hal qilishga qilgan harakatlari, davlatlar
o‘rtasidagi siyosiy munosabatlarning iqtsodiy hamkorlikka tasiri, iqtisodiy
tashkilotlar va integratsion jarayonlarning qanday kechgani va kechayotgani
ikkinchi paragrafda o‘z aksini topgan.
Uchinchi bob, Tarixan madaniyati yaqin bo‘lgan besh respublikaning
mustaqilikdan keyingi yillarda bu sohada qilgan ishlarni uchunchi bobda tahlil
qilib chiqildi. Bunda mustaqillikning ilk yillarida Markaziy Osiyo davlatlarining
madaniy sohadagi hamkorlik aloqalarining kuchaytirishga, madaniyat kunlarining
o‘tkazilishiga, ilm-fan sohasidagi hamkorlikning rivojlanishiga va milliy markazlar
faoliyatini yanada samarali bo‘lishi uchun qilingan ishlar dissertatsiyaning
uchunchi bobida tahlil etishga harakat qilingan.
9

I. Bob. Markaziy Osiyoning geosiyosati
1.1. Markaziy Osiyoning geografiyasi, iqlimi, demografiyasi va tabiiy
boyliklari
Markaziy Osiyoning tiklanishi, shubhasiz, so'nggi o'n-o'n besh yil ichida
insoniyat boshidan kechirgan eng dramatik va tubdan o'zgarishlardan biridir.
Mintaqa ko'p asrlik siyosiy yo'qlikdan qaytdi va yana xalqaro hayotning muhim
qismiga aylandi. Bundan tashqari, bugungi kunda u dunyo hamjamiyatining diqqat
markazida 15
.
"Markaziy Osiyo" atamasi birinchi marta 1843-yilda taniqli nemis olimi va
geografi Aleksandr fon Gumboldt tomonidan uch jildli "Markaziy Osiyo” asari
uchraydi. Unda olim ichki sug'orish tizimini va tog 'tizmalarini o'rganib chiqdi,
shuningdek Markaziy Osiyoni alohida noyob mintaqa sifatida ajratdi. O'shandan
beri "Markaziy Osiyo" atamasi uzoq vaqtdan beri, yaqin vaqtgacha geosiyosiy
tushuncha sifatida emas, balki asosan tarixiy yoki geografik atama sifatida
ishlatilib kelinmoqda. Bundan tashqari, na mintaqaning chegaralari, na uning
tarkibi aniq edi. Hatto uning nomi har xil tarixiy davrlarda va turli xalqlar orasida
turlicha nomlangan. Tarixiy jihatdan geografik omillar asosiy mezon bo'lib kelgan.
Yunonlar va rimliklar uni "Transaksoniya" - Oksus daryosi (Amudaryo) ortidagi
yer, xitoylar - "G'arbiy yer", arablar - "Movarounnahr" yoki ikki daryo oralig'idagi
er deb atashgan. Eron Turondan ajratilgan. Ba'zan ushbu mintaqani etnologik
jihatdan Turkiston deb atashadi. Ba'zan u Mo'g'uliston, G'arbiy Xitoy, Shimoliy
15 Сафоев С.С. Марказий Осиёдаги геосиёсат. Т.:2005 – 11 бет
10

Hindiston, Pokiston va Sibirning janubini o'z ichiga olgan Ichki Osiyo deb talqin
etiladi.
Mintaqaga o'xshash ko'rinish Markaziy Osiyodagi tsivilizatsiyalar tarixida
ham berilgan. Ba'zida, aksincha, sobiq SSSRdagi kabi, mintaqa faqat to'rtta
respublikani - Qirg'iziston, Tojikiston, Turkmaniston va O'zbekistonni o'z ichiga
olgan "Markaziy Osiyo" tushunchasiga qadar torayib bordi 16
.
Markaziy Osiyo Sovet Ittifoqi qulaganidan so'ng mustaqillikka erishgan
beshta respublikani nazarda tutadi: Qirg'iziston, Qozog'iston, Tojikiston,
Turkmaniston va O'zbekiston. Sovet davrida bu mintaqa Markaziy Osiyo va
Qozog'iston deb nomlangan. Biroq, 1991 yilda mustaqillikka erishgandan so'ng,
ushbu mamlakatlar ham, xorijiy davlatlar ham "Markaziy Osiyo" atamasidan
foydalanishni boshladilar. 1992 yilda beshta davlat rahbarlari rasmiy uchrashuvda
"Markaziy Osiyo" atamasini qabul qildilar. Hozirda ushbu atama jahon
hamjamiyati tomonidan qabul qilingan. Aksariyat xalqaro tashkilotlar va tadqiqot
institutlarining Markaziy Osiyoda filiallari mavjud. Ammo geografik jihatdan
Markaziy Osiyo Afg'oniston, Mo'g'uliston va Xitoyning Uyg'ur viloyatlarini o'z
ichiga oladi. "Buyuk Markaziy Osiyo" atamasi ham mavjud. Ushbu
mamlakatlardan tashqari, ayrim siyosatchilar va tadqiqotchilar orasida Eron,
Ozarbayjon, Turkiya va hattoki Hindistonning ayrim qismlari bor.
Markaziy Osiyo - Osiyo qit'asining tubida joylashgan tabiiy mintaqa.
Maydoni 6 million km². Mo'g'uliston shimol va g'arbda Xitoy va Rossiya
o'rtasidagi davlat chegarasi bilan, sharqda Buyuk Shinjon bilan, janubda Tibetda
Sangpo daryosi (Brahmaputra) va Hind daryosining yuqori qismida joylashgan.
Markaziy Osiyo dengiz sathidan ancha baland. Relyef bir qator tog 'tizmalari
(Mo'g'ul Oltoyi, Xangay, Ksentay, Tyan-Shan, Nanshan, Kunlun) va keng va
chuqur havzalar (Vengriya, G'arbiy Mo'g'ulistonning Buyuk ko'llar vodiysi, Tarim,
Saydam) va iborat. Ba'zi joylarda mutlaq balandlik dengiz sathidan past (masalan,
16 Сафоев.С.С. Марказий Осиёда геосиёсат. Б .11
11

Turfon havzasi - 154 m). Qum va shag'alning baland tekisliklari, ko'plab kichik
tog'lardir 17
.
Arnold Toynbi o'zining "Tarixni anglash" monumental asarida Oksa va
Yaksart havzasi (ya'ni Amudaryo va Sirdaryo o'rtasida), Yaqin Sharq singari, yer
yuzidagi barcha muhim yo'llarning chorrahasi ekanligini ta'kidlaydi. U xalqaro
chorrahaga aylanganiga e'tibor bering. Shuning uchun dunyodagi barcha asosiy
dinlar yoki shu yerda paydo bo'lgan yoki rivojlangan, deydi Toynbi. 18
Markaziy Osiyoning siyosiy va geografik subregioni Yevroosiyo materigida
joylashgan. U 1991 yildan buyon mustaqil davlat sifatida rivojlanib kelayotgan
beshta Sobiq Sovet respublikalarini - Qozog'iston, Qirg'iziston, Tojikiston,
Turkmaniston va O'zbekistonni birlashtiradi. Ushbu mamlakatlarning iqtisodiy va
geografik pozitsiyasining umumiy xususiyati shundaki, ularning hech birining
okeanga to'g'ridan-to'g'ri chiqish imkoniyati yo'q, ya'ni beshtasi ham ichki
mamlakatlardir. Xususan, Qozog'iston Respublikasi bunday geografik joylashuvi
bilan dunyodagi 44 ta davlatning eng kattasi hisoblanadi.
Subregion markazida joylashgan O'zbekiston Respublikasining geografik
pozitsiyasining o'ziga xos xususiyati shundaki, u nafaqat o'zini dengiz bilan, balki
har qanday qo'shni davlat bilan ham bog'lamaydi. Ushbu geografik xususiyat
G'arbiy Evropaning "mitti" mamlakatlaridan biri bo'lgan Lixtenshteyn knyazligi
uchun noyobdir, respublikamiz bundan mustasno, bunday geografik mavqega ega
emas.
Qozog'iston Respublikasi va Turkmaniston Respublikasi Kaspiy dengizi
bilan bog'liq bo'lib, bu ikki mamlakatning iqtisodiy-geografik holatiga, transport-
geografik imkoniyatlariga va tabiiy resurs salohiyatiga ijobiy ta'sir ko'rsatmoqda.
Aksincha, transport va geografik sharoiti qiyinroq bo'lgan Tyan-Shan va
Pomirning baland tog'laridagi Qirg'iziston Respublikasi va Tojikistonning
17 History of civilizations of Central Asia. - UNESCO Publishing, Paris, 1996 –P.121-123.
18 Тойнби. А.Дж. Постижение истории. Москва, Издательство «Прогресс», 1991 - С. 556-557
12

iqtisodiy-geografik mavqei subregiondagi boshqa mamlakatlar bilan taqqoslaganda
biroz noqulaydir. 19
Markaziy Osiyo mamlakatlari aholisi notekis ravishda suv va yer
resurslariga (gidravlik tarmoqlari va relef) bog'liq va asosan sug'oriladigan
dehqonchilik yaxshi rivojlangan daryo vodiylari va deltalarida, tog 'oralig'idagi
havzalarda to'plangan.
Markaziy Osiyo submintaqasining iqtisodiy-geografik pozitsiyasining ijobiy
tomoni uning tranzitida, ya'ni Evropa va Osiyoning turli qismlarida quruqlik
transporti tizimlarini birlashtirish imkoniyatida namoyon bo'ladi. Tarixda Buyuk
Ipak yo'li zamonaviy O'rta Osiyo hududidan o'tganligi shundan dalolat beradi.
Hozirgi kunda ham subregion mamlakatlarning iqtisodiy va geografik
salohiyati bu jihatdan yuqori baholanadi. Markaziy Osiyoning geosiyosiy roli
o'ziga xosdir: Yevrosiyodagi asosiy geosiyosiy kuch markazlari Xitoy, Rossiya,
Eron va bu yaqin qo'shnilar - AQSh, Evropa Ittifoqi, Turkiya, Saudiya Arabistoni,
Hindiston va Pokistondan tashqari. ... U o'zining xorijiy manfaatlar chorrahasida
joylashganligi, harbiy mojarolar davom etayotgan Afg'onistonga yaqinligi va
Markaziy Osiyodagi geosiyosiy mavqeining kamchiliklarini ko'rsatadigan haqiqiy
va potentsial harbiy-siyosiy to'qnashuvlarning boshqa mintaqalariga yaqinligi bilan
ajralib turadi.
Markaziy Osiyo tashqi kuchlar uchun raqobat maydoniga aylandi. Markaziy
Osiyoning kichik mintaqasini tasniflaganda, ushbu geografik tushuncha "Markaziy
Osiyo" atamasi bilan qanday bog'liqligini va ularning bir-biridan qanday farq
qilishiga oydinlik kiritish maqsadga muvofiqdir.
Markaziy Osiyo Evrosiyo qit'asining 14 ta tabiiy va geografik
mintaqalaridan biri bo'lib, g'arbda Kaspiy dengizi, sharqda Tyan-Shan tog'lari,
shimolda Quyi Qozog'iston etaklari, shuningdek Hindu Kush va Turkman-
Xuroson tog'lari. janubda asosan Orol va Balxash ko'llarining yopiq havzalarida
cheklangan. Demak, Markaziy Osiyo o'zining tabiiy-geografik xususiyatlari va
chegaralari bilan bo'lingan hududiy birlikdir. To'rt mamlakat Markaziy Osiyoning
19 Central Asia . http :// en . wikipedia . org / wiki / Central _ Asia
13

tabiiy chegaralarida joylashgan: O'zbekiston, Qirg'iziston, Tojikiston va
Turkmaniston, shuningdek Qozog'iston Respublikasining markaziy va janubi-
sharqiy qismi, Afg'oniston va Eronning shimoliy qismi va Xitoyning janubiy
qismi. shimoli-g'arbiy qismi ham Markaziy Osiyo mintaqasiga to'g'ri keladi.
Markaziy Osiyoning siyosiy-geografik submintaqasi chegaralari bilan bo'lingan
hududiy birlikdir. 20
Boshqacha qilib aytganda, geosiyosiy ahamiyat uning imkoniyatlarini
belgilaydigan geografik iqtisodiy va ijtimoiy xususiyatlari bilan belgilanadi. Shu
munosabat bilan Z.Bjezinskiyning "kim bu mintaqaga yondashishni boshqarsa, u
albatta geosiyosiy va iqtisodiy yutuqlarga erishadi" degan fikrini esga olish
o'rinli. 21
Mustaqillikning dastlabki yillarida Markaziy Osiyo mamlakatlari bir qator
muammolarga duch kelishdi. Amudaryo va Sirdaryodan foydalanish bo'yicha
mintaqa davlatlari o'rtasidagi nizolar, shuningdek, Orol dengiziga egalik huquqi
to'g'risidagi munozaralar o'zaro kelishuv asosida qisman hal qilindi. 22

O'zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti I.Karimovning quyidagi
so'zlari ham dolzarbdir: «Hozirgi geosiyosiy siyosiy tizimda O'zbekiston va
Markaziy Osiyoning boshqa respublikalarining o'rni juda muhim va ahamiyatlidir.
Natijada, ushbu respublikalarda sodir bo'layotgan voqealar dunyodagi eng yirik
davlatlar va turli geosiyosiy tuzilmalar manfaatlariga bevosita ta'sir qiladi". 23
Mintaqaning geosiyosiy mavqeini o'rganish bir qator geosiyosiy omillarni
hisobga olishni talab qiladi. Klassik geosiyosiy nazariyaga ko'ra har bir
mintaqaning geosiyosiy mavqei quyidagilar bilan belgilanadi.
- geografik joylashuvi va tabiiy-iqlim xususiyatlari;
20 Starr S.F. The war against terorizm and U.S. bilateral relations sixth the nations of Central Asia.
U.S.Senatecommette on Foreign Relations. Subcommittee on Central Asia and the Southern Caucosus . -
12.13.2001
21 Бзежинский З. Великая шахматная доска господства Америки и её геостратегический
императивы. – М. Международный отношение, 1998 –С.259.
22 А.А. Казанцев. “Большая игра” С неизвестными правилами мировая политика и Центральная
Азии. М:, “МГИМО-Университет” 2008 C. 163.
23 Каримов И.А. Ўзбекистн ХХI аср бўсағасида: хавфсизликка таҳдид, барқарорлик шартлари ва
тараққиёт кафолатлари. –Т.:Ўзбекистон, 1997 –Б.228.
14

-iqtisodiy salohiyat;
- hududda yashovchi xalqlarning qat'iy tabiiy geografik omillari.
ta’sir ostida mentalitet va an’analar shakllandi;
- ushbu xususiyatlar ta'siri ostida shakllangan siyosiy tizimning tabiati.
Geosiyosatning nazariy printsiplariga ko'ra, birinchi navbatda Markaziy
Osiyoning geografik o'lchamlari haqida o'ylash maqsadga muvofiqdir. Chunki
mintaqaning joylashishi va ishlashi uning geosiyosiy salohiyatini aniqlashda
muhim omildir. Asrlar davomida Evroosiyo mintaqasida ham ilmiy, ham nazariy,
ham amaliy nuqtai nazardan ro'y berayotgan geosiyosiy jarayonlar uning markaziy
qismini, aniqrog'i Heartlandni egallashga qaratilganligini ko'rsatmoqda.
Ba'zi xabarlarga ko'ra, dunyoning ushbu qismi (ya'ni yurak) Markaziy
Osiyoni o'z ichiga oladi. Albatta, bu hudud "Yurak" ning markazi emas, balki
"yurakka olib boradigan ba'zi arteriyalar" shu hudud orqali o'tadi. Buni Markaziy
Osiyo tarixida, mintaqada sodir bo'lgan son-sanoqsiz kuch urushlarida va shu
paytgacha sodir bo'lgan shiddatli jarayonlarda ko'rish mumkin. 24
Rus geosiyosiy tadqiqotchisi A.Duginning ta'kidlashicha, Markaziy Osiyo
g'arbda Kaspiy dengizidan shimoliy-sharqda Oltoy o'lkasigacha, shimolda
shimoliy Qozog'istondan va janubda Rossiyaning ayrim yuqori viloyatlaridan
Pokistongacha cho'zilgan. 25

Garvard Universitetining (AQSh) Markaziy Osiyoni o'rganish bo'yicha eng
yirik markazlaridan biri bo'lgan Garvard Markaziy Osiyo dasturi o'z veb-saytida
Markaziy Osiyo xaritasini joylashtirdi. Boshqacha qilib aytganda, Markaziy Osiyo
xaritasi ushbu markazning rasmiy ramzidir. Shunga ko'ra, Markaziy Osiyo
Eronning sharqiy qismidan Xitoyning ba'zi g'arbiy viloyatlariga qadar cho'zilgan.
Ko'pgina G'arb olimlari O'rta Osiyoning geografik o'lchamlari to'g'risida
xuddi shunday fikrda. Markaziy Osiyoning geosiyosiy ahamiyati tez sur'atlar bilan
o'sib borayotgan va tashqi ta'sir kuchayib borayotgan bir paytda mintaqani tashkil
24 Агаев Р. ЦВР: проблемы эволюции политических систем // Центральная Азия : Геополитика и
экономика. М., 2010. С. 12.
25 Baratov P ., Mamatqulov M ., Rafiqov A . O ‘ rta Osiyo tabiiy geografiyasi . –T.: O‘qituvchi, 2002. B.
20.
15

etuvchi kuchlarning strategik manfaatlari uning geografik hajmini turli darajalarda
ko'rsatishi kerak. A. Gumboldt davriga kelib O'rta Osiyoning o'lchamlari aniqroq
tasavvurlarga ega bo'la boshladi va materikning ichki qismi Markaziy Osiyo deb
nomlandi. Olimlar Kaspiy dengizining g'arbiy qismida Markaziy Osiyoning
janubiy chegaralari bo'ylab tarqalishni davom ettirmoqdalar.
O'zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti Islom Karimov: "Markaziy
Osiyoning mustaqil davlatlari rahbarlari olib borayotgan siyosat xalqlarimiz
do'stligiga putur etkazmasligi kerak. Agar Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlari
izchil siyosat yuritgan bo'lsalar, bugungi qiyinchiliklarni engib o'tish ancha oson
bo'lar edi. Bu, ayniqsa, narx belgilash va milliy valyutani joriy qilish to'g'risida gap
ketganda juda muhimdir. Chegara nimaligini bilmaydigan hududlarda bojxona
anchadan buyon majburiy choraga aylangan. Agar birgalikdagi siyosat bo'lsa,
bunga ehtiyoj qolmaydi ". Bugungi kunda O'zbekiston Respublikasi Prezidenti
Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan ushbu so'zlarning amaliy isboti fuqarolarning
qo'shni davlatlar o'rtasidagi chegara bojxonalarida qulayligi.
biz yaratilish uchun qilinayotgan o'zgarishlarni ko'rishimiz mumkin.
Agar biz ilgari Markaziy Osiyo geografiyasi va geosiyosati haqida qisqacha
to'xtalib o'tgan bo'lsak, endi ushbu mintaqaning iqlimiga e'tibor qaratamiz.
Markaziy Osiyoning asosiy qismi tekislik va pasttekisliklardan iborat bo'lgan
mintaqaning iqlimi ko'proq kontinental, mo''tadil, ba'zi tog'li hududlarda esa -
Arktikadir. Garchi mintaqaning katta qismi cho'l va tekisliklardan iborat bo'lsa-da,
erlarning to'rtdan bir qismi unumdor.
Iqlimi keskin kontinental, hamma joyda kimsasiz; yog'ingarchilik kam,
o'rtacha yiliga 100-200 mm, markaziy qismida 10-30 mm, chekkalarida 300-400
mm va janubi-sharqda Tibet platosi etaklarida 1000 mm va undan ko'proq. Qishda,
antisiklonda juda sovuq, yanvarning o'rtacha harorati -10 °, -25 °, minimal -50 °, -
52 °. Tyan-Shan, Nanshan va Qoraqurum tog'larida muzliklar mavjud. Selenga,
Irtish, Sariq daryo, Yangtsi, Braxmaputra, Indu, Mekong, Tarim, Haydikgol,
Kobdo, Tes, Manas, Urungu va Edzin-gol daryolari tog'lardan boshlanadi. Eng
16

yirik chuchuk suv havzasi Xuvsgulning maydoni 2620 km2 va chuqurligi 238
m.O'rta Osiyoda Gobi, Takla-Makon, Alashan va boshqalar katta maydonni
egallaydi. Cho'llar va yarim cho'llar baland tog'larga aylanadi. Tog'lar
Nanshanning sharqiy qismida, Sharqiy Tyan-Shanning shimoliy yon bag'irlarida va
Mo'g'ul Oltoyining janubi-g'arbiy yon bag'irlarida joylashgan. Xangay, Xentay
tog'lari va Tibet platosining janubi-sharqiy chekkalarida ko'plab o'rmonlar
mavjud. 26
Shuni ta'kidlash kerakki, mintaqa tabiiy iqlimi tufayli juda qulaydir.
Turkmaniston va Qozog'iston asosan cho'l, yarim cho'l, tekislik va
pasttekisliklardan iborat. Yillik yog'ingarchilik shimoliy va markaziy tekisliklarda
300 mm, cho'llarda 100 mm va tog'larda 600 mm. Qishda eng past harorat
shimoliy hududlarda -18 °, janubda esa 0 ° atrofida, yozning eng yuqori harorati
esa shimoliy hududlarda +28 va eng janubiy mintaqalarda + 44 °ni tashkil qiladi.
O'zbekiston, Qirg'iziston va Tojikiston asosan Farg'ona, Zarafshon, Vaxsh,
Kofarnikon va boshqa unumdor vodiylar va vohalardan iborat. Qirg'iziston va
Tojikistonning tog'li hududlari ushbu respublikalarning (Pomir va Tyan-Shan)
umumiy maydonining 35-60 foizini tashkil etadi. Geografik jihatdan mintaqa
asosan tekisliklardan iborat, Kaspiy va Orol dengizlari ham ushbu mintaqada
joylashgan. Tog'li hududlar Pomir va Tyan-Shan hamda ularning etaklaridagi bir
necha tog 'tizmalaridan iborat. 27
Mintaqaning o'ziga xos iqlimidan tashqari, mintaqaning suv resurslari
Osiyodan farq qiladi. Suv resurslari mintaqa mamlakatlari o'rtasida notekis
taqsimlangan. Suv resurslari Markaziy Osiyo mintaqasidagi muhim geosiyosiy
omillardan biridir. Suv yo'llari asosan Amudaryo va Sirdaryodan, shuningdek
o'nlab kichik daryo va soylardan iborat. Qozog'istonning shimoli-g'arbiy va
shimoli-sharqida Ural va Irtish singari yirik daryolar mavjud bo'lsa-da, ular nafaqat
ushbu mintaqada, balki Qozog'istonda ham qishloq xo'jaligi uchun foydalanish
mumkin emas. Har bir respublikada yuzlab kichik daryolar mavjud, ularning
26 Baratov P., Mamatqulov M.,Rafiqov A. O‘rta Osiyotabiiy geografiyasi. –T.: O‘qituvchi, 2002. B. 23-
24.
27 Baratov P., Mamatqulov M.,Rafiqov A. O‘rta Osiyotabiiy geografiyasi. –T.: O‘qituvchi, 2002. B. 25.
17

ba'zilari mavsumiy bo'lib, yoz oylarida quriydi. Shuni ta'kidlash kerakki, Markaziy
Osiyoda suv resurslari etishmasligiga qaramay, ularni taqsimlashda jiddiy
muammolar mavjud. Amudaryo va Sirdaryo viloyatlaridagi eng yirik daryolarning
yillik oqimi mos ravishda 78 km3 va 36 km3 ni tashkil qiladi. Mintaqadagi
ichimlik suv ta'minoti qor va muzliklardan iborat.
Markaziy Osiyodagi demografik vaziyat tug'ilishning yuqori darajasi va
aholining tabiiy o'sishi bilan tavsiflanadi. Tojikiston va Qirg'iziston subregion
bo'yicha eng yuqori ko'rsatkichlarga ega, Qozog'iston va Turkmaniston esa eng
past ko'rsatkichlarga ega. O'zbekistonda aholining tabiiy o'sishi o'rtacha darajada.
Shuningdek, beshta respublikada ham migratsiyaning salbiy saldosi mavjud.
Urbanizatsiya darajasi Qozog'istonda 53%, O'zbekistonda 51%, Turkmanistonda
50%, Qirg'izistonda 36% va Tojikistonda 26%. Ma'lum bo'lishicha, eng yuqori va
eng past ko'rsatkichlar o'rtasidagi farq ikki baravar katta. Bundan tashqari,
Markaziy Osiyoda ikkita millioner shahar mavjud: Toshkent (2,4 million) va
Olmaota (1,7 million). Ulardan eng kattasi (2 kishilik aholi bilan) Ostona, Bishkek,
Dushanbe, Ashxobod, Chimkent, Namangan va Samarqand. 500000 kishi),
shaharlarga qaraganda ko'proq.
O'rta Osiyoning mahalliy aholisi orasida o'zbeklar, qozoqlar, qirg'izlar,
turkmanlar, qoraqalpoqlar Oltoy tillar oilasining turkiy guruhiga mansub bo'lib,
Pomirdagi tojiklar va qarindosh ozchiliklar (shug'nonlar, vaxanlar, ishkoshimlar va
boshqalar) hind-evropaliklardir. Ushbu millatlar nafaqat tegishli respublikalarda,
balki qo'shni mamlakatlarda ham keng tarqalgan. Masalan, o'zbeklar etnik guruh
bo'yicha Qirg'iziston, Tojikiston va Turkmanistonda ikkinchi, Qozog'istondagi
etnik guruhda uchinchi o'rinni egallaydi. O'zbekistondagi tojiklar, qozoqlar,
qirg'izlar va turkmanlar ham ko'rinadi. 28
Markaziy Osiyodagi eng ko'p aholiga ega bo'lgan O'zbekistonda 34,5
milliondan ziyod kishi istiqomat qiladi (2021 yil 2-fevral holatiga ko'ra). Shahar
aholisi 18 milliondan oshdi. Statistik ma'lumotlarga ko'ra, Markaziy Osiyo
aholisining uchdan bir qismidan ko'prog'i O'zbekistonda yashaydi.
28 Hasanov I., G‘ulomov P. O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. -T.: Universitet, 2002. B.27.
18

Aholi zichligi bo'yicha O'zbekiston Markaziy Osiyo respublikalari orasida
etakchi mamlakatdir. Xususan, 2017 yil 1 yanvar holatiga ko'ra O'zbekiston (71,5
kishi Km / kv.) Va Tojikiston (61,3 kishi. Km / kv.) Mintaqada etakchi bo'lib,
Qozog'iston (6,6 kishi. Km / kv. Kv.) Oldi. oxirgi o'rin. ... Shuni ta'kidlash kerakki,
Qozog'iston aholisi juda kam bo'lgan mamlakatlardan biri (aholining o'rtacha
zichligi bo'yicha dunyoda 184-o'rin).
Mintaqadagi beshta respublikaning geografik holatiga e'tibor qaratish lozim.
O'zbekiston Afg'oniston shimolida, Markaziy Osiyoning markazida
joylashgan respublikadir. U umumiy maydoni 447,4 km2 bo'lgan materikning
dengizga chiqmagan mamlakatlaridan biridir.
Iqlim: Ko'pincha mo''tadil, yozi uzoq va issiq, qishi yumshoq.
Mamlakatning g'arbiy qismining ko'p qismi cho'l va dashtdir. O'zbekiston
Amudaryo, Sirdaryo va Zarafshon daryolari suvlaridan keng foydalanadi.
Shu munosabat bilan, O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Mirziyoevning
Oliy Majlisga Murojaatnomasida "Markaziy Osiyo - O'zbekiston tashqi
siyosatidagi asosiy ustuvorlik" tamoyili amalga oshirildi. Natijada mintaqamizda
mutlaqo yangi siyosiy muhit yaratildi, o'zaro ishonch va yaxshi qo'shnichilikka
asoslangan munosabatlar mustahkamlanmoqda.
Qozog'iston Markaziy Osiyoda joylashgan va Xitoyning shimoli-g'arbiy
qismi bilan bog'langan. Umumiy maydoni: 2,717,300 km2: Iqlimi: kontinental,
yozi quruq, issiq, qishi sovuq. Relyef: Volgadan Oltoygacha va G'arbiy Sibirdan
O'rta Osiyoning vohalari va cho'llariga qadar tekisliklardan iborat. Tabiiy resurslar:
tabiiy gaz, katta miqdordagi neft, ko'mir, temir rudalari, oltin, uran, kumush, mis,
qo'rg'oshin, rux, kobalt, xrom, molibden, boksit, marganets va boshqalar. Ekin
maydonlari barcha yerlarning 12%, yaylovlar - 57%, o'rmonlar - 4% va boshqalar -
16% ni tashkil qiladi. 29

Garchi Qozog'iston mintaqaning katta qismini egallagan bo'lsa-da, bir qator
muammolarga duch kelmoqda. Mamlakatimizdagi ko'plab zavodlarning zararli
29 Hasanov I., G‘ulomov P. O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. -T.: Universitet, 2002. B.34.
19

moddalari qishloq xo'jaligi erlarining hosildorligi bilan bir qatorda inson
salomatligiga salbiy ta'sir ko'rsatmoqda.
Ba'zi shaharlarda chiqindilar miqdori yuqori bo'lganligi sababli, Orol
dengiziga oqib tushayotgan suvdan ortiqcha foydalanish, bu havzadan qurib qolish
va natijada tabiiy tuzlar va qumlarning haddan tashqari ko'payishi natijasida ular
mamlakatning boshqa hududlariga shaklda tarqaldi. chang. juda ko'p muammolarni
keltirib chiqaradi.
Hozirda respublika rahbariyati yuqoridagi muammolarni hal qilish bo'yicha
amaliy harakatlarni kuchaytirmoqda. Ekologik vaziyatni barqarorlashtirish uchun
respublika byudjetidan katta miqdordagi mablag 'ajratiladi. Ajratilgan mablag
'birinchi navbatda aholi sog'lig'iga ta'sir qiladigan muammolarni hal qilishga
qaratilgan.
O'rta Osiyo siyosatiga xos bo'lgan Qirg'iziston Respublikasi g'arbda Xitoy
bilan, qolgan qismida Markaziy Osiyo bilan chegaradosh. Umumiy maydoni:
195,8 ming km2. Iqlimi: tekisliklarda quruq kontinental, Tyan-Shanning yuqori
qismida qutbli. Janubi-g'arbiy mintaqalarida (Farg'ona vodiysi) subtropik, shimoliy
tog'li mintaqalarida mo''tadil. Relyef: vodiylar va chuqur depressiyalarni o'z ichiga
olgan Tyan-Shan tizmalari.
Qirg'izistonning tabiiy boyliklariga gidroenergetika, katta miqdordagi oltin
va boshqa noyob metallar, mahalliy ko'mir, neft, gaz, nefelin, simob, qo'rg'oshin,
vismut va rux kiradi. Qirg'izistonda sug'oriladigan erlar juda oz, bu umumiy
erlarning 7 foizini tashkil qiladi. Qolganlari 44% yaylov, 4% o'rmon va 45%
boshqalar.
Qirg'iziston dunyodagi eng yirik tabiiy yong'oq o'rmonlaridan biriga ega va
bu mamlakat iqtisodiyotiga foyda keltiradi. Shu bilan birga, mamlakatda suvning
ko'pligi atrof-muhit va odamlar uchun bir qator muammolarni keltirib chiqaradi.
Turkmaniston Markaziy Osiyoning janubi va janubi-g'arbida joylashgan.
Mintaqaning iqlimi subtropik cho'l bo'lib, uning relyefi janubiy tog'larga burilib,
20

tekis tepaliklar ko'rinishidagi qumli bepusht cho'ldan iborat. Mamlakat Eron bilan
chegarada past tog 'tizmalariga ega.
Turkmanistonning tabiiy boyliklari asosan tabiiy gaz, neft, ko'mir, issiqxona
va tuzdir. Barcha ekin maydonlarining 3%, yaylovlarning 63%, o'rmonlarning 8%,
boshqa yerlarning 26% tashkil qlgan. 30

Turkmanistonda ham dolzarb ekologik muammolar mavjud. Xususan,
qishloq xo'jaligida tuproq va er osti suvlarining ifloslanishi asosiy muammolardan
biridir. Bundan tashqari, sug'orish, erlarning sho'rlanishi, Kaspiy dengizining
ifloslanishi, Amudaryoning haddan tashqari sug'orilishi tufayli Orol dengiziga suv
oqimining keskin kamayishi, cho'llarning kengayishi bilan bog'liq muammolar
hozirgi kunda atrof muhitga salbiy ta'sir ko'rsatmoqda.
Tojikiston - Markaziy Osiyoning janubi-g'arbidagi davlat. U asosan
tog'lardan iborat. Shtatning umumiy maydoni 143,100 km2. shakllari. Iqlimi
mo''tadil kontinental, yozi issiq, qishi yumshoq va yarim quruq iqlimi, Pomir
tog'lariga ko'chib o'tishda arktik iqlim bilan almashinib turadi. Topografiya: Pomir
va Oltoy tog'lari mamlakat relyefini belgilaydi. U mamlakat shimolida Farg'ona
vodiysining g'arbiy qismida va janubi-g'arbda Vaxsh vodiysida joylashgan.
Mamlakatning tabiiy boyliklari asosan gidroenergetika, ma'lum miqdordagi
neft, uran, qo'rg'oshin, rux, surma, jigarrang ko'mir, simob va volframdir.
Tojikistonning umumiy sug'oriladigan maydoni 6390 km2. Sug'oriladigan
erlarning etishmasligi bilan bir qatorda, mamlakatda bir qator muammolar mavjud.
Ulardan biri atrof-muhit muammosi. Bularga sanitariya sharoitlarining yomonligi,
tuproq sho'rlanishining ko'payishi, ishlab chiqarish chiqindilari, sug'orish uchun
daryo suvlaridan ortiqcha foydalanish va boshqalar kiradi.
Hozirda Tojikiston rahbariyati yuqoridagi muammolarni hal qilish uchun
amaliy choralar ko'rmoqda. Mamlakat hududining katta qismini tog'lar
egallaganligi mintaqada qishloq xo'jaligini rivojlantirishga jiddiy to'siq bo'lmoqda.
So'nggi yillarda Markaziy Osiyodagi demografik vaziyat yanada ijobiy tus
oldi. 2020 yilda Markaziy Osiyoda (Qozog'iston, Qirg'iziston va Tojikiston)
30 Hasanov I., G‘ulomov P. O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. -T.: Universitet, 2002. B.38.
21

navbatdagi ro'yxatga olish boshlanadi. Avvalgi ro'yxatga olish O'zbekistonda 1989
yilda, Turkmanistonda 1995 yilda, Qozog'iston va Qirg'izistonda 2009 yilda va
Tojikistonda 2010 yilda o'tkazilgan. Shuni ta'kidlash kerakki, so'nggi o'n yil ichida
mintaqaning demografik landshaftida bir qator tarkibiy o'zgarishlar yuz berdi. 2017
yilda Markaziy Osiyo aholisi 70 milliondan oshdi. Aholida bolalar sonining
ko'payishi (30 foiz) ijobiy rivojlanish sifatida baholandi.
Asta-sekin mintaqada urbanizatsiya jarayoni kuchaymoqda va
kuchaymoqda. Millionlab shaharlar soni 7 taga etdi, jumladan Nur-Sulton (1916),
Bishkek (2017), Dushanbe (2018) va Chimkent (2018). Aholining o'sish
tendentsiyasi o'lim darajasi pastligi, o'rtacha yoshning yuqori darajasi va
tug'ilishning yuqori darajasi tufayli davom etmoqda. Mintaqa mamlakatlarida
bo'lajak aholini ro'yxatga olishni tashkil qilishda bir qator yangiliklar bo'ladi.
Masalan, Qozog'istonda intervyu beruvchilar planshetlardan foydalanadilar,
shunda ma'lumotlar zudlik bilan ma'lumotlar bazasiga kiritilishi va qayta
ishlanishi, shuningdek, onlayn ro'yxatdan o'tish uchun. Qirg'izistonda
so'rovnomada uy-joy fondi, barqaror rivojlanish maqsadlarini amalga oshirish,
shuningdek, mamlakatda bir yildan ortiq yashamagan qarindoshlari haqida
qo'shimcha savollar mavjud. Shuningdek, u odamlarni ro'yxatdan o'tkazish uchun
mobil telefonlardan foydalanishni rejalashtirmoqda. Turkmaniston va
O'zbekistonda navbatdagi ro'yxatga olish 2022 yilga belgilangan.
Markaziy Osiyo davlatlarining geografik joylashuvi va demografik holati
yuqorida ko‘rib o‘tganimizdek boshqa mintaqalardan anchagina farq qiladi. Bu
hudud iqlimi, tabiiy sharoiti va demografik holati ham Osiyoning boshqa qismidan
keskin ajralib turadi. Shunday ekan to‘rt faslni o‘zida namoyon qiladigan Markaziy
Osiyo davlatlari tabiati hozirgi kunda ham dunyo nigohida.
1.2. Markaziy Osiyoda mustaqil davlatlarning paydo bo‘lishi
Markaziy Osiyo davlatlari turli yillarda podsho Rossiyasi tamonidan istilo
qilingan edi. Podsho Rossiyasi qulagandan keyin hokimiyatga kelgan bolsheviklar
ham tabiiy boyliklar ko‘p bo‘lgan O‘rta Osiyo hududini qo‘ldan chiqarib
22

yubormaslikkka harakat qilgan. Shu maqsad yo‘lida bolsheviklar bu mintaqani
beshta respublikaga bo‘lib turli yillarda Ittifoq tarkibiga qo‘shib olgan. SSSR
tarkibiga kiritilgan O‘rta Osiyo respublikalari asosan markaz uchun xom-ashyo
yetkazib berish vazifasini o‘tagan. Bu respublikalar ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyot
ko‘rsatkichlari bo‘yicha SSSRning boshqa respublikalaridan anchagina farq qilgan.
XX asr 80-yillar oxiri, 90-yillar boshlarida SSSRda bo‘layotgan siyosiy
o‘zgarishlar shabadasi Markaziy Osiyo respubliklarini ham chetlab o‘tmadi.
Markazda boshlangan “Qayta qurish” siyosati ham bu respubliklarga tadbiq
qilindi. Markazda bo‘layotgan o‘zgarishlar Markaziy Osiyo respubliklari siyosiy
hayotiga ham ma`lum ma`noda ta`sir o‘tkaza boshlagan. Ayniqsa Boltiqbo‘yi
respublikalarining Ittifoq tarkibidan chiqib ketishi mintaqa davlatlarining
demokratik kuchlariga katta turtki bo‘ldi. 31

M.S.Garbachyov tomonidan olg‘a surilgan “Qayta qurish” siyosati o‘zini
oqlamagandan keyin, markazning o‘zida ham siyosiy beqarorlik kuchaya boshladi.
Bunday siyosiy beqarorlikdan unumli foydalana olgan Markaziy Osiyo
davlatlarining demokratik kuchlari asta-sekin o‘z mustaqilligini qo‘lga kiritish sari
harakatlarini kuchaytira borgan.
Markaziy Osiyo davlatlarining har birida mustaqillik sari tashlangan qadam
o‘ziga xos bo‘lgan. Bu respublikalarining demokratik kuchlari iloji boricha qon
to‘kmasdan o‘z mustaqilligini qo‘lga kiritishga intilgan. Bu yo‘lda dastlabki qadam
sifatida o‘z xalqi gaplashadigan tilni davlat tili deb e`lon qilish bilan amalda
boshlangan.
Markaziy Osiyodagi beshta respublikaning Sobiq Ittifoq tarkibidan ajralib
o‘z mustaqilligini qo‘lga kiritishi va mustaqillikning dastlabki yillaridagi
qiyinchiliklariga qanday kurashganligiga alohida e`tibor qaratib o‘tsak maqsadga
muvofiq bo‘ladi.
31 В . Д . Камынин , Е . В . Лазарева , М . В . Лапенко , А . В . Лямзин . Центральная Азия на рубеже XX–
XXI веков : политика, экономика, безопасность/ учеб.пособие; [науч. ред. В. И. Михайленко] ; М-
во образования и науки Рос. Федерации, Урал. федер. ун-т. – Екатеринбург : Изд-во Урал. ун-та,
2017. – C.17.
23

Dastlab e`tiborimizni O‘zbekiston Respublikasiga qaratamiz. Markaziy
Osiyoning o‘rtasida joylashgan O‘zbekiston respublikasi Sobiq Ittifoq davrida ham
katta ahamiyatga ega bo‘lgan. Respublika SSSR tarkibida asosan xom-ashyo
yetkazib beradigan mintaqa hisoblangan. O‘zbekistonda ham XX asrning 80-yillari
oxirida mustaqillik harakatlari kuchaygan.
XX asr 80 yillar oxiri 90 yillar boshlarida O‘zbekistonda jamiyatning turli
sohalarida mustaqillikka intilish harakatlari kuchayib bordi. 80 yillarning ikkinchi
yarmidan mustaqillikni qo‘lga kiritish shart-sharoitlari vujudga keldi. 1989 yil
oktyabrda davlat tili to‘g‘risidagi qonunni qabul qilinishi mustaqillik yo‘lida
muhim bosqich bo‘ldi.
1990 yili bahorida markazning qattiq qarshiligiga qaramasdan sobiq Ittifoq
Respublikalari orasida birinchi bo‘lib O‘zbekistonda Prezidentlik lavozimi ta`sis
etildi. Bu o‘zbek davlatchiligi va mustaqillikning printsipial yangi bosqichi bo‘ldi.
I.A.Karimov 1990 yil 24 martda O‘zbekiston Oliy Kengashida
O‘zbekistonning birinchi Prezidenti qilib saylandi. 1990 yil 20 iyunda mustaqillik
to‘g‘risidagi deklaratsiyaning qabul qilinishi xalqning davlat mustaqilligiga
intilishini huquqiy, iqtisodiy va siyosiy mazmun bilan to‘ldirdi va g‘oyat katta
tarixiy ahamiyatga ega bo‘ldi. O‘zbekiston jamoat tashkilotlari va harakatlari
orasida mustaqillik g‘oyasi keng qo‘llab-quvvatlandi. 32
1991 yil 31 avgustda O‘zbekiston Respublikasi Oliy Soveti XII chaqiriq
navbatdan tashqari VI sessiyasi davlat mustaqilligi va mustaqil suveren
O‘zbekiston Respublikasi davlati tashkil topganligini e`lon qildi. Unda
O‘zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligi to‘g‘risida Oliy Kengash Bayonoti va
Respublika davlat mustaqilligi asoslari to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasi
qonuni qabul qilindi hamda 1 sentyabr — Mustaqillik kuni, milliy bayram deb
belgilandi. Bu asosiy hujjatlar O‘zbekiston oldida turgan maqsad va vazifalarni
ko‘rsatib berdi.
32 В. Д. Камынин, Е. В. Лазарева, М. В. Лапенко, А. В. Лямзин. Центральная Азия на рубеже XX–
XXI веков : политика, экономика, безопасность/ учеб.пособие; [науч. ред. В. И. Михайленко] ; М-
во образования и науки Рос. Федерации, Урал. федер. ун-т. – Екатеринбург : Изд-во Урал. ун-та,
2017. – C.30.
24

Mustaqil demokratik respublikasining tashkil topishi jahonshumul tarixiy
ahamiyatga ega bo‘ldi. Xalqning asrlar davomidagi mustaqillik uchun kurashi
ro‘yobga chiqib, mamlakatda huquqiy, demokratik jamiyat shakllanishiga shart-
sharoit yaratildi. O‘zbekistonning boy imkoniyatlarini xalq turmushini yaxshilash
uchun foydalanishga keng imkoniyatlar ochildi. Eng asosiy natijalardan yana biri
— xalqning tarixiy, ma`naviy qadriyatlarini tiklash imkoni yaratildi.
O‘zbekistonda mustaqillik sharoitida siyosiy va iqtisodiy qayta qurishlar
amalga oshirila boshlandi, birinchi navbatda mustaqil davlatning huquqiy asoslari
yaratildi.
1991 yil 18-noyabrda Respublika Oliy Kengashi VIII sessiyasi 1991 yil 29-
dekabrda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentligiga saylov va mustaqillik g‘oyasini
butun xalqning muhokamasidan o‘tkazish to‘g‘risida qaror qabul qildi. 29-dekabr
kuni muqobillik asosida o‘tkazilgan saylovda Islom Abdug‘aniyevich Karimov
nomzodiga saylov qatnashchilarining 86 foizidan ko‘prog‘i o‘z ovozini berdi. 33

Har bir mustaqillikka erishgan davlat o‘z ramzlariga ega bo‘lishi kerak.
1991-yil 18-noyabrda Respublika Oliy Kengashining VIII sessiyasida O‘zbekiston
Dalvat bayrog‘i tasdiqlandi. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining 1992
yildagi X sessiyasida O‘zbekiston Respublikasining Dalvat gerbi to‘g‘risidagi
qonun, 1992-yil 10-dekabrdagi XI sessiyasida O‘zbekiston Respublikasining
madhiyasi to‘g‘risidagi qonun qabul qilindi. O‘zbekiston Respublikasi davlat
ramzlarining qabul qilinishi mamlakatimiz mustaqilligini mustahkamlashda katta
ahamiyatga ega bo‘ldi.
1992-yil 8-dekabrda O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining XII
chaqiriq XI sessiyasida Mustaqillik Konstitutsiyasi qabul qilindi. Uning mohiyati
Asosiy qoidalar bo‘limida bayon etilgan. Bu qoidalar: davlat suvereniteti: Xalq
hokimiyati, Fuqarolar huquq va erkinliklarini ta`minlash, qonuniylik, hokimiyatni
ajratish, mahalliy o‘z-o‘zini boshqarish, sud tizimi va odil sudlovni tashkil qilish
va boshqalardan iborat.
33 N . Jo ` rayev , T . Fayzullayev . O ʻ zbekistonning yangi tarixi , 3- jild . T ., 2000. B . 47.
25

Mustaqillikka erishilgandan so‘ng xalqimiz oldida keskin muammolar paydo
bo‘ldi. Ularni hal qilmasdan turib, demokratiya va hokimiyatni taqsimlash
printsiplariga asoslangan yangi davlatchilikni barpo etish, demokratik huquqiy
davlat va fuqarolik jamiyati qurish mumkin emas edi.
Bu jarayonda quyidagi ikkita vazifani hal qilish nihoyatda zarur edi.
Birinchidan, eski ma`muriy-buyruqbozlik tizimini, unga muvofiq bo‘lgan
hokimiyat va boshqaruv organlarini tugatish, hokimiyat boshqaruv organlarini
qayta tuzish;
Ikkinchidan, yangi davlatchilikning siyosiy-huquqiy, konstitutsiyaviy
asoslarini yaratish. Konstitutsiya va qonunlarda ijtimoiy munosabatlarning yangi
tizimini, ham markazdagi, ham joylardagi davlat hokimiyati organlarining yangi
tizimini mustahkamlab qo‘yish.
O‘zbekiston Respublikasi huquqiy davlat qurilishining kafolati O‘zbekiston
Konstitutsiyasidir. Davlat hokimiyati tashkil etishning muhim demokratik
tamoyillari Konstitutsiyada qayd qilingan bo‘lib, unda hokimiyat qonun
chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud organlaridan iborot deb ko‘rsatilgan. Bu organlar
faoliyati yorqin, bir-biridan mustaqil bo‘lib, ayni vaqtda bir-biri bilan chambarchas
bog‘liqdir.
O‘zbekiston mustaqilikka erishgandan keyin juda mashaqqatli yo‘llarni
bosib o‘tdi. Respublikaning deyarli barcha jabhalarida oqsash holatlari yaqqol
ko‘zga tashlanib turar edi. Birinchi prezidentimiz I.A.Karimovning say-harakatlari
natijasida respublika asta-sekin o‘z qaddini rostlay boshlagan. Iqtisodiy sohadagi
qiyinchiliklar 1996-yildan boshlab ijobiy tomonga qarab o‘zgargan. O‘tgan yillar
davomida O‘zbekiston har tamonlama rivojlanib keldi. Hozirgi kunda davlat
rahbarimiz SH.M.Mirziyoyev bu rivojlanishni yangi pog‘onaga olib chiqmoqda.
Mintaqaning katta qismini o‘z tarkibiga olgan Qozog‘istonda ham
demokratik harakatlar XX asr 80-yillari oxirida boshlangan. 1989 yil iyun oyida
bo‘lib o‘tgan Xalq deputatlarining 1-s'ezdida SSSRni qamrab olgan inqirozli
26

vaziyat muhokama qilingan. Unda Qozog‘istonning keyingi taqdiriga ham alohida
e`tibor qaratilgan.
1989-yil 20-sentyabrda Qozog‘iston SSR Oliy Kengashining deputatlari
anchagina demokratik ishga qo‘l urdi. Yosh deputatlar 1978 yilda qabul qilingan
Konstitutsiyaga o‘zgartisrish kiritdi. Kiritilgan o‘zgarishga ko‘ra Oliy Kengashga
saylanadigan 270 deputatdan 90 nafari jamoat tashkilotlari, fanlar akademiyasi va
ijodiy uyushmalar a`zolari dan bo‘lishi belgilab qo‘yildi. Bu kichik bo‘lsa ham
haqiqiy demokratiya uchun kurashda g‘alaba bo‘lgan. O‘sha vaqtga qadar
deputatlikka nomzodlar turli darajadagi partiya qo‘mitalari tomonidan saylangan.
Partiyalarning saylov komissiyalariga bosim o‘tkazish usullaridan foydalangan
holda, ular Oliy Kengashga saylanishlarini ta’minlagan. Yangi yondashuv bilan
Oliy Kengashdagi ushbu 90 o‘ringa partiya organlarining aralashuvisiz yangi
deputatlar saylangan. Keyinchalik, aynan shu 90 deputat o‘zlarining faol ishtiroki
bilan "Qozog‘iston SSR davlat suvereniteti to‘g‘risida deklaratsiya", "Qozog‘iston
Respublikasining davlat mustaqilligi to‘g‘risida" Konstitutsiyaviy qonun va boshqa
shu kabi davlat mustaqilligini taminlaydigan qonunularni qabul qilishda faol
ishtirok etishgan 34
.
Davlatda boshlangan siyosiy o‘zgarishlar 1990 yil aprel oyida respublika
Oliy Kengashi Qozog‘iston SSR Prezidenti lavozimini ta’sis etish to‘g‘risida
qonun bilan yanada mustahkamlandi. Bu lavozimga N.A.Nazarboyev saylandi.
1990 yil 25 oktyabrda Qozog‘iston SSR Oliy Kengashi Qozog‘iston
SSRning davlat suvereniteti to‘g‘risida deklaratsiya qabul qildi. Shunisi
ahamiyatli-ki Markaziy Osiyo davlatlari ichida Qozo‘giston “Ittifoqni saqlab”
qolishning asosiy tarafdori bo‘lgan 35
. Deklaratsiya loyihasini muhokama qilishda
munozara ishtirokchilarining fikrlari bo‘lindi. Ba’zilar uni muddatidan oldin qabul
qilish zarurligini qo‘llab-quvvatladilar, buni Qozog‘iston o‘z suverenitetini e'lon
34 Звягельская И. Д. Становление государств Центральной Азии : Политические процессы. М.,
2009. С. 133.
35 Масанов Н. Политическая и экономическая элита Казахстана // Центральная Азия и Кавказ.
1998. № 1. URL: http://www.ca-c.org/journal/cac-01-1998/st_13_masanov.shtml (дата обращения:
12.02.2016).
27

qilgan boshqa ittifoq respublikalaridan orqada qolayotgani bilan asosladilar.
Asosan huquqshunos olimlardan iborat yana bir guruh, loyihaning mazmunini
muvaffaqiyatsiz deb tan oldilar. Loyihaning shu va boshqa qoidalari tufayli bir
guruh olimlar matnni qayta yozishni yoki uning o‘rniga davlat mustaqilligi
to‘g‘risidagi qonun loyihasini tayyorlashni taklif qilishdi. Ammo ushbu taklif
ko‘pchilik ovoz bilan rad etildi, ushbu kamchiliklar bilan Deklaratsiya qabul
qilindi.
Qozog‘iston siyosiy hayotiga 1991-yildagi GKPCHning harakatlari ham
ta`sir o‘tkazdi. 1991 yil 19-21 avgust kunlari davlat to‘ntarishiga uringan
Favqulodda vaziyatlar davlat qo‘mitasi (GKChP) faoliyatini "Azat", "Zheltoksan",
SD11K va boshqa jamoat harakatlarining aksariyati qo‘llab-quvvatlamagan.
Shunday vaziyatda 1991 yil 20 avgustda N. Nazarboyev respublika
televideniyesida chiqdi va Favqulodda vaziyatlar davlat qo‘mitasining
harakatlarini qo‘llab-quvvatlamadi. Uning harakatlarini davlat rahbari
konistitutsiyaga zid deya baholadi. 36

1991 yil 7 sentyabrda Qozog‘iston Kompartiyasining favqulodda qurultoyi
Kommunistik partiyani tarqatib yuborish va yangi Sotsialistik partiyani tuzish
to‘g‘risida qaror qabul qildi. 1991 yil oktyabrda Qozog‘iston Xalq Kongressi
partiyasi tuzildi, uning tarkibiga Kommunistik partiyaning ayrim a’zolari kirdi.
O.Sulaymenov va M. Shaxanov partiyaning hamraislari etib saylandilar. 1991 yil
kuzida komsomol va pioner tashkiloti o‘z faoliyatini to‘xtatdi. Kasaba uyushmalari
ham partiya diktaturasidan ozod qilindi.
1991 yil 1 dekabrda o‘tkazilgan referendum natijasida N. Nazarboyev
Qozog‘iston Respublikasi Prezidenti etib saylandi. 1991 yil 10 dekabrda
N.A.Nazarboyev Respublika saroyida tantanali ravishda qasamyod qabul qildi va
xalq tomonidan saylangan Qozog‘iston Prezidenti sifatida ish boshladi 37
. 1991 yil
36 В. Д. Камынин, Е. В. Лазарева, М. В. Лапенко, А. В. Лямзин. Центральная Азия на рубеже XX–
XXI веков : политика, экономика, безопасность/ учеб.пособие; [науч. ред. В. И. Михайленко] ; М-
во образования и науки Рос. Федерации, Урал. федер. ун-т. – Екатеринбург : Изд-во Урал. ун-та,
2017. –C.16.
37 Константинов А. , Фильченко Н. Нурсултан Назарбаев пустил оттепель в глаза // Коммерсант.
№ 205. 2008. 12 нояб. -С. 9.
28

10 dekabrda Qozog‘iston SSRning nomini Qozog‘iston Respublikasi deb
o‘zgartirishga qaror qilindi. 1991 yil 12 dekabrda N. Nazarboyev "1986 yil 17-18
dekabr kunlari Qozog‘istondagi voqealarda qatnashgani uchun jinoiy, ma’muriy va
intizomiy javobgarlikka tortilgan fuqarolarni reabilitatsiya qilish to‘g‘risida"
farmon chiqardi. 38
Avgust oyidan keyin to‘rt oy davom etgan keskin siyosiy kurash 1991 yil 16
dekabrda Qozog‘iston mustaqilligini e'lon qilish bilan yakunlandi. "Qozog‘iston
Respublikasining davlat mustaqilligi to‘g‘risida" Qozog‘iston Respublikasining
konstitutsiyaviy qonuni qabul qilindi. Mustaqil Qozog‘iston demokratik va
huquqiy davlat sifatida tashkil topdi.
Qozog‘iston mustaqilikka erishgandan keyin o‘z milliy ramzlarini ham
qabul qila boshlagan. Dastlab 1992-yilda davlat bayrog‘i qabul qilindi. 1992-yil 4-
iuylda davlat gerbini, 1992-yilda davlat madhiyasini (madhiya 2006-yilda
yangilangan), 1993-yil 15-noyabrda tengesini qabul qilgan.
1992 yil yanvar oyida 30 dan ortiq davlat Qozog‘istonni mustaqil davlat
sifatida tan oldi. 1992 yil 2 martda Qozog‘iston Respublikasi Birlashgan Millatlar
Tashkilotining to‘laqonli a’zosi bo‘ldi. 1993 yilda N. Nazarboyev Lissabon
protokolini imzoladi va Qozog‘iston yadro qurolidan xoli hududga aylanayotganini
e'lon qildi 39
.
Sovet Ittifoqi tarkibida Qirg‘iziston mustaqillikni qo‘lga kiritishda qiyin
yo‘lni bosib o‘tdi. Qirg‘izistonda demokratiya va erkinlik uchun harakat birinchi
navbatda o‘z erlarida xo‘jayin bo‘lish huquqi uchun kurash sifatida namoyon
bo‘ldi.
1989 yil aprel-iyun oylarida Bishkek atrofidagi yerlarni o‘zboshimchalik
bilan tortib olish boshlandi. Hukumat bunga qarshi bir qancha choralarni ko‘rdi.
Keyin o‘z manfaatlari va huquqlarini himoya qilish uchun qirg‘iz yoshlari "Ashar"
38 Куртов А. Демократия выборов в Казахстане: авторитарная эволюция // Конституционное
право : восточноевропейское обозрение. 2000. № 2 (31). С. 2–10.
39 Звягельская И. Д. Становление государств Центральной Азии : Политические процессы. М.,
2009. -С.21.
29

("Yordam") ijtimoiy-siyosiy harakatiga birlashdilar. Hukumat ta’qiblarni
kuchayishi sababli yoshlarning mitinglar uyushtirishi ko‘paya bordi.
"Asharovchilar" ning talablari respublika ziyolilarining ilg‘or qismi tomonidan
qo‘llab-quvvatlandi. Qirg‘izistonda kommunistik rejimga qarshi bo‘lgan siyosiy
kuch shu tarzda paydo bo‘ldi. Bu harakat a`zolari jamiyatni demokratlashtirish,
milliy tilni, xalqlarning tarixiy va madaniy merosini rivojlantirish va saqlash
masalalarini keskin ko‘tardi. 40
Yoshlarning bu talab bilan chiqishiga bir qancha asoslar mavjud edi. Sovet
hokimiyatining so‘nggi yillarida qirg‘iz tiliga bo‘lgan munosabati ancha salbiy
tamonga qarab o‘zgarib borgan edi. XX asr 80- yillar ikkinchi yarimiga kelganda
Bishkekda qirg‘iz tilida ta’lim va tarbiya beradigan atigi bir nechta bolalar
bog‘chalari va maktablari bo‘lgan. Davlat darajasidagi tadbirlarni o‘tkazishda
muassasalar va boshqaruv organlarida qirg‘iz tili ishlatilmagan. Shu sababli qirg‘iz
tilini rivojlantirishga, unga davlat tili maqomini berishga qaratilgan harakat katta
miqyosga ega bo‘lgan.
Harakatning faoliyati besamar ketmagan. 1989 yil 23 sentyabrda
Qirg‘iziston SSR Oliy Kengashining deputatlari xalqning xohish-irodasini amalga
oshirib, qirg‘iz tilini davlat tili deb e`lon qilinishini taminlagan "Davlat tili
to‘g‘risida" qonunni qabul qildilar. Bu qirg‘iz xalqiga o‘z suverenitetini, ya’ni
mustaqilligini tasdiqlash yo‘lidagi yana bir muvaffaqiyat bo‘lgan.
Qirg‘izistondagi demokratik kuchlar bu bilan harakatni to‘xtatib qo‘ymagan.
1990 yil boshlarida Qirg‘izistonda kommunistik partiya rejimiga qarshi harakatlar
kuchaygan. Hokimiyat tomonidan ta’qib qilinishiga qaramay, noqonuniy siyosiy
tashkilotlar tuzilgan. 1990 yil 26 mayda respublika hududida faoliyat yuritayotgan
24 xil ijtimoiy va siyosiy tashkilotlar yagona ittifoq - "Qirg‘iziston Demokratik
Harakati" (DDC) ga birlashdilar. 41
40 Айтиева Ш. Д. Демократические транзиты в суверенных централь-ноазиатских республиках:
сравнительный анализ : дис. ... канд. полит.наук / Ш. Д. Айтиева. Бишкек : Б. и., 2011
41 Олкотт М. Б. Второй шанс Центральной Азии. М. ; Вашингтон, 2005. -С.38.
30

Yangi harakat o‘z oldiga Qirg‘izistonni demokratik mamlakatga aylantirish
maqsadini qo‘ygan. Ammo bu intilishlar doimiy ravishda partiya va davlat
amaldorlarining qarshiliklariga duch kelgan. Bundan tashqari, o‘sha paytdagi
hokimiyat 1990 yil 4-iyunda boshlangan O‘shdagi fojiali voqealarda demokratik
harakat rahbarlarini ayblagan. Keyinchalik, o‘sh qirg‘izlari va o‘zbeklari
o‘rtasidagi ziddiyatning aybdorlari mahalliy rahbarlar ekanligi aniqlangan.
1990 yilning oktyabr oyida demokratik harakat a’zolari kommunistlar
yetakchisi, Qirg‘iz SSR Oliy Kengashining raisi A. Masaliyevning iste'foga
chiqishini talab qilib, siyosiy ochlik e'lon qilishga qaror qilishdi. Ularni Oliy
Kengashning 114 deputati qo‘llab-quvvatladi. Shu yilning 22 oktyabrida Oliy
Kengashning 11-sessiyasi arafasida bir necha kishi siyosiy ochlik e'lon qildi.
Hukumatdagilar A.Masalievni respublika prezidentligiga nomzod sifatida
ko‘rsatdilar.
Hukumat A.Masalievni prezident sifatida e`lon qilish harakati besamar
tugagan. Deputatlarning aksariyati demokratik kuchlar vakili, 46 yoshli akademik
Asqar Akayevni qo‘llab-quvvatlaganlar. Shunday qilib, 1990 yil 27 oktyabrda
muqobillik asosida Qirg‘izistonning birinchi Prezidenti sifatida Asqar Akayev
saylangan 42
.
Asqar Akayevning hokimiyatga kelishi bilan Qirg‘izistondagi siyosiy
vaziyat yaxshilana boshladi. Mamlakat demokratik rivojlanish yo‘lidan bordi. Shu
yilning noyabr oyida Qirg‘iziston SSR avtoritar tuzumning so‘nggi rasmiy
belgilaridan - mamlakat nomidagi "Sovet" va "sotsialistik" ta’riflaridan xalos
bo‘ldi. Bundan buyon u Qirg‘iziston Respublikasi deb nomlangan.
1990 yil 15 dekabrda Qirg‘iziston Respublikasi Oliy Kengashi Qirg‘iziston
Respublikasi mustaqilligi to‘g‘risidagi deklaratsiyani qabul qildi. Qirg‘iziston
o‘zini SSSR tarkibidagi mustaqil davlat deb e'lon qildi. Mamlakatda ko‘p
partiyaviylik tizimining paydo bo‘lishi uchun sharoitlar yaratildi, demokratik
42 Звягельская И. Д. Становление государств Центральной Азии : Политические процессы. М.,
2009. -С. 40.
31

o‘zgarishlarni amalga oshirishni maqsad qilgan ijtimoiy va siyosiy tashkilotlarni
ta’qib qilish to‘xtatildi.
1991-yil 31-avgustda Qirg‘iziston Respublikasi Oliy Kengashi
mamlakatning davlat mustaqilligi to‘g‘risidagi deklaratsiyani qabul qildi.
1991 yil 12 oktyabrda Asqar Akaev mamlakat prezidenti etib saylandi. 1995
yilga kelib, Qirg‘izistonda 19 partiya va 600 ga yaqin jamoat birlashmalari rasman
ro‘yxatga olindi.
Qirg‘iziston mustaqillikka erishgandan keyin boshqa davlatlar kabi milliy
ramzlarini qabul qilishga ham o‘z e`tiborini qaratgan. Qirg‘iziston 1992-yil 3-
martda bayrog‘ini, 1994-yil 14-yanvarda gerbini, 1992-yil 18-dekabrda davlat
madhiyasini, 1993-yil 3-mayda somini qabul qilgan.
Suveren qirg‘iz davlatchiligining tarixiy rivojlanishida boshqaruv shakllari
va siyosiy rejimning rivojlanishiga asoslanib quyidagi bosqichlarni ajratish
mumkin:
1) 1990-1993 yillar - Qirg‘izistonda demokratik jarayonlarning jadal rivojlanishi
va yangi siyosiy hokimiyat institutlarining shakllanishi bo‘lgan asosiy davr;
2) 1993-1995 - suveren Konstitutsiya qabul qilindi va prezidentlik instituti
bosqichma-bosqich mustahkamlandi;
3) 1996-2005 yillar - avtoritar rejimning shakllanishi va hokimiyatning tizimli
inqirozi;
4) 2005–2010 yillar. - Qirg‘izistonning birinchi ikki prezidentining avtoritar
rejimini ag‘dargan ikki inqilob davri.
5) 2010 yil aprel - hozirgi kungacha bo‘lgan davr.
Qirg‘iziston O‘tgan 30 yil davomida mintaqaning boshqa davlatlaridan
o‘zining siyosiy tizimida bo‘lgan o‘zgarishlar bilan farqlanadi. Bu yillar davomida
mustaqil Qirg‘iz davlatchiligini shakllanishi jarayonida juda ko‘plab siyosiy
rahbarlarning almashinishini ham ko‘rishimiz mumkin. Hozirgi kunda ham bu
holat saqlanib qolmoqda.
32

Tojikiston tarixidagi zamonaviy bosqichning boshlanishi SSSRning
parchalanishi, Sovet Ittifoqi davrida respublikada shakllangan kuchlar
muvozanatining buzilishi bilan bog‘liq. Davlatda demokratik harakatlarning
dastlabki belgilari 1990 yil fevral oyida Dushanbeda bo‘lib o‘tgan "Rostaxez"
(Uyg‘onish) harakatidan dunyoviy milliy demokratlarning chiqishlarda namoyon
bo‘lgan. 43
1990 yil 24 avgustda siyosiy qarama-qarshiliklar paytida, 12-chaqiriq
respublika Oliy Kengashining ikkinchi yig‘ilishida Tojikiston Sovet Sotsialistik
Respublikasining suvereniteti to‘g‘risida deklaratsiya qabul qilingan.
Deklaratsiyada Tojikiston SSR suveren ko‘p millatli davlat sifatida e'lon
qilindi. Tojikiston SSR butun hududida davlat hokimiyatining birligi va ustunligida
va tashqi aloqalarda mustaqillikda namoyon bo‘lgan. Tojikiston SSR o‘z hududida
barcha siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy masalalarni mustaqil ravishda hal
qilishi ham deklaratsiyada bayon qilingan edi.
1991-yil 19-avgustda Markazda Favqulodda vaziyatlar davlat qo‘mitasi
tashkil etilganligi to‘g‘risida e'lon qilingandan so‘ng, respublika rahbariyati kutish
yo‘lini tanlagan. GKCHP tarqatilganidan keyin Tojikiston Hukumati rahbari
Qaxhor Maxkamov Tojikiston xalqiga murojaatida Ittifoqni saqlab qolishni
qo‘llab-quvvatlashini bildirgan. 44
1991 yil 9 sentyabrda Tojikiston Oliy Kengashi navbatdan tashqari sessiyada
Tojikiston Respublikasining davlat mustaqilligini e'lon qildi. Xuddi shu kuni
Tojikiston SSR nomi Tojikiston Respublikasi deb o‘zgartirilgan.
Tojikiston mustaqilikka erishgandan keyin o‘z davlat ramzlarini qabul
qilishga ham katta e`tibor qaratgan. Davlatning asosiy ramzlaridan bo‘lgan bayroq
1992-yil 25-noyabrda, gerb 1993-yil 28-dekabrda, davlat madhiyasi 1994-yil 7-
sentyabrida, milliy valyutasi somoni 1999-yilda qabul qilingan.
43 Урунов Р. А. Политическая элита Таджикистана на современном этапе: автореф. дис. ... канд.
полит. наук. М., 2011. С. 20.
44 Олкотт М. Б. Второй шанс Центральной Азии. М. ; Вашингтон, 2005. -С. 53.
33

Biroq mustaqillikdan ko p o tmayʻ ʻ Tojikiston yangi davlatning mo rt ʻ
ijtimoiy-iqtisodiy siyosati va tashqi kuchlar ta siri tufayli noroziliklar to lqini
ʼ ʻ
ostida qolib ketdi.
Fuqarolar urushining tamal toshi 1989 -yildayoq qo yib bo lingan edi. O sha
ʻ ʻ ʻ
yilning may oyida Tojikistonga armanlarning kelgani va ularga yangi uylar
ajratilgani haqida mish-mishlar tarqaldi. 1989 -yil yanvardagi
kuchli zilzila natijasida Hisor tumanidagi minglab odamlar boshpanasiz qolishgan
va tojik hukumati bu tabiiy ofat asoratlarini bartaraf etishda yetarlicha imkon
topolmay qiynalayotgan edi . Tumanning Sharara qishlog i 17 metrli tuproq bilan
ʻ
ko milib qoldi, qishloqning butun 600 aholisi xalok bo ldi.
ʻ ʻ Ayni
yilda Armanistonda ham 25,000 kishining umriga zomin bo lgan zilzila ro y
ʻ ʻ
bergan edi. Moskva minglab uysiz qolgan armanlarni boshpana bilan ta minlash
ʼ
maqsadida ularni butun Sovet Ittifoqi bo ylab tarqatib tashlash harakatiga tushib
ʻ
qoldi. Shu qatorida , ko ʻ plab armanlar Tojikistonga ham evakuatsiya qilindi . 45
Non yetishmasligi , shahar transportining to ʻ xtab qolganligi , armanlarni
ko ʻ chirilishi Dushanbe va boshqa shaharlarda isyonkor kayfiyatga sabab bo ʻ ldi .
Ishsiz , norozi yoshlar ko ʻ cha bezorilariga aylana boshladilar , ular hukumat
binolariga toshlar bilan xujum qilib turishni odat qildilar . Tumanlardan ham ishsiz
aholi oqib kela boshladi . Ishchilar va askarlardan tuzilgan himoya guruhlari
hukumatga bezorilarga qarshi kurashda yordam bera boshlashdi.
Bezorilar Tojikiston Markaziy Qo mitasini mamlakat boshqaruvi va iqtisodiyotni
ʻ
eplolmaslikda ayblardilar.
Keyinchalik , saylovlardan bir necha kun oldin , 1990- yil 11-14- fevral kunlari
Dushanbe turli to ' qnashuvlar , mayda tartibsizliklar va o ' g ' irliklarga guvoh bo ' ldi .
Tojikiston davlat universiteti rektori Dodajon Ismoilov : « Tojiklar azaldan do ' stona
va mehmondo ' st xalq sifatida qaralishgan . Ushbu tartibsizliklar Kavkazdan kelgan
bir hovuch qochqinlar tomonidan qo ' zg ' atilganiga ishonish qiyin . " Keyinchalik u
shunday degan edi: “Olomon ortida kuchlar bor va ular barcha harakatlarni
45 Шарафиева О. Х. Гражданская война в Таджикистане, 1990–1997 гг.:автореф. дис. канд. ист.
наук. Томск, 2010. -С. 19.
34

boshqaradi. Hech shubha yo'qki, bu odamlar shu yo'l bilan hokimiyat tepasiga
kelmoqchi. Bu tartibsizliklar Oliy Kengashga saylovlar arafasida boshlangan
degan fikrimni tasdiqlaydi. " Shahar partiya qo'mitasining birinchi kotibi
D.Karimov bilan suhbatlashganimda, u Dushanbe aholisi Armanistondagi zilzila
tufayli ko'chirilgan qochqinlarni milliy mehmondo'stlik an'analariga ko'ra kutib
olganligini va ularga boshpana berganligini tasdiqladi. 46
Tojikistondagi mojaroning ildizlari ichki va tashqi omillarga bog'liq. 1992
yil 28 aprelda Afg'onistondagi hokimiyat mujohidlar qo'liga o'tdi va bir necha kun
o'tgach, 5 may kuni birinchi o'q otildi, bu Tojikistonda fuqarolar urushi
boshlanganligini ko'rsatdi. Xuddi shu kuni prezident gvardiyasi a'zolari
Dushanbedan 20 km uzoqlikdagi Yavan va Leninskiy qishloqlaridagi mahalliy
namoyishchilarga Kulyabdan Dushanbe tomon prezidentni qo'llab-quvvatlash
tarafdorlari yo'lini to'sish uchun o'q uzdilar. Muxolifat guruhlari prezident saroyi
va televizorni nazorat qilishlarini aytdi. Ular qonli to'kilishni to'xtatish va adolatni
tiklashni talab qilishdi, Leninskiy-Yavanda prezident qo'riqchisi tomonidan otib
o'ldirilgan tinch namoyishchilarning muhrlangan video yozuvlari
videokassetalarini milliy televidenie orqali tarqatishdi. Ko'p o'tmay, Dushanbe
bo'ylab oppozitsiya va hukumatni qo'llab-quvvatlovchi kuchlar o'rtasida ko'cha
urushlari boshlandi. Xabarlarga ko'ra, muxolifat etakchilari Nabiyev va
Kenjayevlar o'g'irlab ketilgan va Milliy xavfsizlik qo'mitasi binosiga yashiringan.
Muxolifat prezidentning qo'riqchilarini harbiy forma kiyganlikda, tez yordam
mashinalarida yurganlikda va butun shahar bo'ylab teraktlar uyushtirganlikda
aybladi. Xuddi shu tunda Dushanbega zirhli texnika etib keldi va besh yillik
fuqarolar urushi boshlandi. 47
46 Шарафиева О. Х. Гражданская война в Таджикистане, 1990–1997 гг.:автореф. дис. канд. ист.
наук. Томск, 2010. -С. 24.
47 Шарафиева О. Х. Гражданская война в Таджикистане, 1990–1997 гг. :автореф. дис. канд. ист.
наук. Томск, 2010. -С. 28.
35

Tojikistonda fuqarolar urushi 1997-yilga kelganda tamonlarning o‘zaro
kelishuvi natijasida to‘xtatildi. Fuqoraolar urushidan keyin davlat o‘ziga xos tarzda
rivojlanish yo‘lidan bormoqda.
Turkmanistonda demokratik harakatlar mintaqaning boshqa respublikalariga
qaraganda o‘ziga xos tarzda bo‘ldi. XX asr 80-yillari oxirlariga kelganda
respublikada mustaqillik harakatlari jonlana boshlagan. Bu davrda hukumat rahbari
bo‘lib turgan Saparmurot Niyozov kuzatish pozitsiyasini tanlagan. Saparmurot
Niyozov 1990-yilning oktyabrida bo‘lib o‘tgan prezidentlik saylovida g‘alaba
qozonib, Turkmaniston SSR ning prezidenti deb e`lon qilingan. Shu yilning o‘zida
Niyozov tashabbusi bilan Turkmanistonning “Mustaqillik deklaratsiyasi” qabul
qilingan. “Mustaqillik deklaratsiyasi” ning qabul qilinishi davlat mustaqilligi
uchun tashlangan ilg‘or qadamlardan biri bo‘lgan 48
. 1990 yilgi davlat suvereniteti
to‘g‘risidagi deklaratsiyada e'lon qilingan - davlat qurish, demokratik, huquqiy va
dunyoviy davlatni shakllantirish, inson huquqlarini hurmat qilish va e'tirof etish
strategiyasini tasdiqlaydi va uning ba’zi tamoyillari siyosiy-huquqiy jihatdan
yanada rivojlandi. Xalqaro huquqning umume'tirof etilgan me'yorlari va
tamoyillari ustuvorligi to‘g‘risidagi muhim qoidalar ham qonunda
mustahkamlandi.
1991-yilda 19-21 avgust kunlari markazda bo‘lib o‘tgan siyosiy voqealarni
Niyozov diqqat bilan kuzatib, kutub turish qabilida ish tutdi. Uning bu siyosati
to‘g‘ri ekanligini keyingi voqealar isbotlagan.
1991 yil 26 oktyabrda Turkmaniston mustaqilligi to‘g‘risida umumxalq
referendumi bo‘lib o‘tdi. Uning natijalari asosida 1991 yil 27 oktyabrda
"Mustaqillik va davlat qurilishining asoslari to‘g‘risida" Konstitutsiyaviy qonun
qabul qilindi. 49
48 В. Д. Камынин, Е. В. Лазарева, М. В. Лапенко, А. В. Лямзин. Центральная Азия на рубеже XX–
XXI веков : политика, экономика, безопасность/ учеб.пособие; [науч. ред. В. И. Михайленко] ; М-
во образования и науки Рос. Федерации, Урал. федер. ун-т. – Екатеринбург : Изд-во Урал. ун-та,
2017. – C.54.
49 Рыблов В. Туркменская трагедия. М., 2003. -С. 11.
36

Mustaqillikka erishgan dastlabki kunlardan hukumat vakillari davlat
ramzlarini qabul qilishga kirishgan. Xususan, Turkmaniston bayrog‘i 1992-yil 19-
fevralda, davlat gerbi 2003-yil 15-avgustda, davlat madhiyasi esa 1996-yil 27-
sentyabrda qabul qilingan. Turkmaniston milliy valyutasi- manat 1993-yil 1-
noyabrda qabul qilingan.
1992 yil 18 mayda Turkmanistonning asosiy qonuni bo‘lgan konistitutsiya
qabul qilingan 50
. Konstitutsiya turkman xalqiga hokimiyat manbai sifatida, sobiq
SSSR sharoitida bo‘lmagan erkinlik va mustaqillik nematlaridan foydalanish
imkonini berdi.
Aytish kerakki, turkman xalqining ma’naviy tiklanishi uning tarixiy
merosining ko‘plab tarkibiy qismlaridan iborat: til, madaniyat, tarix, ta’lim, fan,
axloq, odob-axloq, milliy urf-odatlar. Shuning uchun Ruxnoma turkman xalqining
ma’naviy tiklanishiga asosiy qonuni deb ataladi. Bu kitobda ma’naviyat
insonlarning kelajakka yetaklaydigan asosiy vosita sifatida ko‘rsatilgan.
Mustaqillik e'lon qilinishi bilan "Ruhnoma" va boshqa davlat dasturlarida
ma’naviy tiklanish rivojlanib, mantiqan davom ettirildi. Xususan, yangi, axloqan
pok va o‘z Prezidenti, xalqi va davlatiga sodiq yosh avlodni tarbiyalash davlat
organlari va muassasalari, barcha darajadagi jamoat tashkilotlarining birinchi
darajali vazifasi ekanligi belgilab qo‘yildi.
1992 yil iyun oyida Niyozov (yagona nomzod) respublika prezidenti etib
qayta saylandi. 1993 yil 22 oktyabrda u o‘zini "Turkmanboshi" deb e'lon qildi.
1994-yil yanvarda referendum bo‘lib o‘tdi, shundan keyin Niyozovning vakolatlari
yangi saylovlarsiz ikkinchi muddatga uzaytirildi. 1999 yil 22 dekabrda mamlakat
parlamenti - Majlis uni umrbod prezident deb e'lon qildi. 51
50 В. Д. Камынин, Е. В. Лазарева, М. В. Лапенко, А. В. Лямзин. Центральная Азия на рубеже XX–
XXI веков : политика, экономика, безопасность/ учеб.пособие; [науч. ред. В. И. Михайленко] ; М-
во образования и науки Рос. Федерации, Урал. федер. ун-т. – Екатеринбург : Изд-во Урал. ун-та,
2017. – C.57.
51 Рыблов В. Туркменская трагедия. М., 2003. -С. 18.
37

1995 yilda millatning ma’naviy tiklanishiga eng muhim tamoyillari va
yo‘nalishlari Turkmanistonning BMT Bosh assambleyasida doimiy neytral davlat
sifatida e'lon qilingan.
2006-yilda Turkmanboshi Saparmurod Niyozov vafot etdi. Uning vafotidan
son`g prezidentlik lavozimini Gurbanguli Berdimuhammedov egalladi.
Hokimiyatga kelgan yangi rahbar oldingi prezident davrida qilingan bir qancha
ishlarni bekor qildi.
Turkmanistonning mustaqilikdan keyingi rivojlanishi boshqa respubliklarga
qaraganda o‘ziga xos tarzda kechgan. Aholisining kamligi, tabiiy qazilma
boyliklarining ko‘pligi respublika uchun qo‘l kelgan. Mustaqilikning dastlabki
yillarida hukumat tamonidan aholiga bir qancha yengiliklar berilgan. Bu
yengilliklarning barchasi hukumat manfaatlarini ifoda etishi keyinchalik ma`lum
bo‘lgan.
Yuqorida ko‘rib o‘tganimizdek, Markaziy Osiyo respublikalari deyarli bir
xil sharoitda o‘z mustaqilliklarini qo‘lga kiritgan. Mustaqillikka erishgandan keyin
besh respublikada ham siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy hayotda juda ko‘plab
muammolar mavjud edi. Besh respublika mustaqillikka deyarli bir davrda erishgan
bo‘lsa ham, ularning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishi turli xil kechgan.
Shunday bo‘lsa ham hozirgi kunga kelganda Markaziy Osiyo davlatlari butun
dunyo siyosatchilari nigohida qolmoqda.
Xulosa . Olib borilgan izlanishlarim natijasida Markaziy Osiyo geosiyosati
bobi bo ` yicha quyidagicha xulosaga keldindi :
- Markaziy Osiyo mintaqasida joylashgan davlatlar tabiy sharoitiga ko`ra
bir-biridan keskin farqlanmasligi;
- Mintaqaning tabiiy qazilma boyliklar bilan yaxshi taminlanganligi;
- Demografik ko`rsatkichlar bo`yicha Markaziy Osiyo boshqa hududlardan
keskin farqlanishi;
- Davlatlar o`rtasidagi hududiy masalalar hozirgi kunga kelganda ijobiy hal
qilinayotganligi;
38

- Markaziy Osiyoda joylashgan besh davlat ham deyarli bir xil sharoitda
mustaqilligini qo`lga kiritgani;
- Davlatlar mustaqillikdan keyin o`ziga xos rivojlanish yo`liga kirganligi;
- Mintaqada joylashgan besh davlat rahbarlari mustaqillikning ilk
kunlaridan boshlab yaxshi qo`shnichilik siyosatini yuritishga urunganligi;
II. Bob. Markaziy Osiyo davlatlarining siyosiy va iqtisodiy rivojlanish
yo‘lidagi hamkorligi
2.1. Mintaqa davlat rahbarlarining o‘zaro uchrashuvlari
Markaziy Osiyo xalqlarining ruhiyati asrlar davomida bir-biri bilan
chambarchas bog'lanib, ularning ma'naviy, diniy va axloqiy munosabatlari
uyg'unlashib, turmush tarzi va urf-odatlari birlashtirilib, yagona ulkan va tirik
mavjudotga aylandi. Natijada qarindoshlik va birlik an'analari shakllandi.
Mustaqillik yillarida millat, millatlararo munosabatlar, milliy madaniyat, etnik
muammolar, birodar xalqlarning geografik va iqtisodiy birligi haqidagi g'oyalar
o'zgardi. Yangi tarixiy sharoitda vujudga kelgan ijtimoiy-siyosiy jarayonlar bizni
Markaziy Osiyo xalqlarining kelib chiqishi, ularning tarixiy turmush tarzi va
yaxshi qo'shnichilik munosabatlariga har qachongidan boshqacha qarashga majbur
qildi.
39

1991 yilda sobiq Sovet Ittifoqining rasmiy qulashi natijasida O'zbekiston,
Qozog'iston, Qirg'iziston, Tojikiston va Turkmaniston respublikalari mintaqada o'z
mustaqilligini e'lon qilishdi. Mustaqillikka erishgandan so'ng, ushbu davlatlar
ko'plab muammolarga duch kelishdi. Ushbu beshta respublikaning siyosati,
iqtisodiy va ijtimoiy hayoti ko'p yillar davomida markaz nazorati ostida bo'lgan.
Endi yosh respublikalar zamon ruhiga mos ravishda o'zlarining rivojlanish
yo'llarini tanlashlari kerak edi.
Mintaqada o‘zining iqtisodiy va siyosiy mavqeyi bo‘yicha boshqa
respublikalardan ajralib turadigan O‘zbekiston va Qozog‘iston respubliklalari
davlat rahbarlari birinchilardan bo‘lib, bir-biridan ayri holda rivojlanish qiyinligini
tushundi. Mintaqa davlatlarining birinchi uchrashuvi 1991-yil 13-15-avgust
kunlarida Toshkent shahrida bo‘ldi 52
. Unda uchrashuv yakunlari xususida Axborot
hamda O‘rta Osiyo va Qozog‘iston respublikalararo Maslahat kengashini tuzish
to‘g‘risida bitim imzolandi. Maslahat kengashining vazifasi beshta mamlakat
o‘rtasida iqtisodiy hamkoriik qilish uchun shart-sharoit yaratishdan, bozor
munosabatlariga o‘tishda mintaqa manfaatlarini himoya qiluvchi kelishilgan
siyosat yuritishdan, iqtisodiyotning umumiy muammolarini hal etishga yagona
yondashuvlarni ishlab chiqishdan iborat deb belgilandi. 53
Markaziy Osiyo davlatlarining navbatdagi uchrashuvi 1991-yil 21-dekabrda
Qozog‘istonning Olma ota shahrida bo‘lib o‘tgan. Bu uchrashuvda mintaqaning
besh respublikasi yangi tashkil qilingan Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligiga a`zo
bo‘lish masalasini ko‘rib chiqishdi. Bu uchrashuvda uzoq muhokamalardan so‘ng
besh respublika rahbarlari birgalikda MDHga a`zo bo‘lib kirishni ma`qulladilar.
Natijada mintaqa davlatlarining izdan chiqishi arafasida qolgan iqtisodiyoti
ma`lum ma`noda saqlab qolindi.
52 Звягельская И. Д. Становление государств Центральной Азии : Политические процессы. М.,
2009. С. 133.
53 В. Д. Камынин, Е. В. Лазарева, М. В. Лапенко, А. В. Лямзин. Центральная Азия на рубеже XX–
XXI веков : политика, экономика, безопасность/ учеб.пособие; [науч. ред. В. И. Михайленко] ; М-
во образования и науки Рос. Федерации, Урал. федер. ун-т. – Екатеринбург : Изд-во Урал. ун-та,
2017. – C.34.
40

1993 yil yanvar oyida O'zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti
Islom Karimov tashabbusi bilan Toshkentda Markaziy Osiyo mamlakatlari
rahbarlarining uchrashuvi bo'lib o'tdi. Sammitda mintaqaning beshta davlati
rahbarlari ishtirok etishdi, ular ham yangi g'oyalarni ilgari surdilar. Barcha davlat
rahbarlari bir ovozdan mintaqaviy xavfsizlik, iqtisodiy rivojlanish muammolari va
yuzaga keladigan turli muammolarni birgalikda hal qilishga kelishib oldilar.
Uchrashuv natijasida mintaqa davlatlarini birlashtirishga xizmat qiladigan
"Markaziy Osiyo Hamdo'stligi" yaratildi. Hamdo'stlik to'g'risidagi bitimni beshta
davlat - Qirg'iziston, O'zbekiston, Tojikiston, Turkmaniston va Qozog'iston
rahbarlari imzoladilar. Bu mintaqa xalqlari tomonidan mamnuniyat bilan qabul
qilindi va qo'llab-quvvatlandi.
Shunday qilib, dunyoda yangi "Markaziy Osiyo" atamasi paydo bo'ldi.
Albatta, siyosatchilar, huquqshunoslar, turli toifadagi va qarashlardagi iqtisodchilar
bu hodisani turlicha baholaydilar. Shuningdek, ayrim siyosatchilar uchrashuvdan
so'ng mintaqaning beshta mamlakati yagona davlatga birlashishini taklif qilishdi.
Bunday qarashlar juda ko'p edi. Biroq, O'zbekistonning Birinchi Prezidenti Islom
Karimov Markaziy Osiyo Hamdo'stligini yaratish tashabbuskori sifatida uning
maqsadi va mohiyatini aniq shakllantirgan. Hamdo'stlikning suvereniteti
daxlsizligi aniq edi. Hamdo'stlikka a'zo davlatlar xalqaro huquq me'yorlariga
muvofiq boshqaruv tizimiga, bir-birlarini boshqarish uslublariga va ichki ishlariga
aralashmasliklari, har bir davlatning Konstitutsiyasini hurmat qilishlari va tan
olishlari va faqat iqtisodiy va madaniy me'yorlarni o'rnatmasliklari kerak. .
kooperatsiya., yagona bozorni kengaytirish choralari, almashinuv imkoniyatlari va
bojxona va chegaralardagi sun'iy to'siqlarni yo'q qilish.
1993 yilda besh davlat rahbarlarining uchrashuvi tarixga kelajakka dadil
qadam sifatida kirdi. Davrning o'zi ushbu respublikalardan ko'p yillar davomida
iqtisodiy aloqada bo'lib, mustaqillikning dastlabki yillarida hamkorlikni yo'lga
qo'yishni talab qildi. 1993 yilgi uchrashuvdan so'ng mintaqa davlatlari rahbarlari
ham ikki tomonlama uchrashuvlar o'tkazdilar.
41

1993 yil 4 yanvarda O'rta Osiyo davlatlari rahbarlarining Toshkentda bo'lib
o'tgan uchrashuvida mintaqa uchun salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin bo'lgan
Orol dengizi masalasi ham O'zbekistonning birinchi prezidenti e'tiboriga havola
etildi. U Orol dengizi bir yoki ikki mamlakat muammosi emas, balki dunyo
xalqlari muammosi ekanligini ta'kidladi. Shuning uchun Orol dengizi
mintaqasidagi ekologik vaziyatni yaxshilash uchun bir qator choralarni ko'rish
zarur. Uchrashuvda Orol dengizini saqlab qolish bo'yicha xalqaro jamg'arma
tashkil etishga qaror qilindi. Jamg'arma yig'ilishlarini Qizil O'rda, Nukus va
Toshkentda o'tkazishga qaror qilindi. Besh davlat rahbarlari hamkorlik to'g'risidagi
bitimni imzoladilar . 54

1993-yil mart oyida Qizil O‘rdada Markaziy Osiyo davlatlari boshliqlaring
Rossiya davlat delegatsiyasi ishtirokida anjumani bo‘lib o‘tdi. Anjumanda Orol
dengizi va Orolbo‘yi muammolarini hal etish, Orol mintaqasi ekologiyasini
sog‘lomlashtirish va ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotni ta’minlash sohasida birgalikda
qilinadigan harakatlar to‘g‘risida bitim imzolandi. Orol dengizi havzasi
muammolari bilan shug‘ullanuvchi Davlatlararo kengash tuzildi. Orolni quiqarish
xalqaro jamg‘armasi ta’sis etildi 55
.
1993-yil avgustida Nukusda Orol dengizi havzasi muammolari bilan
shug‘ullanuvchi Davlatlararo kengash va Orolni qutqarish xalqaro
jamg‘armasining qo‘shma majlisi bo‘ldi. 1994-yil 1-yanvarda Nukusda Markaziy
Osiyo mamlakatlari boshliqlarining Rossiya Federatsiyasi davlat delegatsiyasi
(Yuriy Yakovlev, RF bosh vaziri o‘rinbosari) ishtirokida konferensiyasi bolib
o‘tdi. Konferensiyada Orol dengizi havzasidagi hozirgi ahvol bilan bog‘liq
ko‘pgina masalalar, Orolni qutqarish xalqaro jamg‘armasi mablag‘lari qanday
54 В. Д. Камынин, Е. В. Лазарева, М. В. Лапенко, А. В. Лямзин. Центральная Азия на рубеже XX–
XXI веков : политика, экономика, безопасность/ учеб.пособие; [науч. ред. В. И. Михайленко] ; М
во образования и науки Рос. Федерации, Урал. федер. ун-т. – Екатеринбург : Изд-во Урал. ун-та,
2017. – C.35.
55 В. Д. Камынин, Е. В. Лазарева, М. В. Лапенко, А. В. Лямзин. Центральная Азия на рубеже XX–
XXI веков : политика, экономика, безопасность/ учеб.пособие; [науч. ред. В. И. Михайленко] ; М-
во образования и науки Рос. Федерации, Урал. федер. ун-т. – Екатеринбург : Изд-во Урал. ун-та,
2017. – C.39.
42

to‘planayotgani muhokama qilindi, faoliyati ma’qullandi. Ekologik vaziyatni
yaxshilash yuzasidan yaqin 3-5 yil ichida bajarilishi lozim bo‘lgan muayyan
vazifalar belgilandi. Orol dengizini qutqarish bo‘yicha Davlatlararo kengash
Nizomi tasdiqlandi hamda uning ijroiya organining rahbari tayinlandi. Bu
masalalar bo‘yicha qarorlar qabul qilindi.
1994-yil 30-aprelda Cho‘lponota shahrida O‘zbekiston, Qozog‘iston,
Qirg‘iziston o‘rtasida yagona iqtisodiy makon tuzish to‘g‘risida uch tomonlama
Markaziy Osiyo iqtisodiy hamjamiyati nomli shartnoma imzolandi.
1994-yilning 8-iyul kuni Markaziy Osiyoning uch davlat rahbarlarini
Qozog‘iston poytaxti Olmata shahrida uchrashuvi bo‘lib o‘tdi. Bu uchrashuvda
Qozog‘iston, Qirg‘iziston va O‘zbekiston respubliklalari davlat rahbarlari ishtirok
etishdi. Qozog‘iston prezidenti qarorgohida uch mamlakat rahbarlarining
yakkama-yakka suhbati bo‘lib o‘tdi. Bu uchrashuvdan keyin uch davlat
delegatsiyalarining kengaytirilgan tarkibdagi uchrashuvi ham tashkil qilindi.
Muzokaralar so‘ngida uch davlat rahbarlari birgalikdagi Murojaatnoma qabul
qildilar. Bundan tashqari aholi migratsiyasi sohasida hamkorlik to‘g‘risida
memorandum hamda uch mamlakat o‘rtasida Markaziy osiyo Hamkorlik va
taraqqiyot bankini ta`sis etish to‘g‘risida bitm imzolandi. Shu bilan birgalikda
davlat rahbarlari davlatlar o‘rtasida harbiy-texnik hamkorlik to‘g‘risidagi, ijtimoiy
va iqtisodiy taraqqiyot sohasidagi hukumatlararo bitim va shartnomalar,
shuningdek, axborot bilan ta`minlash sohasidagi bitimlarni ham imzolaganlar 56
.
1995-yil 15-dekabrda Jambulda Qozog‘iston, Qirg‘iziston va O‘zbekiston
respublikalari Davlatlararo kengashining navbatdagi majlisi bo‘ldi. Prezidentlar
2000-yilgacha bo‘lgan iqtisodiy integratsiya va birinchi navbatda sarmoya
sarflanishi lozim bo‘lgan loyihalar dasturlarini hayotga joriy etish,
kommunikatsiya tarmoqlarini rivojlantirish masalalarini muhokama etdilar.
Integratsiya dasturida 53 ta loyihalar ishlab chiqildi. BMT rahnamoligida harakat
qiladigan Qozog‘iston, Qirg‘iziston va O‘zbekiston Respublikalarining tinchlikni
56 Звягельская И. Д. Становление государств Центральной Азии : Политические процессы. М.,
2009. С. 143.
43

saqlash kollektiv batalyonini tashkil qilish haqida qaror qabul qilindi va batalyoni
shakllantirildi. 57
1997-yil 9-10-yanvar kunlari Bishkekda O‘zbekiston, Qozog‘iston,
Qirg‘iziston davlat boshliqlarining kengashi bo‘lib unda uch qardosh davlatlar
o‘rtasida abadiy do‘stlik haqida shartnoma imzolandi. Bu hujjatda o‘zbek, qozoq,
qirg‘iz xalqlarining orzu-niyatlari o‘z ifodasini topdi. Mazkur shartnoma uch
qardosh davlat xalqlarining iqtisodiy, siyosiy, madaniy, ilmiy-texnikaviy hamkor-
ligini yangi asoslarda rivojlantirishga yo‘naltirdi.
1997-yil 12-dekabr kuni Qozog‘iston Respublikasining yangi poytaxti -
Ostona shahrida Qozog‘iston, Qirg‘iziston va O‘zbekiston prezidentlarining
kengashi bo‘lib o‘tdi. Kengashda uch mamlakat o‘rtasida energetika, suv
zaxiralaridan oqilona foydalanish, oziq-ovqat ta’minoti, kommunikatsiya hamda
mineral xomashyo zaxiralarini o‘zlashtirish va qayta ishlash sohalari bo‘yicha
xalqaro konsorsiurnlar tuzish to‘g‘risida muzokara bo‘ldi.
1998-yilda Qirg‘izistonning Cho‘lponota shahrida Markaziy Osiyo Iqtisodiy
Hamjamiyatining navbatdagi uchrashuvida Tojikiston Respublikasi a`zo bo‘lib
kirdi.
2000-yil 20-21-aprel kunlari Toshkentda O‘zbekiston, Qozog‘iston,
Qirg‘iziston va Tojikiston Prezidentlarining uchrashuvi bo‘lib o‘tdi. Uchrashuvda
mintaqaviy hamkorlik va mamlakatlararo munosabatlarga doir masalalar
muhokama qilindi. To‘rt mamlakat rahbarlari terrorchilik, siyosiy va diniy
ekstremizm, xalqaro uyushgan jinoyatchilikka qarshi kurash va mintaqa
davlatlariga tahdid soladigan boshqa xavf-xatarning oldini olishga qaratilgan
hamkorlik to‘g‘risida shartnoma imzoladilar. 58
57 В. Д. Камынин, Е. В. Лазарева, М. В. Лапенко, А. В. Лямзин. Центральная Азия на рубеже XX–
XXI веков : политика, экономика, безопасность/ учеб.пособие; [науч. ред. В. И. Михайленко] ; М-
во образования и науки Рос. Федерации, Урал. федер. ун-т. – Екатеринбург : Изд-во Урал. ун-та,
2017. – C.35.
58 Звягельская И. Д. Становление государств Центральной Азии : Политические процессы. М.,
2009. С. 144.
44

2001-yil 28-dekabr kuni Toshkentda MOIH davlatlari boshliqlarining
navbatdagi kengashi bo‘lib o‘tdi. Kengashda hamkorlikni rivojlantirish, Markaziy
Osiyo Hamkorlik tashkiloti mintaqada barqarorlik va xavfsizlikni ta’minlash
masalalari muhokama qilindi. Mazkur kengashda MOIH tashkiloti faoliyatini
to‘xtatishga qaror qilindi. Islom Karimov taklifiga binoan MOIH negizida
Markaziy Osiyo Hamkorligi tashkiloti deb qayta tuzishga kelishib olindi.
2002-yil 28-fevral - 1-mart kunlari Almati shahrida Markaziy Osiyo
davlatlari boshliqlarining uchrashuvi bo‘lib o‘tdi. Muzokaralar yakunida
Prezidentlar tomonidan Markaziy Osiyo Hamkorligi tashkiloti huquqiy jihatdan
rasmiylashtirildi. MOHT ning raisi etib Islom Karimov saylandi. Mazkur tashkilot
endi nafaqat iqtisodiy munosabatlarni rivojlantirish, shuningdek, siyosiy, ijtimoiy,
madaniy va boshqa turdagi aloqalar ko‘lamini kengaytirish masalalari bilan
shug‘ullanadi. Har bir a’zo mamlakatdan bevosita davlat rahbariga hisobot berib
turadigan bittadan muvofiqlashtiruvchi vakil tayinlandi. 2002-yilning oktabrida
o‘tgan Dushanbe sammitida suv-energetika, oziq-ovqat va kommunikatsiya
bo‘yicha konsorsiumlar tuzishga kelishib olindi va hukumatlarga konsorsium
loyihalarini ishlab chiqish vazifasi topshirildi.
2004-yil 28-may kuni Ostona shahrida MOHT tashkilotiga a’zo mamlakatlar
davlat rahbarlarining sammiti bo‘lib o‘tdi. Unda tashkilot qamragan mintaqada
xavfsizlikni mustahkamlash, umumiy bozor barpo etish masalalari muhokama
etildi. Muzokaralar yakunida O‘zbekiston, Qozog‘iston, Qirg‘iziston va Tojikiston
Prezidentlarining qo‘shma bayonoti MOHT ga a’zo mamlakatlar o‘rtasida
televideniye va radio dasturlarini o‘zaro tarqatish to‘g‘risida bitim imzolandi.
2005-yilning 6-7-oktabr kunlari Sankt-Peterburg shahrida bo‘lib o‘tgan
MOHT Davlat rahbarlarining sammitida o‘tgan davrda amalga oshirilgan ishlar
sarhisob qilindi. Kengashda Markaziy Osiyo umumiy bozorini barpo etish
konsepsiyasi tasdiqlandi. Yig‘ilish Sankt-Peterburgda o‘tkazilishiga sabab Rossiya
ham umumiy bozorga qo‘shilishga o‘z istagini bildirgani bo‘lgan.
45

XXI asr birinchi o‘n yilligining ikkinchi yarimiga kelganda Markaziy Osiyo
davlatlarining ayrimlarida bo‘lgan siysosiy o‘zgarishlar o‘rtadagi munosabatlarga
ham o‘z ta`sirini o‘tkazgan. Misol sifatida 2005 va 2010-yilda bo‘lgan
Qirg‘izistondagi siyosiy voqealarga mintaqa davlatlari befarq qarab turmagan.
2010-yilning aprel oyida Qirg‘zistonda siyosiy norozilik boshlandi. Bu norozilik
natijasida hukumat tepasida o‘zgarish bo‘ldi. 2010-yilning eng achinarli
voqelaridan biri 10-15-iyun unlari bo‘lib o‘tdi. O‘shanda Qirg‘izistonning
janubida-O‘sh va Jalolobod hududlarida mahalliy qirg‘iz va o‘zbeklar o‘rtasida
mojaro kelib chiqqan. Buning natijasida qirg‘izlar bu yerda uzoq yillardan beri
yashab kelayotgan o‘zbeklarga qarshi zo‘ravonlik ishlarini amalga oshira
boshlagan. Bu harakatlar natijasida 442 kishi halok bo‘lgan bo‘lsa, 925 kishi
yarador bo‘ldi. Tahminan 75 mingga yaqin insonlar O‘zbekiston hududiga qochib
o‘tishga majbur bo‘lgan. Bu voqea nafaqat O‘zbekistonni, balki butun dunyoni
tashvishga qo‘ydi. O‘zbekistonning birinchi prezidenti I. Karimov tomonidan olib
borilgan oqilona siyosat natijasida ikki davlat o‘rtasida ziddiyat kelib chiqishini
oldi olindi.
Markaziy Osiyoning qolgan respublika rahbarlari Qirg‘izistondagi iyunda
bo‘lib o‘tgan siyosiy voqealarga o‘z munosabatini bildirib o‘tar ekan, dastlab bu
xunrezliklarni to‘xtatishga chaqirdi. O‘zbekiston har tomonlama bu siyosiy
voqealarni tezlik bilan to‘xtatish, aybdorlarni jazolahni talab qilib chiqd. O‘z
hududiga o‘tgan larga Andijon viloyatining Qirg‘iziston bilan chegara tumanlarida
joy tashkil qilib ularni oziq-ovqat va kiyim-kechak bilan taminladi. Qozog‘iston
rahbari N. Nazarboyev rasmiy tarzda Qirg‘iziston hukumatidan bu voqealarni
to‘xtatishni talab qilib chiqdi. O‘sh va Jalolobod hududlarini tiklash ishlarini
moddiy jihatdan qo‘llab-quvvatlashini bildirdi. Mintaqadagi boshqa davlatlar ham
bu xunrezliklarni tezlik bilan to‘xtatishga, vaziyatni haqqoniy o‘rganib chiqishga
chaqirdi. 59
Misol sifatida Qozog‘iston hukumati Qirg‘izistonda amalga oshirilgan
59 В. Д. Камынин, Е. В. Лазарева, М. В. Лапенко, А. В. Лямзин. Центральная Азия на рубеже XX–
XXI веков : политика, экономика, безопасность/ учеб.пособие; [науч. ред. В. И. Михайленко] ; М-
во образования и науки Рос. Федерации, Урал. федер. ун-т. – Екатеринбург : Изд-во Урал. ун-та,
2017. – C.36.
46

siyosiy nizolarni keskin tanqid qilib chiqadi. Shu bilan birgalikda siyosiy
nizolardan aziyat chekkan aholiga o‘zining gumanitar yordamini ham ayamagan.
Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlari o‘rtasidagi uchrashuvlar so‘nggi
yillarda yangi pag‘onaga ko‘tarilgan desak xato bo‘lmaydi. Ayniqsa bu jarayonga
O‘zbekiston prezidenti Shavkat Mirziyoyevning alohida e`tibor qaratishi Markaziy
Osiyo davlatlari o‘rtasidagi aloqalarni yanda kuchayishiga sabab bo‘ldi.
Ma’lumki, davlatimiz rahbari 2017 yilning 10 noyabr kuni BMT shafeligida
Samarqand shahrida o‘tgan "Markaziy Osiyo: yagona tarix va umumiy kelajak,
barqaror rivojlanish va taraqqiyot yo‘lidagi hamkorlik" mavzusidagi xalqaro
konferensiya bo‘lib o‘tgan. Konferensiyadan so‘ng O‘zbekiston va Qozog‘iston
prezidentlarini alohida uchrashuvi bo‘lib o‘tgan. Mazkur uchrashuvda mintaqa
davlat rahbarlarini oliy darajadagi uchrashuvlari har yili o‘tkazilishi taklifini
O‘zbekiston prezidenti ilgari surgan edi. Bu tashabbusni mintaqadagi barcha
davlatlar va xalqaro tashkilotlar qo‘llab-quvvatlagan va Qozog‘iston Respublikasi
Prezidenti Nursulton Nazarboyev birinchi uchrashuvni Ostonada o‘tkazishni taklif
qilgandi.
2018-yilning 15-martida Ostonada Markaziy Osiyo davlat rahbarlarining
birinchi maslahat uchrashuvi bo‘lib o‘tdi. Bu uchrashuvda O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev, Qozog‘iston Respublikasi Prezidenti
Nursulton Nazarboyev, Qirg‘iziston Respublikasi Prezidenti Sooronbay Jeenbekov,
Tojikiston Respublikasi Prezidenti Imomali Rahmon, Turkmaniston Respublikasi
Majlisi raisi Akja Nurberdiyeva ishtirok etdi 60
.
Sammit mintaqa mamlakatlari o'rtasidagi siyosiy, savdo-iqtisodiy va
gumanitar hamkorlikni rivojlantirish, terrorizm, diniy ekstremizm, giyohvandlik va
qurol kontrabandasiga qarshi birgalikda kurashish, shuningdek, Markaziy Osiyoda
xavfsizlik va barqarorlikni mustahkamlashga bag'ishlandi.
Ta'kidlandiki, Markaziy Osiyo nafaqat geografik va geosiyosiy makon, balki
umumiy qadriyatlarga ega noyob madaniy makondir. Shu munosabat bilan
60 https://www.rbc.ru/politics/15/03/2018/5aaa48df9a79479c52f6861c
47

mamlakatlarimiz o'rtasidagi mintaqalararo hamkorlikka alohida e'tibor qaratish
lozim. Bu Markaziy Osiyoda barqaror rivojlanishni ta'minlagan holda
mamlakatlarimiz mintaqalarining sanoat, investitsiya va intellektual salohiyatini
to'liq rivojlanishini ta'minlaydi.
Davlat rahbarlari MDH, ShHT, Islom hamkorlik tashkiloti va boshqa nufuzli
xalqaro tuzilmalar doirasidagi hamkorlikni yanada mustahkamlash zarurligini
ta'kidladilar. Tomonlar mintaqa davlatlari o'rtasidagi siyosiy, savdo-iqtisodiy,
transport va madaniy-gumanitar sohalardagi hamkorlikni rivojlantirish bilan bog'liq
ko'plab masalalarni muhokama qildilar.
Markaziy Osiyo xalqlarini ming yillik qardoshlik va yaxshi qo'shnichilik
bog'lab turdi. U tarixni, dinni, umumiy madaniyat va an'analarni birlashtiradi.
Bizning mintaqamiz Markaziy Osiyoda umumiy kelajak, barqaror rivojlanish va
farovonlikning mustahkam poydevori bo'lishi mumkin bo'lgan jahon tsivilizatsiyasi
rivojiga ulkan ta'sir ko'rsatgan noyob madaniyat va taraqqiyotga ega.
So'nggi yillarda mintaqa mamlakatlari yaxshi qo'shnichilik va o'zaro manfaatli
hamkorlik asosida savdo-iqtisodiy, transport-kommunikatsiya, madaniy-gumanitar
sohalarda, xavfsizlik va barqarorlikdagi o'z salohiyatlarini namoyish etdilar. U
Markaziy Osiyoni barqaror, iqtisodiy rivojlangan va yuqori darajada rivojlangan
mintaqaga aylantirish yo'lida ishonchli harakat qilmoqda. Shtatlar chegara, suvdan
foydalanish, transport va savdo kabi dolzarb muammolarga mintaqaning umumiy
manfaatlari yo'lida samarali echim topadilar.
Xususan, bitim bir necha yildan buyon muammo sifatida ko'rib chiqilayotgan
O'zbekiston, Qozog'iston va Turkmaniston davlat chegaralari tutashgan joyda
imzolandi. O'zbekiston va Qirg'iziston o'z chegaralarining 85% bo'yicha kelishuvga
erishdi. Transport sohasida hamkorlik kengaymoqda. Tojikiston bilan to'g'ridan-
to'g'ri havo, temir yo'l va avtomobil aloqalari tiklandi. Amudaryo bo'ylab
Turkmanobod-Farob yangi temir yo'l va avtomobil ko'priklari foydalanishga
topshirildi. O'zbekiston-Qirg'iziston-Xitoy temir yo'lini qurish bo'yicha kelishuvga
erishildi.
48

O'zbekiston Markaziy Osiyoning barcha davlatlari bilan chegaradosh.
Mamlakatimiz taraqqiyotining barcha muhim masalalarini, chegaralarimiz
xavfsizligidan tortib, suv resurslarini oqilona taqsimlashgacha hal etish mintaqa
davlatlari bilan munosabatlarimizga bog'liq. Transport, kommunikatsiya va
energetika sohasidagi yirik mintaqaviy loyihalarni qo'shni mamlakatlar bilan faol
hamkorlik qilmasdan va ularning yuqori darajadagi integratsiyasini ta'minlamasdan
amalga oshirish mumkin emas.
O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev 2018 yilda Ostona
shahrida bo'lib o'tgan yig'ilishda so'zga chiqdi. Mintaqaviy va xalqaro hamkorlikni
kengaytirish uchun davlatimiz rahbari Markaziy Osiyo davlatlari o'rtasida savdo-
iqtisodiy aloqalarni rivojlantirish, ushbu yo'nalishda muntazam muloqot o'rnatish,
Markaziy Osiyo mamlakatlari rahbarlarining muntazam ravishda maslahat
uchrashuvlarini o'tkazish zarurligini ta'kidladi. umumiy muammolarga umumiy
echimlar. mintaqaviy muammolar.
Xavfsizlik masalalarini muhokama qilishda ta'kidlanishicha, bugungi kunda
mintaqaning barcha mamlakatlari terrorizm, diniy ekstremizm, transmilliy
jinoyatchilik va giyohvand moddalar savdosi xavfiga duch kelishmoqda.
Afg'onistonda ijtimoiy-iqtisodiy infratuzilmani tiklash, uning mintaqaviy
iqtisodiy jarayonlarga qo'shilishini rag'batlantirish, chet el davlatlari va xalqaro
tashkilotlar ishtirokida turli terroristik va ekstremistik tuzilmalarning ushbu
mamlakat yoshlariga ta'sirini oldini olish. Aniq tadbirlarni ishlab chiqish zarurligi
qayd etildi.
Davlat chegaralarini delimitatsiya qilish bo'yicha puxta va puxta ishlarni
davom ettirish zarurligi qayd etildi.
Ishtirokchilar asosiy e'tiborni mintaqadagi suv resurslaridan adolatli
foydalanish masalasiga qaratdilar.
Orol dengizining ekologik ofatiga qarshi kurashish bo'yicha mintaqaviy va
xalqaro sa'y-harakatlarning birlashtirilishi ushbu muammoni hal qilish uchun
tegishli choralarni ko'rishning asosiy omili ekanligi ta'kidlandi.
49

Tomonlar, shuningdek, Markaziy Osiyo mamlakatlari o'rtasida innovatsiyalar
sohasidagi hamkorlikni kengaytirish, shuningdek, ikki mamlakatni eksport va
import sohasida o'zaro qo'llab-quvvatlash masalalarini muhokama qildilar.
Shuningdek, kun tartibiga mintaqa davlatlari o'rtasida madaniy-gumanitar
aloqalarni, do'stlik va yaxshi qo'shnichilikni mustahkamlash masalalari kiritilgan.
Bu Markaziy Osiyoda mintaqaviy hamkorlikni jadallashtirishning asosiy
shartlaridan biri sifatida e'tirof etildi. Madaniy-gumanitar muloqotni davom ettirish
zarurligi, ikki mamlakat o'rtasida madaniyat kunlarini va turli madaniy tadbirlarni
tashkil etish, shuningdek, ta'lim va turizm sohasida almashinuvni rivojlantirish
zarurligi ta'kidlandi.
Markaziy Osiyo respublikalari prezidentlarining navbatdagi uchrashuvi 2019
yil 29 noyabrda Toshkent shahrida bo'lib o'tdi. Uchrashuv Markaziy Osiyo davlatlari
rahbarlarining ikkinchi sammiti bo'ldi. Sammitda O‘zbekiston Respublikasi
Prezidenti Shavkat Mirziyoyev, Qozog‘iston Respublikasining Birinchi Prezidenti -
Prezident Nursulton Nazarboyev, Qirg‘iziston Respublikasi Prezidenti Sooronboy
Jeenbekov, Tojikiston Respublikasi Prezidenti Imomali Rahmon va Turkmaniston
Prezidenti Gurbanguli Berdimuhamedov ishtirok etishdi. 61
Davlatimiz rahbari Markaziy Osiyoda ko'p tomonlama
hamkorlikning umumiy qarashlari to'g'risida kelishib olish zarurligini
ta'kidlab, uning asosiy yo'nalishlari to'g'risida o'z qarashlarini bildirdi va
bir qator muhim tashabbuslarni ilgari surdi.
Prezident, avvalo, savdo-iqtisodiy va sarmoyaviy aloqalarni
rivojlantirishga e'tibor qaratdi. Tabiiy resurslarga va inson resurslariga
boy katta bozorga ega mintaqamizning raqobatdosh ustunliklaridan
to'liq foydalanish muhimdir. Qiymat zanjirini yaratish, mintaqalararo
savdoni kengaytirish, ish o'rinlarini yaratish, iqtisodiyotning turli
61 https://www.gazeta.uz/ru/2019/11/30/ca-partnership/
50

sohalarida yangi imkoniyatlarni aniqlash va hamkorlik loyihalarini
amalga oshirish uchun.
O'zbekiston Prezidenti har yili Savdo-sanoat palatalari
rahbarlarining uchrashuvlarini o'tkazib, Toshkentda Markaziy Osiyo
davlatlarining investitsiya forumini tashkil etishni taklif qildi.
Ikkinchi muhim yo'nalish mintaqaning transport aloqasini
kuchaytirish va uning tranzit salohiyatini ro'yobga chiqarishdir.
Markaziy Osiyoning transport tizimi yaratilayotgan zamonaviy
logistika infratuzilmasi yordamida mintaqada uzluksiz aloqani
ta'minlashi va o'sib borayotgan tranzit oqimlarga samarali xizmat qilishi
kerakligi ta'kidlandi.
Transport kommunikatsiyalari bo'yicha mintaqaviy kengashni,
Markaziy Osiyo transport tizimini birgalikda rivojlantirish bo'yicha
dastur va kelishuvlarni shakllantirishni jadallashtirish muhimligi
ta'kidlandi.
Uchinchidan, mintaqaning uzoq muddatli manfaatlarini hisobga
olgan holda energetika sohasidagi hamkorlikni kengaytirish zarurligi,
O'zbekistonning qayta tiklanadigan energiya manbalari ulushini
oshirish, zamonaviy energiya infratuzilmasini yaratish bo'yicha qo'shma
loyihalarni amalga oshirishga tayyorligi.
Shavkat Mirziyoyev suv muammolarini hal qilishda o'zaro
kelishilgan yondashuvlarni ishlab chiqishga chaqirib, mintaqa
davlatlarining Afg'onistonda tinchlik, milliy yarashish va iqtisodiy
tiklanishni rivojlantirishga qaratilgan sa'y-harakatlarini
muvofiqlashtirish muhimligini tasdiqladi.
51

Uchrashuv davomida Nazarboyev ham bir qator yaxshi takliflarni
bildirdi. Xususan, u davlatlar o'rtasida imzolangan shartnomalarda
mamlakatlarning suvereniteti, mustaqilligi va hududiy yaxlitligi muhim
ahamiyatga ega ekanligini ta'kidladi. Shuningdek, u yaqin yillarda
Markaziy Osiyo Xavfsizlik Kengashi kotiblarining uchrashuvini
o'tkazishni taklif qildi.
Nazarboyev mintaqaning demografiyasiga alohida e'tibor qaratish
zarurligini ta'kidladi.
Turkmaniston Prezidenti Gurbanguli Berdimuhamedov ishtirokchi
mamlakatlarning e'tiborini Afg'onistondagi vaziyatga qaratdi. Unga
ko'ra, mintaqadagi vaziyatni birgalikda hal qilish kerak.
Markaziy Osiyo rahbarlari o'rtasidagi muzokaralar kengaytirilgan
tarkibda davom etdi. Uchrashuv ishtirokchilarini qutlar ekan,
O'zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev ikkinchi konsultativ
uchrashuvni o'tkazish yana bir bor umumiy manfaatlarni, ochiq
muloqotni va mintaqalarni rivojlantirishning eng dolzarb masalalari
bo'yicha mamlakatlarimiz qo'shma qarorlar qabul qilishga tayyorligini
tasdiqlashini ta'kidladi.
Xususan, so'nggi yillarda O'zbekiston va Markaziy Osiyo
mamlakatlari o'rtasidagi tovar ayirboshlash hajmi ikki baravar, qo'shma
korxonalar soni esa to'rt baravar oshdi. Birgalikdagi sa'y-harakatlar
natijasida chegaralarni qonuniylashtirish jarayoni yakunlanmoqda, 60
ga yaqin nazorat-o'tkazish punktlari to'liq ishlayapti, vizalar bekor
52

qilindi. Ishbilarmonlik va mintaqalararo aloqalar, transport, madaniy-
gumanitar almashinuv kengaymoqda. 62
Prezident Shavkat Mirziyoyev mintaqa mamlakatlari o'rtasidagi
yaqinlashish va hamkorlikni kengaytirish mehnatkash va qaytarib
bo'lmaydigan jarayon ekanligini ta'kidladi.
Davlat rahbari uchrashuv ishtirokchilarini barcha kuch va
imkoniyatlarini savdo-iqtisodiy, sarmoyaviy, transport, aloqa va
energetika sohalaridagi muammolarni hal qilishga safarbar etishga
chaqirdi.
Shu munosabat bilan Markaziy Osiyo investitsiya forumi va
mamlakatlarimiz Savdo-sanoat palatalarining birinchi yig'ilishi,
shuningdek, transport kommunikatsiyalari bo'yicha mintaqaviy
kengashni tuzishni jadallashtirish, qo'shma dasturlar «bir martadan
sayohat. mintaqa »deb nomlangan. Targ'ib qilish uchun xalqaro turizm
konferentsiyasini tashkil etish taklif qilindi
Shuningdek, Markaziy Osiyo uchun parlamentlararo do'stlik
guruhini yaratish va "Markaziy Osiyo - umumiy o'tmish, umumiy
kelajak" shiori ostida madaniy-gumanitar almashinuv platformasini
yaratish barcha xalqlarimiz manfaatlariga javob berishi qayd etildi. .
Suv taqsimotining dolzarb muammolari, mintaqaning murakkab
suv va ekologik muammolarini o'zaro maqbul echimini izlash o'zaro
kelishilgan yondashuvni talab qiladi. Innovatsion texnologiyalarni jalb
qilish, "yashil iqtisodiyot" tamoyillarini amalga oshirish, cho'llanishni
62 https://www.gazeta.uz/ru/2019/11/30/ca-partnership/
53

yo'q qilish va boshqa kompleks chora-tadbirlarni amalga oshirish
maqsadida O'zbekiston Prezidenti BMT homiyligidagi Orol dengizi
mintaqasi uchun Trast fondidan samarali foydalanishga chaqirdi.
Shavkat Mirziyoyev ishtirokchilarni hamkorlikning asosiy
maqsadlari va tamoyillari bo'yicha kelishib olishga, odamlar, kapital,
tovar va xizmatlar harakati uchun qulay sharoitlar yaratishga,
shuningdek, keng madaniy-gumanitar almashinuvlarga, do'stlik, yaxshi
qo'shnichilik va amaliy mexanizmlarni shakllantirish va amalga
oshirishga chaqirgan Markaziy Osiyodagi sheriklik.
Turkmaniston Prezidentining taklifiga binoan davlatlar rahbarlari
bir ovozdan Qozog'istonning birinchi Prezidenti Nursulton
Nazarboyevni Markaziy Osiyo sammitining faxriy raisi etib sayladilar. 63
2019 yilda Toshkentda o'tgan Markaziy Osiyo davlatlari
rahbarlarining ikkinchi sammiti yakunlari bo'yicha ommaviy axborot
vositalari uchun brifing o'tkazildi.
O'zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev muzokaralar an'anaviy
do'stlik va o'zaro anglashuv ruhida o'tganini, mintaqada ishonch va
yaxshi qo'shnichilik muhitini yanada mustahkamlashga rahbarlarning
intilishining yorqin ifodasi ekanligini ta'kidladi.
- Hamkorlikning dolzarb masalalarini batafsil muhokama qildik.
Biz mamlakatlarimiz o'rtasidagi aloqalarni har tomonlama kengaytirish
bo'yicha to'liq kelishuvimizni tasdiqladik. Uchrashuv dolzarb mintaqaviy
63 https://www.gazeta.uz/ru/2019/11/30/ca-partnership/
54

va xalqaro muammolar bo'yicha bizning qarashlarimiz va
yondashuvlarimiz yaqinligini namoyish etdi, dedi Prezident.
Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining navbatdagi uchrashuvi
o'tkaziladigan joy sifatida Qirg'iziston tanlandi. Ammo Markaziy Osiyo
davlatlari 2019 yil dekabr oyida Xitoyning Uxan viloyatida paydo bo'lgan
va boshqa mamlakatlarga tarqalib ketgan koronavirus tufayli
uchrashishmadi.
Markaziy Osiyo davlatlari 1991 yil ikkinchi yarmida mustaqillikka
erishganlaridan beri aloqalarni mustahkamlashga intilishdi. Mintaqada
muhim rol o'ynaydigan O'zbekiston va Qozog'iston Respublikalari ikki
mamlakat o'rtasidagi munosabatlarni yaxshilashga harakat qilmoqdalar.
Viloyat rahbarlari 1991 yildan 2020 yilgacha alohida uchrashuvlar
o'tkazdilar. Ushbu uchrashuvlarda nafaqat ikki davlatning muammolari,
balki mintaqalarni qiziqtirgan masalalar ham muhokama qilindi.
Bundan tashqari, Markaziy Osiyo mamlakatlari rahbarlari MDH, BMT,
ShHT va boshqa ko'plab xalqaro tashkilotlarda muntazam ravishda
uchrashadilar. Ushbu tashkilotlardagi uchrashuvlar Markaziy Osiyo
davlatlari rahbarlarining umumiy masalasi bilan bir qatorda ikki
tomonlama munosabatlarga bag'ishlangan. Bugun viloyat rahbarlarining
uchrashuvlari yangicha nuqtai nazardan va yangi ruhda o'tmoqda.
2.2. Mintaqada iqtisodiy integratsiyalashuv, Markaziy Osiyoda umumiy
bozorning shakllanishi
Markaziy Osiyo respublikalari siyosiy mustaqillik bilan bir qatorda iqtisodiy
mustaqillikka ham erishishga intildilar. Sobiq Sovet Ittifoqida barcha respublikalar
iqtisodiyoti bir-biri bilan chambarchas bog'liq edi va biron bir respublika iqtisodiy
jihatdan yakka holda rivojlanmadi. Shunday qilib, bu Markaziy Osiyo
55

respublikalarida ham bo'lgan. Shuning uchun mustaqillikning dastlabki yillarida
beshta respublika rahbarlari iqtisodiy hamkorlikni mustahkamlash yo'llarini izlay
boshladilar. Ular ushbu qiyin vaziyatda birgalikda ishlash kerakligini angladilar.
Mintaqaning O'zbekiston va Qozog'iston Respublikasi boshchiligidagi beshta
respublikasi iqtisodiy munosabatlarni rivojlantirish uchun teng huquqlarga ega deb
tan olindi.
Rasmiy mustaqillikka erishishdan oldin, 1991 yil avgustda O'rta Osiyo
respublikalari rahbarlari Toshkentda uchrashdilar. Uchrashuvda ko'tarilgan
masalalar orasida iqtisodiy aloqalarni faollashtirishga alohida e'tibor berildi.
Uchrashuv davomida O'zbekistonning Birinchi Prezidenti Islom Karimov iqtisodiy
hamkorlikni kuchaytirmasdan oldinga siljish mumkin emasligi to'g'risida juda
yaxshi fikr bildirdi. Islom Karimovning nuqtai nazarini boshqa davlat rahbarlari bir
ovozdan qo'llab-quvvatladilar. Ishonch bilan aytish mumkinki, beshta davlat
rahbarlarining uchrashuvi mintaqada iqtisodiy hamkorlikni rivojlantirishga asos
yaratdi.
1991 yil 8 dekabrda sobiq Sovet Ittifoqi qulaganidan so'ng, mintaqaning
beshta mamlakati 1991 yil dekabrda Olmaotada uchrashib, Mustaqil Davlatlar
Hamdo'stligiga (MDH) a'zo bo'lish masalasini muhokama qildilar. Uchrashuvda
ko'tarilgan siyosiy masalalardan tashqari, iqtisodiy munosabatlar ham muhokama
qilindi. MDHga qo'shilishni barcha besh respublika qo'llab-quvvatladi, ularning
maqsadi iqtisodiy aloqalarni tartibga solishdir. MDHning tuzilishi Markaziy Osiyo
respublikalariga ijobiy ta'sir ko'rsatdi. Chunki uzoq yillar davomida bir xil
iqtisodiy aloqalarni saqlab kelgan ittifoqchilar bilan hamkorlik bunday qiyin
vaziyatda afzalliklardan xoli bo'lmagan. Shuning uchun MDHga qo'shilish barcha
mamlakatlar tomonidan qo'llab-quvvatlandi.
Markaziy Osiyo davlatlarining iqtisodiy integratsiyasini uch bosqichga
bo'lish mumkin. Ushbu bosqichning sababi o'sha yillarda ko'rilgan choralardir.
Ushbu qadamlar quyidagicha:
56

- Birinchi bosqich (1990-1993): Bu davrda Markaziy Osiyo davlatlari
mustaqillikka erishdilar, xalqaro tashkilotlarga a'zo bo'ldilar, munosib savdo
sheriklarini izladilar va integratsiyaga yo'l ochdilar.
- Integratsiyaning past samaradorligi davri (1994-2005): Bu davrda
Markaziy Osiyo davlatlari o'rtasidagi integratsiya samarasiz bo'lib, hamkorlik
yo'nalishi doimiy ravishda o'zgarib boradi, ishtirokchilar turli tashabbuslardan
norozi bo'lmoqdalar.
- Parchalanish davri (2005 yildan hozirgi kungacha): bu davrda Markaziy
Osiyo davlatlari o'rtasidagi iqtisodiy aloqalar ancha tarqoqlashdi.
1993 yil yanvar oyida Toshkentda bo'lib o'tgan O'rta Osiyo
respublikalarining uchrashuvida Markaziy Osiyo Hamdo'stligining tashkil etilishi
ikki mamlakat o'rtasidagi iqtisodiy aloqalarni yanada mustahkamladi. Besh
respublika rahbarlari bojxona masalalarini ham muhokama qildilar. Savdo
aloqalarini jonlantirish, qo'shma korxonalar tashkil etish va boshqalar kabi ko'plab
masalalar muhokama qilindi.
1994 yil 10 yanvarda ikki Markaziy Osiyo respublikalari - O'zbekiston va
Qozog'iston rahbarlari Toshkentda uchrashdilar. Ushbu uchrashuvning asosiy
maqsadi ikki mamlakat o'rtasidagi iqtisodiy aloqalarni rivojlantirishdir. Uchrashuv
davomida rahbarlar iqtisodiyot endi alohida rivojlana olmaydi, shuning uchun
iqtisodiy integratsiyani kuchaytirish zarurligi to'g'risida kelishib oldilar. Ushbu
uchrashuvning amaliy ifodasi sifatida ikki mamlakatni o'z ichiga olgan Yagona
iqtisodiy makonga qo'shilish to'g'risida kelishuvga erishildi. Unga ko'ra, davlatlar
o'rtasida savdo-sotiq, kredit va sarmoyalar uchun hech qanday to'siqlar bo'lmasligi
kerak. Ushbu uchrashuvning tarixiy ahamiyati Markaziy Osiyo respublikalarini
iqtisodiy birlashtirish yo'lidagi dadil qadam sifatida ifoda etildi. Qirg'iziston ham
yagona iqtisodiy makonga qo'shilish istagini bildirdi. Bir qator muzokaralardan
so'ng Qirg'iziston 1994 yil 16 yanvarda ushbu shartnomaga qo'shildi.
Qirg'izistonning qo'shilishi Umumiqtisodiy makonni mustahkamladi. Bu, ayniqsa,
O'zbekiston uchun juda muhimdir. Chunki O'zbekiston Xitoy bilan savdo qilishda
57

Qirg'iziston orqali o'tishi kerak edi. Va endi O'zbekiston Qirg'iziston orqali Xitoy
bilan iqtisodiy aloqalarni mustahkamlash imkoniyatiga ega.
1994 yil 30 aprelda O'zbekiston, Qirg'iziston va Qozog'iston rahbarlari
Qirg'izistonning Cho'lpon ota shahrida uchrashdilar. Uchrashuvning asosiy
maqsadi - yanvar oyida imzolangan iqtisodiy hamkorlik to'g'risidagi shartnomani
yanada mustahkamlash. Shu maqsadda yig'ilishda iqtisodiy aloqalar muhokama
qilindi va "Umumiqtisodiy makon" yaratish to'g'risida qaror qabul qilindi. Ushbu
masalani muhokama qilish natijasida Yagona iqtisodiy makonni yaratish to'g'risida
bitim imzolandi. Ushbu shartnomaning imzolanishi iqtisodiy hamkorlikning
yanada yuqori bosqichiga qadam bo'ldi. O'sha paytda shartnomani imzolash
ommaviy axborot vositalarida keng qo'llab-quvvatlandi. Aslida, bu umumiy bozor
shartnomasi edi.
1994-yil 30-apreldagi kelishuv asosida Markaziy Osiyoning uchta davlati
tarkibiga kirgan Umumiy bozor tashkil etildi. Uning so'zlariga ko'ra, savdo,
bojxona, moliya, mehnat migratsiyasi va boshqa ko'plab jihatlar shu qadar
rivojlanganki, bu uchala davlat uchun ham ma'qul. 1994 yildan keyingi davrda biz
uch mamlakat o'rtasidagi iqtisodiy aloqalar ijobiy tomonga o'zgarganini aniq ko'rib
turibmiz.
1994-1996-yillarda O'zbekistonning Qozog'iston va Qirg'iziston bilan tashqi
savdo aylanmasi o'tgan yillarga nisbatan ikki baravar, Qozog'istonning O'zbekiston
va Qirg'iziston bilan savdo aloqalari ikki baravar oshdi. O'z navbatida, biz
Qirg'iziston uch baravar ko'payganini ko'ramiz. 64

O‘zbekistonning birinchi prezidenti Islom Karimov tashabbusi bilan tuzilgan
Markaziy Osiyo Hamjamiyati ham mintaqa davlatlari o‘rtasidagi iqtisodiy
aloqalarni rivojlanishiga katta turtki bergan. Bu tashkilotning asosiy ishchi organi
hisoblangan Davlatlararo kengash iqtisodiy aloqalarni ham tartibga solib turgan.
Davlatlararo kengashning 1995-yilda Jambulda bo‘lib o‘tgan yig‘ilishida uch
davlat rahbarlari ham ishtirok etishgan. Bu uchrashuvda kun tartibidagi asosiy
64 https://review.uz/post/ekonomika-tsentralnoy-azii
58

masala iqtisodiy integratsiyaning yanada kuchaytirish va zamon talablariga
moslash bo‘lgan. 65

Jambul uchrashuvida iqtisodiy integratsiyaning 2000-yilgacha bo‘lgan
masalalari muhokama qilindi. Bu muhokama natijasida kelajakdagi 5 yil ichida
qilinishi lozim bo‘lgan ishlar belgilab olindi. Uchrashun so‘ngida 53 ta loyihani
o‘z ichiga olgan Markaziy Osiyo davlatlarining iqtisodiy integratsiyasini
jadallashtirish to‘g‘risidagi shartnoma imzolandi. Imzolangan shartnomada asosiy
e`tibor boj masalasi, investitsiya kiritish, qo‘shma korxonalarni qurish va borlarini
jadallashtirish, mehnat migratsiyasi va boshqalarga qaratilgan edi.
Markaziy Osiyo davlatlarining iqtisodiy rivojlanishini XX asr 90-yillarida
ikki bosqichga bo‘lishimiz mumkin. Birinchi bosqich 1991-yildan 1996-yilgacha
(Tojikiston respublikasi bundan mustasno) bo‘lgan davr; Bu mintaqa davlatlarini
iqtisodiy muammolar qamrab olgan, inqirozli holatlardan chiqish uchun kurashgan
davr hisoblanadi. Ikkinchi bosqich esa 1996-yildan keyingi davr; 1996-yilga
kelganda mintaqa davlatlarida iqtisodiy ko‘tarilishni boshlanishi, iqtisodiy
qiyinchiliklarni yengib o‘tilishi, yalpi ichki mahsulotning o‘sishi bilan
belgilanadi. 66
Bundan ko‘rinib turibdiki, 1996-yildan boshlab mintaqaning to‘rt davlatida
iqtisodiy o‘shish kuzatila boshlangan. Davlatlar bu natijaga erishish uchun o‘zaro
iqtisodiy aloqalarni kuchaytirganliga yaqqol namoyon bo‘ladi.
1997-yil 12-dekabrda Davlatlararo kengashning navbatdagi yig‘ilishi Ostona
shahrida bo‘lib o‘tdi. Bu safargi uchrashuvda asosiy jihat uch davlat o‘rtasidagi
energetik resurslardan oqilona foydalanishga qaratildi. Uchrashuv davomida uch
davlat vakillaridan tashqari Xalqaro energetika tashkilotidan ham vakillar
qatnashgan. Kun tartibiga qo‘yilgan energetik resurslardan mintaqaning uch davlati
ham o‘zaro kelishgan xolda foydalanishi lozim degan qarorga kelindi. Uchrashuv
65 В. Д. Камынин, Е. В. Лазарева, М. В. Лапенко, А. В. Лямзин. Центральная Азия на рубеже XX–
XXI веков : политика, экономика, безопасность/ учеб.пособие; [науч. ред. В. И. Михайленко] ; М-
во образования и науки Рос. Федерации, Урал. федер. ун-т. – Екатеринбург : Изд-во Урал. ун-та,
2017. – C.42.
66 Бородин Е.А. Интеграционные процессы Центральной Азии// Мир и политика. 2012. №7. c . 26
59

so‘ngida Qirg‘iziston respublikasi vakilli suv resurslarini O‘zbekiston va
Qozog‘iston respublikalariga to‘siqsiz o‘tkazish vazifasini ham bir tamonlama o‘z
zimmasiga olgan. Shu bilan birgalikda O‘zbekiston o‘zining energetik resurslarini
kelishilgan narxda qolgan ikki respublikaga yetkazib berish majburiyatini ham o‘z
zimmasiga oldi. Bu safargi uchrashuvning tarixiy ahamiyati bir qancha yillardan
beri muammo bo‘lib kelayotgan masalalarni xal qilinganligidir. 67
Markaziy Osiyo Hamjamiyatiga 1998-yilda Tojikiston qo‘shildi 68
.
Tojikistonning qo‘shilishi bilan Markaziy Osiyo Hamjamiyati o‘z nomini
Markaziy Osiyo Iqtisodiy Hamjamiyatiga o‘zgartirildi. Tashkilotga to‘rtinchi
davlat bo‘lib qo‘shilgan Tojikiston iqtisodiy aloqalarni jonlashishiga sabab
bo‘lgan. Tojikistonning iqtisodiy tashkilotga qo‘shilishi uning o‘zi uchun har
tamonlama foydali bo‘ldi. Chunki endigina fuqarolar urushidan chiqqan Tojikiston
iqtisodi deyarli halokat yoqasida edi. Tashkilotning qolgan 3 respublikasi har
tamonlama Tojikistonning iqtisodini oyoqqa turg‘azishga qo‘lidan kelgan
yordamini berdi.
XXI asr boshlariga kelganda Markaziy Osiyo davlatlarining iqtisodiy
sohadagi hamkorlik aloqalari yangi pog‘onaga ko‘tarildi desak xato aytmagan
bo‘lamiz. Yangi asr boshida mintaqa davlatlari har tamonlama rivojlanish pallasiga
kirdi. Bu vaqtga kelganda Markaziy Osiyoning ikki respublikasi-O‘zbekiston va
Qozog‘iston iqtisodiy jihatdan sezilarli rivojlanishga erishgan bo‘lsa,
Qirg‘izistonda bu jarayon endi boshlangan, Tojikiston iqtisodi esa endigina
tiklanish yo‘liga kirgan edi. Misol sifatida bu davrga kelganda O‘zbekistonning
yillik o‘sishi 5 % dan yuqori ko‘rsatkichni tashkil qilgan bo‘lsa, Qozog‘istonda esa
bu ko‘rsatkich 6 % ni , Qirg‘izistonning iqtisodiy o‘shishi yillik 3 % ni tashkil
qilgan bo‘lsa, Tojikistonniki esa 2 % ni tashkil qilgan. Shuni inobatga olgan holda
67 Олкотт М. Б. Второй шанс Центральной Азии. М. ; Вашингтон, 2005. -С.47.
68 В. Д. Камынин, Е. В. Лазарева, М. В. Лапенко, А. В. Лямзин. Центральная Азия на рубеже XX–
XXI веков : политика, экономика, безопасность/ учеб.пособие; [науч. ред. В. И. Михайленко] ; М-
во образования и науки Рос. Федерации, Урал. федер. ун-т. – Екатеринбург : Изд-во Урал. ун-та,
2017. – C.42.
60

bu davlatlar o‘rtasidagi o‘zaro iqtisodiy hamkorlik aloqalari iqtisodiy o‘shiga ham
ijobiy ta`sir o‘tkaza olgan.
Markaziy Osiyo Iqtisodiy Hamjamiyatining 2001-yildagi Toshkent
uchrashuvidan keyin uning nomi o‘zgargan. Tashkilot nomini o‘zgartirishni
O‘zbekitonning birinchi prezidenti Islom Karimov taklif qildi. Bu taklifiga ko‘ra
endilikda Markaziy Osiyo Iqtisodiy Hamjamiyati o‘rniga Markaziy Osiyo
Hamkorlik Tashkiloti (CACO) tuzildi. Bu tashkilot endilikda nafaqat iqtisodiy
aloqalarni, balki, shu bilan birgalikda ijtimoiy, madaniy sohalardagi hamkorlik
aloqalarini rivojlantirishni o‘z oldiga maqsad sifatida qo‘ygan. 69

Markaziy Osiyo Hamkorlik Tashkilotining 2001-2005-yillardagi faoliyati
ancha samaraligi bilan ajralib turadi. Yuqorida aytib o‘tganimizdek yangi asr
boshida mintaqa davllatlari iqtisodiy ko‘tarilishi boshlandi. Bu iqtisodiy ko‘tarilish
iqtisodiy aloqalarning kuchayishiga ham sabab bo‘ldi. Bu yillarda O‘zbekistonning
Markaziy Osiyo respublikalari bilan olib borgan tashqi iqtisodiy aloqalarini
raqamlar orqali tahlil qilsak: 2000-yilda O‘zbekistonning tashqi iqtisodiy
aloqalarida Markaziy Osiyo davlatlarining ulushi 17 % ni tashkil qilgan bo‘lsa,
2005-yilga kelganda bu ko‘rsatkich 23 % ga yetgan. Bu yillarda Qozog‘istonning
Markaziy Osiyo davlatlari bilan aloqalari 15 % dan 25 % ga oshganligini
ko‘rishimiz mumkin. Bundan tashqari Tojikistonning tashqi iqtisodiy aloqalari
mos ravishda 21% dan 32%ga o‘sgan bo‘lsa, Qirg‘izistonninki esa 20 % dan 34 %
ga oshganligini ko‘rishimiz mumkin. 70

Markaziy Osiyo janubi-g‘arbida joylashgan Turkmaniston ham iqtisodiy
tashkilotlarga a`zo bo‘lmagan bo‘lsada, lekin mintaqa davlatlari bilan tashqi
iqtisodiy aloqalarda faolligi bilan ajralib turgan. Turkmaniston iqtisodiy aloqalarda
Markaziy Osiyo davlatlari ichida O‘zbekiston va Qozog‘iston bilan yaxshi aloqada
bo‘lgan. Turkmanistonning Qirg‘iziston va Tojikiston bilan iqtisodiy aloqalari
69 Олкотт М. Б. Второй шанс Центральной Азии. М. ; Вашингтон, 2005. -С.48.
70 В. Д. Камынин, Е. В. Лазарева, М. В. Лапенко, А. В. Лямзин. Центральная Азия на рубеже XX–
XXI веков : политика, экономика, безопасность/ учеб.пособие; [науч. ред. В. И. Михайленко] ; М-
во образования и науки Рос. Федерации, Урал. федер. ун-т. – Екатеринбург : Изд-во Урал. ун-та,
2017. – C.43.
61

nisabatan ancha sustligi bilan ajralib turadi. Shunday bo‘lsa ham Turkmaniston
Tojikiston va Qirg‘iziston bilan ham iqtisodiy aloqalarni rivojlantirishdan
manfaatdor ekanligini hamisha takidlab kelgan.
Markaziy Osiyo davlatlarining 2005-yildan keyingi iqtisodiy
integratasiyalashuvida bir qancha ziddiyatlar tufayli parchalanish holatlarini
ko‘rishimiz mumkin. Misol sifatida bu davrga kelganda mintaqa davlatlari
iqtisodiyotiga Rossiyaning ko‘p aralashuvi ham integratsiyaga o‘z ta`sirini
o‘tkazdi. 2005-ylga kelganda Rossiya iqtisodiy rivojlanishda dunyodagi kuchli
sakkizlik davlatlari ro‘yxatiga kirdi. Dunyodagi iqtisodiy vaziyatni to‘g‘ri
tushungan holda Rossiya prezidenti V. Putin Markaziy Osiyo davlatlari bilan
iqtisodiy aloqalarni yanada rivojlantirish tashabbusi bilan chiqdi. Buning natijasida
mintaqaning ayrim davlatlari o‘z qarshiligini bildirdi. Misol sifatida O‘zbekiston
Respublikasi 2005-yildan keyin Markaziy Osiyo integratasiyasiga Rossiyaning
jiddiy aralshuvini maqullamadi. Shuning uchun 2005-yildan keyingi davrni
iqtisodiy integratsiyalashuvda parchalanish davri sifatida qaraladi. 71
2005-yilga kelganda Markaziy Osiyo Hamkorlik tashkiloti o‘z faoliyatini
amalda tugatdi. Uning o‘rnini esa Yevroosiyo Iqtisodiy Ittifoqi egallay boshladi.
Yevroosiyo Iqtisodiy Ittifoqining shu vaqtgacha tuzilgan tashkilotlardan farqli
tamoni shunda ediki, bu tashkilotda mintaqa davlatlaridan tashqari boshqa
davlatlar ham bor edi. Shu o‘rinda Yevroosiy Iqtisodiy Ittifoqining tuzilishi
tar`ixiga ham o‘z e`tiborimizni qaratib o‘tsak maqsadga muvofiq bo‘ladi. 72

Qozog‘iston prezidenti Nursulton Nazarboyev 1994-yilda YeOIIni tashkil
qilish taklifi bilan chiqdi. 1995-2000-yillar davomida mazkur ittifoqni tashkil
qilish uchun tayyorgarlik ko‘rildi, huquqiy asos tayyorlandi. 2000-yil 10-oktabr
sanasida Ostona shahrida Belarus, Qozog‘iston, Rossiya, Tojikiston va
Qirg‘iziston rahbarlari tomonidan YeOII tuzish haqida bitim imzolandi. Bu bitim
2001-yil 30-maydan kuchga kirdi. Bitimga muvofiq yagona iqtisodiy makon va
71 Кутнаева Н.. Иностранные военные базы на территории постсоветской Центральной Азии//
Центральная Азия и Кавказ, 2010. 2. том c .15.
72 Бородин Е.А. Интеграционные процессы Центральной Азии// Мир и политика. 2012. №7. c .26
62

Bojxona ittifoqi to‘g‘risidagi kelishuvlar asosida belgilangan maqsad va vazifalarni
amalga oshirish yotadi .
Shuningdek, erishilgan bitimlarning amalga oshirilishi uchun tashkiliy
huquqiy asoslari va a’zo mamlakatlarning ma’qullashi ham belgilab beriladi. 2001-
yilning may oyida ittifoqning asosiy organlari – YeOII kengashi va YeOII
integratsiya qo‘mitasi vazifalarini belgilab beruvchi muhim hujjatlar qabul
qilindi. 2005-yil noyabr oyida YeOII moliyaviy iqtisodiy siyosati bo‘yicha
kengash tuzildi. 2006-yil 24-yanvar oyida Sankt-Peterburg shahrida o‘tkazilgan
kengashda O‘zbekistonning YeOIIga a’zo bo‘lishi haqida bitim imzolandi. 73
2006-yil iyun oyida Minsk shahrida o‘tkazilgan kengashda Yagona iqtisodiy
makon doirasida ish olib borishga kelishildi. 2008-yilning oktabr oyida
O‘zbekiston hukumati YeOII ning samaradorligi va muvofiqligi borasida shubha
bildirib, undan chiqish haqida bayonot berdi. 2008-yil 12-noyabrda YeOII
O‘zbekistonning tashkilotga a’zoligini to‘xtatish borasida qaror qabul qildi. Bunga
O‘zbekiston birinchi prezidenti Islom Karimovning iltimosi asos sifatida
ko‘rsatildi. Shu yilning 12-dekabr sanasida YeOII kengashida O‘zbekiston iltimosi
rasman tasdiqlandi. 74
2009-yilda Bojxona ittifoqining ustida turuvchi komissiya tashkil etildi.
2011-yilda Rossiya Federatsiyasi prezidenti Vladimir Putin Yagona iqtisodiy
makon rejasining amalga oshira boshlangani haqida bayonot beradi.
YeOII ning tuzilishi tarixiga qisqacha nazar tashladik. Bu tashkilot oldingi
mintaqaviy tashkilotlardan o‘zining keng qamrovligi va faoliyat yo‘nalishining
turli tumanligi bilan farqlanar ekan. Endi bu tashkilot qay tartibda ishlashiga ham
o‘z e`tiborimizni qaratib o‘tsak.
YeOII ning bosh organi Davlatlararo kengash hisoblanadi. A’zo
mamlakatlar o‘rtasidagi qaror kelishuv asosida qabul qilinishi belgilangan.
YeOIIning doimiy faoliyat yurituvchi organi Integratsiya qo‘mitasidir. Mazkur
73 Кутнаева Н.. Иностранные военные базы на территории постсоветской Центральной Азии//
Центральная Азия и Кавказ, 2010. 2. том c .20.
74 Бородин Е.А. Интеграционные процессы Центральной Азии// Мир и политика. 2012. №7. c .27
63

qo‘mita yig‘inlari yiliga kamida 4 marta o‘tkazilishi belgilab olingan. Qo‘mita
qarorlari a’zolarning uchdan ikki qismi tasdiqlagan holatdagina amaliyotga joriy
etiladi. Tashkilotda a’zolarning ovozi to‘lov badallariga asoslangan holatda
belgilanadi. Shundan kelib chiqiladigan bo‘lsa, Rossiya – 40; Belarus – 15;
Qozog‘iston – 15; Qirg‘iziston – 7,5, Armaniston – 7,5 ovozga ega. 75
Rossiya badallari ko‘pligi hisobga olinadigan bo‘lsa, Rossiya
Federatsiyasining ovozlari hal qiluvchi ahamiyatga ega ekanini ko‘rish mumkin.
YeOII bosh kotibligini hozirda qozog‘istonlik Toir Mansurov bajarib kelmoqda.
Shuningdek, YeOIIning parlamentlararo komissiyasi ham mavjud bo‘lib,
Rossiyadan 42 nafar, Belarusdan 16, Qozog‘istondan 16, Qirg‘izistondan 8,
Armanistondan 8 deputat tashkilotning mazkur komissiyasi tarkibiga kiritilgan.
Kotibiyat bosh qarorgohi Sankt-Peterburg shahrida joylashgan.
Iqtisodiy masalalarni hal qilish, rivojlantirish maqsadida Rossiya va
Qozog‘iston o‘rtasida maxsus bank ham ish olib boradi. YeOII tarkibida inqirozga
qarshi kurash olib boradigan fond ham mavjud bo‘lib, uning maqsadi jahon
iqtisodida yuz bergan inqirozni bartaraf qilish uchun ko‘mak berishdan iborat.
2012-yildan YeOII sudi ham faoliyat yuritib kelmoqda. Mazkur sud a’zo
mamlakatlar o‘rtasidagi nizolarni hal qilishni maqsad qiladi. Lekin qanday harakat
qilishi tashkilotga a’zolik badallarini ko‘proq to‘layotgan mamlakatlar misolidan
ham bilish mumkin.
Ko‘pgina iqtisodchilar YeOIIning Yevropa ittifoqiga o‘xshab samarali
ittifoqqa aylanishi borasida shubha bildirib keladi. Y.V. Shishkov bu tashkilotning
integratsion rejalarini soxta hisoblaydi, chunki amalda integratsion hodisadan ko‘ra
dezintegratsiyaga intilish kuchliroq . Bu tashkilot integratsiyasining soxtaligi,
avvalo, tovar oqimining statistikasida namoyon bo‘ladi. Tovar ayirboshlash
absolyut ifodaday ko‘rinsa-da, amalda bu nisbiy qisqarib kelmoqda.
75 В. Д. Камынин, Е. В. Лазарева, М. В. Лапенко, А. В. Лямзин. Центральная Азия на рубеже XX–
XXI веков : политика, экономика, безопасность/ учеб.пособие; [науч. ред. В. И. Михайленко] ; М-
во образования и науки Рос. Федерации, Урал. федер. ун-т. – Екатеринбург : Изд-во Урал. ун-та,
2017. – C.43.
64

Asl sabab esa raqobatbardoshlikning o‘ta past darajasida. Mahsulot importi
bilan shug‘ullanuvchilar esa “o‘z yaqinlaridan” ko‘ra sifatli mahsulot ishlab
chiqaruvchilarni afzal biladi. Bozor iqtisodiyoti esa mahalliy sifatsiz mahsulot
ishlab chiqaruvchidan ko‘ra sifatli mahsulot ishlab chiqaruvchiga tomon yuzlanadi.
Natijada, o‘z mahsulotlarini eksport qilishga umid qilayotgan ittifoqchilarning
mahsulotlariga talabning kamayishiga olib kelmoqda. Xomashyo zaxiralarigina
bundan mustasno.
Integratsiya sustlashuvining yana bir omili YeOII a’zo mamlakatlari
iqtisodiyotidagi katta farq hisoblanadi. Birinchidan, Rossiya Federatsiyasi
iqtisodiyoti barcha a’zo mamlakatlar iqtisodiyotini qo‘shganda ham ulkanligidir.
Ikkinchidan, YeOII a’zo mamlakatlari iqtisodiy taraqqiyot darajasiga ko‘ra ham
miqdor, ham sifat jihatidan turli taraqqiyot bosqichida. Markaziy Osiyo
respublikalarida aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan yalpi ichki milliy mahsulot
hajmi Rossiyanikidan ancha kam. Misol uchun, Qozog‘istonda – 25 foiz,
Qirg‘izistonda – 70 foiz, Tojikistonda – 90 foiz kam darajada. Belarusda o‘rtacha
ko‘rsatkichlar Rossiyaga yaqin bo‘lsa-da, iqtisodiyotning rejalashtirilishi bois
Markaziy Osiyo respublikalaridagi ko‘rsatkichlardan ancha yuqori. 76
Gapning indallosini aytganda, YeOII haqidagi balandparvoz gaplar
amaliyotga ham, reallikka ham to‘g‘ri kelmaydi. Mahalliy rahbarlar Rossiyaning
shovinistik, imperiyachilik qarashlariga duch keldi. Qozog‘iston rahbari Nursulton
Nazarboyev Rossiya oziq-ovqat mahsulotlariga 200 foizlik boj joriy qilgan bo‘lsa,
Qirg‘iziston mazkur tashkilotga a’zolik ziyon ekanidan Butunjahon savdo
tashkilotiga ham a’zo bo‘lib oldi . Bu misollar esa YeOIIning kelajagi mavhum
ekanidan dalolat.
2010-2012-yillarda Markaziy Osiyo davlatlarida yapli ichki mahsulotning
katta tezlik bilan o‘sishi kuzatildi. Mintaqa davlatlaridan faqat Qirg‘iziston
iqtisodiyoti o‘sishning o‘rniga orqaga ketish holati ko‘zga tashlangan. Markaziy
76 https://articlekz.com/article/19141
65

Osiyoning O‘zbekiston, Qozog‘iston va Turkmaniston kabi davlatlari esa kuchli
iqtisodiy o‘sishni boshidan kechirgan 77
.
Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi iqtisodiy integratsiya o‘zizning yangi
bosqichiga so‘nggi yillarda kirdi desak xato gapirmagan bo‘lamiz. O‘zbekistonda
prezidentlik lavozimiga Sh. Mirziyoyevning kelishi mintaqa davlatlari o‘rtasidagi
aloqalarni yanada kuchayishiga sabab bo‘ldi. Shavkat Mirziyoyev o‘zining tashqi
siyosatining aosiy yo‘nalishlaridan biri sifatida Markaziy Osiyo davlatlari bilan
munosabatlarni mustahkamlash ekanligini e`lon qildi, va qo‘shni davlatlar bilan
munosabatlarni yaxshilashga kirishdi.
2017-yil O‘zbekiston uchun siyosiy va iqtisodiy islohotlar yili bo‘ldi.
Markaziy Osiyo mamlakatlari respublika tashqi siyosatidagi asosiy ustuvor
vazifaga aylandi 78
. Prezident Mirziyoyev va soha vazirlarining mintaqa davlatlari
rahbarlari bilan ko‘p sonli uchrashuvlari bu haqda guvohlik beradi. Bu
aloqalarning asosiy mavzusi — barcha sohalarda, birinchi navbatda, iqtisodiyotda
hamkorlik. O‘zbekistonning mashhur iqtisodchisi Yuliy Yusupov Open Asia
nashriga O‘zbekiston va Markaziy Osiyo mamlakatlari uchun bunday integratsiya
nima uchun shunchalik muhimligi haqida so‘zlab berdi .
Tahlilchilarning fikricha, Markaziy Osiyo mintaqasidagi barqarorlik va
xavfsizlik Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston va O‘zbekistonga o‘zaro manfaatli
iqtisodiy hamkorlik aloqalari o‘rnatish imkonini berdi.
Jahon Bankining oktabrda e’lon qilingan bayonotiga ko‘ra, Markaziy
Osiyodagi yalpi ichki mahsulot hajmining o‘sishi 2017-yilda 2,2 foizga yetadi va
“mintaqada 2011-yildan beri eng katta o‘sish bo‘ladi”. 79
Hukumat manbalari bergan ma’lumotlarga ko‘ra, 2017-yilda yalpi ichki
mahsulot o‘shishi Qozog‘istonda 4 foiz va Qirg‘izistonda 6 foizga teng bo‘ladi.
O‘zbekiston yalpi ichki mahsuloti esa 2017-yilning yanvar-sentabr oylarida o‘tgan
77 З.А. Дадабаева. Е.М. Кузьмина. Процессы регионализации в Центральной Азии: проблемы и
противоречия. М.: Институт экономики РАН, 2014. – c.20.
78 https://articlekz.com/article/19141
79 https :// review . uz / post / ekonomika - tsentralnoy - azii
66

yilning shu davriga nisbatan 5,3 foizga oshdi. Tojikistonda ushbu ko‘rsatkichning
o‘sishi 2016-yilning birinchi choragi bilan taqqoslaganda 6,5 foizni tashkil etdi. 80
Tahlilchilarning so‘zlariga ko‘ra, siyosatchilar va biznes egalari import va
eksportni uzoq mamlakatlarga emas, balki mintaqaviy bozorlarga yo‘naltirish
istagida bo‘lishgan.
Mazkur yo‘nalishdagi voqealarning eng asosiysi Ostonadagi EXPO-2017
ko‘rgazmasi bo‘ldi – Markaziy Osiyodagi har bir davlatning sanoat mahsulotlari
namoyishiga aylangan ushbu tadbirga iyun-sentabr oylari davomida 2,2 million
kishi tashrif buyurdi. 81
Juda ko‘p yo‘nalishlarda bunday rivojlanish sabab iqtisodchilar 2018-yilda
Markaziy Osiyo uchun omadli kelishini bashorat qilganlar.
Jahon Banki prognozlariga ko‘ra, 2018-yilda mintaqa iqtisodiyoti o‘sishda davom
etadi va yil oxirigacha 2,7 foizga yetadi.
Aholi soni bo‘yicha mintaqadagi yetakchi davlat bo‘lgan O‘zbekiston,
ayniqsa, 2017-yilda o‘tkazgan iqtisodiy islohotlaridan so‘ng investorlar e’tiborini
o‘ziga torta boshladi.
“O‘zbekistonda chegaralarning ochilishi va (xorijiy sarmoyadorlar uchun)
bojxona to‘lovlarining olib tashlanishi Markaziy Osiyoda iqtisodiy taraqqiyotning
butunlay yangi davrini boshlab berdi”, deydi toshkentlik iqtisodchi Shukrullo
Mavlonov. 82
“Qirg‘iziston va O‘zbekiston o‘rtasida chegaralarni demarkatsiya qilishga
oid muvaqqat kelishuv hamda Tojikiston va O‘zbekiston o‘rtasidagi to‘g‘ridan-
to‘g‘ri aviareyslaring qayta yo‘lga qo‘yilishi – o‘sish kutilganidan ko‘proq
bo‘lishiga ishora qilmoqda,” deyiladi Jahon Bankining oktabr oyida e’lon qilingan
bayonotida.
O‘zbekiston mintaqa markazida joylashgan va barcha strategik iqtisodiy
yo‘nalishlar uning hududidan o‘tadi, dedi Mavlonov va yirik xalqaro
80 https://articlekz.com/article/19141
81 https :// revolution . allbest . ru / international /00799985_2. html
82 https :// zamin . uz / uz / iqtisodiyot /63440- yevroosiyo - iqtisodiy - ittifoqini
67

kompaniyalarning investitsiyalari qo‘shni davlatlar iqtisodiyotiga ham ijobiy ta’sir
ko‘rsatishini qo‘shimcha qildi.
General Motors (GM) kompaniyasining Qirg‘izistonda kengaytirilishiga oid
so‘nggi yangiliklar ham buni tasdiqladi. Amerikaning yirik avtomobil giganti
bo‘lgan GM O‘zbekistonda anchadan beri faoliyat yuritadi.
2018-yilda GM Uzbekistan Qirg‘izistonning uchta shahri – O‘sh, Bishkek va
Qora-Boltada avtomobil yig‘ish zavodlarini ishga tushiradi, deb xabar berdi
kompaniyaning savdo va xizmat ko‘rsatish bo‘yicha direktori Jahongir Tillayev
26-dekabr kuni Qirg‘izistonning Maral radiosiga bergan intervyusida. 83
2019-yilning sentabr oyida O‘zbekiston va Qozog‘iston rasmiylari umumiy
qiymati 1,2 milliard dollarlik shartnomalarni imzoladi. Ushbu bitimlar 2017-yilda
Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi eng yirik bitimlardir. Qozog‘iston
korxonalari O‘zbekistonning qishloq xo‘jaligi, to‘qimachilik va avtomobil
sanoatiga sarmoya kiritmoqchi.
Oktabr oyida Toshkentda O‘zbekiston va Tojikiston rasmiylari 27,1 million
dollarlik shartnomalarni imzoladilar . Ularning aksariyati O‘zbekistonning
Tojikistonga eksportini o‘z ichiga oladi.
O‘zbekiston Qirg‘izistonga shuningdek, oziq-ovqat mahsulotlarini ham
eskport qilmoqchi. 13-dekabr kuni Toshkentda ikki mamlakat tadbirkorlari
umumiy qiymati 140 million dollarga teng shartnomalarni imzoladilar.
2017-yilning sentabr oyida, O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning
Amerika Qo‘shma Shtatlariga rasmiy tashrifi chog‘ida O‘zbekiston ham Amerika
ishbilarmon doiralari o‘rtasida umumiy qiymati 2,6 milliard dollarga teng
shartnomalar imzolandi .
Keyingi yillarda O‘zbekiston Markaziy Osiyo davlatlari bilan iqtisodiy
hamkorlik aloqalarini yanada kuchaytirishni maqullab, bu yo‘lda qo‘lidan kelgan
barcha ishlarni amalga oshirmoqda. Bu jumlalarning isboti sifatida
83 https://zen.yandex.ru/media/eurazia/integraciia-v-centralnoi-azii-vzgliad-iz-uzbekistana-5f44aa42a
37b fc6aabed805e
68

O‘zbekistonning Yevroosiyo Ittifoqiga kuzatuvchi bo‘lib kirganligini keltirishimiz
mumkin.
Xullas, Markaziy Osiyo davlatlarining iqtisodiy integratsiyasi 1990-yidan
boshlangan bo‘lsada, uning o‘z cho‘qqisiga yetishi hozirgi kunga to‘g‘ri keladi.
O‘tgan davr moboynida mintaqa davlatlari siyosiy hayotida ro‘y bergan
o‘zgarishlar ham iqtisodiy integratsiyaning yanada mustaxkamlanishiga to‘siq
bo‘lib kelgan. Markaziy Osiyo davlatlari so‘nggi uch yilda iqtisodiy integrtasiyada
juda katta yutuqlarga erishdi.
Xulosa. Markaziy Osiyo davlatlarining siyosiy va iqtisodiy rivojlanish
yo‘lidagi hamkorligi bobi bo`yicha quyidagicha xulosaga kelindi:
- Markaziy Osiyoda joylashgan besh davlat mustaqillikning ilk kunlaridan
boshlab o`zaro ayro holda yashab bo`lmasligini yaxshi tushungan:
- Sobiq Ittifoq parchalangadan keyin kelib chiqqan muammolarni bartaraf
qilish uchun mintaqa davlatlari birgalikda harakat qilishdi;
- Mintaqani har tomonlama rivojlantirish uchun turli xil tashkilotlar tuzildi;
- Davlat rahbarlari turli xil ziddiyat va muammolarni birgalikda hal qilish
uchun o`zaro uchrashib maslaxatlashishgan;
- Ittifoq parchalanganidan keyin kelib chiqqan iqtisodiy muammolarni
birgalikda hal qilishga harakat mustaqillikning dastlabki kunlaridan
boshladi:
- Hozirgi kunga kelganda Markaziy Osiyo davlatlari o`rtasidagi aloqalar
o`zining yuqori bosqichga chiqqan;
69

III. Bob. Markaziy Osiyo davlatlarida madaniyat va ta`lim sohalaridagi
hamkorlik.
3.1. Mintaqa xalqlari madaniyatida yaqinlik, o‘xshashlik, umumiylik va
madaniy aloqalar.
70

Markaziy Osiyo madaniyati jahon madaniyati tarixining bir qismidir. Uning
o'rta asr madaniyati allaqachon butun dunyoda tan olingan. Baqtriya, Marg'iyona,
So'g'd, Parfiya, Farg'ona, Xorazm va Chochning qadimiy madaniyatlari dunyo
ahlini hayratga soldi.
Markaziy Osiyo madaniyati G'arb va Sharqning buyuk madaniyatlari
elementlarini birlashtirgan noyob individuallikka ega bo'lib, ular yanada
rivojlanish uchun asos bo'lib xizmat qiladi.
Markaziy Osiyo xalqlari madaniyatining tarixiy ildizlari bir-biriga
bog'langan. Besh mamlakatning tarixiy hayoti va aloqalarining mustahkamligi
ularning madaniyatida namoyon bo'ladi. Xuddi shu tarixga ega bo'lgan bu xalqlar
20-yillarda hududiy chegaralanish natijasida sun'iy ravishda bo'linib ketishgan.
Biroq, ularning madaniy o'xshashliklari bugungi kungacha saqlanib kelmoqda.
O'rta Osiyoda yashaydigan va ishlaydigan ko'plab olimlar va obro'li kishilar
nafaqat bitta millat, balki barcha xalqlar uchun qadrli ekanligi bugungi kunda
yanada ravshanroq.
Markaziy Osiyo davlatlari sobiq Sovet Ittifoqidan ajralib chiqqandan so'ng,
ularning siyosiy va iqtisodiy hayotidagi hamda madaniy hayotidagi bo'shliqlar aniq
bo'ldi. Ushbu davrda davlat rahbarlari madaniy hayotning boshini to'ldirishga katta
e'tibor berishdi.
Mustaqillikning dastlabki yillarida buyuk olimlarni mintaqa mamlakatlari
orasida "taqsimlash" borasida turli xil kelishmovchiliklar bo'lgan. Misol tariqasida
qozoqlar butun dunyoga ilm-fanga qo'shgan hissasi bilan tanilgan Abu Nasr al-
Forobiyni bizning olimlarimizni va poytaxti Buxoroda bo'lgan buyuk Somoniylar
imperiyasining asoschisi Ismoil Somoniyni va tojik davlatini chaqirishadi. odamlar
Somoniylar bizning ajdodlarimiz deb ta'kidlaydilar, bu odamni ozgina xafa qiladi
desak xato bo'lmaydi. Ammo shuni yodda tutishimiz kerakki, boshida
aytganimizdek, Markaziy Osiyo xalqlari bir xil tarixga ega, ular ko'p yillar
davomida yonma-yon yashashgan. Shuning uchun bu mintaqada voyaga etgan har
71

bir buyuk shaxs nafaqat bitta millatning, balki barcha millatlarning ajdodi deb
hisoblanadi. O'z navbatida, bunday olimlarni odamlar deb atash xato bo'ladi.
1980-yillardan boshlab Markaziy Osiyo davlatlari o'z tarixi va madaniyatiga
ko'proq e'tibor berishni boshladilar. Shu bilan birga, mintaqaning madaniyat
namoyandalari qo'shni mamlakatlarda bo'lib o'tayotgan voqealar to'g'risida o'z
fikrlarini erkin bayon qila boshladilar. Buning tasdig'i taniqli qirg'iz yozuvchisi
Chingiz Aytmatovning ishidir. O'tgan asrning 80-yillarida sobiq Markaz
tomonidan tashkil etilgan "O'zbek ishi", "Paxta ishi" singari adolatsiz siyosiy
kampaniyalar paytida Chingiz Aytmatov xalqimizning sha'ni va qadr-qimmatini
mardlik bilan himoya qilganini xalqimiz doimo minnatdorlik bilan eslaydi. adolat
va haqiqat kurashchisi sifatida. Chingiz Aytmatov har doim o'zbeklar haqida iliq
so'zlardi. Chingiz Aytmatovning "Pravda" gazetasida yozgan ijobiy maqolasi
markaziy matbuot 1980-yillarda xalqimizga tuhmat qilgan bir paytda ruhimizni
ko'targani hech kimga sir emas. 84
Mustaqillikka erishgandan so'ng mintaqaning beshta respublikasi o'rtasida
madaniy hamkorlik har tomonlama rivojlandi. O'tgan yillar davomida madaniy
hamkorlikni rivojlantirish bo'yicha bir qator shartnomalar imzolangani bu sohaga
qaratilayotgan katta e'tiborning yana bir dalilidir.
Har bir respublikadagi O'rta Osiyo davlatlarining madaniy aloqalarini ko'rib
chiqish foydali bo'ladi.
Markaziy Osiyoning markazida joylashgan O'zbekiston mintaqa
mamlakatlari o'rtasidagi madaniy aloqalarni rivojlantirishni har tomonlama qo'llab-
quvvatlaydi. Mintaqaning boshqa to'rt respublikasi bilan O'zbekistonning madaniy
hamkorligi ijobiydir. Mintaqada katta salohiyatga ega bo'lgan O'zbekiston va
Qozog'iston Respublikalari boshqa sohalarda bo'lgani kabi yaxshi madaniy
aloqalarni o'rnatdilar. So'nggi 30 yil ichida ikki mamlakat o'rtasidagi madaniy
hamkorlik har tomonlama rivojlandi.
O‘zbekiston va Qozog‘iston o‘rtasidagi madaniy sohadagi hamkorlikni
rivojlantirish bo‘yicha 1994-yil 6-mayda Vazirlar Mahkamasining 241-sonli qarori
84 https://daryo.uz/2018/10/12/markaziy-osiyo-mamlakatlari-ortasidagi-madaniy-gumanitar-hamkorlik
72

qabul qilindi. Qarorga binoan O‘zbekistonda shu yilning 23-mayidan 27-mayiga
qadar “Qozog‘iston madaniyati kunlari” o‘tkazish belgilandi 85
. Bu qarorga ko‘ra,
Qozog‘iston madaniyat kunlarini keng ommaviy darajada o‘tkazilishi takidlandi.
Madaniyat kunlarining o‘tkazilishi ikki davlatni yanada yaqinlashtirdi. Bu
tadbirlar davomida ikki xalqning madaniyati mushtarakligi o‘z isbotini topdi.
1994-yilda O‘zbekistonda Qozog‘iston madaniyati kunlari o‘tkazilgan
bo‘lsa, oradan bir yil vaqt otganidan keyin, huddi shunday tadbir Qozog‘istonda
ham bo‘lib o‘tgan. Bu ikki qo‘shni davlatning madaniy sohadagi yaxshi aloqalari
iqtisodiy va siyosiy aloqalarining ijobiy tarafga qarab o‘zgarishiga ham katta turtki
bo‘lgan.
O‘zbekiston prezidenti Shavkat Mirziyoyev ikki o‘rtadagi madaniy
aloqalarni yanada rivojlantirishni har taraflama qo‘llab-quvvatladi. Shu boisdan
2018-yilda Qozog‘istonda “Ozbekiston yili” bo‘lgan bo‘lsa 86
, o‘z navbatida 2019-
yilda O‘zbekistonda “Qozog‘iston yili” bo‘lib o‘tdi 87
. Bu tadbirlar davomida ikki
xalqning madaniyati yanada bir-biriga yaqinlashdi desak xata bo‘lmaydi.
Shuningdek, O'zbekiston qo'shni Qirg'iziston bilan yaxshi qo'shnichilik
munosabatlarini saqlashga harakat qilmoqda. Ushbu jihat madaniy aloqalarda ham
o'z aksini topgan deb bemalol aytish mumkin. O'tgan yillar davomida ikki
mamlakat o'rtasidagi madaniy aloqalarni mustahkamlashga qaratilgan ko'plab
tadbirlar amalga oshirildi. Mustaqillikning dastlabki yillarida, xususan 1995 yilda
O'zbekistonda Qirg'iziston madaniyati kunlari bo'lib o'tdi. Tadbirda Qirg'izistondan
yuzga yaqin madaniyat xodimi ishtirok etdi. Shunisi e'tiborliki, ishtirokchilar
orasida taniqli qirg'iz yozuvchisi Chingiz Aytmatov ham bor edi. O'z navbatida, bir
yil o'tib, 1996 yilda Qirg'izistonda O'zbekiston madaniyati kunlari tashkil etildi.
Ushbu tadbirlarda O'zbekistonning ko'plab madaniyat xodimlari ham ishtirok
etishdi.
85 https://lex.uz/uz/docs/-2321443
86 https://kun.uz/uz/news/2017/12/26/nursulton-nazarboev-2018-jilni-kozogistonda-uzbekiston-jili-deb-
elon-kildi
87 https://kun.uz/uz/11084646
73

So'nggi yillarda O'zbekiston va Qirg'iziston o'rtasidagi madaniy aloqalar
to'xtamayapti. Ammo munosabatlarning to'liq rivojlanishi so'nggi yillarda sodir
bo'ldi. 2016 yil 24-28 noyabr kunlari O'zbekistonda Qirg'iziston madaniyati kunlari
bo'lib o'tdi. Besh kun davomida ushbu tadbirlar mamlakatimizning turli
mintaqalarida, asosan Toshkent va Farg'ona vodiysida faol ravishda tashkil etildi.
2017 yil 6-noyabr kuni Qirg'izistonda O'zbekiston madaniyat kunlari bo'lib o'tdi.
Ijodiy tadbirda O'zbekiston xalq artistlari Munojot Yo'lchieva, Zulayxo
Boyxonova, opera xonandalari Samandar Alimov, Zhenisbek Piyazov, taniqli
xonandalar Yaxiobek va Muxsinjon Mo'minovlar, Alisher Turdiev, Rohila
Ro'zimova, Ulug'bek Rahmatullev va boshqalar ishtirok etishdi. uchrashuvlar,
madaniy muloqotlar Qirg'iziston jamoatchiligida katta qiziqish uyg'otdi. Bundan
tashqari, madaniyat kunlari doirasida "O'zbekiston qiyofasi: o'tmishi va bugungi
kuni" deb nomlangan o'zbek fotograflarining ko'rgazmasi bo'lib o'tdi. 88
. Hozirgi
kunda ham ikki qardosh xalqning madaniy hamkorligi ijobiy ahamiyat kasb
etmoqda.
Mustaqillikning dastlabki kunlaridan boshlab O'zbekiston Tojikistonda
siyosiy vaziyatni ijobiy hal etish uchun barcha imkoniyatlarni ishga soldi.
Tojikistondagi siyosiy silkinishlar tufayli ikki xalq o'rtasidagi madaniy
aloqalarning rivojlanishi boshqa respublikalarga qaraganda ancha kech sodir bo'ldi.
1998 yilda Toshkent va Samarqandda Tojikiston madaniyati kunlari bo'lib o'tdi.
Tadbirda Tojikistonning ko'plab madaniyat xodimlari ishtirok etishdi. Madaniyat
kunlari doirasida tojik filmlari namoyish etildi. 22-23 oktyabr kunlari Dushanbe
shahrida O'zbekiston madaniyat kunlari bo'lib o'tdi. Dushanbedagi tadbirlarda
O'zbekistonning ko'plab madaniyat xodimlari qatnashdilar. 89

So'nggi yillardagi voqealar ikki xalq madaniyati tarixiy yaqinligini isbotladi.
So'nggi uch yil ichida O'zbekiston va Tojikiston o'rtasidagi munosabatlar yangi
bosqichga ko'tarildi, deb bemalol aytish mumkin. 2017 yil 13-14 may kunlari
88 www.gazeta.uz/oz
89 https://www.uzavtoyul.uz/uz/post/ozbekiston-tojikiston-azaliy-qadriyatlar-va-yaqin-qoshnilikka
asoslangan
74

Dushanbeda O'zbekiston madaniyat kunlari bo'lib o'tdi. Madaniy tadbirda
"O'zbekkino" Milliy agentligi, O'zbekiston Badiiy akademiyasi vakillari,
O'zbekiston xalq artistlari, "Nihol" mukofoti sovrindorlari, xalqaro tanlovlar
g'oliblari, "O'zbekiston ashula va raqs ansambli" ishtirok etdi.
Madaniyat kunlarining ochilish marosimi 14-may kuni Sadriddin Ayniy
nomidagi Davlat akademik opera va balet teatrida bo'lib o'tdi. Unda Tojikiston
hukumati a'zolari, Madaniyat vazirligi va diplomatik korpus vakillari, madaniyat
va san'at xodimlari hamda keng jamoatchilik vakillari ishtirok etishdi. Ushbu
tadbir ikki xalqning madaniy yaqinligini yana bir bor namoyish etdi.
2017 yil 10-14 oktyabr kunlari O'zbekistonda Tojikiston madaniyati kunlari bo'lib
o'tdi. Tadbirda Tojikistonning ko'plab madaniyat xodimlari ishtirok etishdi 90
.
2019 yilda madaniyat kunlari ikki mamlakatda ham bo'lib o'tdi. Bunday
tadbirlarning tez-tez bo'lib turishi bu ikki xalqning yaqinlashishiga omil
bo'lmoqda.
O'zbekiston va Turkmaniston o'rtasidagi madaniy aloqalar mustaqillikning
dastlabki kunlaridanoq ijobiy rivojlanib bormoqda. 1993 yilda O'zbekistonda
Turkmaniston madaniyati kunlari, 1994 yilda esa Turkmanistonda O'zbekiston
madaniyati kunlari tashkil etildi. Bunday tadbirlar ikki xalq madaniyati umumiy
rivojlanishining aksidir. O'shandan beri, yillar davomida ikki xalq o'rtasidagi
madaniy aloqalarni rivojlantirishga qaratilgan ko'plab tadbirlar o'tkazildi.
So'nggi yillarda ikki madaniyatning o'sishi yangi bosqichga ko'tarildi. 2016
yil 7-11 noyabr kunlari Toshkent va Buxoroda Turkmaniston madaniyat kunlari
bo'lib o'tdi. 91

7-noyabr kuni Turkmaniston madaniyat vaziri o‘rinbosari Atageldi
Shamurodov boshchiligidagi 47 kishilik delegatsiya Buxoroning diqqatga sazovor
joylariga tashrif buyurdi. 8-noyabr kuni Alisher Navoiy nomidagi Davlat akademik
90 https://zamin.uz/uz/jamiyat/27163-toshkentda-tojikiston-madaniyati-kunlari-boshlandi.html
91 https://daryo.uz/2016/11/08/ozbekistonda-turkmaniston-madaniyati-kunlari-boshlandi/
75

teatrida Turkmaniston madaniyat kunlarining ochilish marosimi bo'lib o'tdi 92
.
O‘zbekistonliklar Turkmaniston madaniyati kunlarini juda yaxshi kutib olishdi.
2017 yil 13-15 noyabr kunlari Turkmanistonda O'zbekiston madaniyati
kunlari bo'lib o'tdi. O'zbekiston madaniyati kunlari doirasida o'zbek raqs guruhlari
va estrada artistlaridan iborat delegatsiya Turkmanistonga tashrif buyurdi.
Konsertlardan tashqari filmlar namoyishi, fotosuratlar va uchrashuvlar tashkil
etildi. Turkmanistonning Ashxabod va Toshhovuz shaharlarida O'zbekiston
madaniyati kunlari bo'lib o'tdi. Ushbu tadbirlar ikki xalqning madaniy yaqinligini
yana bir bor namoyish etdi 93
.
Qozog‘iston Markaziy Osiyo mintaqasida eng katta hududni egallash bilan
birgalikda madaniy aloqalarda ham o‘zining faolligi bilan ajralib turadi.
Qozog‘iston o‘ziga chegaradosh bo‘lgan Qirg‘iziston bilan yaxshi madaniy
aloqalarni yo‘lga qo‘ygan. Qozog‘iston mustaqilikka erishgandan keyin
Qirg‘iziston bilan har tamonlama aloqalarni rivojlantirishga harakat qilgan. Bu
aloqalar doirasida madaniy soha ham asosiy o‘rinlardan birini egallagan. Ikki
xalqning madaniy aloqalarining rivoji XXI asr boshlariga to‘g‘ri keladi. 2008-yilda
ham Qozog‘istonda ham Qirg‘izistonda ikki xalqning madaniyat kunlari bo‘lib
o‘tgan. Dastlab Qozog‘istonda 2008-yilning 27-fevralida Qirg‘iziston madaniyati
kunlari bo‘ldi. Bu tadbir davomida Qirg‘izistonlik juda ko‘plab madaniyat vakillari
ishtirok etishgan. Tadbir davomida qirg‘iz ijodkorlari tamonidan yaratilgan filmlar,
san`at asarlari keng ommaga namoyish qilingan. 94

Bu tadbir bo‘lib o‘tganidan biroz vaqt o‘tgach, Bishkekda Qozog‘iston
madaniyati kunlari tashkil qilingan. Bu tadbirda Qozog‘iston madaniyat vazirining
ishtirok etishi uning ahamiyatini yanada oshirdi. Madaniyat kunlari 2008-yilning
12-14-oktyabr kunlari Bishkekda bo‘lib o‘tgan. Tadbir davomida buyuk qozoq
adibi Abayning ijodi, Muxtor Avezovni faoliyatiga oid fotoko‘rgazma ham tashkil
qilindi.
92 https://daryo.uz/2016/11/08/ozbekistonda-turkmaniston-madaniyati-kunlari-boshlandi/
93 https://daryo.uz/2017/10/15/turkmanistonda-ozbekiston-madaniyati-kunlari-bolib-otadi/
94 https://www.kazportal.kz/vzaimootnosheniya-stran-tsentralnoy-azii/
76

Qozog‘iston va Qirg‘iziston o‘rtasidagi madaniy aloqalar keyingi yillarda
rivojlanib bormoqda. 2015-yil 18-iyunda Qozog‘istonning Do‘stlik uyida
Qirg‘iziston madaniyati kunlari bo‘lib o‘tdi. Madaniyat tadbirini Salim Nail
Kamiliyevich ochdi. Unda qirg‘iz eposi Manas, mashxur qirg‘iz adibi Chingiz
Aytmatov ijodidan asarlar ko‘rgazmasi tashkil qilindi. 95

Qozog‘istondagi madaniy tadbirlardan bir yil o‘tgach Qirg‘izistonda ham
Qozog‘iston madaniyati kunlari bo‘lib o‘tdi. Qirg‘iziston poytaxi Bishkekda bo‘lib
o‘tgan tadbirda qozog‘istonlik oltmishdan ortiq madaniyat vakillari ishtirok
etishgan. Ikki davlat o‘rtasida o‘tgan o‘ttiz yil davomida o‘ndan ortiq madaniy
tadbirlar bo‘lib o‘tgan. Bu raqamlarning o‘zi ikki xalqning madaniy yaqinligi qay
darajada bo‘lganligini ko‘rsatadi.
Qozog‘iston va Tojikiston o‘rtasida o‘rnatilgan diplomatik aloqalar o‘z
navbatida madaniy sohadagi hamkorlikni rivojlantirishga turtki berdi. 1995-yili
Qozog‘istonda Tojik madaniyat markazi o‘z faoliyatini boshlagan bo‘lsa, 1998-
yilda Tojikistonda Qozoq madaniyat uyi ochilgan. Bu tashkilotlarning tashkil
qilinishi madaniy aloqalrning rivojlanishi omili bo‘lgan.
1996-yilda Qozog‘istonda Tojikiston madaniyati kunlari bo‘lib o‘tgan. Bu
tadbirning tashkil qilinishi endigina fuqorolar urushini yakunlagan xalq uchun juda
katta ruhiy ko‘mak bo‘lgan. Madaniyat kunlari doirasida tojik millatiga mansub
juda ko‘plab urf-odatlar namoyish qilingan. Tojik madaniyat vakillarining
tadbirdagi faol ishtiroki qozog‘istonliklarni qiziqishiga sabab bo‘lgan. 96

Qozog‘istondagi bo‘lib o‘tgan tadbirdan uch yil o‘tkach, ya`ni 1999-yilning
13-14-sentyabr kunlari Dushanbeda Qozog‘iston madaniyati kunlari bo‘lib o‘tgan.
Bu madaniyat kunlarida Qozog‘istondan 80 ga yaqin vakillar ishtirok etishdi.
Tadbirni Tojikiston madaniyat vaziri Ibrohim Mariyev ochdi. U o‘z nutqi
davomida Qozog‘iston hukumatiga minnatdorchiligini bildirib o‘tdi. Madaniyat
kunlarining ochilishi konsertga ulanib ketdi. Konsertda qozoq madaniyat vakillari
95 https://www.kazportal.kz/vzaimootnosheniya-stran-tsentralnoy-azii/
96 https://www.kazportal.kz/vzaimootnosheniya-stran-tsentralnoy-azii/
77

o‘z chiqishlari bilan tamoshabinlar diqqatini o‘ziga qaratdi. Madaniyat kunlari
ko‘tarinki ruhda o‘z yakuniga yetdi 97
.
Shu bilan ikki xalq o‘rtasidagi madaniy aloqalar to‘xtab qolmagan.XXI
asrda bu ikki davlatning madaniy sohadagi hamkorligi yangi pog‘onaga ko‘tarildi.
Ikki davlat madaniyati vakillarining tez-tez tadbirlarini tashkil qilishi so‘zimizni
isboti bo‘ladi. Qozog‘iston va Tojikiston o‘rtasidagi umumiy hisobda 10 ga yaqin
madaniy tadbirlar bo‘lib o‘tgan. Davlatlar o‘rtasidagi oxirgi madaniy tadbirlar
bo‘lib o‘tganiga ham ikki yildan oshiq vaqt bo‘ldi. 2018-yilda Tojikistonda
Qozog‘iston madaniyatiga oid tadbir bo‘lgan bo‘lsa, 2019-yilda bunday tadbir
Qozog‘istonda bo‘lib o‘tdi. Hozirgi kunda ham ikki davlat o‘rtasida madaniy
sohadagi hamkorlik ijobiy jihatdan rivojlanib bormoqda.
Qozog‘iston va Turkmaniston o‘rtasidagi madaniy aloqalar ildizi uzoq
tarixga borib taqaladi. Ikki xalqning madaniy sohadagi aloqalari tom ma`noda
mustaqillikdan keyin yangi pag‘onaga ko‘tarildi. XX asr 90-yillarida Qozog‘iston
va Turkmaniston o‘rtasida imzolangan siyosiy va iqtisodiy shartnomalar o‘z
navbatida madaniy hamkorlikka ham yo‘l ochdi. Turkmaniston prezidenti
Saparmurod Niyozovning Qozog‘istonga, Qozog‘iston prezidenti Nursulton
Nazarboyevning Turkmanistonga tashrifi doirasida madaniy aloqalarni
kuchaytirish bo‘yicha ham bir qancha kelishuvlarga erishdi. Bu kelishuvning isboti
sifatida 1996-yilda Qozog‘istonda Turkmaniston madaniyati kunlari bo‘lib o‘tgan
bo‘lsa, 1997-yilda Turkmanistonda Qozog‘iston madaniyati kunlari tashkil qilindi.
Bu tadbirlar ikki xalqni yanada bir biriga yaqinlashtirdi 98
. Shu bilan ikki davlat
o‘rtasida madaniy aloqalar to‘xtab qolmagan. 2014-yilning 5-7-aprelida
Qozog‘istonda Turkmaniston madaniyat kunlari bo‘lib o‘tdi. Bu tadbirda buyuk
turkman shoiri Mahtumquli tavalludining 290-yilligi ham keng nishonlandi.
Madaniyat kunlarining tantanali ochilish marosimi Jambul markaziy konsert zalida
bo‘lib o‘tdi.
97 https://uzlit.net/ru/26875
98 https://www.kazedu.kz/referat/158031/3
78

2018-yilning 3-5-dekabr kunlari Turkmanistonda navbatdagi Qozog‘iston
madaniyati kunlari bo‘lib o‘tdi. Bu tadbirlar oldingi tabdirlardan o‘zining keng
qamrovi bo‘lgani bilan ajralib turdi. Xullas, Qozog‘iston va Turkmaniston
o‘rtasida o‘tgan yillar davomida o‘ngga yaqin madaniy tadbirlar bo‘lib o‘tgan. Bu
madaniy tadbirlar ikki xalqning munosabatlari ijobiy bo‘lishiga ham sabab
bo‘lgan. 99
Markaziy Osiyoning sharqida joylashgan Qirg‘iziston mintaqa siyosiy
hayotida faol ishtirik etib kelmoqda. Shunday ekan, Qirg‘izistonning mintaqa
davlatlari bilan madaniy sohadagi hamkorligi yaxshidir.
Qirg‘iziston o‘ziga nisbatan janubda joylashgan Tojikiston bilan siyosiy va
iqtisodiy munosabatlar olib bormoqda. Ikki qardosh xalqning yaqinligi iqtisodiy va
siyosiy munosabatlar bilan birgalikda madaniy aloqalarda ham namoyon bo‘ladi.
XX asr 90-yillarida ikki davlat o‘rtasida madaniy sohadagi hamkorlik unchalik
ham faol darajada bo‘lmagan. Bunga bir qancha sabablar o‘z ta`sirini o‘tkazgan.
XXI asr boshlariga kelganda Qirg‘iziston va Tojikiston o‘rtasidagi madaniy
aloqalar yangi bosqichga chiqqan. O‘tgan yigirma yil moboynida har bir
respublikada ikki martadan madaniyat kunlarining o‘tkazilishi fikrimizning isboti
bo‘ladi.
2015-yilning 8-13-iyun kunlari Qirg‘izistonda Tojikiston madaniyati kunlari
bo‘lib o‘tgan. Tojikiston madaniyati kunlarining ochilishi Qirg‘iziston milliy
filarmoniyasi binosida bo‘lib o‘tgan. Marosimda tojikistonlik juda ko‘plab san`at
vakillari o‘z chiqishlarini namoyish qilishgan. 9-13-iyun kunlari G. Aytiev
nomidagi ko‘rgazma zalida tojikiston san`at ustalari ijod mahsullari namoyishi
bo‘lib o‘tgan. Bundan tashqari Qirg‘izistonning Botken viloyatida Sog‘d viloyati
rassomlarining ko‘rgazmalari ham mahalliy aholi vakillarining katta qizig‘ishiga
sabab bo‘ldi.
2017-yilda 12-14-avgust kunlari Qirg‘izistonlik 70 ga yaqin madaniyat
vakillari Tojikistonda safarda bo‘lishdi. Qirg‘iziston madaniyati kunlari doirasida
99 https://uzlit.net/ru/26875
79

bir qancha tadbirlar tashkil qilindi. Bu tadbirlar ikki xalqning madaniy
yaqinlashuviga katta turtki bo‘lmoqda.
Qirg‘izistonning Turkmaniston bilan madaniy aloqalari o‘rnatilishi ham
mustaqillikning ilk kunlariga borib taqaladi. Shunday bo‘lsa ham ikki davlat
o‘rtasidagi madaniy hamkorlik son`ggi o‘n yilda ancha ijobiy ahamiyat kasb etgan.
Misol sifatida 2014-yilda Bishkekda Turkmaniston madaniyati kunlari 21-may
kuni boshlanib, 24-may kuni yakuniga yetdi. Tadbir 21-may kuni katta konsert
bilan boshlangan. Madaniyat kunlari dorasida turkmanistonlik rassomlarning
ko‘rgazmalari, teatr vakillarining spektakillari, filmlar va boshga juda ko‘plab
madaniy tadbirlar bo‘lib o‘tdi. Madaniyat kunlari 24-may kuni katta konsert bilan
yakunlandi.
2015-yilda Turkmanistonda navbatdagi Qirg‘iziston madaniyati kunlari
bo‘lib o‘tgan. Bu tadbirlar 12-apreldan, 14-aprelgacha davom etgan. Bu vaqt
oralig‘ida juda ko‘plab tadbirlar bo‘lib o‘tgan. Xususan, 13-aprel kuni Ashqabotda
buyuk qirg‘iz adibi Chingiz Aytmatov ijodiga bag‘ishlangan kecha bo‘lib o‘tgan.
Bu tadbirda Turkmanistonning deyarli barcha mashhur adiblari ishtirok etishgan.
Shu va boshqa tadbirlar ikki davlat o‘rtasidagi madaniy aloqalarning qay darajada
bo‘lganligini namoyon qiladi. 100

Markaziy Osiyo janubi-sharqida joylashgan Tojikiston XX asr 90-yillarida
fuqarolar urushini boshidan kechirdi. Shuning uchun uning qo‘shni davlatlar bilan
madaniy aloqalarini rivojlantirishga boshqa davlatlarga qaraganda kech kirishdi.
Tojikistonning O‘zbekiston, Qozog‘iston va Qirg‘iziston bilan olib borgan
madaniy aloqalariga yuqorida qisman to‘xtalib o‘tdik. Shuning uchun
Tojikistonning Turkmaniston bilan madaniy aloqalarining o‘rnatilishi XXI asr
boshiga to‘g‘ri keladi. 2002-yilda Tojikistonda Turkmaniston madaniyati kunlari
bo‘lib o‘tgan bo‘lsa, 2003-yilda Turkmanistonda Tojikiston madaniyati kunlari
bo‘ldi. Bu madaniyat kunlari doirasida ikki xalq vakillarining bir-birini
madaniyatiga bo‘lgan qiziqishi ortishiga sabab bo‘ldi.
100 https://studbooks.net/665594/kulturologiya/kultura_stran_tsentralnoy_sredney_azii
80

2018-yilning 14-15-oktyabr kunlari Tojikistonda Turkmaniston madaniyati
kunlari Dushanbe va Xuttalon viloyatining Do‘sti tumanida bo‘lib o‘tdi. Madaniyat
kunlari tadbirlarida ishtirok etish uchun Turkmanistondan 350 dan ortiq vakillar
Tojikistonga kelishgan. Bo‘lib o‘tgan bu tadbirlar ikki millatni o‘zaro
yaqinlashishiga katta turtki bo‘ldi desak xato qilmagan bo‘lamiz. 101

Turkmaniston Markaziy Osiyoning janubi-g‘arbida joylashgan bo‘lib,
mintaqa siyosiy jarayonlarida unchalik ham faol qatnashmasada, madaniy
hamkorlikda anchagina faoldir. Turkmaniston mintaqaning to‘rt respublikasi bilan
ham yaxshi madaniy aloqalar olib bormoqda.
Markaziy Osiyo respublikalari xalqlari madaniyatining yaqinligi bugungi
kunda ham namoyon bo‘lmoqda. O‘tgan yillar davomida madaniyat sohasida
yuzaga kelgan ayrim tushunmovchiliklar hozirgi kunga kelib har jihatdan o‘z
yechimini topdi.
3.2. Fan va ta`lim sohasidagi o‘zaro hamkorlik
Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasida qadimdan fan va ta`lim sohasida
hamkorlik aloqalari juda yaxshi yo‘lga qo‘yilgan. Uzoq yillar davomida bu
mintaqada yashagan xalqlar bir-birining yurtiga borib ta`lim olishi, fan sohasidagi
yutuqlar bilan o‘rtoqlashish imkoniyatlaridan foydalanib kelishgan. Mintaqa
markazida joylashgan Samarqand, Buxoro, Xiva, Qo‘qon, Turkiston, Toshkent va
boshqa shahrlar uzoq yillar davomida fan va ta`limning markazlari bo‘lib kelgan.
Bu shaharlardagi madrassalarda mintaqada yashagan barcha xalqlar vakillarini
uchratishimiz mumkin bo‘lgan. Bu kabi jihatlar XX asr boshlarigacha davom
etgan. Keyinchalik suniy omillar sabab bu jihat anchagina o‘zgargan.
Markaziy Osiyo davlatlari Sobiq Ittifoqdan mustaqil bo‘lgach, boshqa
sohalarda bo‘lgani kabi, fan va ta`limda ham hamkorlik aloqalarini yo‘lga
qo‘yishga harakat qildi. Davlatlar o‘rtasida imzolangan diplomatik
101 https://studbooks.net/665594/kulturologiya/kultura_stran_tsentralnoy_sredney_azii
81

shartnomalarning bandlarida ta`lim va fanga oid bo‘limlari borligini ham
ko‘rishimiz mumkin.
Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi fan va ta`lim sohasida hamkorlikning
qay darajada rivojlanib borish yo‘lini tadqiq qilish uchun har bir respublika
o‘rtasidagi aloqalarga ayri holda o‘z e`tiborimizni qaratishimiz maqsadga muvofiq
bo‘ladi.
Markaziy Osiyoning o‘rtasida joylashgan O‘zbekiston fan va ta`lim sohasini
rivojlantirishga mustaqillikning ilk kunlaridan o‘z e`tiborini qaratgan. Bu sohani
yakka holda rivojlantirib bo‘lmasligini to‘g‘ri tushunga davlat rahbari qo‘shni
respublikalar bilan keng hamkorlik aloqalarini yo‘lga qo‘yishga harakat qilgan.
1992-yilda O‘zbekiston va Qozog‘iston o‘rtasida imzolangan do‘stlik va
hankorlik shartnomasining 17-bandida bevosida ilm-fan va ta`lim sohasida
hamkorlikni yo‘lga qo‘yish ko‘zda tutilgan edi. Bu shartnomaning amaliy ifodasi
sifatida o‘sha yilning kuzida bir guruh o‘zbek olimlari Qozog‘istonda bo‘lib o‘zaro
tajriba almashinib qaytishdi. Bu safar davomida ikki davlat olimlari o‘rtasida
kelajakda ilm-fan sohasida birgalikda qilinadigan ishlar belgilab olindi. 102

1993-yilda bir guruh qozog‘istonlik ilm-fan vakillari O‘zbekistonda
bo‘lishdi. Qozoq olimlari O‘zbekistonning qishloq xo‘jaligi sohasida erishgan
yutuqlarini o‘rganib, o‘z yurtida ham sinab ko‘rishini aytishdi. Bu hamkorlik
aloqalari ayniqsa 1994-yilda ikki davlat o‘rtasida madaniyat kunlarining
o‘tkazilishi bo‘yicha chiqarilgan qaror bilan yanada mustahkamlandi 103
. Bu
qarorning tegishli bandlarida ikki davlat o‘rtasida ta`lim va fan sohasidagi
aloqalarni yanada rivojlantirish belgilab qo‘yilgan edi.
O‘zbekiston bilan Qozog‘iston o‘rtasida fan sohasidagi hamkorlik aloqalari
XXI asrga kelganda ham rivojlanib bordi. 2018-yilda O‘zbekistonda Qozog‘iston
oliy ta`lim muassasalarining taqdimotli ko‘rgazmasi bo‘lib o‘tdi. Xususan, bu
102 https://uzbekistan.lv/uz/ozbekiston-qozogiston-yaqin-qoshnichilik-va-ozaro-ishonchga-asoslangan-
hamkorlik/
103 https://lex.uz/ru/docs/-2565040
82

tadbirlar Samarqand davlat universitetida ham bo‘lib, unda Qozog‘istoning o‘ndan
ortiq universitetlari xodimlari ishtirok etishgan. 104
O‘zbekistonning Qirg‘iziston bilan ta`lim va fan sohasidagi hamkorlik
aloqalarining o‘rnatilishi mustaqilikning ilk kunlariga borib taqaladi. Ikki davlat
o‘rtasida diplomatik aloqalarning yo‘lga qo‘yilishi o‘z navabatida ta`lim va fan
sohasidagi aloqalarni yanada jonlanishiga turtki bo‘lgan. O‘tgan o‘ttiz yil
davomida ikki davlat o‘rtasida o‘nga yaqin kelishuvlarga erishilgan. Birgina 1998-
yilda bir guruh qirg‘iz olimlari ilmiy safar bilan Toshkent, Navoiy va Samarqand
viloyatlarida bo‘ldilar. Safar davomida qirg‘iz olimlari Navoiy kon metalurgiya
kombinatida ham bo‘lib, bu yerda o‘z malakalarini ham oshirdi. 105

2002-yilda O‘zbekistonning bir guruh arxeologlari Qirg‘izistonning O‘sh va
Jalolobod viloyatlarida ilmiy safarda bilan bo‘lib qaytishgan. Bu safardan
ko‘zlangan maqsad bu yerlarda ham qadimgi odam qoldiqlarini topish bo‘lgan.
O‘zbek olimlarining bu ilmiy izlanishlariga qirg‘izistonlik tadqiqotchilar ham o‘z
xissalarini qo‘shishgan.
Bundan tashqari ko‘plab o‘zbek yoshlarining Qirg‘iziston universitetlarida,
o‘z navbatida ko‘plab qirg‘iz yoshlarining O‘zbekiston oliy ta`lim muassasalarida
tahsil olishi ikki o‘rtadagi aloqalarning rivojlanishiga katta turtki bo‘lmoqda.
O‘zbekistonning Tojikiston bilan fan sohasidagi hamkorlik aloqalari uzoq
yillarga borib taqaladi. Lekin bu aloqalarning davlat miqyosida rivojlanishi
mustaqilikdan keyingi yillariga to‘g‘ri keladi. Ikki davlat olimlarining o‘zaro
tajriba almashinishi ayniqsa 1998-yildan keyin samarali bo‘lgan. Shu yilning
o‘zida 50 ga yaqin tojik olimlarining O‘zbekistonga kelishi va bu yerdagi qishloq
xojaligi, konchilik, qorako‘lchilk va boshqa sohadagi yutuqlarni o‘rganib ketishi
fan sohasidagi hamkorlikni yangi pog‘onaga ko‘tardi. O‘zbekistonga kelgan tojik
olimlariga javob tariqasida bir guruh o‘zbekistonlik fan ijodkorlari 1998-yilning
104 https://daryo.uz.ozbekistonda-qozogiston-talim-kunlari-otkaziladi/
105 https://mfa.gov.kg/ru/dm/uzbekistan-ru/news/4935
83

18-20-dekabr kunlari Tojikistonda bo‘lib qaytishgan. Bu ilmiy safar davomida
o‘zbek va tojik olimlari o‘zaro tajriba almshishgan 106
.
Ikki davlat o‘rtasidagi ilm fan va ta`lim sohasidagi hamkorlik 2017-yildan
keyin yanada rivojlangan. Bunga ikki davlat rahbarlarining o‘zaro tashriflari turtki
bergan. Ikki davlat o‘rtasida o‘tkazilgan madaniyat kunlari fan va ta`lim sohasidagi
aloqalarni rivojlanishiga yo‘l ochib bergan. Misol sifatida 2019-yilgi
ma`lumotlarga ko‘ra yuzdan ortiq o‘zbekistonlik talabalar Tojikiston olit ta`lim
muassasalarida tahsil olmoqda. 107

O‘zbekiston va Turkmaniston o‘rtasidagi ta`lim va fan sohasidagi hamkorlik
aloqalari ham mustaqillikning ilk yillariga borib taqaladi. 1996-yil 16-yanvarda
Chorjoyda O‘zbekiston va Turkmaniston o‘rtasida “Talim sohasida hamkorlik
to‘g‘risida” bitim imzolandi. Bu bitimning ikkinchi moddasida ahdlashuvchi
tomonlarning har biri ikkinchi tomonning fuqarolariga ta’lim olishda o‘z fuqarolari
bilan teng huquqni va uning erkinligini kafolatlaydi, ona tilida ta’lim olish uchun
shart-sharoitlar yaratishga ko‘maklashadi degan jumlalar keltirilgan. 108

1996-yildan keyingi davrda ikki davlat o‘rtasida fan sohasida ham hamkorlik
jadal suratlar bilan taraqqiy qildi. Xususan, 2000-yilda bir guruh o‘zbekistonlik
tarixchi olimlar Turkmanistonga borib ma`lum muddat o‘sha yerda o‘z
tadqiqotlarini olib bordi. 2001-yilda esa M. Turkamov boshchiligidagi bir guruh
tadqiqotchilar O‘zbekistonga tashrif buyurishgan.
Fan bilan birgalikda ta`lim sohasida ham aloqalar ancha rivojlandi. Fikrimiz
isboti sifatida hozirgi kunda Samarqand davlat universitetida ham bir necha
turkman yoshlari tahsil olayotganligini keltirib o‘tishimiz mumkin.
Hozirgi kunda Markaziy Osiyo fan va ta`limida yetakchi o‘rinlardan birini
egallagan Qozog‘iston respublikasi qo‘shni davlatlar bilan sohalar bo‘yicha faol
aloqalarni olib bormoqda.
106 https://base.spinform.ru/show_doc.fwx?rgn=16442
107 https://base.spinform.ru/show_doc.fwx?rgn=16442
108 https://base.spinform.ru/show_doc.fwx?rgn=25370
84

Qozog‘iston va Qirg‘iziston o‘rtasida fan va ta`lim sohasida hamkorlik
yaxshi yo‘lga qo‘yilgan. Ikki davlat o‘rtasida ilm-fan va ta`lim sohasidagi
hamkorlik 1997-yil 8-aprelda imzolangan bitim bilan yanada mustahkamlangan.
Bu bitim 10 banddan iborat bo‘lib unga ko‘ra qozoq yoshlari Qirg‘iziston oliy
ta`lim muassasalarida, o‘z navbatida qirg‘iz yoshlari Qozog‘iston oliy ta`lim
muassasalarida erkin tahsil olish imkoniyatiga ega bo‘lishgan. 109

1997-yilda imzolangan bitimning amaliy ifodasi sifatida 1998-yilda o‘ndan
ortiq qozog‘istonlik ilm-fan fidoyilari o‘zaro tajriba almashinishi maqsadida
Qirg‘izistonga tashrif buyirishdi. Bu tashrif davomida qozog‘istonlik olimlar
Qirg‘ziston yoshlari bilan uchrashib, ularni qiziqtirgan savollarga javob berishdi.
Qozog‘istonlik olimlar Qirg‘izistonlik hamkasblari bilan birgalikda aniq, tabiiy va
gumanitar fanlardagi mavjud muammolarni hal qilishda hamkorlik qilgan.
2000-yilda yigirmaga yaqin qirg‘iz olimlari Qozog‘istonga tashrif buyurdi.
Qirg‘iziston olimlari asosan qishloq xo‘jaligi, ishlab chiqarish sohasi, geologiya,
tibbiyot va aniq fanlar sohasidagi o‘z tajribalarini oshirishga harakat qilgan. Bu
tashrif davomida ikki davlat o‘rtasidagi ilm-fan sohasidagi munosabatlar yanada
rivojlangan.
Ta`lim sohasidagi hamkorlik aloqalariga e`tibor qaratadigan bo‘lsak, juda
ko‘plab qirg‘iz yoshlari Qozog‘iston oliy ta`lim muassaslarida tahsil olib
kelmoqda. Misol sifatida 2000-yilda Qozog‘istonda tahsil olayotgan qirg‘iz
yoshlarining soni 100 ga yaqin bo‘lsa, 2017-yilgi ma`lumotlarga ko‘ra bu raqam
1000 ga yaqinni tashkil qilmoqda. O‘z navbatida Qozog‘istonlik yoshlarni
Qirg‘iziston oliy ta`lim muassasalarida tahsil olish ko‘rsatkichi 2000-yilda 20 ga
yaqinni tashkil qilgan bo‘lsa, 2017-yilda 100 dan oshganligini ko‘rishimiz
mumkin. 110

Yuqoridagi ma`lumotlardan xulosa qilib shuni aytishimiz kerakki,
Qozog‘iston va Qirg‘iziston o‘rtasida ta`lim va fan sohalari bo‘yicha aloqalar
ancha yaxshi yo‘lga qo‘yilgan.
109 https://base.spinform.ru/show_doc.fwx?rgn=20993
110 https://ru.sputnik.kz/politics/20191127/12139716/sotrudnichestvo-gosvizit-tokaev-kyrgyzstan.html
85

Qozog‘istonning Tojikiston bilan fan va ta`lim sohasidagi hamkorlik
aloqalari rivojlanishi boshqa qo‘shni davlatlarga qaraganda anchayin sekin
kechgan. Qozog‘iston va Tojikiston o‘rtasida 2000-yil 13-iyunida fan va ta`lim
sohasida hamkorlik aloqalarini o‘rnatish bo‘yicha bitim imzolangan. Ikki o‘rtada
imzolangan bu bitim 8 banddan iborat bo‘lib, unga ko‘ra tomonlar bir qancha
majburiyatlarni olgan. Bitimning 5-bandiga ko‘ra ikki tomon yoshlari bir-birining
oliy ta`lim muassasalarida bemalol ta`lim olish imkoniga ega bo‘lgan. Bu
bitimning imzolanishi ikki davlat uchun ham ijobiy ahamiyat kasb etgan 111
.
Ikki davlat ilm-fan vakillarining o‘zaro aloqalari ham 2000-yilgi bitimdan
keyin ancha kuchaygan. Xususan 2010-yil 2-oktyabr kuni bir guruh qozog‘istonlik
olimlari ilmiy safar bilan Tojikistonda bo‘lib qaytgan. Qozoq olimlarining tashrifi
davomida juda ko‘plab tadbirlar tashkil qilindi. Pomir-Chakaltay ilmiy tadqiqot
markazida qozoq olimlarining faoliyat yuritishi bo‘yicha kelishuvga erishildi.
Bundan tashqari mashhur qozoq fan fidoyisi Qanish Satpayev xotirasini
abadiylashtirish maqsadida Tojikistonda uchrashuvlar, adib faoliayini o‘zida aks
ettirgan ko‘rgazma va shunga o‘xshagan bir qator tadbirlar bo‘lib o‘tgan. Bu
tashrif ikki davlat o‘rtasida ilm-fan sohasida hamkorlikni yangi pog‘onaga
ko‘tardi.
Qozog‘iston olimlarining tashrifiga Tojikiston olimlari ham bir necha marta
javob tashrifi uyushtirgan. Misol sifatida 2012, 2015 va 2019-yillarda Tojikistonlik
bir qancha olimlar ilmiy safar bilan Qozog‘istonda bo‘lib qaytishgan. Bu
tashriflarning eng samaralisi 2019-yilda bo‘lgan. 2019-yilning 13-dekabirida
yigirmaga yaqin tojik olimlari ilmiy safar bilan Almatada bo‘lib qozog‘istonlik
olimlarning ilm-fan yutuqlari bilan yaqindan tanishdilar. Hozirgi kunda ikki davlat
o‘rtasida ilm-fan sohasidagi hamkorlik ancha yaxshi. 112
Qozog‘istonning Turkmaniston bilan fan va ta`lim sohasidagi hamkorlik
aloqalarining rivojlanishi 1997-yilga to‘g‘ri keladi. Shu yili 27-fevralda
Qozog‘iston va Turkmaniston o‘rtasida soha bo‘yicha hamkorlik bitimi
111 https://base.spinform.ru/show_doc.fwx?rgn=8434
112 https://strategy2050.kz/ru/news/37418/
86

imzolangan. Bitim 9 banddan iborat bo‘lib, unga ko‘ra ikki davlat yoshlari bir-
birining oliy ta`lim muassasalarida tahsil olish imkoniyatiga ega bo‘lgan. 113

1997-yildagi bitimning amaliy ifodasi sifatida 1998-yilda bir guruh turkman
olimlari Qozog‘istonda bo‘lib qaytgan. Safar davomida turkmanistonlik olimlar
Qozog‘iston olimlari bilan o‘zaro tajriba almashgan. Turkmanistonliklar asosan
geologiya, tibbiyot va aniq fanlar sohasida qozog‘istonlik hamkasblari tajribalari
bilan o‘rtoqlashgan.
Turkmaniston olimlarining tashriflariga javoban 20 ga yaqin qozog‘istonlik
olimlar 1999-yilda Turkmanistonda bo‘lishgan. Qozoq olimlarining bu tashrifi
doirasida turkman olimlari bilan o‘zaro tajriba almashinishdi.
Hozirgi kunda ham ikki davlat o‘rtasida ilm-fan vat a`lim sohasidagi
hamkorlik aloqalari yaxshi yo‘lga qo‘yilgan. 2017-yilgi ma`lumotga ko‘ra 200 ga
yaqin turkman yoshlari Qozog‘iston oliy ta`lim muassasalarida tahsil olayotgan
bo‘lsa, 50 ga yaqin qozoq yoshlari Turkmanistonda neft va gaz sohasida tahsil
olmoqda. 114

Qirg‘iziston bilan Tojikiston umumiy chegaraga ega bo‘lib, ikki xalq
o‘rtasida ilm-fan va ta`lim sohasidagi hamkorlik uzoq davrlarga borib taqaladi.
Lekin rasmiy aloqalar XXI asr boshlariga kelganda o‘rnatilgan. 2002-yilda
Qirg‘iziston va Tojikiston o‘rtasida ilm-fan va ta`lim sohasida hamkorlikni
rivojlantirish maqsadida bitim imzolandi. Bu imzolangan bitim 8 banddan iborat
bo‘lib, unga ko‘ra tomonlarning o‘zaro majburiyatlari ham belgilab olindi. Misol
sifatida bitimning 5-bandida ikki tomon ham yoshlarning tahsil olish uchun birdek
sharoit qilib berish lozimligi takidlangan. 115
2002-yilda imzolangan bitimga ko‘ra, ikki davlat talim va fan arboblarining
o‘zaro tashriflari muntazam yo‘lga qo‘yildi. Xususan 2002-yildan 2019-yilgacha
bo‘lgan vaqt orolig‘ida qirg‘iz olimlari Tojikistonda 7 marta bo‘lgan bo‘lsa, bu
vaqt orolig‘ida tojik olimlari Qirg‘izistonda 9 marta bo‘lishgan. Keltirilgan bu
113 https://base.spinform.ru/show_doc.fwx?rgn=8623
114 http://adilet.zan.kz/rus/docs/P070000421_
115 https://base.spinform.ru/show_doc.fwx?rgn=4874
87

raqamlardan shuni bilishimiz mumkinki, ikki xalq o‘rtasida ilm-fan va ta`lim
sohasidagi aloqalar ancha yaxshi yo‘lga qo‘yilgan. 116

Qirg‘iziston olimlarining Tojikistonga oxirgi ilmiy safari 2018-yilda bo‘lgan
bo‘lsa, Tojik olimlarining Qirg‘izistonga oxirgi tashrifi 2019-yilga to‘g‘ri keladi.
Ikki davlatda ham bir-birlarining ilm-fan fidoiylariga bo‘lgan e`tibor yildan-yilga
oshib bormoqda.
Qirg‘iston va Turkmaniston o‘rtasida ta`lim va fan bo‘yicha aloqalar
mustaqilikning ilk kunlaridan yo‘lga qo‘yilgan. Ikki davlat o‘rtasida diplomatik
aloqalarning o‘rnatilishi fan va ta`lim sohasidagi hamkorlik aloqalarini o‘rnatishga
ham sabab bo‘lgan. Lekin ikki davlat o‘rtasida ta`lim va fan sohasidagi hamkorlik
bitimi 1998-yiy 14-avgustda imzolangan. Bu bitimga ko‘ra endilikda ikki davlat
yoshlarining bilm olish imkoniyati oshdi. Xususan 2000-yilga kelganda 10 ga
yaqin turkman yoshlari Qirg‘ziston oliy ta`lim muassalarida tahsil olgan bo‘lsa,
2019-yilga kelganda bu ko‘rsatkich 100 dan oshgan edi. Mos ravishda bu yillarda
qirg‘iz yoshlari ham Turkmaniston oliy ta`limida tahsil olish ko‘rsatkichi ijobiy
tomonga qarab o‘zgarib borgan. 117

Qirg‘iziston va Turkmaniston o‘rtasida faqat yoshlarni bilm olishiga e`tibor
qaratmasdan, ilmiy xodimlarning tajriba oshirishi bo‘yicha ham bir qator ishlar
yo‘lga qo‘yilgan. 2005-yilda 10 ga yaqin turkman olimlari o‘z tajribalarini oshirish
maqsadida Qirg‘izistonda bo‘lib qaytishgan bo‘lsa, 2008-yilda 7 nafar qirg‘iz
olimlari ilmiy safar bilan Turkmanistonda bo‘lishgan.
Qirg‘iston va Turkmaniston o‘rtasida hozirgi kunda ham ilm-fan va ta`lim
sohasidagi hamkorlik aloqalari yildan-yilga yaxshlanib bormoqda. Bunga ikki
davlat o‘rtasidagi munosabatlarning mustaxkamlanib borishi sabab bo‘lmoqda
desak xato qilmagan bo‘lamiz.
Tojikiston respublikasi qo‘shni davlatlar bilan ta`lim va ilm-fan sohasidagi
hamkorlik aloqalarini kuchaytirishi XXI asr boshlariga to‘g‘ri keladi.
Tojikistonning Turkmaniston bilan ta`lim va fan sohasidagi hamkorlik aloqalariga
116
117 https://asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/politics/20201119/kirgizstan-i-tadzhikistan-podpisali-
programmu-sotrudnichestva-mid-a-takzhe-razrabotayut-dorozhnuyu-kartu-aktualnih-voprosov
88

e`tibor qaratadigan bo‘lsak, ikki davlat o‘rtasida 2004-yilda bitim imzolangan. Bu
bitimga ko‘ra ikki davlat o‘rtasidagi ilm-fan va ta`lim sohasidagi ishlar yaxshi
yo‘lga qo‘yib kelinmoqda. 2004-yildagi bitimdan so‘ng o‘tgan yillar davomida
juda ko‘plab tojik yolimlari ilmiy safar bilan Turkmanistonda bo‘lsa, bunga
javoban turkman olimlari ham Tojikistonga tashrif buyurishgan. Hoirgi kunda ham
ikki davlat o‘rtasidagi bu sohadagi ishlarni ijobiy deb baholasak bo‘ladi. 118

Xullas o‘tgan 30 yil davomida Markaziy Osiyo davlatlarining fan va ta`lim
sohasidagi hamkorlik aloqalari anchagina ijobiy ahamiyat kasb etgan.
3.3. Markaziy Osiyo davlatlarida milliy madaniyat markazlarining ochilishi
va mintaqa xalqlarining birodarlashuvi.
Markaziy Osiyo davlatlari mustaqilikka erishgandan keyin rivojlanishning
turli yo‘llaridan ketgan bo‘lsa ham madaniy sohada ularning munosabatlari bir-
biridan ko‘p farq qilmagan. Mintaqaning besh davlati madaniy aloqalarga e`tibor
qaratmaslik, kelajakda yomon oqibatlarga olib kelishini to‘g‘ri tushungan holda
mustaqilikkning ilk kunlaridan bu sohaga diqqatini qaratgan. Chunki har bir davlat
hududida boshqa xalqlar ham isti`qomat qilishgan. Misol sifatida Qozog‘istonda
qozoqlardan tashqari o‘zbeklar ham aholining kattagina qismini tashkil qilgan
bo‘lsa, Farg‘ona vodiysida qirg‘izlar ham anchagina bo‘lgan. Millatlarning bunday
notekis taqsimlanishi XX asr 20-yillarida sovetlar tomonidan olib borilgan milliy
hududiy chegaralanish sabab bo‘lgan. Shunday bo‘lsa ham vaziyatni to‘g‘ri
tushungan besh davlat rahbarlari madaniy sohada, o‘z hududidagi kam sonli
xalqlar milliy-urf odatlarini hurmat qilgan holda milliy markazlar ochish va
ularning faoliyatlarini kuchaytirishga o‘z e`tiborlarini qaratib kelmoqda.
Dastab e`tiborimizni O‘zbekistonda tashkil qilingan milliy markazlarga
qaratamiz. O‘zbekiston rahbariyati o‘z hududida yashayotgan kam sonli xalqalar
madaniyatini, urf-odatlari va tarixini hurmat qilgan holda milliy markazlar
faoliyatini yildan-yilga takomillashtirib borish ishlarini qo‘llab-quvvatlamoqda.
Qozoqlar qadimdan o‘zbeklar bilan yonma-yon yashab keladilar, bu holatni
ikki xalqning tarixiy yaqinligi va turmush tarzlari turlichaligi bilan izohlash
118 https://base.spinform.ru/show_doc.fwx?rgn=22032
89

mumkin: ko‘chmanchi hayotga moslashgan qozoqlar, asosan, chorvachilik uchun
yaroqli yaylovlarda istiqomat qilishgan bo‘lsa, o‘zbeklar savdo markazlari
hisoblangan shaharlarda va dehqonchilik bilan shug‘ullanishga yaroqli hududlarda
yashaganlar. Ikkala xalq ham “uyingni toshlar bilan emas, do‘stlaring bilan himoya
qil” degan maqolga amal qilgan holda hamjihatlik va totuvlikda yashaganlar.
Bugungi kunda O'zbekistonda 800 mingdan ortiq qozoqlar yashaydi: qozoq
etnik guruhining katta qismi Qozog'istondan tashqarida MDH hududida yashaydi.
1992 yil mart oyida qozoqlarning birinchi qurultoyi bo'lib o'tdi va O'zbekistonda
qozoq milliy madaniy markazi tashkil etildi. Bugungi kunda ushbu markaz
tarkibiga Qoraqalpog'iston qozoq milliy madaniy markazi, uning Buxoro, Jizzax,
Navoiy, Xorazm, Sirdaryo va Toshkent viloyatlaridagi filiallari hamda Toshkent
shahar filiali kiradi. 119
Markaz qozoq millatiga mansub fuqarolarning madaniy ehtiyojlarini
qondirish, qozoq tilini o'rganishga ko'maklashish, qozoq xalqining urf-odatlari va
urf-odatlarini saqlab qolish hamda yoshlarning qozoq tilida ta'lim olishlarini
ta'minlash maqsadida oliy va o'rta ta'lim muassasalari bilan hamkorlik qiladi. til. til
Bu turli sohalarda, masalan, yosh iste'dodlarni qo'llab-quvvatlashda amalga
oshiriladi.
Milliy madaniy markazlarga folklor, milliy va estrada ansambllari, vokal,
raqs va cholg u ansambllari kiradi. Markaz faollari tashabbusi bilan Navoiyʻ
viloyatining Konimekskiy tumanida tarixiy-etnografik muzey, Toshkent
viloyatining Bo'stonliq tumanida esa "Shahsham" etnografik muzeyi ochildi. 120
.
Madaniy-ma'rifiy tadbirlar doirasida har yili o'tkaziladigan "Ayti",
"Oltibakan", "Tusaukeser" va boshqa milliy bayramlar uchun tanlov o'tkaziladi.
Markaz rahbarligi va ishtirokida qozoq milliy madaniyati, adabiyoti va san'atining
Toli bi, Ayteke bi, Kazibek bi, Abay, Jambul, Muxtor Avezov, Sobit Muqanov,
Gabit Musrepov, Muqogali singari taniqli vakillarining yubileylari bo'lib o'tdi.
Makatayev nishonlanadi.
119 https://statsnet.co/companies/uz/661849
120 https://yandex.uz/maps/org/uzbekiston_kozok_milliy_madaniy_markazi/200515797446/?
ll=69.291688%2C41.320961&z=17
90

O'zbekiston Qozoq milliy madaniy markazi O'zbekiston-Qozog'iston do'stlik
jamiyati, Butunjahon qozoqlar assotsiatsiyasi, Qozog'istondagi o'zbek madaniy
markazlari bilan yaqin hamkorlik qiladi va ikki xalq o'rtasidagi tarixiy va madaniy
aloqalarni rivojlantirishga o'z hissasini qo'shadi.
O'zbekiston Respublikasida 271000 dan ortiq qirg'izlar yashaydi. Birinchi
mintaqalararo qirg'iz madaniy markazi 1991 yilda Jizzax viloyatida tashkil etilgan.
Bugungi kunda Andijon, Jizzax, Sirdaryo, Namangan, Farg'ona viloyatlarida oltita
markaz va ularning faoliyatini muvofiqlashtiruvchi O'zbekiston qirg'iz milliy
madaniy markazi mavjud 121
.
Ushbu markazlarda milliy madaniyat, urf-odatlar, urf-odatlar va tilni
rivojlantirish bilan bir qatorda folklor durdonalari, milliy va jahon madaniyati
"Manas" eposiga ham katta e'tibor qaratilmoqda: oqinlar o'rtasida muntazam
ravishda o'tkaziladigan musobaqalar, O'zbekistonning taniqli olimlari va
rassomlari bilan uchrashuvlar. va Qirg'izistonda kitob taqdimotlari bo'lib o'tadi.
Markaz tomoshabinlari bir necha bor jahon adabiyotining yirik vakili, xalqaro
jamoat arbobi, O'zbekistonning eng yuqori mukofoti - "Buyuk xizmatlari uchun"
ordeni bilan taqdirlangan Chingiz Aytmatov bilan uchrashdilar. "Chingiz
Aytmatov: abadiy o'zbeklar xotirasida" nomli xotiralar to'plami Toshkentdagi
Qirg'iz milliy markazi ishtirokida nashr etildi.
Markazda O'zbekiston milliy bayramlariga o'xshash Navro'z, Orozoyit,
Qurbonayt kabi milliy va diniy bayramlar nishonlanadi. Markazning sa'y-
harakatlari bilan qadimiy an'analar qayta tiklandi: beshiktoy - chaqaloqni beshikka
qo'yish, tushokesu - bolaning birinchi qadamiga bag'ishlash va boshqa xalq
marosimlari. O'zbekiston va Qirg'iziston mustaqilligi kuni haqli ravishda o'zbek-
qirg'iz do'stligining yorqin namoyishi sifatida nishonlanadi 122
.
Markazlarda tashkil etilgan milliy folklor ansambllari tomonidan qadimiy va
zamonaviy qo'shiqlar va raqslar jamoatchilik tomonidan iliq kutib olingan bayram
121 https://interkomitet.uz/qomita-haqida/milliy-madaniy-markazlar/o-zbekiston-qirg-iz-milliy-madaniy-
markazi/?lang=uk
122 https://interkomitet.uz/qomita-haqida/milliy-madaniy-markazlar/o-zbekiston-qirg-iz-milliy-madaniy-
markazi/?lang=uk
91

va tantanalarda ijro etilmoqda. Ushbu jamoalarga "Do'stlik" va "Jash Kyal"
(Andijon), "Manas" (Jizzak), "Manas" (Namangan) va "JanDjanay" (Sirdaryo)
kiradi.
Qirg'iziston madaniy markazlari yosh avlodni tarbiyalashga alohida e'tibor
berishadi, bugungi kunda O'zbekistonda 60 ta qirg'iz tilidagi maktab mavjud.
"O'zbekiston" nashriyotining maxsus nashri qirg'iz tilida darsliklar tayyorlaydi va
nashr etadi. Qirg'iz maktablari o'qituvchilari, shu jumladan markaz faollari har yili
o'tkaziladigan "Yilning eng yaxshi o'qituvchisi" respublika tanlovida qatnashadilar
va sovg'alar bilan taqdirlanad 123
.
O'zbekiston milliy teleradiokompaniyasining qirg'iz, o'zbek va boshqa
tillardagi "Aichurek" va "Bir oilada", shuningdek "Eleman", "Min kiyal"
ko'rsatuvlarida O'zbekistondagi qirg'izlarning hayoti haqida. . radioeshittirishlarda
aytiladi.
Bugungi kunda O'zbekistonda 1,5 milliondan ortiq tojik millatiga mansub
tojiklar yashaydi. Ushbu ikki xalqning madaniyati, turmush tarzi, urf-odatlari va
folklor san'ati juda yaqin va ba'zi holatlarda ajralmasdir. Ikki xalq tarixi - ibtidoiy,
qadimiy va aksariyat hollarda o'rta asrlar - bir-biri bilan chambarchas bog'liqdir.
Respublika tojik milliy madaniy markazi O'zbekistonda 2008-yilda tashkil
etilgan. Bugungi kunda uning Qashqadaryo, Surxondaryo, Samarqand, Namangan
va Farg'ona viloyatlarida filiallari mavjud. 2006 yildan beri Toshkentdagi "Orieno"
markazi va Chirchiqdagi "So'g'diyen" markazi ishlaydi. 124
Avestoning 2700 yilligi, Sharqning buyuk olimi va shoiri Firdavsiyning
tug'ilgan kuni, Forstogik adabiyotning asoschisi Rudakiyning 1150 yilligi, Ibn
Sino, Jaloliddin Rumiy Balxiy, Mir Ali Hamadoniy hayoti va ijodi, yozuvchi va
shoir Sadriddin Ayniy. Shu bilan birga, To'xtamish To'xtaev, Abdullo Subxon,
Ja'far Muhammad, Fayz Muhammad, Yunus Imomnazar, Muhammadjon Shodiev,
123 https://interkomitet.uz/qomita-haqida/milliy-madaniy-markazlar/o-zbekiston-qirg-iz-milliy-madaniy-
markazi/?lang=uk
124 https://interkomitet.uz/qomita-haqida/milliy-madaniy-markazlar/respublika-tojik-milliymadaniy-
markazi/?lang=uk
92

Asadullo Shukurov kabi asarlari o'zbek tiliga tarjima qilingan zamonaviy
mualliflar bilan ijodiy uchrashuvlar yaxshi taassurot qoldirdi 125
.
Markaz tarkibiga O'zbekiston Fanlar akademiyasining akademigi,
O'zbekistonda xizmat ko'rsatgan fan arbobi, Xalqaro yosh kosmonavtlar
aerokosmik maktabi asoschisi Shavkat Vohidov, shuningdek, Samarqand maxsus
ilmiy tiklash ustaxonasi restavratori Mirumar Asadov kiradi. ular mag'rurlik bilan
gapirishadi.
Markazda har yili tojik tili kuni, tojik xalqi tarixi va madaniyati bo'yicha
maxsus tanlov, shoir va yozuvchilar, taniqli tojik rassomlari Muborak Yo'ldosheva
va Zayniddin Mirzoevlarning rasmlari ko'rgazmasi tashkil etiladi. Markazning
yosh faoli, samarqandlik ulug'vor an'analarining davomchisi sifatida jahon
shuhratiga erishmoqda.
Markazda bir qator tadbirlar, jumladan, O'zbekistonning milliy va davlat
bayramlari, tojiklarning milliy bayrami "Mehrgon" - hosil bayrami va boshqalar.
"Ovozi tojik", "Ovozi Samarqand", "kabi tojik tilidagi gazetalarda nashr etilgan.
Xovar "va O'zbekiston -" Ranginkamon "va" Yagon Oilada
"teleradiokompaniyalarining dasturlarida keng yoritilgan.
"O'zbekiston" nashriyoti Buxoro, Jizzax, Qashqadaryo, Navoiy, Namangan,
Samarqand, Sirdaryo, Surxondaryo, Farg'ona va Toshkent viloyatlaridagi tojik
maktablari uchun tojik tilidagi darsliklarni nashr etadi.
Ushbu o'quv yurtlari xalqaro grossmeyster Jaxongir Vohidov qadimiy
shaxmat o'yinining uchun mutaxassislar tayyorlash Samarqand davlat universiteti
filologiya fakulteti tojik tili kafedrasi, Farg'ona viloyati So'x tumani kolleji va
boshqa bir qator o'quv yurtlarida amalga oshiriladi. 126
Turkmanlar zamonaviy O'zbekistonda qadim zamonlardan beri yashab
kelmoqdalar. O'zlarining ko'p asrlik madaniyati va an'analarini saqlab qolgan
holda, ular O'zbekistonning yagona ko'p millatli oilasiga uyg'unlashdilar.
125 https://interkomitet.uz/qomita-haqida/milliy-madaniy-markazlar/respublika-tojik-milliymadaniy-
markazi/?lang=uk
126 https://interkomitet.uz/qomita-haqida/milliy-madaniy-markazlar/respublika-tojik-milliymadaniy-
markazi/?lang=uk
93

Turkmanlarni o'zlarining tili va tarixiy ildizlarining o'zbek xalqi bilan yaqinligi,
shuningdek, har ikki xalq uchun xos bo'lgan bylinalar, afsonalar va xalq dostonlari
birlashtiradi.
Mamlakatimizda yashovchi 189 mingga yaqin turkmanlar o'zlarining milliy
madaniyati, tillari, urf-odatlari va urf-odatlarini saqlash va rivojlantirish bo'yicha
konstitutsiyaviy huquqlaridan 2001 yil 7 mayda tashkil etilgan Respublika turkman
madaniyati markazi orqali foydalanadilar. Bugungi kunda ushbu markaz tarkibiga
Qoraqalpog'iston Respublikasi, Buxoro, Qashqadaryo, Surxondaryo, Toshkent
viloyatlari va Toshkent shahridagi mintaqaviy vakolatxonalari turkmanlari
madaniyat markazi kiradi. 127
Markazlar turkman tilida o'qitiladigan 40 dan ortiq maktablarni qo'llab-
quvvatlaydi, ular Qoraqalpoq davlat universiteti turkman filologiyasi fakulteti va
Berundagi pedagogika kollejida mutaxassislar tayyorlaydi. Bundan tashqari,
mamlakatda turkman tilida bir qator gazeta va jurnallar nashr etiladi.
Yoshlar bilan ishlash dasturi doirasida markazlarda badiiy to'garaklar tashkil
etilgan bo'lib, ulardan eng mashhurlari Qoraqalpog'istondagi turkman madaniyat
markazida faoliyat yuritadigan "Orzu" ansambli hisoblanadi. Markazda "Mekan"
gazetasi ham nashr etiladi.
Markaz va uning filiallari Navro'z, Mustaqillik kuni va Konstitutsiya kuni
kabi O'zbekistonning bayramlarida faol ishtirok etmoqda. Boshqa jamoat va davlat
tashkilotlari ishtirokida turkman tilining asoschisi, 18-asrning buyuk shoiri va
olimi Maxtumquli, mumtoz turkman shoiri Mollanapes Qodirberdining xotirasiga
bag'ishlangan tadbirlar o'tkazish an'anaga aylangan. Tadbir doirasida ushbu
shaxslar tomonidan o'zbek tiliga tarjima qilingan kitoblarning taqdimoti,
shuningdek, turkman san'ati va xalq hunarmandchiligining namoyishi bo'lib
o'tadi. 128
127 https://interkomitet.uz/qomita-haqida/milliy-madaniy-markazlar/respublika-turkman-madaniy-
markazi/?lang=uk
128 https://interkomitet.uz/qomita-haqida/milliy-madaniy-markazlar/respublika-turkman-madaniy-
markazi/?lang=uk
94

Markazlar hamjamiyati har yili o'zaro hurmat, ishonch va o'zaro manfaatli
hamkorlik tamoyillariga asoslangan holda o'zbek-turkman munosabatlarini
rivojlantirishga ko'maklashishdan tashqari, har yili o'zbek-turkman do'stlik
kechalarini tashkil etadi.
O'zbekiston turkmanlari madaniy markazi vakillari har yili Butunjahon
turkmanlari gumanitar uyushmasi, Butunjahon turkman hunarmandlari uyushmasi,
Xalqaro urf-odatlar va an'analar festivalida qatnashadilar.
Qozog'iston qo'shni mamlakatlarda milliy madaniy markazlarning
ochilishini ham mamnuniyat bilan qabul qildi. Xususan, hozirgi paytda
Qozog'istonda asosan janubiy viloyatlarda bir nechta o'zbek milliy markazlari
mavjud va poytaxt Ostona 2006 yilda qayta ro'yxatdan o'tkazilgan. Bugungi kunda
Ostona shahrida 10 mingdan ortiq o'zbekistonliklar istiqomat qilmoqda. Hozirda
ushbu markazga Sherzod Abbosov rahbarlik qilmoqda. 129

Qog‘istonda qirg‘izlar soni hozirgi kunda yuz mingdan oshiqroqni tashkil
qiladi. Buni to‘g‘ri tushungan qozoq hukumati qirg‘iz milliy markazini tashkil
qilish ishlarini mustaqilikning ilk yillaridan boshlagan. 1996-yilga kelganda
Qozog‘istonning Jambil viloyatida birinchi qirg‘iz milliy markazi ochildi. Bu
markaz faoliyati o‘tgan davr davomida juda samarali bo‘lgan. Ikki davlat o‘rtasida
bo‘lib o‘tgan har bir madaniy hamkorlikda markaz asosiy ishlarni bajargan. Misol
sifatida 2012-yilda Qozog‘istonda qirg‘iz madaniayi kunlari doirasida markaz
vakillari bir qancha tadbirlarni amalga oshirgan. Markazda Chingiz Aytmatov
yubleyiga bag‘ishlangan tadbirlar ham muntazam o‘tkazilib kelinmoqda. 130

Qozog‘istonning Oqmola viloyatida birinchi tojik madaniyat markazi 2002-
yilda oz faoliyatini boshlagan. Bu markazning ochilishida Tojikistonning
Qozog‘istondagi muxtor elichisi Nazimar Alizoda va Tojikistonning e`tiborli
shaxslaridan bo‘lgan Rustam Jumayevlar ishtirok etishgan. Markazning aynan
Oqmola viloyatida ochilishining sababi bu yerda ko‘plab etnik tojiklar yashaydi.
129 https://assembly.kz/ru/struktury-ank/etnokulturnye-obedineniya/respublikanskie-eko/assotsiatsiya-
etnokulturnykh-obedineniy-uzbekov-respubliki-kazakhstan-dustlik/
130 https://zonakz.net/2020/12/11/kyrgyzsko-kazaxskij-centr-kultury-imeni-abaya-kunanbajuly-otkrylsya-
v-bishkeke/
95

Markazning birinchi raisi sifatida Shakarbek Normatov o‘z faoliyatini
boshlagan. 131

Qozog‘iston va Turkmaniston o‘rtasida o‘rnatilgan yaxshi munosabat
natijasi juda ko‘plab ijobiy ishlar amalga oshirilib kelinmoqda. 1995-yil 22-
noyabrda Olmaota viloyatida turkmanlarning milliy markazi tashkil qilingan. Unga
kelib chiqishi turkman bo‘lgan G. A. Annakuliev raislik qilgan. Bundan tashqari
1998-yil 10-fevralda Qozog‘istonning Mang‘iston viloyatida yana bir turkman
milliy markazi o‘z faoliyatini boshlagan. Bu markazga rais sifatida ham Gulnora
Ataevna Annakulieva saylangan. Bundan tashqari markaz faoliyatida Davador
Ashir, Shixev Nurberdi, Mustaev Geldimurod va boshqalar faol mehnat
qilmoqda. 132
Tojikistonda ham mintaqaning qolgan to‘rt davlatida bo‘lgani kabi
milliy markazlar tashkil qilinish faol amalga oshirilib kelmoqda.
Sug'd viloyati o'zbeklari Ilhom Yusupov rahbarligida ma'naviyat va ma'rifat
markazini yaratdilar. So'nggi besh yil ichida O'zbek markazi nafaqat mintaqada,
balki butun respublikada o'zbek rassomlarini yig'di va mustaqil ravishda
"Manaviyat" gazetasi va "Sharknoma" jurnalini nashr eta oldi. Bugungi kunda
gazetaning 1000, jurnalning 4000 nusxasi bor. Uning sahifalarida Markaziy
Osiyodan tadqiqotchilar va rassomlar ham ilmiy-ommabop maqolalari va adabiy
asarlari bilan qatnashadilar. 133
Bu markaz Tojikistonda mustaqillikning ilk yillarida tashkil etilgan,
millat haq-huquqlari uchun kurashuvchi o‘zbeklarning ikkinchi milliy tashkilotidir.
Uning yuridik qayddan o‘tkazilgan ustavida tashkilot vazifalaridan biri
“milliy ozodlik va huquq himoyasi uchun o‘zbek aholisini birlashtirish” deb yozib
qo‘yilgan.
O‘tgan yillar davomida markaz Tojikistondagi ilmiy tashkilotlar, oliy va
o‘rta-maxsus o‘quv yurtlari, maktablar, jamoatchilik tashkilotlari bilan
hamkorlikda Markaziy Osiyo va boshqa mamlakatlar vakillari ishtirokida
131 https://www.inform.kz/ru/tadzhikskiy-etnokul-turnyy-centr-otkrylsya-v-kokshetau_a3089689
132 https://el.kz/news/archive/content-21428/
133 https://asiaplustj.info/ru/news/life/culture/20110201/v-khudzhande-otkrylsya-kulturnyi-i-dukhovnyi-
tsentr-uzbekov
96

anjumanlar o‘tkazdi, xorijiy davlatlardagi ma’naviyat va ma’rifat muammolari
bilan shug‘ullanuvchi tashkilotlar bilan aloqalar o‘rnatdi.
Markaz faoliyati bilan Buyuk Britaniya, AQSh, Fransiya, Rossiya,
O‘zbekiston, Qozog‘iston va qirg‘izistonlik olimlar qiziqib, uning ba’zi
tadbirlarida xorijdan mehmonlar ham ishtirok etgan va o‘z navbatida vatanlariga
ham taklif etishgan.
2015-yil yozida O'zbekiston markazi vakillari mustaqillik yillarida ikki
mamlakatda ilm-fan va san'at o'rtasidagi farqni bartaraf etib, Toshkentda bo'lib
o'tgan xalqaro ilmiy konferentsiyada rasman qatnashdilar. Avvalroq jurnalistlar
Hakimjon Zokirov va shoir Jamshed Do'rmon ijodiy bog'ida va o'zbek
yozuvchilarining Xumson lagerida bo'lishgan edi. Ikki mamlakat rassomlari
orasida shoir va yozuvchilar, olimlar - Azim Suyun, Haydar Muhammad, Nosir
Fozilov, Shodmon Otabek, Tursun Ali, Nurali, Shahodat Isoxorxonova, Halima
Xudoyberdieva, Abdulla Sher, Dadaxon Nuriy, Suyuma G'aniev, Yo'ldashili. 134
Markaz faollari bo'lgan shoirlar Abduvali Bekmuhammad va Abdullodjon
Do'stiy va jurnalist Tilaboldi Abdunazarovlar muntazam ravishda O'zbekiston va
Qirg'iziston adabiyot namoyandalari bilan uchrashadilar.
Tojikistonda hozirgi kunda yashayotgan qozoqlarning soni 2010-yilgi
ma`lumotlarga ko‘ra 936 kishini tashkil qiladi. Kam sonli bo‘lsada qozoq
xalqining birlashtirish, ularni madaniyati va tarixini asrab avaylash maqsadida
Qozog‘istonning Tojikistondagi muxtor elchisi Abutalib Axmetov tashabbusi bilan
2000-yilda “Bayterek” nomli qozoq milliy markazii tashkil qilingan. Bu markaz
kam sonli bo‘lsa ham qozoq millatining madaniyatini, urf-odatlarini, tarixini
nomiyish qilishga harakat qilib kelmoqda. Misol sifatida markaz ikkita “Oltin
beshik”, “Tugan til” (ona tili) nomli qozoq jurnallarini nashr qilib kelmoqda.
Bundan tashqari 2017-yilda “Bayterek” bazasida bo‘lib o‘tgan markaziy Osiyo,
Afg‘oniston va Eron qozoqlarining kichik qurultoyi bo‘lib o‘tgan. Bunday amaliy
ishlar markazning samarali faoliyat olib borayotganligidan dalolat beradi. 135

134 https://asiaplustj.info/ru/news/life/culture/20110201/v-khudzhande-otkrylsya-kulturnyi-i-dukhovnyi-
tsentr-uzbekov
135 https://www.kt.kz/rus/society/v_tadzhikistane_otkrilsja_kazahskij_kuljturnij_centr_1153429253.html
97

Tojikistonda anchagina qirg‘izlar isti`qomat qiladi. Shu kam sonli
qirg‘izlarning madaniyatini asrash maqsadida Qirg‘iziston hukumati tashabbusi
bilan 2007-yilda Dushanbeda “Mekendesh” nomli qirg‘iz milliy madaniyat
markazi tashkil qilingan. Bu markazga rais etib Tojikistonda ko‘zga ko‘ringan asli
qirg‘iz millatiga mansub bo‘lgan Minbay ulu Raushanbek saylandi. Bu markaz har
bir madaniy tadbirlarda o‘zining faol ishtiroki bilan ham ajralib turadi.
Tojikistonda bo‘lib o‘tgan har bir Qirg‘iziston madaniyati kunlarida markaz
vakillari ancha samarali mehnat qiladi. 136
1994-yil Tojikistonda Turkmaniston madaniyat jamiyati tashkil qilindi.
Bugungi kunda bu markaz “Jahon turkman gumanitar Assotsotsiyasining xorijiy
bo‘limi” sifatida ro‘yxatdan o‘tgan. 2004-yilda 19-fevralda esa E. Sultonov
Tojikistonda birinchi turkman madaniy va axborot markazini ochdi 137
. Bu
markazda Tojikistondagi turkman aholisini tarixiy vatanida bo‘lib o‘tayotgan
tadbirlar bilan muntazam tanishtirib borish uchun suniy yo‘ldosh uskunlari
o‘rnatilgan. Bu esa markazda Turkmaniston Milliy televideniyasining barcha
kanallarini efirga uzatish imkoniga ega bo‘lgan. Markaz hozirgi kunda ham
Tojikistonda yashayotgan turkmanlarning o‘z milliy bayramlarini muntazam
o‘tkazib kelishiga amaliy ko‘mak berib kelmoqda.
Turkmaniston respublikasida ham hozirgi kunda mintaqa davlatlari
xalqlarining milliy markazlari faoliyat yuritib kelmoqda. Turkmanistonda boshqa
xalqlar milliy markazlari bilan birgalikda qirg‘iz milliy markazi ham faoliyat
yuritib kelmoqda. Respublikada qirg‘iz milliy markazi 1996-yilda tashkil etilgan.
Milliy markaz har yili qirg‘iz an`analariga xos bo‘lgan milliy bayramlarni
o‘tkazish bilan birgalikda, turli tadbirlarni ham tashkillashtirib kelmoqda. Ayniqsa
2016-yilda Turkmanistonda bo‘lib o‘tgan Qirg‘iziston madaniyati kunlarida
markaz a`zolari o‘zining faolligi bilan har qachongidan ham ajralib turdi. 138

136 https://khovar.tj/rus/2011/01/v-tadzhikistane-poyavitsya-kyrgyzskij-kulturnyj-tsentr-mekendesh/
137 https://turkmenportal.com/blog/3055
138 https://mfa.gov.kg/ru/dm/turkmenistan-ru
98

Turkmanistondagi mintaqa xalqalari milliy markazlari haqida yuqorida
to‘xtalib o‘tganimiz uchun, ularga ya`na e`tibor qaratib o‘tirmadim. Respublikada
hozirgi kunda 50 dan ortiq madaniyat markazlari faoliyat yuritib kelmoqda.
Qirg‘iziston Respublikasida ham mintaqa xalqlari milliy madaniyat
markazlari faoliyat yuritib kelmoqda. Milliy markazlarning tashkil qilishga e`tibor
mustaqilikning ilk yillarida boshlangan. Respublikada tashkil etilgan milliy
markazlardan o‘zbek va qozoq markazlari o‘zining faolligi bilan boshqalaridan
ajralib turadi. Aynan bu ikki xalq markazlarining faolligi Qirg‘iziston hududida
nisbatan boshqalarga qaraganda ko‘proqni tashkil etishidadir.
Markaziy Osiyo xalqlari tarixining bir ildizga borib taqalishi hozirgi kunda
hammaga ayondir. Shuni to‘g‘ri tushungan besh respublika rahbarlari hozirda
milliy madaniyat markazlari faoliyatini samarali bo‘lishi uchun yetarlicha sharoit
yaratib bermoqda. Shularni inobatga olgan holda hozirgi kunda mintaqaning
barcha davlatlarida qo‘shni xalqlar milliy madaniyat markazlari samarali faoliyat
yuritmoqda. Milliy madaniyat markazlarining samarali faoliyati respublikalar
o‘rtasidagi munosabatlarning ijobiy bo‘lishiga ham o‘zining sezilarli ta`sirini
o‘tkazib kelmoqda.
Xulosa. Markaziy Osiyo davlatlarida madaniyat va ta`lim sohalaridagi
hamkorlik bobi bo`yicha quyidagicha xulosaga kelindi:
- Markaziy Osiyo hududida yashayotgan xalqlarning tarixi bir, madaniyati
uzoq yillar davomida bir-biri bialn uzviy bog`liqlikda shakllanib kelgan;
- Mustaqillikdan keyingi ilk yillarda madaniy sohada kelib chiqqan
ziddiyatlar o`z vaqtida bartaraf qilingan;
- Mintaqa davlatlari o`rtasida madaniyat kunlarini o`tkazish XX asr 90-
yillari bsohlaridan beri davo etib kelmoqda;
- Fan va ta`lim sohasidagi aloqalar ham juda yaxshi yo`lga qo`yilganligi
ishda o`z aksini topgan;
99

- Markaziy Osiyo mintaqasida joylashgan besh davlatda ham milliy
madaniyat markazlari faoliyat yuritib kelmoqdaligi, ularda turli xil
tadbirlar muntazam o`tkazilishi tadqiqotda batafsil yoritilgan.
Xulosa
Magistrlik disertatsiya mavzusi bo‘yicha quyidai xulosaga kelindi:
1. Markaziy Osiyo mintaqasi boshqa hududlarga qarganda o‘zining joylashgan
o‘rni, tabiiy qazilma boyliklari, tabiyati va strategik ahamiyati bo‘yicha
anchagina farqlanadi. Bu hududda yil fasllarining barchasi o‘zini namoyon
qiladi. Tabiiy qazilma boyliklari bo‘yicha dunyodagi eng boy mintaqalardan
biri sanaladi. Geostrategik joylashuvi hozirgi kunda butun dunyo
davlatlarining qiziqish doirsiga tushib qolmoqda.
2. Markaziy Osiyo davlatlari uzoq yillar Sobiq Ittifoq tarkibida bo‘lib kelgan.
1991-yildaga siyosiy voqealar natijasida beshta davlat ham o‘z
mustaqilligini qo‘lga kirita olgan. Mustaqilikka erishgan davlatlar o‘ziga xos
bo‘lgan sharoitda rivojlanish yo‘llarini tanladi. Mustaqillik yillarida mintaqa
davlatlari juda o‘g‘ir yo‘lni bosib o‘tganligi ham ishda o‘z aksini topgan.
3. Sobiq Ittifoqdan mustaqilikka erishagan davlatlar oldida juda ko‘plab
muammolar ko‘ndalang bo‘lib turar edi. Bunday muammolarni bu davrda
yosh davlatlar o‘zaro hal qilishda qiyinchiliklarga duch kelishi mumkinligini
to‘g‘ri tushungan holda birgalikda harakat qilishga kelishib olishdi. Bunda
mintaqada aholisi eng ko‘p bo‘lgan O‘zbekiston va hududi jihatidan katta
bo‘lgan Qozog‘iston respublika rahbarlarining faol harakatlari kelib chiqqan
muammolarni hal etishda katta ahamiyat kasb etdi. Shu bilan birgalikda
hududdagi qolgan respublikalar ham alohida yashab bo‘lmasligini tushungan
holda qo‘shnilari bilan samarali aloqalarni yo‘lga qo‘yishni qo‘llab-
quvvatladi.
4. Sobiq Ittifoq tamonidan milliy respublikalarning iqtisodiy jihatdan bir-biriga
bog‘lab qo‘yilganligi mustaqillikdan keyingi davrda Markaziy Osiyo
respublikalari uchun haqiqiy muammo bo‘ldi. Bunday qiyinchilikni
100

birgalikda bartaraf qilish lozimligini mintaqa davlatlari rahbarlari to‘g‘ri
tushundi. Ishda mintaqa davlatlari o‘rtasida Markaziy Osiyo
hamjamiyatining tuzilishi, uning asosi maqsadi iqtisodiy hamkorlikni yanada
rivojlantirishi lozimligi o‘rganildi.
5. Markaziy Osiyo Iqtisodiy Hamjamiyati faoliyatining mintaqa davlatlarining
iqtisodiyyotiga ta`siri ham ishda e`tibor qaratilgan. Shu bilan birgalikda
Iqtisodiy Hamjamiyat faoliyatining susayishiga davlatlar o‘rtasidagi siyosiy
aloqalarning tasiri, yangi tashkil qilingan Yevroosiyo Iqtisodiy jamiyatiga
mintaqa davlatlarining munosabatlari ham ishda chetda qolmagan.
6. Markaziy Osiyo davlatlari ortasidagi ham siyosiy ham iqtisodiy sohadagi
hamkorlik aloqalarining rivojlanishi so‘nggi yillarga to‘g‘ri kelishi ishda
aniqlandi. Bunga mintaqa davlatlarida hokimiyat tepasida bo‘lgan
o‘zgarishlar ham ma`lum ma`noda ta`sir qilganligi olib borgan izlanishlar
natijasida o‘z tasdig‘ini topdi.
7. Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi madaniy sohadagi hamkorlik aloqalari
ham dissertatsiya ishimda batafsil ochib berishga harakat qildim.
Mustaqillikning ilk davridagi madaniy munosatlardagi ziddiyatli jihatlar
asta-sekin o‘z yechimini topgan. XX asr 90-yillaridan boshlangan madaniyat
kunlarining o‘tkazilishi an`anasi hozirgi kunda ham davom ettirilmoqda.
Madaniy sohadagi yaqinlik davlatlarning boshqa sohadagi aloqalar rivojiga
ham ijobiy ta`sir o‘tkazib kelmoqdaligi aniqlandi.
8. Fan va ta`lim sohasidagi hamkorlik ham mustaqilikning ilk yillaridan
boshlangan bo‘lsa ham o‘zining rivojlanish bosqichiga so‘nggi o‘n yillikda
chiqqanligi namoyon bo‘ldi. Davlatlar o‘rtasida asosan fan sohasidagi
hamkorlik aloqalari aniq, tabiiy, tehnik va gumanitar sohalarni qamrab
olganligi ko‘zga tashlandi.
9. Markaziy Osiyo davlatlaridagi milliy markazlar ham milliy kam sonli
xalqlar manfaatini himoya qilgan. Milliy markazlarning faoliyati o‘z
101

navbatida mintaqa davlatlari o‘rtasidagi madaniy aloqalarning yanada
rivojlanishiga katta turtki bo‘lgan.
O‘zbekiston prezidenti asarlari
1. Mirziyoyev, Shavkat Miromonovich. “Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom
va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi
bo‘lishi kerak”. 2017 yil14 yanvar Sh.M. Mirziyoyev– Toshkent:
O‘zbekiston, 2017. – 104 b.
2. Mirziyoyev , Shavkat Miromonovich . “ Buyuk kelajagimizni mard va
olijanob xalqimiz bilan birga quramiz ”/ Sh . M . Mirziyoev – Toshkent :
“ O ‘ zbekiston ”, 2017. – 488 b .
3. Каримов И.А. Ўзбекистн ХХI аср бўсағасида: хавфсизликка таҳдид,
барқарорлик шартлари ва тараққиёт кафолатлари. –Т.: Ўзбекистон,
1997 –Б.228.
Asosiy adabiyotlar
1. Агаев Р. ЦВР: проблемы эволюции политических систем //
Центральная Азия: Геополитика и экономика. М., 2010. С. 12.
2. Бородин Е.А. Интеграционные процессы Центральной Азии// Мир и
политика. 2012. №7.
3. Бзежинский З. Великая шахматная доска господства Америки и её
геостратегический императивы. – М. Международный отношение, 1998
–С.259.
4. Baratov P., Mamatqulov M.,Rafiqov A. O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi.
–T.: O‘qituvchi, 2002. B. 20.
5. Hasanov I., G‘ulomov P. O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi. -T.: Universitet,
2002. B .27.
102

6. Камынин В. Д., Е. В. Лазарева, М. В. Лапенко, А. В. Лямзин.
Центральная Азия на рубеже XX–XXI веков: политика, экономика,
безопасность/ учеб.пособие; [науч. ред. В. И. Михайленко] ; М-во
образования и науки Рос. Федерации, Урал. федер. ун-т. –
Екатеринбург: Изд-во Урал. ун-та, 2017. – C.17.
7. Казанцев А.А. “Большая игра” С неизвестными правилами мировая
политика и Центральная Азии. М:, “МГИМО-Университет” 2008. 382 с.
8. Константинов А. , Фильченко Н. Нурсултан Назарбаев пустил оттепель
в глаза // Коммерсант. № 205. 2008. 12 нояб. -С. 9.
9. Куртов А. Демократия выборов в Казахстане: авторитарная эволюция //
Конституционное право: восточноевропейское обозрение. 2000. № 2
(31). С. 2–10.
10. Кутнаева Н. Иностранные военные базы на территории постсоветской
Центральной Азии// Центральная Азия и Кавказ, 2010. 2. том c .15.
11. History of civilizations of Central Asia. - UNESCO Publishing, Paris, 1996
–P.121-123.
12. Масанов Н. Политическая и экономическая элита Казахстана //
Центральная Азия и Кавказ. 1998. № 1. URL:
http://www.ca-c.org/journal/cac-01-1998/st_13_masanov.shtml (дата
обращения: 12.02.2016).
13. Starr S.F. The war against terorizm and U.S. bilateral relations sixth the
nations of Central Asia. U.S.Senatecommette on Foreign Relations.
Subcommittee on Central Asia and the Southern Caucosus . - 12.13.2001
14. Central Asia. http://en.wikipedia.org/wiki/Central_Asia
15. Тойнби. А.Дж. Постижение истории. Москва, Издательство
«Прогресс», 1991 - С. 556-557
16. Звягельская И. Д. Становление государств Центральной Азии:
Политические процессы. М., 2009. С. 133.
103

Qo‘shimcha adabiyotlar
1. Айтиева Ш. Д. Демократические транзиты в суверенных централь-
ноазиатских республиках: сравнительный анализ: дис. ... канд.
полит.наук / Ш. Д. Айтиева. Бишкек: Б. и., 2011
2. Олкотт М. Б. Второй шанс Центральной Азии. М.; Вашингтон, 2005. -
С.38.
3. Рыблов В. Туркменская трагедия. М., 2003.
4. Сафоев С.С. Марказий Осиёдаги геосиёсат. Т.:2005 –
5. Jo‘rayev N., FayzullayevT. O zbekistonning yangi tarixi, 3-jild. T., 2000. B.ʻ
47.
6. Урунов Р. А. Политическая элита Таджикистана на современном этапе:
автореф. дис. ... канд. полит. наук. М., 2011.
7. Шарафиева О. Х. Гражданская война в Таджикистане, 1990–1997
гг.:автореф. дис. канд. ист. наук. Томск, 2010.
Ilmiy maqolalarim
1. Abduhamidov Jalol. XX asr 90-yillarida Markaziy Osiyo davlatlari
iqtisodiy holati va o`zaro integratsiyasi tarixidan // Internauka № 13. 2021 .
71-73.betlar
2. Abduhamidov Jalol. Friendly reations of Uzbekistan with central ASIAN
Countries// Inavation in the modern education system. Part 4. 2021. 405-
411. p.
3. B.T. To`raqulov. J. Abduhamidov. Markaziy Osiyo davlatlarining
O`zbekiston bilan ta`lim sohasidagi hamkorliklari// SCIENCE education
issn 2181-0842. V.2. 521-526.p.
Internet resurslari
1. https://www.rbc.ru/politics/15/03/2018/5aaa48df9a79479c52f6861c
2. https://www.gazeta.uz/ru/2019/11/30/ca-partnership/
104

3. https://cyberleninka.ru/article/n/protsessy-regionalnoy-ekonomicheskoy-
integratsii-v-tsentralnoy-azii
4. https://review.uz/post/ekonomika-tsentralnoy-azii
5. https://articlekz.com/article/19141
6. https :// review . uz / post / ekonomika - tsentralnoy - azii
7. https :// revolution . allbest . ru / international /00799985_2. html
8. https :// zamin . uz / uz / iqtisodiyot /63440- yevroosiyo - iqtisodiy - ittifoqini
9. https://zen.yandex.ru/media/eurazia/integraciia-v-centralnoi-azii-vzgliad-iz-
uzbekistana-5f44aa42a 37b fc6aabed805e
10. https://daryo.uz/2018/10/12/markaziy-osiyo-mamlakatlari-ortasidagi-
madaniy-gumanitar-hamkorlik
11. https://lex.uz/uz/docs/-2321443
12. https://kun.uz/uz/news/2017/12/26/nursulton-nazarboev-2018-jilni-
kozogistonda-uzbekiston-jili-deb-elon-kildi
13. https://www.uzavtoyul.uz/uz/post/ozbekiston-tojikiston-azaliy-qadriyatlar-
va-yaqin-qoshnilikka
14. https://www.kazportal.kz/vzaimootnosheniya-stran-tsentralnoy-azii/
15. https :// uzlit . net / ru /26875
16. https :// www . kazedu . kz / referat /158031/3
17. https :// studbooks . net /665594/ kulturologiya /
kultura _ stran _ tsentralnoy _ sredney _ azii
18. https :// uzbekistan . lv / uz / ozbekiston - qozogiston - yaqin - qoshnichilik - va - ozaro -
ishonchga - asoslangan - hamkorlik /
19. https :// lex . uz / ru / docs /-2565040
20. https :// mfa . gov . kg / ru / dm / uzbekistan - ru / news /4935
21. https :// base . spinform . ru / show _ doc . fwx ? rgn =16442
22. https :// ru . sputnik . kz / politics /20191127/12139716/ sotrudnichestvo - gosvizit -
tokaev - kyrgyzstan . html
23. https :// strategy 2050. kz / ru / news /37418/
105

24. http :// adilet . zan . kz / rus / docs / P 070000421_
25. https :// asiaplustj . info / ru / news / tajikistan / politics /20201119/ kirgizstan - i -
tadzhikistan - podpisali - programmu - sotrudnichestva - mid - a - takzhe -
razrabotayut - dorozhnuyu - kartu - aktualnih - voprosov
26. https :// statsnet . co / companies / uz /661849
27. https :// yandex . uz / maps / org / uzbekiston _ kozok _ milliy _ madaniy _ markazi /
200515797446/? ll =69.291688%2 C 41.320961& z =17
28. https :// interkomitet . uz / qomita - haqida / milliy - madaniy - markazlar / o -
zbekiston - qirg - iz - milliy - madaniy - markazi /? lang = uk
29. https :// assembly . kz / ru / struktury - ank / etnokulturnye - obedineniya /
respublikanskie - eko / assotsiatsiya - etnokulturnykh - obedineniy - uzbekov -
respubliki - kazakhstan - dustlik /
30. https :// zonakz . net /2020/12/11/ kyrgyzsko - kazaxskij - centr - kultury - imeni -
abaya - kunanbajuly - otkrylsya - v - bishkeke /
31. https :// www . inform . kz / ru / tadzhikskiy - etnokul - turnyy - centr - otkrylsya - v -
kokshetau _ a 3089689
32. https :// el . kz / news / archive / content -21428/
33. https :// www . kt . kz / rus /
society /
v _ tadzhikistane _ otkrilsja _ kazahskij _ kuljturnij _ centr _1153429253. html
34. https :// khovar . tj / rus /2011/01/ v - tadzhikistane - poyavitsya - kyrgyzskij -
kulturnyj - tsentr - mekendesh /
35. https://turkmenportal.com/blog/3055
36. https://mfa.gov.kg/ru/dm/turkmenistan-ru
106

Mustaqillik yillarida markaziy osiyo davlatlarining o‘zaro munosabatlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish