Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda jamoatchilik nazoratini shakllantirish - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	518.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda jamoatchilik nazoratini shakllantirish

Купить

Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda jamoatchilik nazoratini shakllan t i ri sh
Kirish
1-bob. “Kuchli davlatdan-kuchli fuqarolik jamiyati sari” tamoyili fuqarolik
jamiyati shakllanishining muhim sharti
1.Fuqarolik jamiyati va uni shakllanishi jarayonida ma’naviyatga ehtiyojni
ortib borishi.
2.Fuqarolik jamiyati va uni nazoratini shakllantirishga qaratilgan siyosiy
islohotlar mazmun mohiyati.
3.Davlat xizmatlari samaradorligini ta’minlashda jamoatchilik nazoratining o‘rni
2 –bob.Fuqarolik jamiyatini shakllanishida siyosiy-huquqiy madaniyatning
o‘rni.
1.Fuqarolik jamiyatini va demokratik siyosiy tartibotning o‘zaro bog‘liqligi.
2.Fuqarolik jamiyatining nazorat funksiyasi va uni amalga oshirishda siyosiy –
huquqiy madaniyatning o‘rni.
3.Korrupsiyaga qarshi kurashda nazorat tizimining va jamoatchilik nazoratining
o‘rni
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar

Kirish
Mazkur tadqiqotning ob’ekti bo‘lgan mustaqillik yillarida O‘zbekistonda
jamoatchilik nazoratini shakllanishi mavzusi zamonamiz mohiyati bo‘lgan “Kuchli
1

davlatdan - kuchli fuqarolik jamiyati sari” tamoyilidan kelib chiqadi va bu o‘z
navbatida mavzuni dolzarbligini belgilab beradi. Jahon hamjamiyati ijtimoiy tartibni
barqarorligini o‘rnatishning eng maqbul yo‘li sifatida demokratik siyosiy tartibotni
e’tirof etishmoqda. Xuddi shunday suveren O‘zbekiston mamlakati ham dunyoning
rivojlangan mamlakatlari bilan hamnafas bo‘lgan holda demokratik taraqqiyot
yo‘lini tanladi va bu yo‘ldan og‘ishmay rivojlanib bormoqda. Mamlakatimiz
yuqorida qayd qilingan “Kuchli davlatdan - kuchli fuqarolik jamiyati sari” tamoyili
asosida dunyoda o‘zini munosib o‘rniga ega bo‘lmoqda. O‘zbekiston erishgan
yutuqlar asosida O‘zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti Islom Karimov
tomonidan ishlab chiqilgan besh tamoyildan tashkil topgan “o‘zbek modeli” deb
nom olgan taraqqiyot strategiyasi va bugungi kunda O‘Zbekiston taraqqiyotini yangi
bosqichga ko‘targan muhtaram Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoev tomonidan ishlab
chiqilgan “2017-2021-yillarda O‘zbekistonni besh ustuvor yo‘nalish bo‘yicha
rivojlantirishning Harakatlar strategyasi” yotibdi.
O‘zbekiston respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoev tomonidan ishlab
chiqilgan “O‘zbekistonni 2017-2021-yillarda besh ustuvor yo‘nalish bo‘yicha
rivojlantirish Harakatlar strategiyasi” tanlangan demokratik taraqqiyot yo‘lidan
og‘ishmay dadil qadamlar bilan rivojlanib borishga undaydigan strategiya bo‘lib
hisoblanadi. Chunki uning birinchi ustuvor yo‘nalishida “Fuqarolik jamiyatini
rivojlantirish, ularning ijtimoiy va siyosiy faolligini oshirish” 1
masalalari alohida
ustuvor yo‘nalish sifatida belgilab berilgan. Umuman Harakatlar strategiyasi
O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan demokratik islohotlarni davom ettirib
fuqarolik jamiyatini kuchli qilishga asosida xalqimiz hayotini baxtli qilishga
qaratilganligi bilan ajralib turadi va bu baxtli hayot inson zotining azaliy orzusi
bo‘lib hisoblanadi
Shuning uchun biz ushbu Harakatlar strategiyasi talablaridan kelib chiqib
Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda jamoatchilik nazoratini shakllanishi mavzuida
ilmiy izlanish olib birishni maqsad qilib qo‘ydik. Chunki bugungi kunda fuqarolik
jamiyati nazoratini kuchli qilishda muammolar mavjud bo‘lib ular ma’naviyatning
sayyozligi oqibatida kelib chiqayotgan siyosiy-huquqiy madaniyatning demokratiya
talablari darajasidan ozroq orqada qolayotganligi bilan bog‘liq bo‘lmoqda.
O‘zbekistonning mustaqillik davrida siyosiy sohada erishgan yutuqlari asosan
demokratiyani siyosiy va huquqiy asoslarni shakllantirish bilan xarakterlanadi.
1
Mirziyoev Sh.M. O‘zbekistonni 2017-2021 yillarda besh ustuvor yo‘nalish bo‘yicha rivojlantirish Harakatlar
strategiyasi. Toshkent 2017 -yil 2-bet
2

Endigi asosiy vazifa ana shu asoslarga tayangan holda demokratiya sharoitida
yashashga qodir bo‘lgan avlodni tarbiyalashdan iborat. Bu esa faqat evolyusion
tarzda amalga oshiriladigan ta’lim va tarbiya jarayonlarida bilim va ma’naviyatning
uyg‘unligini ta’minlash bilan bog‘liq, chunki insonning dunyoqarshini o‘zgartirish
ma’lum bir vaqtni talab qiladigan jarayondir.
Mavzuning dolzarbligi . Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda jamoatchilik
nazoratini shakllanishi mavzusiga doir tadqiqotning dolzarbligi jamiyat
taraqqiyotining muxim sharti bo‘lgan ijtimoiy tartibning o‘rnatilishi fuqarolik
jamiyati nazorat i faoliyatiga bog‘liqligi bilan belgilanadi. Ijtimoiy tartib nafaqat
jamiyat taraqqiyotining, balkim jamiyat mavjud bo‘lishining ham muhim sharti
ekanligi nazorat faoliyati masalalariga bag‘ishlangan tadqiqotning dolzarbligini
ko‘rsatadi. O‘zbekiston tanlagan demokratik taraqqiyot yo‘li ham mavzuning
dolzarbligini ko‘rsatib turibdi, chunki demokratiya faqat hokimiyat xalq tomonidan
shakllantirilishigina emas, balki nazorat qilinishini ham bildiradi.
Zamonamiz mohiyati bo‘lgan “ Kuchli davlatdan – kuchli fuqarolik jamiyati
sari ” tamoyili mavzuning dolzarbligini ko‘rsatib turibdi. Chunki ushbu tamoyildan
maqsad fuqarolik jamiyatini kuchli qilish va uning nazoratini ya’ni jamoatchilik
nazoratini takomillashtirishdan iboratdir. Jamiyat taraqqiyotining muhim sharti
bo‘lgan ijtimoiy tartibning o‘rnatilishini faqat yuqoridan amalga oshiriladigan davlat
nazorati bilan to‘liq ta’minlab bo‘lmaydi, buning uchun quyidan amalga
oshiriladigan jamiyat nazorati h am kerak bo‘ladi. Davlat va jamiyat nazoratidan
iborat b o‘ lgan nazorat tizimini ijtimoiy nazorat degan tushuncha bilan ifodalash
mumkin va bunda fuqarolik jamiyati nazorati ushbu nazorat tizimining tarkibiy
qismi bo‘lib xizmat qiladi . Shuning uchun Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda
jamoatchilik nazoratini shakllanishi mavzus i bugunning eng dolzarb m uammo si deb
aytishimiz mumkin.
Tadqiqot ob’ekti . Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda jamoatchilik
nazoratini shakllanishi muammosi mazkur tadqiqotning ob’ekti bo‘lib hisoblanadi.
Jamiyat taraqqiyotining muhim sharti bo‘lgan ijtimoiy tartibni o‘rnatish
jamoatchilik nazoratiga, jamoatchilik nazorati esa fuqarolik jamiyati ga, fuqarolik
jamiyati esa demokratiyaga, demokratiya esa ma’naviyatga bog‘liq. Demokratiya
va fuqarolik jamiyati tushunchalari bir biriga bog‘liq bo‘lgan nazorat tizimini tashkil
3

qiladi. Shuning uchun nazorat tizimining tarkibiy qismi bo‘lgan jamoatchilik
nazorati tadqiqotning ob’ekti deb aytish mumkin.
Tadqiqot predmeti. Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda jamoatchilik
nazoratini shakllanishi muammosini tarixiylik tamoyili asosida o‘rganish va tahlil
qilish tadqiqotning predmeti bo‘lib hisoblanadi. Insoniyat jamiyatida nazorat
faoliyatining o‘rnini o‘rganish va nazoratning maqsadi bo‘lgan ijtimoiy tartibni
o‘rnatilishi fuqarolik jamiyati nazoratiga bog‘liqligini , fuqarolik jamiyatini
demokratiyaga bog‘liqligi hamda ma’naviyatni o‘rnini ochib berish masalalarini
tahlil qilishni taqozo etadi.
Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda
jamoatchilik nazoratini shakllanishi mavzusi uzoq yillar davomida jamiyatshunos
olimlarning e’tiboridan chetda qolib kelgan va faqat mustaqillik sharofati bilan
ilmiy tadqiqot ob’ekti bo‘lib qolgan mavzulardan hisoblanadi. Chunki sho‘rolar
zamonida fuqarolik jamiyati o‘zining iqtisodiy, siyosiy va ma’naviy asoslaridan
mahrum qilingan edi va faqat o‘sha totalitar tuzum inqirozga kira boshlagan
vaqtlarda fuqarolik jamiyat i va demokratiya hamda jamoatchilik nazorati to‘g‘risida
gapira boshlashdi. Lekin , o‘sha tuzumga xos bo‘lgan ma’muriy buyruqbozlik tizimi
fuqarolik jamiyati nazorati va demokratiya muammosini chuqur ilmiy tadqiq
qilishga yo‘l qo‘ymaydi va umuman ularda ilmiy tadqiqotlarni natijasini amaliyotga
tadbiq qilish tajribasi ham yetarli emas edi. Sh o‘rolar mamlakatini barbod bo‘lishiga
olib kelgan sabablar ichida ilm fan yutuqlarini, jumladan , fuqarolik jamiyati nazorat
faoliyatiga doir ilmiy tavsiyalarni amaliyotga tadbiq qilish to‘liq ta’minlanmaganligi
ham bor.
Faqat mustaqillik yillarida tanlangan demokratik taraqqiyot yo‘li va
fuqarolik jamiyatini shakllantirish masalalarini keng ilmiy tadqiq qilishga sharoit
yaratdi. Zamonamiz mohiyati bo‘lgan «Kuchli davlatdan – kuchli fuqarolik jamiyati
sari» tamoyili fuqarolik jamiyati shakllanishi va kuchli qilish bilan bog‘liq bo‘lgan
muammolarni ilmiy tadqiq qilishni boshlab berdi. Shuning uchun mazkur mavzu
faqat mutaqillik yillarida boshlangan tadqiqot mavzusi deb aytish mumkin. Yanada
aniqroq aytganda fuqarolik jamiyatini kuchli qilish muammosini o‘rganish asosan
4

2010-yil 12-noyabrda O‘ zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti I.Karimov
tomonidan «Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va
fuqarolik jamiyatini rivojlantirish» konsepsiyasi bayon qilinishidan keyin yanada
kuchaydi. Hozircha ushbu mavzu doirasida sanoqli ilmiy tadqiqotlar olib borilgan
bo‘lib ularni ichida SamDU professori F.X.Nabiev tomonidan 201 6 -yilda nashr
qilingan «Ijtimoiy nazorat» nomli monografiya demokratik siyosiy tartibot asosida
fuqarolik jamiyatini shakllantirish va nazorat faoliyatini tadqiq qilish jarayonida
salmoqli xissa bo‘lib hisoblanadi.
Maqsad va vazifasi. Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda jamoatchilik
nazoratini shakllanishi va uni ahamiyatini ochib berish tadqiqotning maqsadi bo‘lib
hisoblanadi. Jamoatchilik nazoratidan tashkil topgan fuqarolik jamiyati shakllanishi
uchun faq a t siyosiy-huquqiy bilim yetarli emas buning uchun ma’naviyat negizida
shakllanadigan befarqlikni jilovlab yashash kerakligini asoslab berish tadqiqotning
asosiy vazifasi hisoblanadi. Bundan tashqari jamiyat taraqqiyotining muhim sharti
bo‘lgan i jtimoiy tartib barqarorligi faqat yuqoridan amalga oshiriladigan davlat
nazorati bilan ta’minlab bo‘lmasligini va buning uchun quyidan amalga
oshiriladigan jamiyat nazorati ham kerakligini asoslab berish ham tadqiqiotning
vazifalaridan biri bo‘lib hisoblanadi . Jamiyat nazoratini amalga oshirilishi fuqarolik
jamiyatini kuchliligiga, uning kuchliligi esa, demokratik siyosiy tartibotga,
demokratik siyosiy tartibot esa fuqarolik madaniyatiga, fuqarolik madaniyati
siyosiy-huquqiy madaniyatga, fuqarolik pozitsiyasiga, bularning barchasi esa
ma’naviyatga bog‘liq ekanligini ochib berish tadqiqotning maqsadidan kelib
chiqadigan muhim vazifalar sirasiga kiradi.
Mavzuning yangiligi. F uqarolik jamiyati , demokratiya, jamoatchilik
nazorati va ijtimoiy nazorat tushunchalari zamonamiz mohiyati bo‘lgan «Kuchli
davlatdan – kuchli fuqarolik jamiyati sari» tamoyili talablaridan kelib chiqayotgan
yangi tushuncha bo‘lib hisoblanadi. Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda
jamoatchilik nazoratini shakllanishi masalasini o‘rganish bugungi kunga qadar
jamiyatshunos olimlar tomonidan ye tarlicha o‘rganilmagan yangi mavzu bo‘lib
5

hisoblanadi. Umuman O‘zbekiston tanlagan demokratik taraqqiyot yo‘li va
fuqarolik jamiyati nazoratini shaklllantirish jarayonining o‘zi yangiligi bilan ajralib
turadi . F uqarolik jamiyati ham , demokratik siyosiy tartibot ham endigina
shakllanmoqda va shuning uchun ham u endigina ilmiy tadqiqot ob’ekti bo‘lmoqda.
Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda jamoatchilik nazoratini shakllanishi ni o‘rganish
masalasi bugungi kunda tarixchi olimlar oldida turgan , hali yetarli darajada
o‘rganilmagan yangi va dolzarb muammo hisoblanadi.
Ilmiy faraz. Fuqarolik jamiyatining tarkibiy qismi bo‘lgan jamoatchilik
nazoratini shakllantirish va kuchli qilishda ma’naviy yuksaklik muhim ahamiyatga
ega ekanligi tadqiqotning ilmiy farazi bo‘lib hisoblanadi. Fuqarollik jamiyati va
demokratiya tushunchalari bir biriga bog‘liq bo‘lgan tushunchalar bo‘lib
hisoblanadi. Fuqarolik jamiyatini shakllanishi demokratiya sharoitida yashashga
qodir bo‘lgan fuqarolarni mavjudligiga bog‘liq. Demokratiya odamlarda siyosiy
hayotda ishtirok etish ehtiyojining shakllanganligini taqozo etadi. Siyosiy hayotda
ishtirok etish ehtiyoji nafaqat demokratik siyosiy tartibotning balki faqarolik
jamiyatini shakllanishining ham muhim sharti bo‘lib hisoblanadi. Fuqarolik
jamiyatini kuchli qilishda siyosiy hayotda ishtirok etish ehtiyoji muhim ahamiyatga
ega, bunday ehtiyojni shakllanishida esa ma’naviyat muhim ahamiyatga ega degan
xulosa ham tadqmqotning ilmiy farazi hisoblanadi.
Insoniyat taraqqiyotining bugun g i kunida ijtimoiy tartibni o‘rnatishning eng
maqbul yo‘li sifatida demokratik taraqqiyot yo‘li tan olingan. Demokratik tartibot
demokratiya sharoitida yashashga qodir bo‘lgan siyosiy-huquqiy madaniyati yuksak
jamiyatni taqozo etadi. Jamiyatning huquqiy madaniyatini oshirish borasida
mamlakatni modernizatsiyalash konsepsiyasida quyidagi fikrlar bildirilgan:
“Jamiyatning demokratiya yo‘lidan jadal rivojlanishi va bu borada amalga
oshirilayotgan islohotlarning muvaffaqiyati, ko‘p jihatdan, odamlarning huquqiy
ongi va huquqiy madaniyat darajasiga bog‘liqdir. Yuksak huquqiy madaniyat –
demokratik jamiyat poydevori va huquqiy tizimning yetuklik ko‘rsatkichidir” . 2
Har
2
1. Karimov I.A. Mamlakatimzda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish
konsepsiyasi. – Toshkent, “O‘zbekiston”, 2010- yil, 27 -bet.
6

qanday madaniyatni shakllanishi jumladan siyosiy-huquqiy madaniyatning
shakllanishida ma’naviyat hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Fuqarolik jamiyatining asosiy funksiyasi nazorat hisoblanadi va jamoatchilik
nazorati shaklida amalga oshiriladi. Xuddi shunday demokratiya ham nazorat bilan
bog‘liq, chunki d emokratiya deganda nafaqat hokimiyat xalq tomonidan
shakllantirilishini, balki nazorat qilinishini ham tushunil adi. Demak, ijtimoiy tartibni
o‘rnatishga xizmat qiladigan nazorat tizimini takomillashtirish fuqarolik jamiyati va
demokratik tartibotning mustahkamligiga bog‘liq. Ijtimoiy tartibni o‘rnatish huquq
va axloq normalariga rioya qilish, eng avvalo, qonunga rioya qilish orqali
ta’minlanadi. Huquq va axloq normalariga rioya qilinishi esa nazorat tizimiga va
uning tarkibiy qismi bo‘lgan jamiyat nazoratiga bog‘liqdir. Shuning uchun
O‘zbekison Respublikasi birinchi Prezidenti Islom Karimov ushbu xususda gapirib,
jumladan, shunday degan edi: “Oilada, maktabda, mehnat jamoasida, mahallada olib
borilayotgan axloqiy tarbiya, jamoatchilik fikrining kuchi, ommaviy axborot
vositalari, ruhoniylarning obro‘-e’tibori – hamma-hammasi odamlarimizda qonun
buzilishi bilan bog‘liq har qanday xatti-harakatlarga nisbatan barqaror qarshilikni
shakllantirishga qaratilmog‘i lozim”. 3
Buning uchun esa yuksak ma’naviyat asosida
befarqlik kayfiyati jilovlanib daxldorlik hissi shakllangan bo‘lishi lozim. Daxldorlik
hissi shakllangan shaxslar fuqarolik jamiyatini kuchli qilishga va uning barabarida
jamoatchilik nazoratini kuchli qilishga qodir bo‘ladi.
1-bob.Fuqarolik jamiyatini shakllantirishda “Kuchli davlatdan -kukchli
fuqarolik jamiyati sari” tamoyilining o‘rni
1.1.Fuqarolik jamiyati tushunchasi va uni shakllanishi jarayonida ma’naviyatga
ehtiyojni ortib borishi.
Zamonamiz mohiyati bo‘lgan “Kuchli davlatdan – kuchli fuqarolik jamiyati
sari” tamoyili fuqarolik jamiyatini shakllantirish va uni kuchli qilishda muhim
ahamiyatga ega. Fuqarolik jamiyatining shakllanishi uzoq davom etadigan jarayon
3
2.Karimov I.A. O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari.
– Toshkent, “O‘zbekiston”, 1997- yil, 94 -bet
7

bo‘lib, bu maqsadga erishish odamlarning ongu tafakkuriga demokratik va liberal
qadriyatlarning singdirilishi, eng avvalo xalqimizning ma’naviy yuksalishiga
bog‘liqdir. Fuqarolik jamiyati deganda fuqarolar birlashmasining majmui
tushuniladi va ularning birlashishi natijasida ularning huquqlari ortib boradi. Ammo
shu bilan birga fuqarolik jamiyatining shakllanish sharoitida ma’naviyatning
sayozlashuvi okibatida insoniyatning keyingi mavjud bo’lishini gumon qilib
qo’ygan global muammolar yuzaga kelmokda. Ularga yadro qirg‘in quroli xavfi,
terrorizm, ekologik muammo va oilaning global inqirozi singari muammolar kiradi.
Ularni barchasiga fukarolik jamiyati shakllanishi jarayonida axloqiy tarbiyaga
yetarli darajada e’tibor qilmaslik oqibatida ma’naviyatning qashshoqlashuvi sabab
bo’lmoqda. Insoniyat jamiyatida ma’naviyat va ijtimoiy axloqning o‘rni tug‘risida
gapirib, O‘zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti I.A.Karimov shunday deydi:
«Hozirgi kunda axloqsizlikni madaniyat deb bilish va aksincha, asl ma’naviy
qadriyatlarni mensimasdan eskilik sarqiti deb qarash bilan bog‘liq holatlar bugungi
taraqqiyotga, inson hayoti, oila muqaddasligi va yoshlar tarbiyasiga katta xavf
solmoqda va ko‘pchilik butun jahonda bamisoli balo-qazodek tarqalib borayotgan
bunday xurujlarga qarshi kurashish naqadar muxim ekanini anglab olmoqda» 4
Birinchi Prezidentimiz I.A.Karimovning ushbu so‘zlari fuqarolik jamiyatining
shakllanish jarayonida ijtimoiy axloqni himoya qilish va ma’naviyatni yuksaltirish
muammolarini tahlil qilish dolzarbligini belgilab beradi.
Insonda ijtimoiy ong shakllangandan boshlab, u o‘zining xilma-xil
ehtiyojlarini qondirishni ta’minlaydigan farovon jamiyatni orzu qilib kelmoqda.
Hozirgi kunda ham ozod va obod farovon jamiyatni orzu qilib kelyapmiz va bunday
jamiyatni qurish «Kuchli davlatdan kuchli fuqarolik jamiyatiga o‘tish» konsepsiyasi
bilan amalga oshirilmoqda. Fuqarolik jamiyatining shakllanishi jarayonida huquq va
erkinliklarning oshishi oqibatida insoniylik jamiyatida to‘g‘ri yo‘ldan ayrim og‘ish
holatlari kelib chiqmoqda. Buni biz, fuqarolik jamiyati rivojlangan AQSh va
G‘arbiy Yevropa mamlakatlarida yaqqol namoyon bo‘layotgan oilaning global
inqirozida ko‘rishimiz mumkin. Ularning axloqi nikoxsiz turmushni, oiladagi
ajralishlarni, ota-onalarning biridan iborat oilalarni, «gey» va «lesbiyanka»larning
bir jinsli nikohini normal holat deb qabul qilmoqda.
G‘arb mamlakatlarida yaqqol namoyon bo‘layotgan oila global inqirozining
bizning mamlakatimizga kirib kelish tahdidi mavjud va buni o‘z vaqtida anglab
olish o‘ta muxim. Shu o‘rinda birinchi prezidentimiz I.A.Karimovning quyidagi
fikrlarini eslash lozim: «Bugungi kunda zamonaviy axborot maydonidagi harakatlar
shu qadar tig‘iz, shu qadar tezkorki, endi ilgarigidek, ha bu voqea bizdan juda olisda
4
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. Toshkent «Ma’naviyat» 2008, 117-bet
8

yuz beribdi, uning bizga aloqasi yo’q, deb beparvo qarab bo’lmaydi. Ana shunday
kayfiyatga berilgan xalq yoki millat taraqqiyotdan yuz yillab orqaga qolib ketishi
hech gap emas» 5
. Hayot mazmuniga zid bo‘lgan bunday holatga e’tibor qilmaslik
ertami-kechmi insoniyatni halokat yoqasiga olib keladi. Buning oldini olish esa
fuqarolik jamiyatining mazmun-mohiyatini chuqur anglab olishni talab etadi.
Fuqarolik jamiyati to‘g‘risida gapirishdan oldin uning aniq bir ilmiy ta’rifini berish
zarur. Aks holda fikrlar tarqoqligi va ayrim tushunmovchiliklar kelib chiqishi
mumkin.
Fuqarolik jamiyati - insonning hayot faoliyati sharoitini ta’minlaydigan, shaxs
va ijtimoiy guruhlarning xilma-xil ehtiyoj hamda manfaatlarini qondiradigan,
amalga oshiradigan ijtimoiy munosabatlar, rasmiy va norasmiy birlashmalar
majmuasidir. Fuqarolik jamiyatining mohiyatini anglab olish uchun uni sotsiologik
asoslarini bilish lozim. Buning uchun insonning harakati ostida nima yotganligi,
inson nima uchun ijtimoiy-siyosiy hayotda ishtirok etishining sababini aniqlab olish
kerak. Odamlar faoliyati asosan umumahamiyatli ehtiyojlarni qondirish bilan
bog‘liq va aynan shuning uchun ular ijtimoiy-siyosiy hayotda ishtirok etadilar deb
aytish xato bo‘lar edi. Chunki odamlarning aksariyati xilma-xil manfaat va
ehtiyojlarni, jumladan, individual manfaatlarni qondirish bilan band bo‘lishadi. Ular
bu ehtiyojlarni kundalik hayot sohasida qondirishga harakat qilishadi. Kundalik
hayotda individlarning harakati ularning avtonomlikka intilishini va jamiyat
hayotidan mustaqil bo‘lishga urinishini aks ettiradi. Individlarning kundalik hayoti,
uning birlamchi shakllari fuqarolik jamiyatini tashkil etadi. Ammo kundalik
ehtiyojlar va ularni qondirishning birlamchi shakllarining xilma-xilligi individ va
ijtimoiy guruhlar intilishlarining muvofiqligi hamda integratsiyasini talab qiladi.
Chunki muvofiqlik va integratsiya bo‘lgan taqdirdagina jamiyatning yaxlitligi va
taraqqiyotini ta’minlash mumkin.
Ijtimoiy, guruhiy va individual manfaatlarning muvozanatini, o‘zaro
aloqasini davlat o‘zining boshqaruvchilik funksiyasi orqali amalga oshiradi. Demak,
global jamiyat, ya’ni keng qamrovli insoniylik jamiyati fuqarolik jamiyati va
davlatdan iborat buladi. Fuqarolik jamiyati va davlat, jamiyat hayotining turli
tomonlari va holatlarini aks ettiradigan ijtimoiy universallik hisoblanadi. Davlat va
fuqarolik jamiyatining o‘zaro munosabatini tushuntirish uchun ularning mazmunini,
faoliyatini amalga oshirishning vositalari va asoslarini aniqlab olish maqsadga
muvofiqdir. Davlatning mazmuni ijtimoiy guruh, sinf, xalqlarning umumahamiyatli
ehtiyojlarini qondirish sohasi bo‘lsa, fuqarolik jamiyati individning kundalik
ehtiyojlarini qondirish sohasidir. Davlat faoliyatini amalga oshirishning vositalari
konstitutsiya, hokimiyat, huquqiy majburlov bulsa, fuqarolik jamiyati vositalarini
5
O‘sha yerda. 112- bet
9

ishonch, e’tiqod, imon, axloqiy normalar, an’ana va urf-odatlar tashkil qiladi.
Shuning uchun fuqarolik jamiyati shakllanishi jarayonida ijtimoiy axloqning
mavqei ortib borishi lozim.
Qadimgi Xitoy mutafakkiri Konfutsiy insoniiy jamiyatda odamlar o‘rtasidagi
munosabatlarni tartibga soladigan tushunchalar, ya’ni huquq va axloq to‘g‘risida
gapirib, jamiyatdagi barqarorlikni ta’minlashda axloqning roli yuqori ekanligini
quyidagicha ko‘rsatgan edi: «Agar jamiyat qonunlar yordamida boshqarilsa va
tartibot jazolashlar vositasida amalga oshirilsa, odamlar jazolashlardan o‘zlarini olib
qochishga intiladi, lekin ular o‘zlarida or-nomusni his qilmay qo‘yadilar; agar
jamiyat axloq vositasida boshqarilsa, tartibot axloqiy qadriyatlar bilan ta’minlansa,
odamlar or-nomusni his qiladilar, halol va sofdil bo‘ladilar» 6
. Konfutsiyning
maqsadi odamlar uchun ideal farovon jamiyat yaratish bo‘lganligini hisobga olsak
va shunday jamiyatni biz fuqarolik jamiyati deb bilsak, demak, fuqarolik jamiyatini
qurish jarayonida ijtimoiy axloqning ahamiyati ortib, ma’naviyat yuksalib borishi
kerakligini tushunish mumkin.
Davlat asosini siyosiy institutlar, qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud
hokimiyati, yo‘lboshchilar, elita tashkil qilsa, fuqarolik jamiyatining asosini daxlsiz
huquqlarga ega bo‘lgan va shu huquqlarni amalga oshirishga yordam beradigan
nosiyosiy tashkilotlari bo‘lgan erkin individ tashkil etadi. Bu esa fuqarolar siyosiy
madaniyatining yuqori bo‘lishini taqozo qiladi. Davlatga ham, fuqarolik jamiyatiga
ham daxldor bo‘lgan kuchlar - bu siyosiy partiyalar, harakatlar, fuqarolarning
manfaatini ifodalaydigan guruhlardir. Alohida shaxslarni bir-biriga nisbatan
munosabatda mutlaqo erkin bo‘lgan sohani fuqarolik jamiyati tashkil qiladi.
Fuqarolik jamiyati ko‘plab shaxslararo munosabatlardan va jamiyat aholisini
birlashtiradigan ijtimoiy kuchlardan tashkil topadi. Fuqarolik jamiyati har bir kishi
o‘z ixtiyori bilan shaxsiy manfaatlarini qondiradigan, erkin shaxslar o‘zaro
munosabatda bo‘ladigan ijtimoiy va madaniy makon bo‘lib hisoblanadi. Davlat esa,
siyosat sub’ektlarini - davlat strukturalari, siyosiy partiyalar, bosim guruhi va
boshqalarining faoliyati to‘la qat’iy belgilangan makon hisoblanadi. Fuqarolik
jamiyati va davlat bir-birini to‘ldiradi. Yetuk fuqarolik jamiyatisiz huquqiy
demokratik jamiyat qurish mumkin emas. Chunki erkin ongli fuqarolargina
insoniylik jamiyatini oqilona uyushtirishlari mumkin.
Fuqarolik jamiyati erkin individ bilan markazlashgan davlat hokimiyati
o‘rtasida bog‘lovchi mustahkam halqa bo‘lsa, davlat avtonom shaxsni huquq va
erkinliklarini amalga oshirishga sharoit yaratib tarqoqlikka, tartibsizlik, inqiroz va
tushkunlikka qarshi turishga xizmat qiladi. Fuqarolik jamiyatining shakllanib
6
История политических и правовых учений. Древний мир. М.: Наука, 1985. с.170.
10

borishi jarayonida odamlarning huquqlari ham oshib boradi. Huquqning oshishi esa
odamlar xatti-harakatida erkinlik chegaralarini kengaytiradi. Erkinlikning o‘sishi
odamlar xulqida ayrim deviant (og‘ishlarni) o‘zgarishlarni keltirib chiqaradi.
Bunday o‘zgarishlarni o‘z vaqtida tuzatmaslik oxir oqibatda insoniiy jamiyatning
halok bo‘lish darajasigacha buzilishiga, axloqsizlashuviga olib kelishi mumkin.
Bunday bo‘lmasligi uchun fuqarolik jamiyati shakllanib borishi jarayonida ijtimoiy
axloq muhofazalanib, ma’naviyat yuksalib borishi zarur. Fukarolik jamiyatining
shakllanish jarayonida ijtimoiy axlokning axamiyati to‘g‘risida buyuk mutafakkir
Abu Nasr Forobiy shunday degan: «Insoniyat faqatgina ilm va yuksak axloqiylik
asosida yaxlit fozil jamoaga birlasha olishi mumkin» 7
. Uning ta’limoti markazida
yuksak ma’naviyatli va axloqli komil insonni shakllantirish g‘oyasi yotibdi.
Odamlar orzu qilayotgan farovon jamiyat qurish taraqqiyotga, jamiyat
taraqqiyoti esa jipslikka, jipslik esa, odamlar o‘rtasidagi munosabatning tartibga
solinishiga bog‘liq. Shu maqsadda insoniyat ikkita regulyatorni huquq va axloqni
o‘ylab chiqqan. Huquq majburiylikka, axloq esa, ixtiyoriylikka asoslangan.
O‘zbekistonda olib borilayotgan islohotlarning mohiyati liberallashtirish ekan,
demak, ikkinchi ijtimoiy tushuncha bo‘lgan axloqning roli albatta ortib borishi
kerak. Chunki axloq yuqorida aytilganidek ixtiyoriylikka asoslanadi. Bu esa axloqiy
tarbiya kuchayib, ma’naviyatning yuksalishini taqozo etadi. Fuqarolik jamiyati
shakllanishi jarayonida esa birinchi ijtimoiy tushuncha bo‘lgan huquqning mavqei
nisbatan pasayadi, chunki fuqarolarning huquqi ortib boradi. Huquqlari ortib borishi
oqibatida ular o‘zlarini erkinroq his qila boshlaydilar. Erkinlik to‘g‘ri yo‘ldan og‘ish
holatlarini keltirib chiqarishi mumkin, ayniqsa ijtimoiy axloq kuchaymagan
holatlarda.
Shuning uchun fuqarolik jamiyati shakllanishi sharoitida ijtimoiy axloq
kuchayib, ma’naviyat yuksalib borishi kerak. Ana shunda ikkinchi ijtimoiy tartib
me’yori bo‘lgan axloq jamiyat jipsligini ta’minlab, taraqqiyotni belgilab beradi. Aks
holda jamiyatda to‘g‘ri yo‘ldan og‘ish holatlari, buzuqlik, axloqsizlik kuchayib
ketishi mumkin. Hozirgi kunda oilaning global inqirozi bunga yaqqol misol bo‘ladi.
Bularga e’tibor bermaslik insoniyatni qirg‘in qilish xavfini keltirib chiqarishi
mumkin. Payg‘ambar Nux davrida insoniyat qirilishining asosiy sababi axloqsizlik,
buzuqlikning kuchayib ketishi edi. Bunday ayanchli holat takrorlanmasligi uchun
ijtimoiy axloq kuchayib, ma’naviyat yuksalishi lozim. Bu borada birinchi
Prezidentimiz Islom Karimovning «Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch»
asarining ahamiyati benihoyat kattadir.
7
Farobiy Abu Nasr. Fozil odamlar shaxri.T.1993-y. 186-b.
11

Kitobning yozilishi muallifning nafaqat bir mamlakat, bir millat miqyosidagi,
balki global miqyosdagi yetakchi ekanligini yaqqol ko‘rsatib berdi. Asosiy vazifa
endi kitobdagi g‘oyalarni odamlarning ongi va qalbiga singdirishdan iborat. Bu
g‘oyalarni odamlar ongi va qalbiga singdirish esa, shu sohada ishlaydigan
odamlarning bilimi, malakasi, tajribasiga va mas’uliyatiga bog‘liq bo‘ladi. Biroq
adolat yuzasidan shuni e’tirof etish kerakki, o‘z navbatida ular mahorati va
mas’uliyatining yuksalishi jamiyatda ma’naviyatning qadr topishi bilan bog‘liq.
Ma’naviyatning qadr topishi esa, shu sohada ishlayotgan odamlarning qadri, mavqei
va maoshi yuqori bo‘lishiga bog‘liq. Ma’naviyatning qadrlanishi ma’naviyatning
yuksalishini ta’minlaydi. O‘zbekistonda ma’naviyatni yuksaltirish uchun barcha
shart-sharoitlar mavjud. Ana shu sharoitlarga tayangan holda, axloqiy tarbiyani
kuchaytirib, ma’naviyat yuksaltirilsa, albatta, farovon jamiyat qurish imkoniyati
kengayadi.
Jamiyat taraqqiyotini ta’minlashda qonunga rioya qilish hamda tartib-
intizomni o‘rnatish muhim rol o‘ynaydi. Qonunga rioya qilish, adolatni qaror
toptirish odamlarda daxldorlik xissi bo‘lishini talab qiladi. Agar odamlarda
loqaydlik kayfiyati kuchli bo‘lsa, qonunga rioya qilishni ta’minlash
murakkablashadi. Odamlardagi befarqlik hissini bartaraf qilish ma’naviyatning
yuksalishi bilan bog‘liq. Ma’naviyati yuksak odamning irodasi kuchli bo‘lib, u
adolatsizlikka befarq qarab to‘ra olmaydi. U jamiyatda dahldorlik hissi bilan
yashaydi. Shuning uchun jamiyat taraqqiyotiga to‘siq bo‘ladigan adolatsizlikni
bartaraf qilish odamlardagi befarqlik kayfiyatini yo‘qotish demak. Odamlar
o‘zlaridagi befarqlikdan halos bo‘lib, daxldorlik xissi bilan yashashlari uchun
ma’naviyat yuksalishi lozim. Chunki ma’naviyat inson irodasini mustahkamlaydi.
Demak, ma’naviyatning yuksalishi jamiyatda ma’naviyatning qadr topishiga,
ma’naviyatning qadr topishi esa, shu sohada ishlayotgan odamlarning qadr topishi
va mavqeining yuksalishi bilan, ma’naviyat namoyandalarining bilimi, malakasi,
mas’uliyati va jamiyatda qonun ustivorligining ta’minlanishi, hamda, jamiyatda
mavjud bo‘lgan ijtimoiy muammolarni o‘z vaqtida hal qilinishi bilan belgilanadi.
«Qorni och odamning qulog‘iga gap yoqmaydi», deganday kambag‘al, qashshoq
odamlarga ma’naviyatni singdirish ancha murakkab masala. Agar jamiyatda
yuqorida keltirilgan omillar mavjud bo‘lsa, ma’naviyatni yuksaltirish mumkin
bo‘ladi. Yana shuni aytish kerakki, tarbiya jarayoni va odamning qalbiga ezgu
g‘oyalarni singdirish ancha erta boshlanishi kerak. Olimlarning fikricha, inson butun
hayoti davomida oladigan ma’lumotlarining 70% ini besh yoshgacha olar ekan.
Buyuk hadisshunos olim Imom Al Buxoriy yetti yoshligida yuz minglab hidislarni
yoddan bilganliklari ushbu fikrni tasdiqlaydi.
12

Kelajagimiz bo‘lgan yoshlarimizni barkamol qilib tarbiyalash uchun bolalar
bog‘chasida axloqiy tarbiya bilan shug‘ullanadigan tarbiyachilarning malakasi va
mas’uliyati bilan ham jiddiy shug‘ullanish kerak. Har bir ishni uzini mutaxassisi va
ustasi bajarsa, ish samarali va sifatli bo‘ladi. Tarbiya bilan mahoratli va mas’uliyatli
tarbiyachilar shug‘ullanishi kerak, albatta. Ma’naviyatning yuksalishi ichki
nazoratning kuchayishi bilan belgilanadi. Inson o‘zini-o‘zi nazorat qilib borishi
zarur. Buning uchun odamlar qalbida ma’lum bir axloqiy o‘zini nazorat qilishni
ta’minlaydigan tamoyillar mavjud bo‘lishi kerak. Ana shunda adolatni qaror
toptiradigan hamda farovon jamiyat quradigan nazorat tizimi shakllanadi.
O‘zbekistonda ana shunday tizimni shakllantirish uchun barcha imkoniyatlar
mavjud. Mana shu imkoniyatlardan to‘g‘ri foydalana bilish kerak xolos.
Buyuk alloma Abu Ali Ibn Sino o‘zining « Yurak dorilari» risolasida: «ulug‘
Tangri inson yuragida ikkita bo‘shliq yaratdi va shundan chap bo‘shlig‘ini ruhga
o‘rin qilib yaratdi 8
», deb yozadi. Yurakning o‘ng bo‘shlig‘i esa, inson qalbiga o‘rin
hisoblanadi. Ruh bilan qalb bir-biriga yaqin va bir-biriga uzviy bog‘liqdir. Inson
ma’naviyati qalbda shakllansa, ma’rifati inson ongida shakllanadi va ular
uyg‘unlikda bo‘lishi kerak. Biri ikkinchisidan o‘zib ketsa ham salbiy oqibatlarga
olib kelishi mumkin. Shu bois insonga ta’lim berish bilan birga tarbiya ham berish
shart. Ma’naviyat insonning qalbida shakllanar ekan, inson qalbiga ezgu g‘oyalarni
singib borishi, unda yuksak ma’naviyatni shakllanishiga olib keladi.
Ma’naviyat deganda inson ongidagi shunday bir xususiyat tushuniladiki, bu
xususiyat moddiy ehtiyojlardan ma’naviy ehtiyojlarni ustunligini bildiradi. Ruhiy,
axloqiy va aqliy manfaatlarning moddiy manfaatlardan ustunligi inson
ma’naviyatining mohiyatini anglatadi. Bunday ma’naviyatga ega bo‘lgan inson
albatta, baxtli bo‘ladi. Chunki baxt deganda inson moddiy va ma’naviy
ehtiyojlarining qondirilganlik holatini tushunamiz. Insonning ma’naviyati yuksak
bo‘lsa, demak u o‘z ehtiyojlarini jilovlay oladi. O‘z ehtiyojlarini jilovlay oladigan
odamning baxtli bo‘lishi esa ancha oson. Inson baxtni o‘ziga yaqinlashtirishi va
o‘zidan uzoqlashtirishi ham mumkin. Ma’naviyati yuksak bo‘lgan odamlar o‘z
ehtiyojlarini jilovlash orqali o‘zlariga baxtni yaqinlashtiradilar. Inson ma’naviyatini
yuksaltirish uning qalbiga ezgu g‘oyalarni singdirish bilan bog‘liq.
M a’naviyat bir millatga, mamlakatga emas, bu butun insoniyatga daxldor
masaladir. M a’naviyatning sayozlashib ketishi chegara bilmaydigan muammolarni,
insoniyatning qirilishi, falokat yoqasiga borib qolishi xavfini keltirib chiqarishi
mumkin. Bunday xavfni oldini olish global insoniyat jamiyatida tartib urnatilishini
takozo etadi. Buning uchun davlat xam, fukarolik jamiyati xam asosiy e’tiborni
8
Abu Ali Ibn Sino. Tibbiy risolalar. T. 1987 -y. 103 -bet.
13

jamiyatda tartib urnatishga karatib nazorat tizimini takomillashtirib borishi lozim.
Ular urtasidagi ijtimoiy xamkorlik asosan nazorat funksiyasini amalga oshirishda
urnatilishi maksadga muvofikdir. Jamiyatda qonun ustuvorligini ta’minlash qonun
buzilgan vaqtda jazoning muqarrarligini kafolatlaydigan tizimning shakllanishiga
bog‘liq. Agar biror shaxs qonunni buzsa, uning jazosini yuqori lavozimda o‘tirgan
mansabdor shaxs emas, balki tizim berish kerak. Bunday tizimning shakllanishi
ma’naviyatning yuksalishi bilan bog‘liq bo‘ladi. Chunki ma’naviyat inson iymonini
baquvvat va vijdonini pok qilib, daxldorlik hissini va unda ichki nazoratni
shakllantiradi. Shunda jamiyatda qonun ustuvorligini va jazoning muqarrarligini
ta’minlaydigan nazorat tartibi shakllanishi mumkin. Jamiyatda tartib intizom
bo‘lishi uchun nazorat mexanizmi ishlab turish i kerak. Nazorat ikki xil : ichki va
tashqi ga bo‘linadi. Tashqi nazoratni qonun amalga oshirsa, ichki nazorat ma’naviyat
asosida amalga oshiriladi. Ichki nazorat shakllanishi uchun axloqiy tarbiya
kuchayib , ma’naviyat yuksalib borishi kerak. Ana shunda har bir odam o‘z x atti-
harakatini o‘zi nazorat qila boshlaydi.
Fuqarolik jamiyati shakllanishi jarayonida huquqiy ta’sir nisbatan pasayib
borishi sababli axloqiy tarbiya kuchayib, ma’naviyat yuksalib borishi kerak. Ana
shunda qonun ustuvorligini ta’minlaydigan ichki nazorat kuchayadi. Bundan
tashkari nazorat yukoridan va kuyidan bulishi mumkin. Yukoridan nazoratni davlat
amalga oshirsa, kuyidan fukarolik jamiyati amalga oshiradi. Bizda xozirgi kunda
nazorat asosan yukoridan amalga oshirilmokda. Kuyidan nazoratni amalga oshirish
mexanizmi esa yetarli darajada takomillashgan emas. Ichki va kuyidan nazoratni
samarali kilish ma’naviyatni yuksaklik darajasiga boglik buladi. Qonun
ustuvorligini ta’minlash faqat huquq tartibot organlarigagina emas, balki shu
jamiyatda yashayotgan barcha fuqarolarga bog‘liq. Odamlar qonunga rioya qilishga
befarq bo‘lmasa, ana shunda qonun ustuvorligi amalda ta’minlanadi. Qonunga rioya
qilishni ta’minlaydigan ichki nazorat eng avvalo huquq - tartibot organlarida,
ayniqsa, sud hokimiyatida shakllanishi zarur. Ayrim odamlar zamon konunlari
beradigan jazodan kochib kutulishlari mumkin albatta. Lekin oxiratdan kurkish
uchun odamda diniy kadriyatlar asosida ma’naviyat yuksak bulishi lozim.
Jamiyatda qonun ustuvorligini va jazoning muqarrarligini ta’minlash hozirgi
kunimizni farovon qiluvchi asosiy omildir. Biz ko‘pincha boy o‘tmishimiz va yorqin
kelajagimiz bilan faxrlanib kelayapmiz. Lekin inson baxtli bo‘lishi uchun u nafaqat
o‘tmish va kelajak, balki hozirgi kun bilan ham g‘ururlanib yashashi kerak. Buning
uchun konun ustivorligi va jazoning mukarrarligi amalda ta’minlangan bulishi
lozim. Ana shunda xar bir fukaro uzini erkin xis kilib kurkuvsiz yashashi mumkin.
Insonning baxtliligi nafakat moddiy va ma’naviy extiyojlarini kondirilgan xolati
bilan balki unda kurkuvni yukligi va erkin yashashligi bilan belgilanadi. Inson
14

moddiy jixatdan kanchalik boy bulmasin agar unda erkinlik bulmasa va kurkuv
kuchli bulsa bunday inson xech kachon baxtli bulaolmaydi. Insonning kurkuvsiz
erkin yashashi konun ustivorligi va jazoning mukarrarligi amalda
ta’minlanganligiga boglikdir. Bu esa ma’naviyatning yuksalishini taqozo etadi.
Shuning uchun birinchi Prezidentimiz I.A.Karimovning «Yuksak ma’naviyat –
yengilmas kuch» asaridagi g‘oyalarni eng avvalo huquq - tartibot organlariga va
ayniqsa, sud hokimiyatiga singdirish lozim.
Tadqiqotimiz ob’ekti bo‘lgan demokratiya va fuqarolik jamiyati
zamonamizning mohiyatini tashkil qiladi. Hozirgi kunda biror-bir davlat o‘z
taraqqiyotini demokratik tamoyillarsiz tasavvur eta olmaydi. Fuqarolik jamiyati
shakllanishi uchun demokratik tamoyillar mavjud bo‘lishi shart. O‘z navbatida
demokratiya mavjud bo‘lishi uchun esa yetuk fuqarolik madaniyati shakllanishi
lozim. Demokratiya va fuqarolik jamiyati bir-birini taqozo qiladi. Fuqarolik jamiyati
insoniyat tamadduni muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Hozirgi kunda fuqarolik
jamiyatisiz ijtimoiy taraqqiyotni ta’minlash, shaxs va jamiyat o‘rtasida mutanosib
munosabatni shakllantirish ham mumkin emas. Fuqarolik jamiyatining ijtimoiy
mohiyati jamiyatda adolatli ijtimoiy tartibni o‘rnatish, davlat tomonidan
majburlovni cheklash va inson huquqlarining ustuvorligini ta’minlashdan iboratdir.
Ammo fuqarolik jamiyati shakllanishi va shaxs manfaatiga xizmat qilishi uchun
odamlar ongiga demokratik g‘oyalar singdirilishi hamda fuqarolik munosabati
o‘rnatilib, siyosiy befarqlik tugatilishi lozim. Qachonki bir fuqaro ikkinchi bir
fuqaroning taqdiriga befarq bo‘lmasa, ana shunda fuqarolik jamiyati shakllangan
bo‘ladi. Fuqarolik jamiyatining ma’naviy asosi bir mafkura va dunyoqarash
yakkahukmronligining yo‘qligi, vijdon erkinligi va ma’naviy-axloqiy yuksak
madaniyat hisoblanadi. Fuqarolik jamiyatining shakllanishida ma’naviy asoslar
alohida ahamiyat kasb etadi. Chunki ma’naviyat inson tarbiyasi bilan shug‘ullanib,
uning axloqini va ma’naviyatini shakllantiradi. Fuqarolik jamiyatida esa axloq
asosiy nazoratchi hisoblanadi. Hech bir jamiyat ma’naviy imkoniyatlarni, odamlar
ongida ma’naviy va axloqiy qadriyatlarni rivojlantirmay, mustahkamlamay turib,
o‘z istiqbolini ta’minlay olmaydi.
Jamiyatda demokratik qadriyatlarning o‘rnatilishi va fuqarolik jamiyatining
shakllanishi aholi ma’naviyati va bilimdonligiga bog‘liq. Faqat bilimli va
ma’naviyatli jamiyatgina demokratik taraqqiyotning barcha afzalliklarini qadrlay
olishi mumkin va aksincha, bilimsiz, ma’naviyatsiz jamiyat esa avtoritarizm va
totalitarizm tamoyillarini ma’qul ko‘radi. Respublikamizda aholi bilimi va
ma’naviyatini oshirish maqsadida ta’lim-tarbiya jarayoniga alohida e’tibor
qaratilmoqda. Keng aholi qatlamlarini ham mumtoz, ham zamonaviy milliy
madaniyatning eng yaxshi namunalaridan bahra olishiga sharoit yaratilgan. Milliy
15

va jahon madaniyatining durdonalarini keng targ‘ib qilish hamda ommalashtirish
hozirgi yoshlarimizni, kelajak avlodni ma’naviy tarbiyalashning asosi bo‘lmog‘i
lozim. Fuqarolik jamiyati shakllanishi jarayonida ma’naviy tarbiyaning ahamiyati
ortib, asosiy e’tibor fuqarolar o‘rtasidagi befarqlik kayfiyatini yo‘qotishga qaratilishi
zarur, chunki fuqarolik jamiyatining mohiyati fuqarolar o‘rtasidagi jipslik,
birdamlikdan iborat, ya’ni bir fuqaroning ikkinchi bir fuqaroni taqdiriga befarq
bo‘lmasligidan iboratdir. Boshqacha qilib aytganda, odamlarda fuqarolik
ma’naviyati shakllangan taqdirdagina fuqarolik jamiyatini qurish mumkin bo‘ladi.
Aks holda fuqarolik jamiyati faqat qonunlarda, qog‘ozlarda qoladi. Zero bir fuqaro
boshqa bir fuqaroga uning taqdiriga nisbatan befarq bo‘lsa, har qanday yaxshi
qonunlar ham ishlamaydi.
1.2.Fuqarolik jamiyatini shakllantirishga qaratilgan siyosiy islohotlar mazmun
mohiyati.
Fuqarolik jamiyatini shakllantirish to‘g‘risida gapirishdan oldin umuman
insoniyat jamiyatining mazmuni to‘g‘risida gapirish kerak. Insoniyat jamiyati
mavjud bo‘lishi uchun u faoliyat olib borishi kerak, jamiyat faoliyati xilma-xil
ehtiyojlarini qondirishga intilayotgan odamlarning harakati orqali amalga oshiriladi.
Jamiyat manfaatini ifodalashda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
Sh.M.Mirziyoev tomonidan 2017-yilning 7-fevralida ishlab chiqilgan
“O‘zbekistonni 2017-2021 yillarda besh ustuvor yo‘nalish bo‘yicha rivojlantirish
Harakatlar strategiyasi” muhim ahamiyatga ega. Chunki Harakatlar strategiyasi besh
bosqichda amalga oshirildi va uning birinchi bosqichi “Halq bilan muloqot va inson
manfaatlari” 9
deb nomlangan edi. Harakatlar strategiyasini birinchi bosqichida
asosiy e’tibor odamlarning ehtiyojlarini aniqlab olish va larni manfaatini ifodalash
ustuvor vazifa bo‘lib hisoblandi.
Odamlar o‘zlarini ehtiyojlarini qondirish uchun ijtimoiy munosabatlarda
ishtirok etishadi. Masalan, asosiy ehtiyoj bo‘lgan oziq-ovqat, kiyim-kechak va
boshpanaga bo‘lgan ehtiyojni qondirish uchun odamlar iqtisodiy munosabatlarda
ishtirok etishadi. Inson naslini davom ettirish ehtiyojini qondirish uchun ijtimoiy-
madaniy munosabatlarda ishtirok etadi. Ijtimoiy tartibga (xavfsizlikka) bo‘lgan
9
Mirziyoev Sh.M. O‘zbekistonni 2017-2021 yillarda besh ustuvor rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi.
Toshkent 2017- yil 2-bet
16

ehtiyojini qondirish uchun esa siyosiy munosabatlarda ishtirok etadi. Insonning
ushbu ehtiyojlarining qondirilganlik darajasi siyosiy munosabatlarda ishtirok etish
darajasiga bog‘liq bo‘lmoqda. Bugungi kunda aynan ana shu siyosiy jarayonlarda
ishtirok etish darajasi demokratiya talablaridan orqada qolmoqda. Insonning
xavfsizligini muhim sharti bo‘lgan ijtimoiy tartibga bo‘lgan ehtiyojini qondirilganlik
darajasi uning siyosiy hayotda ishtirok etishiga bog‘liq.
Ijtimoiy tartibga bo‘lgan ehtiyoj siyosiy hayotda ishtirok etish ehtiyojini
anglatadi, chunki ijtimoiy tartibni o‘rnatilishi siyosiy faoliyat bilan bog‘liq. Ijtimoiy
tartib insonning boshqa barcha ehtiyojlarini qondirilishini va umuman uning
baxtliligini muhim sharti bo‘lib hisoblanadi. Ijtimoiy tartibning o‘rnatilishi nafaqat
davlatning balkim jamiyatning ham ijtimoiy-siyosiy faolligi orqali ta’minlanishi
mumkin. Inson siyosiy faoliyatda ishtirok etishi uchun unda ushbu faoliyatga doir
bilim kerak ya’ni siyosiy madaniyat kerak. Siyosiy madaniyat siyosiy hayotda
ishtirok etish ehtiyojini keltirib chiqaradi va ijtimoiy-siyosiy faollikni ta’minlaydi.
Bunday faollik esa siyosiy hayotda ishtirok etish ehtiyojini kuchliligiga bog‘liq
bo‘ladi. Siyosiy hayotda ishtirok etish ehtiyojini shakllanishi oliy darajadagi ehtiyoj
bo‘lib uni shakllanishi siyosiy-huquqiy madaniyatni yuksakligini taqozo etadi.
Bugungi kunda dunyoning turli burchaklarida ro‘y berayotgan ijtimoiy
tartibsizliklarning sababi ham aynan ana shu siyosiy hayotda ishtirok etish
ehtiyojining pastiligi bilan bog‘liqdir. Barcha vaqtlarda davlat rahbarlari jamiyat
taraqqiyotining muhim sharti bo‘lgan ijtimoiy tartibni o‘rnatish masalasida yuzasida
fikr yuritib qanday qilsak jamiyatda tartib bo‘ladi ? degan savolni javobini topishga
harakat qilishgan.
Bugungi kunda ham ijtimoiy tartib barqarorligini ta’minlash masalasi o‘z
dolzarbligini saqlab qolmoqda, chunki dunyoning biror bir mamlakatida hali hanuz
ijtimoiy tartibning barqarorligi to‘liq ta’minlanishiga erishilgani yo‘q. Jahon
hamjamiyati ijtimoiy tartibni barqarorligini o‘rnatishning eng maqbul yo‘li sifatida
demokratik siyosiy tartibotni e’tirof etishmoqda. Xuddi shunday suveren
O‘zbekiston mamlakati ham dunyoning rivojlangan mamlakatlari bilan hamnafas
17

bo‘lgan holda demokratik taraqqiyot yo‘lini tanladi va bu yo‘ldan og‘ishmay
rivojlanib bormoqda. Mamlakatimiz “Kuchli davlatdan - kuchli fuqarolik jamiyati
sari” tamoyili asosida demokratik taraqqiyot yo‘lida ma’lum bir yutuqlarga erishib
dunyoda o‘zini munosib o‘rniga ega bo‘lmoqda.
O‘zbekiston erishgan yutuqlar asosida birinchi prezidentimiz Islom Karimov
tomonidan ishlab chiqilgan besh tamoyildan tashkil topgan o‘zbek modeli deb nom
olgan taraqqiyot strategiyasi yotibdi. O‘zbekiston respublikasi birinchi Prezidenti
Islom Karimovning “Ona yurtimiz baxtu istiqboli va buyuk kelajagi yo‘lida xizmat
qilish – eng oliy saodatdir” nomli asari tanlangan demokratik taraqqiyot yo‘lidan
og‘ishmay dadil qadamlar bilan rivojlanib borishga undaydigan g‘oya va fikrlardan
tashkil topgan. Shuning uchun mamlakatimizda amalga oshirilayotgan demokratik
islohotlarni yanada takomillashtirishda mazkur asar muhim ilmiy-nazariy ahamiyat
kasb etadi. Kitobda davlat rahbarining mamlakatimiz ijtimoiy hayotining barcha
sohalariga, jumladan siyosiy sohaga doir qarashlari har tomonlama puxta
asoslangan holda bayon qilingan bo‘lib undagi bosh g‘oya quyidagi so‘zlarda
mujassam bo‘lgan: “Biz o‘tgan davrda amalga oshirilgan ishlarimizga baho berar
ekanmiz, “Kecha kim edigu bugun kim bo‘ldik?” degan savol asosida ularning
mohiyati va ahamiyatini o‘zimizga chuqur tasavvur etamiz.
Ayni vaqtda “Ertaga kim bo‘lishimiz, qanday yangi marralarni egallashimiz
kerak?” degan savol ustida o‘ylashimiz, nafaqat o‘ylashimiz, balki amaliy ishlarimiz
bilan bunga javob berishimiz lozim”. 10
Kitobdagi bosh g‘oyaga munosib bo‘lish
uchun erishgan yutuqlarimiz asosida yotgan demokratik taraqqiyot yo‘lidan
og‘ishmay faol harakat qilishimiz kerak. Buning uchun befarqlik kayfiyati jilovlanib
daxldorlik hissi bilan yashashga harakat qilishimiz kerak. Aholini ayrim qismida
siyosiy hayotga nisbatan befarqlik kayfiyati bo‘lganligi sababli demokratlashtirish
jarayoni qiyin kechmoqda. Chunki befarqlik kayfiyati siyosiy hayotda ishtirok etish
ehtiyoji yetarli emasligini natijasida kelib chiqadi. Siyosiy hayotda ishtirok etish
ehtiyoji pastligi sababli aholini demokratlshatirish jarayonida ishtiroki ixtiyoriylik
10
Karimov I.A. Ona yurtimiz baxtu istiqboli va buyuk kelajagi yo‘lida xizmat qilish – eng oliy saodatdir. Toshkent
“O‘zbekiston”-2015.7-8 bet
18

asosida emas, balkim ayrim hollarda majburiylik asosida amalga oshirilmoqda.
Vaholanki odamlar demokratlashtirish jarayonida ixtiyoriy ravishda qiziqib harakat
qilishlari kerak, chunki demokratiyada ishtirok etib inson o‘zini hayotini farovon
qilishga sharoit yaratadi.
Lekin siyosiy hayotda ishtirok etish ehtiyoji to‘liq shakllanmaganligi uchun
bugungi kunda siyosiy hayotimizda ayrim muammolar uchrab turibdi. Masalan,
siyosiy partiyalarning markaziy apparati kuchli, lekin boshlang‘ich partiya
tashkilotlari esa nisbatan kuchsiz. Vaholanki boshlang‘ich partiya tashkiloti kuchli
bo‘lishi demokratiya talabi bo‘lib hisoblanadi, nega deganda demokratiya quyida
namoyon bo‘ladi. Boshlang‘ich partiya tashkilotlarini tuzish va partiya a’zoligiga
qabul qilish asosan yuqori tashkilotlarning ko‘magida amalga oshirilmoqda,
vaholanki ushbu jarayonda boshlang‘ich partiya tashkilotlari tashabbuskor
bo‘lishlari kerak . Boshlang‘ich partiya tashkilotlarining kuchsizligini sababi siyosiy-
huquqiy madaniyatning pastligi bilan bog‘liq ekanligini anglab olish qiyin emas.
Aholini siyosiy partiyaga kirishga jalb qilinganda fuqaro tomonidan beriladigan
“Siyosiy partiya menga nima beradi ?” degan savol ham siyosiy hayotda ishtirok
etish ehtiyoji yetarli emasligini ko‘rsatib turibdi. Chunki siyosiy-huquqiy
madaniyati rivojlangan odam siyosiy partiya menga nima beradi? degan savolni
javobini biladi. Hozircha partiyaga qabul qilinganda u yoki bu korxona raxbarini
partiyaga qabul qilish orqali o‘sha korxonani boshqa xodimlarini ham partiyaga
qabul qilish amaliyoti qo‘llanilmoqda.
Aholini ijtimoiy-siyosiy gazeta va jurnallarga obuna qilishdagi bugungi
kundagi buzuq amaliyot ya’ni korxona va tashkilotlar orqali ommaviy tarzda obuna
qilish ham demokratlashtirish jarayonidagi muammolardan biri deb aytish mumkin .
Siyosiy-huquqiy madaniyati kuchli odam o‘zi qiziqib ixtiyoriy ravishda gazeta va
jurnallarga obuna bo‘ladi. Chunki demokratiya sharoitida yashash uchun odamga
axborot kerak, siyosiy jarayonlardan bexabar odam siyosiy hayotda to‘laqonli
ishtirok eta olmaydi. Demokratlashtirish jarayonidagi muammolardan yana biri bu
deputat bilan elektorat o‘rtasidagi aloqani yetarli darajada emasligi. Elektorat
19

depututga murojaat qilib turishi demokratiya talabi bo‘lib hisoblanadi, lekin buning
uchun unda siyosiy-huquqiy madaniyat rivojlangan bo‘lishi kerak. Hozircha
elektorat o‘z deputatini kimligini bilmaydigan holat va ayni paytda deputat o‘z
elektoratini unutib qo‘yadigan holat ro‘y berib turibdi. Demokratiyaning tarkibiy
qismi bo‘lgan nazorat faoliyatini amalga oshirishda ham siyosiy-huquqiy
madaniyatning yetarli emasligi ayrim muammolarni keltirib chiqarmoqda. Bugungi
kunda mamlakatimizda shakllanib borayotgan va quyidan nazoratni amalga
oshiradigan uchta asosiy vosita ya’ni depututlar korpusi, siyosiy partiya va mahalla
instituti o‘z nazorat funksiyasini to‘liq amalga oshira olmayapdi. Masalan, mahalla
instituti nazoratini amalga oshirish uchun tashkiliy-huquqiy asoslar yaratilgan
bo‘lishiga qaramasdan fuqarolarni o‘zini o‘zi boshqarish instituti nazorati yaxshi
yo‘lga qo‘yilmaganligi hech kimga sir emas. Nazorat borasidagi bunday holatning
sababi siyosiy hayotda ishtirok etish ehtiyojining pastligidir. Buning sababi esa
yuqorida bir necha marotaba takrorlaganimizdek siyosiy-huquqiy madaniyatning
demokratiya talabi darajasidan orqada qolayotganligi bilan bog‘liq.
Aholini ijtimoiy – siyosiy faolligi siyosiy-huquqiy madaniyatning
yuksakligiga bog‘liq bo‘lganligi uchun zamon talabidan kelib chiqib fuqarolik
jamiyatini va uning muhim elementi bo‘lgan jamoatchilik nazoratini kuchli qilishda
ma’naviyatning o‘rni mavzuida ilmiy izlanish olib borish muhim ahamiyat kasb
etadi. Chunki bugungi kunda demokratik jarayonlarni yanada rivojlantirishda aynan
ana shu siyosiy-huquqiy madaniyatning demokratiya talablari darajasidan ozroq
orqada qolayotganligi sabab bo‘lmoqda. O‘zbekistonni mustaqillik davrida siyosiy
sohada erishgan yutuqlari asosan demokratiyani siyosiy va huquqiy asoslarni
shakllantirish bilan bog‘liq bo‘ldi. Endigi asosiy vazifa ana shu asoslarga tayangan
holda demokratiya sharoitida yashashga qodir bo‘lgan avlodni tarbiyalashdan iborat.
Boshqacha qilib aytganda bugungi kunda bizlarda demokratiyaning shakli
o‘rnatilgan bo‘lib uning mazmuni endigina shakllanib bormoqda. Demokratiyaning
mazmuni faqat evolyusion tarzda amalga oshiriladigan ta’lim va tarbiya jarayonlari
bilan bog‘liq, chunki insonning dunyoqarshini o‘zgartirish ma’lum bir vaqtni talab
20

qiladigan jarayondir. Bu esa o‘z navbati O‘zbekiston tanlagan evolyusion taraqqiyot
yo‘li naqadar puxta o‘ylangan yo‘l ekanligini yaqqol ko‘rsatib turibdi.
Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik
jamiyatini rivojlantirish to‘g‘risida gapirganda mamlakatimizda amalga
oshirilayotgan siyosiy islohotlar mohiyatini anglash, demokratiyaga bo‘lgan
ehtiyojni shakllantirishda, saylov tizimini liberallashtirishda va nazorat tizimini
takomillashtirishda siyosiy-huquqiy madaniyatni yuksaltirish masalalarini o‘rganish
lozim. Chunki demokratiya jamiyatning siyosiy va huquqiy madaniyatining
yuksakligini taqozo etadi.
Agar siyosiy-huquqiy madaniyat demokratiya talablari darajasidan orqada
qolsa demokratiya oxlokratiyaga aylanib ketadi. Shuning uchun Aristotel o‘zining
“Siyosat” nomli asarida demokratiyaga salbiy baho berib demokratiya
boshqaruvning yomon shakli deb uni oxlokratiyadan farqini ko‘rmagan. Bugungi
kunda ham agar siyosiy-huquqiy madaniyat past bo‘lsa demokratiya oxlokratiyaga
aylanib ketishi mumkin. Buning oqibatida esa bugungi kunda dunyoning turli
mamlakatlarida ro‘y bergan baxmal inqiloblar kelib chiqib ijtimoiy tartibga putur
yetishi mumkin . Bu esa har qanday jamiyat uchun halokatli oqibatlarni keltirib
chiqarishi mumkin. Shuning uchun bugungi kunda jamiyatning siyosiy–huquqiy
madaniyatini oshirish masalasi eng muhim va eng dolzarb muammo deb aytishga
barcha asos bor.
Fuqarolik jamiyati va demokratlashtirish jarayonini yanada takomillashtirish
to‘g‘risida gapirganda odamlarni harakatga undaydigan ehtiyojlardan kelib chiqib
fikrlash lozim. Insoniyat jamiyatida odamlar o‘zlarining zarur hayotiy ehtiyojlarini
qondirish uchun ma’lum bir harakatlarni amalga oshirishadi. Odamlarning
harakatini ostida biror-bir ehtiyojni qondirish yotadi, ya’ni insonni
harakatlantiradigan narsa ehtiyoj. Yuqorida ta’kidlaganimizdek odamlarning
ehtiyojlari xilma-xil bo‘lib ularni jamiyatshunos olimlar asosan uch guruhga
bo‘lishadi. Odamlar asosiy ehtiyoj bo‘lgan oziq-ovqat, kiyim-kechak va boshpanaga
bo‘lgan ehtiyojni qondirish uchun iqtisodiy munosabatlarda ishtirok etishadi. Inson
21

zotini naslini davom ettirish ehtiyojini qondirish uchun ijtimoiy-madaniy
munosabatlarda ishtirok etadi. Ijtimoiy tartibga, xavfsizlikka bo‘lgan ehtiyojini
qondirish uchun esa siyosiy munosabatlarda ishtirok etadi. Ushbu ehtiyojlardan
birinchisi va ikkinchisini shakllanishi ancha oson, lekin, uchinchi ehtiyojni
shakllanishi qiyinroq kechadi, chunki siyosiy hayotda ishtirok etish ehtiyojini
shakllanishi siyosiy-huquqiy madaniyatni yuqoriligini talab qiladi.
Buning uchun demokratik jarayonlarda va umuman siyosiy hayotda ishtirok
etish ehtiyojini shakllantirish omillari to‘g‘risida fikr yuritish kerak bo‘ladi. Bugun
dunyo demokratik taraqqiyot yo‘lini tanladi, chunki jamiyat taraqqiyotining muhim
sharti bo‘lgan ijtimoiy tartibni o‘rnatishning eng maqbul yo‘li deb demokratiya
e’tirof etilmoqda. O‘zbekiston ham jahon hamjamiyati bilan uyg‘unlikda
demokratik taraqqiyot yo‘lidan rivojlanib bormoqda. O‘zbekiston tanlagan
evolyusion taraqqiyot yo‘li siyosiy-huquqiy madaniyat negizida shakllanadigan
demokratiyaga bo‘lgan ehtiyojni talab qiladi. Demokratiyani sun’iy ravishda
tezlashtirish va eksport qilish orqali emas balkim unga bo‘lgan ehtiyojni
shakllantirish orqali joriy qilish lozim. Demokratiyaga bo‘lgan ehtiyoj shakllanishi
uchun jamiyatning siyosiy-huquqiy madaniyati rivojlangan bo‘lishi lozim.
Boshqacha qilib aytganda demokratiya bo‘lishi uchun demokratiya sharoitida
yashashga qodir bo‘lgan odamlar bo‘lishi kerak, ya’ni demokratiya oldin
odamlarning ongida shakllanishi lozim.
Odamlarning ongi va dunyoqarashini o‘zgartirish faqat evolyusion tarzdagina
amalga oshirilishi mumkin bo‘lgan murakkab jarayon bo‘lib hisoblanadi. Odamlarni
demokratiya sharoitida yashashga tayyorlamasdan demokratiya jarayonlariga tortish
demokratiyani oxlokratiyaga aylanish holatlarini keltirib chiqarishi mumkin.
Shuning uchun bo‘lsa kerak yuqorida ta’kidlaganimizdek Aristotel o‘zining
“Siyosat” nomli asarida demokratiyaga salbiy baho berib demokratiya
boshqaruvning yomon shakli deb yozgan. Demokratiyani oxlokratiya (olomon
hokimiyati)ga aylanishi bugungi kunda dunyoning turli burchaklarida ro‘y
berayotgan baxmal inqiloblarni keltirib chiqaradi. Har qanday inqilob zo‘ravonlik
22

bilan bog‘liq bo‘lib demokratiyani diktaturaga aylanishiga olib keladi. Shuning
uchun O‘zbekiston tanlagan demokratik taraqqiyot yo‘lidan og‘ishmasdan
rivojlanishi uchun asosiy e’tiborni demokratiyaga bo‘lgan ehtiyojni shaklantirishga
xizmat qiladigan siyosiy-huquqiy madaniyatni oshirishga qaratishi lozim. Siyosiy-
huquqiy madaniyat fuqarolik pozitsiyasini shakllantirib fuqarolik jamiyatini kuchli
qilishni ta’minlaydi. Siyosiy-huquqiy madaniyat va fuqarolik pozitsiyasini qisqa
qilib ifodalaganda fuqarolik madaniyati deb aytish mumkin. Fuqarolik madaniyati
fuqarolik jamiyatini shakllanishi va kuchli bo‘lishini muhim sharti bo‘lib
hisoblanadi. Fuqarolik jamiyatini shakllanishi va rivojlanishi demokratiya sharoitida
yashashga qodir bo‘lgan odamlarni bo‘lishini taqozo etadi. Fuqarolik jamiyati va
demokratiya tushunchalari bir biriga bog‘liq va bir birini taqozo etadi.
Boshqacha qilib aytganda demokratiya bo‘lishi uchun fuqarolik pozitsiyasi
shakllangan bo‘lishi va xuddi shunday fuqarolik pozitsiyasi bo‘lishi demokratiyani
mavjudligiga bog‘liq. Demokratiya deganda hokimiyat xalq tomonidan shakllanishi
va xalq tomonidan nazorat qilinishi tushuniladi. Boshqacha qilib aytganda
demokratiya ikki jarayonda ya’ni birinchidan, hokimiyat xalq tomonidan
shakllantirilishida, ikkinchidan, hokimiyat xalq tomonidan nazorat qilinishida
namoyon bo‘ladi. Xalq demokratik jarayonlarda ishtirok etishi uchun siyosiy va
huquqiy madaniyati demokratiya talablari darajasida bo‘lishi lozim. Agar jamiyatni
siyosiy-huquqiy madaniyati demokratiya talabi darajasida bo‘lmasa, fuqarolik
jamiyatini shakllantirish muammo bo‘lib qoladi va demokratiya oxlokratiyaga
aylanib ketishi mumkin.
F uqarolik jamiyatini shakllanishi va rivojlanishining muhim sharti bu siyosiy
va huquqiy madaniyatning demokratiya talablari darajasida bo‘lishida ya’ni
fukarolik madaniyatidir. Demokratiyaga bo‘lgan ehtiyoj bu eng avvalo siyosiy
hayotda ishtirok etish ehtiyojidir va bu ehtiyoj oliy darajadagi ehtiyoj bo‘lib uni
shakllanishi uchun siyosiy-huquqiy madaniyat ancha rivojlangan bo‘lishi lozim.
Bugungi kunda mamlakatimizdagi demokratik jarayonlarni yanada
chuqurlashtirishda aynan ana shu siyosiy hayotda ishtirok etish ehtiyojining yetarli
23

emasligi muammo bo‘lmoqda. O‘tgan qisqa tarixiy davrda mustaqil
mamlakatimizda demokratik tartibotning siyosiy va huquqiy asoslari yaratildi.
O‘zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti I.A.Karimovning 2010 yilning 12
noyabrda parlamentning qo‘shma majlisida bayon qilgan “Mamlakatimizda
demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini
rivojlantirish konsepsiyasida” demokratiyani yanada kuchaytirishga qaratilgan
vazifalar belgilab berildi. Ushbu konsepsiyada asosiy e’tibor jamiyatning siyosiy va
huquqiy madaniyatini oshirish masalalariga qaratilgan.
Chunki demokratiya o‘rnatilishi uchun demokratiya sharoitida yashashga
qodir bo‘lgan ya’ni siyosiy-huquqiy madaniyati yuqori bo‘lgan odamlar kerak. Agar
jamiyat demokratiya sharoitida yashashga tayyor bo‘lmasa yuqorida
ta’kidlaganimizdek demokratiya oxlokratiya aylanib ketadi va buning natijasida
bugungi kunda dunyoning turli burchaklarida ro‘y berayotgan baxmal inqiloblar
ijtimoiy tartibsizlikni keltirib chiqaradi. Shuning uchun bugungi kunda jamiyatning
siyosiy-huquqiy madaniyatini shakllantirishni muhim sharti bo‘lgan ma’naviyatni
oshirish eng muhim va dolzarb masala deb aytish mumkin.
Siyosiy-huquqiy madaniyati yuqori bo‘lgan odamda siyosiy hayotda ishtirok
etish ehtiyoji shakllangan bo‘ladi va u ixtiyoriy ravishda siyosiy jarayonlarda
ishtirok etadi. Bugungi kunda demokratlashtirish jarayonidagi asosiy to‘siqlardan
biri bo‘lgan befarqlik kayfiyati ham siyosiy-huquqiy madaniyatni demokratiya
talablaridan orqada qolishi bilan bog‘liq. Demokratiyani sun’iy ravishda
tezlashtirish va eksport qilish ijtimoiy tartibning barqarorligiga putur yetkazishi
mumkin. Ayrim postsovet mamlakatlaridagi ijtimoiy tartibsizliklar fikrimizni
yaqqol tasdiqlaydi. Bunday ayanchli holat bo‘lmasligi uchun demokratiyani
evolyusion tarzda ya’ni siyosiy-huquqiy madaniyatni oshirish asosida odamlarni
dunyoqarashini o‘zgartirib asta-sekinlik bilan joriy qilib borish lozim. Odamlarni
dunyoqarashini o‘zgartirish eng avvalo ta’lim va tarbiya tizimiga bog‘liq bo‘lganligi
uchun ushbu tizimda siyosiy-huquqiy madaniyatni oshirish boasida kompleks chora-
tadbirlar ishlab chiqish lozim. Ma’lumki siyosiy – huquqiy madaniyat siyosiy-
24

huquqiy ong va siyosiy-huquqiy jarayonlarda ishtirok etish tajribasidan tashkil
topadi.
Jamiyatning siyosiy-huquqiy madaniyatini oshirish vazifalari yuqorida qayd
qilingan konsepsiyada belgilab berilgan. Ushbu konsepsiya talablaridan kelib
chiqib 2012- yilda Samarqand davlat universitetida talaba yoshlarning siyosiy-
huquqiy ongini rivojlantirishga xizmat qiladigan “Ijtimoiy nazorat” nomli o‘quv
kursi joriy qilindi. Ushbu o‘quv kursi yoshlarni ham siyosiy, ham huquqiy ongini
rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Chunki nazorat faoliyati siyosiy soha bilan
bog‘liq bo‘lsa, nazoratning ob’ekti bo‘lgan qonun huquqiy soha bilan bog‘liq.
Shuning uchun ijtimoiy nazoratga doir bilim yoshlarni siyosiy-huquqiy
madaniyatini uyg‘unlikda rivojlanishi ta’minlaydi deb aytishimiz mumkin. Siyosiy-
huquqiy ong ta’lim tizimida shakllanadigan bilimga asoslansa, siyosiy-huquqiy
jarayonda ishtirok etish tajribasi tarbiya tizimida shakllanadigan ma’naviyatga
asoslanadi.
Siyosiy-huquqiy jarayonda ishtirok etish uchun odamda befarqlik kayfiyati
jilovlangan bo‘lib daxldorlik xissi shakllangan bo‘lishi lozim. Biz yoshlarimizni oliy
ta’lim tizimida olayotgan bilimlarini amalga tadbiq qilishlarida muhim ahamiyatga
ega bo‘lgan axloqiy tarbiya negizida shakllanadigan ma’naviyatlarini yuksaltirish
masalalariga ham alohida e’tibor berishimiz kerak. Chunki yoshlarimizga
berilayotgan bilimlar amaliyotda qo‘llanilishi uchun ularda befarqlik kayfiyati
jilovlanib daxldorlik xissi shakllangan bo‘lishi lozim.
1.3.Davlat xizmatlari samaradorligini ta’minlashda jamoatchilik nazoratining
o‘rni
O‘zbekiston tanlagan demokratik taraqqiyot yo‘li va fuqarolik jamiyatini
shakllantirish jarayoni davlat xizmatlari faoliyati ustidan jamoatchilik nazoratini
amalga oshirish masalasini dolzarbligini belgilab beradi. Chunki demokratiya ham,
fuqarolik jamiyati ham nazorat faoliyati bilan, jumladan, jamoatchilik nazorati bilan
bevosita bog‘liq. Ushbu xususda gapirib O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
Sh.M.Mirziyoev jumladan shunday dedi: “Yangi O‘zbekiston – “Xalq davlat
idoralariga emas, davlat idoralari xalqqa xizmat qilishi kerak” degan hal qiluvchi
25

tamoyil amalda o‘z tasdig‘ini topayotgan mamlakat”. 11
Demokratiya talabi ko‘ra
davlat xizmati jamiyat nazorati ostida bo‘lishi lozim, aks holda davlat xizmat emas,
hukmronlik qila boshlaydi. Ushbu xususda gapirib Nobel mukofotining laureati
Milton Fridman shunday deydi: “Hukumat xalqqa hukmronlik emas, balki doimo
xizmat qiladigan jamiyatni yaratish, faqat bizni demokratlashtirishda ishtirok
etishimizga bog‘liq. Biz jamiyatga qanday munosabda bo‘lsak, jamiyat ham shunga
munosib bo‘ladi ya’ni jamiyatni qandayligi bizning o‘zimizga bog‘liq” 12
. Shuning
uchun biz quyida davlat xizmatlari samaradorligini ta’minlashda jamoatchilik
nazoratining o‘rni masalasini tahlil qilishni maqsad qilib qo‘ydik.
O‘zbekistonda mustaqillik yillarida tub sotsial-iqtisodiy, ijtimoiy- siyosiy,
jumladan, ma’muriy islohotlar o‘tkazilishi natijasida zamon talabiga ya’ni
demokratiya va fuqarolik jamiyati talablariga javob beradigan davlat boshqaruv
tizimi shakllanib bormoqda. Davlat boshqaruvi tizimi hokimiyatni tarmoqlarga ya’ni
qonun, ijro va sud hokimiyatiga bo‘linishini konstitutsion tamoyiliga, ularni
o‘rtasida o‘zaro tiyib turish va manfaatlar qarama-qarshi turishiga, shu bilan birga
qonun va ijroiya hokimiyatini markazda va joylarda nazorat funksiyalarini
kuchaytirishga asoslangan. Shular qatorida nazorat borasida davlat va jamiyat
o‘rtasida hamkorlik va sheriklikni o‘rnatish masalasiga alohida e’tibor qaratilmoqda.
Chunki faqat yuqoridan bo‘lgan davlat nazorati bilan xalq manfaatini ifodalaydigan
ma’muriy boshqaruv tizimini shakllantirish muammo bo‘lib qoladi. Bunday holat
bo‘lmasligi uchun davlat va jamiyat nazorat vositalaridan iborat bo‘lgan nazorat
tizimi shakllangan va jamoatchilik nazorati uni harakatga keltiradigan muhim
elementi bo‘lishi lozim.
Xalq manfaatiga xizmat qiladigan ma’muriy boshqaruv tizimini shakllantirish
borasidagi muammolardan biri buzuq byurokratiya va korrupsiya illati hisoblanadi.
Chunki korrupsiya sharoitida adolat tamoyiliga rioya qilib bo‘lmaydi. Adolat
tamoyili buzilgan joyda razolat hukmronlik qila boshlaydi. Razolat hukmronlik
qilgan joyda inson huquq va erkinliklari paymol qilinib halq manfaatini ifodalash
muammo bo‘lib qoladi. Bunday muammoning kelib chiqishining sababi ijroiya
hokimiyat organlari faoliyatini ochiqligi va oshkoraligi to‘liq ta’minlanmaganligi va
jamoatchilik nazoratini zaifligidir. Bizning nazarimizda bu ikkita sababni bartaraf
qilish uchun professional davlat xizmatini samarali tizimini shakllantirish va ijroiya
hokimiyat organlari tizimida korrupsiyaga qarshi ta’sirchan nazorat mexanizmini
shakllantirish kerak bo‘ladi. Bu esa, davlat xizmatini ma’muriy boshqaruv
sohasidagi demokratik islohotlar asosida takomillashtirishni talab qiladi.
11
Mirziyoev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. Toshkent: “O‘zbekiston” nashriyoti, 2021., 27-bet.
12
Muxaev R.T. Politologiya. Moskva. 2007 -g. Str.5.
26

Buning uchun, eng avvalo, ma’muriy boshqaruv tizimini demokratlashtirish
nima ekanligini anglab olish kerak bo‘ladi. Ma’muriy boshqaruv tizimini
demokratlashtirish deganda ikkita jarayon tushuniladi, chunki demokratlshatirish
jarayoni ikki elementdan iborat. Birinchisi hokimiyatni shakllantirishda xalqni
ishtirokini kengaytirish bo‘lsa, ikkinchisi hokimiyatni xalq tomonidan nazorat qilish
imkoniyatini kengaytirish. Demokratiyaning nazorat funksiyasi davlat hokimiyati
organlari faoliyatini ularni qonunan belgilangan kompetensiyasiga mutanosibligini
ta’minlashdan iborat. Demokratiyaning nazorat funksiyasi ikkita yo‘l bilan amalga
oshiriladi: birinchisi, ularni ichki idoraviy nazorati bo‘lsa, ikkinchisi, jamiyat
nazoratini ta’sirchan mexanizmi orqali. Demak, ma’muriy boshqaruv tizimini
demokratlashtirish deganda ijroiya hokimiyat organlarini shakllantirishda xalqni
ishtirokini kengaytirish bo‘lsa, ikkinchisi ijroiya hokimiyat organlari faoliyati
ustidan xalq nazoratini kuchaytirishni tushunish lozimdir.
Ma’muriy boshqaruv sohasida islohotlarni amalga oshirish borasidagi
muammolardan biri iqtisodda davlat boshqaruvining yuqoriligi, yana biri iqtisodda
davlat ulushining yuqoriligi bo‘lsa, yana biri davlat xizmatlari tizimidagi korrupsiya
illatidir. Ushbu muammolarni yechimi iqtisodni monopoliyadan va davlat mulkidan
chiqarish hamda kadrlar tanlash tizimida nazorat tizimini takomillashtirish bilan
bog‘liqdir. Buning uchun ijroiya hokimiyati faoliyatini optimallashtirish, ma’muriy
islohotlarni demokratlashtirish va davlat boshqaruvida menejmentni zamonaviy
usullarini joriy etish kerak bo‘ladi. Bundan tashqari demokratiya va fuqarolik
jamiyati talabidan kelib chiqib ijroiya hokimiyat organlari faoliyati ustidan
jamoatchilik nazoratini ta’sirchan mexanizmini shakllantirish talab qilinadi. Bunda
ijroiya hokimiyatning davlat xizmatlari tizimi ustidan jamoatchilik nazoratini
amalga oshirish muhim ahamiyatga ega. Davlat xizmatlari tizimi ustidan
jamoatchilik nazoratini o‘rnatilishi ular faoliyatini samarali qilishga xizmat qiladi.
Davlat xizmatlari samaradorligini ta’minlashda jamoatchilik nazoratini o‘rni
to‘g‘risida gapirishdan oldin asosiy qadriyat bo‘lgan davlat va jamiyat
tushunchalarining mazmun-mohiyatini anglab olish lozim. Jamiyat - evolyusion yo‘l
bilan va tabiiy ravishda shakllangan odamlarning majmuidir. Davlat - tabiiy
ravishda shakllangan jamiyatda ijtimoiy tartibni o‘rnatishga xizmat qiladigan va
sun’iy ravishda shakllangan siyosiy tuzulmadir. Shuning uchun jamiyat mavjud
bo‘lishi va rivojlanishining muhim sharti ijtimoiy tartibni o‘rnatilganlik holatidir
deb aytish mumkin. Ana shunday ijtimoiy tartibni o‘rnatish ehtiyojidan kelib chiqib
davlat vujudga kelayapdi. Ijtimoiy tartib deganda ijtimoiy regulyator bo‘lgan huquq
va axloq normalariga rioya qilish ta’minlanganlik holati tushuniladi. Jamiyatni
mavjud bo‘lishini ta’minlashga xizmat qiladigan normalarga rioya etilishi nazorat
27

faoliyati orqali ta’minlanadi. Demak davlatning asosiy vazifasi huquq va axloq
normalariga rioya qilishni ta’minlashga qaratilgan nazorat funksiyasidir.
Davlat va jamiyat tushunchalariga ta’rif berilgandek davlat xizmati, davlat
xizmatchisi va jamoatchilik nazorati tushunchalariga ham aniqlik kiritish lozim. Aks
holda fikrlarning tarqoqligi va ayrim tushunmovchiliklar kelib chiqishi mumkin.
Davlat xizmati – davlat boshqaruvi apparatida ishlovchi xodimlarning professional
faoliyati. Davlat xizmatchisi – davlat xizmatida egallab turgan lavozimiga muvofiq
u yoki bu majburiyatlarni amalga oshiruvchi xodim. Jamoatchilik nazorati –
fuqarolik jamiyati institutlari tomonidan amalga oshiriladigan nazorat faoliyati.
Yuqorida ta’kilaganimizdek davlatning asosiy vazifasi nazorat faoliyati orqali
ijtimoiy tartibni o‘rnatish ekan. Demak davlat xizmatlarini ham asosiy vazifasi
aynan ana shu ijtimoiy tartibni o‘rnatish bilan bog‘liqdir. Xuddi shunday
jamoatchilik nazorati ham ijtimoiy tartibni o‘rnatishga qaratilgan quyidan amalga
oshiriladigan faoliyat hisoblanadi. Yuqoridan davlat va quyidan jamiyat tomonidan
birgalikda amalga oshiriladigan nazoratni ijtimoiy yoki ommaviy nazorat deb aytish
mumkin 13
.
Har qanday faoliyatni samaradorligini ta’minlashda o‘sha faoliyatga doir
bilim muhim ahamitga ega. Jumladan davlat xizmatlari faoliyatini amalga
oshirishda ham ushbu xizmatga doir bilim kerak bo‘ladi. Davlat xizmati faoliyati
uchun qanday bilim kerakligini aniqlash uchun ushbu faoliyat maqsadidan kelib
chiqib fikrlash kerak. Davlat xizmatining maqsadi umuman davlatning maqsadidan
kelib chiqadi chunki davlat o‘z funksiyasini amalga oshirishi uchun ma’lum bir
xizmatlarni amalga oshiradi. Davlat ana shu xizmatlarni amalga oshirish orqali ya’ni
ma’lum bir vazifalarni bajarish bilan o‘zining maqsadiga erishadi. Buning uchun
davlat xizmatchisida uni oldida turgan maqsadga erishishi uchun kerak bo‘lgan
bilim bo‘lishi lozim. Demak davlat xizmatchilirida qanaqa bilim bo‘lishi kerakligini
aniqlash uchun oldin maqsadni aniqlab olishimiz kerak ekan. Xo‘sh davlatning
asosiy maqsadi nima? Ma’lumki davlatning asosiy maqsadi insoniyat jamiyatida
ijtimoiy tartibni o‘rnatish hisoblanadi. Davlatning paydo bo‘lishini o‘zi ijtimoiy
tartibni o‘rnatishga bo‘lgan ehtiyojni qondirish bilan bog‘liq.
Ijtimoiy tartibga bo‘lgan ehtiyojni tushunish uchun, eng avvalo, ijtimoiy tartib
o‘zi nima ekanligini bilish kerak. Ijtimoiy tartib huquq va axloq normalariga rioya
qilish ta’minlanganlik holatidir. Insoniyat jamiyati mavjud bo‘lishi uchun unda
muayyan tartib o‘rnatilgan bo‘lishi lozim. Shuning uchun tartib o‘rnatishga xizmat
qiladigan ijtimoiy regulyatorlar ya’ni huquq va axloq o‘ylab chiqilgan. Ijtimoiy
regulyator bo‘lgan huquq va axloq normalariga rioya qilinganlik holati ijtimoiy
13
Nabiev F.X. Ijtimoiy nazorat.Samarqand. 2020 -yil. 6-bet.
28

tartib degan tushuncha bilan ifodalanadi. Odamlar huquq va axloq normalariga rioya
qilib yashashlari uchun ularni kimdir nazorat qilib turishi kerak. Ana shunday
nazoratni davlat o‘zining nazorat organlari orqali amalga oshiradi va shu bilan
davlat xizmatlarini ko‘rsatadi. Buning uchun davlat insoniyat jamiyatida odamlar
o‘rtasidagi munosabat jarayonida tabiiy ravishda kelib chiqadigan qarama-
qarshilikni kelishtirib murosaga solib turishi kerak bo‘ladi. Insoniyat jamiyatida
murosa qilib kelishib yashashga ehtiyoj bo‘lsa-yu, lekin bu ehtiyoj o‘z o‘zidan
qondirilmasa ana o‘sha vaqtda davlat paydo bo‘ladi. Agar bu qarama-qarshiliklar
o‘z vaqtida murosaga solinmasa ular keskinlashib kuchayib boradi va natijada
insoniyat jamiyati son sanoqsiz urushlardan iborat bo‘lib qoladi va bu esa, ertami-
kechmi insoniyat jamiyati halokatini keltirib chiqaradi.
Insoniyat jamiyatida tartibni o‘rnatish ehtiyojidan kelib chiqib davlat vujudga
kelayapdi. Lekin tartibni o‘rnatishga xizmat qiladigan davlat hokimiyati asta-
sekinlik bilan xizmat emas, balki hukmronlik qilishga o‘ta boshlaydi. Ana shunday
holat kelib chiqmasligi uchun jamiyat tomonidan xalqqa xizmat qilish uchun
yaratilgan davlat hokimiyati jamiyat tomonidan nazorat qilinishi kerak bo‘lmoqda.
Agar jamiyat davlat hokimiyatini nazorat qilmasa byurokratiya kuchayib korrupsiya
illati kelib chiqadi. Bunday holat kelib chiqmasligi uchun davlat hokimiyati
boshqaruvi organlari jamiyat nazorati ostida bo‘lishlari lozim. Bunday nazorat
demokratiya va fuqarolik jamiyati talabi hisoblanadi, chunki demokratiya deganda
nafaqat hokimiyat xalq tomonidan shakllantirilishi, balki nazorat qilinishi ham
tushuniladi. Fuqarolik jamiyatini asosiy funksiyasi ijroiya hokimiyat ustidan
nazoratni amalga oshirishdan iborat. Buning uchun davlat hokimiyati faoliyati
ochiqligi va oshkoraligi ta’minlangan bo‘lishi lozim. Bu esa, demokratiya va
fuqarolik jamiyati talabi hisoblanadi, chunki ochiqlik va oshkoraliksiz demokratiya
ham, fuqarolik jamiyati ham bo‘lmaydi. Jamiyat o‘z nazoratini amalga oshirishi
uchun davlat hokimiyati faoliyatidan xabardor bo‘lishi lozim va bu ochiqlik hamda
oshkoralik orqali ta’minlanadi.
Davlat xizmati samaradorligini ta’minlashda kadrlarni tanlash va joy-joyiga
qo‘yish jarayonida jamoatchilik nazorati muhim ahamiyatga ega. Chunki davlat
xizmati samaradorligi ushbu sohada faoliyat olib borayotgan kadrlarni sifatiga
bog‘liq. Kadrlarni sifati yuqori bo‘lishi uchun ularni shakllantirish jarayonida
ma’lum bir me’zonlarga rioya etilishi lozim. Buning uchun, eng avvalo, kadrlarni
sifatini belgilaydigan me’zonlar ishlab chiqilgan bo‘lishi lozim. Bu borada
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoevning 2019 yil 3 oktyabrdagi
kadrlarni tanlash meritokratiya tamoyili asosida ochiqlik va oshkoralik bilan amalga
29

oshirilishi kerakligi to‘g‘risidaga farmoni huquqiy asos bo‘lib xizmat qiladi 14
.
Meritokratiya tomoyiliga asoslanish uchun qanday me’zonlarga rioya etilishi lozim?
Buning uchun davlat hokimiyati faoliyati mohiyatidan kelib chiqib fikrlash lozim
bo‘ladi. Davlat hokimiyati, eng avvalo, siyosiy faoliyat hisoblanadi shuning uchun
asosiy mezon siyosiy madaniyat darajasi bo‘lishi to‘g‘ri bo‘ladi. Davlatning asosiy
vazifasi ijtimoiy tartibni o‘rnatish bo‘lganligi va bu qonunga rioya etilishi bilan
bog‘liqligi uchun ikkinchi me’zon huquqiy madaniyat darajasi bo‘lishi kerak.
Davlat funksiyalaridan asosiysi boshqaruv hisoblanadi shuning uchun kadrlarga
qo‘yiladigan talablardan biri o‘zini boshqara olishga qodirligidir. Chunki inson
birovni boshqara olishi uchun oldin o‘zini boshqara olishi lozim va bu ma’naviyat
orqali ta’minlanadi.
Shuning uchun kadrlarni tanlash jarayonidagi asosiy me’zonlardan biri
ma’naviyatning yuksaklik darajasi bo‘lishi lozim. Ushbu me’zon asosiy me’zon
bo‘lishi to‘g‘ri, chunki, bilimi kuchli-yu, lekin ma’naviyati qashshoq odam o‘zini
boshqara olmaydi. O‘zini boshqara omagan odam o‘z ichki dunyosida tartibni
o‘rnata olmaydi, chunki, u adolatga emas, balki razolatga xizmat qiladi. Natijada
adolat bilan razolat o‘rtasidagi kurashda razolat g‘alaba qozonadi va ijtimoiy
tartibsizlik kelib chiqadi. Shuning uchun ma’naviyati qashshoq davlat xizmatida
buzuq byurokratiya shakllanib korrupsiya kelib chiqadi. Korrupsiya muhitida esa,
adolat oyoq osti qilinib yuqorida ta’kidlaganimizdek ijtimoiy tartibsizlik kelib
chiqadi. Shuning uchun kadrlarni tanlash jarayonida asosiy me’zon nomzod
ma’naviyatining yuksaklik darajasi bo‘lishi lozim. Kadrlarni tanlash jarayonida
ushbu me’zonlarga rioya etilishi jamoatchilik tomonidan nazorat qilinishi
meritokratiya tamoyili asosida davlat xizmatini shakllantirishni ta’minlaydi.
Davlat xizmatchisiga qo‘yilgan ushbu me’zonlardan eng muhimi yuqorida
ta’kidlaganimizdek uning ma’naviy yuksaklik darajasidir. Chunki ma’naviyat
insonga o‘z ustidan bo‘lgan hokimiyatni shakllantirib o‘z ustidan bo‘lgan nazoratni
ta’minlaydi. O‘zini nazorat qilishga qodir bo‘lgan odam o‘z ichki dunyosida tartib
o‘rnata oladi va korrupsiya illatiga chalinmaydi. Shuning uchun davlat
xizmatchilarga qo‘yilgan talablar ichida eng muhimi uning ma’naviy yuksakligi deb
aytish mumkin. Chunki ma’naviy qashshoqlik natijasida kelib chiqadigan
korrupsiya sharoitida davlat xizmatlari samarali bo‘la olmaydi. Davlat xizmatida
kadrlar tarkibini shakllantirish siyosiy madaniyat, huquqiy madaniyat va ma’naviy
yuksaklik me’zonlariga rioya qilingan holda amalga oshirilishi lozim. Bunda
ma’naviy yuksaklikni aniqlash masalasi muammoli bo‘lishi mumkin, chunki inson
14
Mirziyoev Sh.M. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentini “O‘zbekiston Respublikasida kadrlar siyosati va davlat
fuqarolik xizmatlari tizimini tubdan takomillashtirishning chora-tadbirlari to‘g‘risida” Toshkent,2019 yil 3
oktyabrdagi PF-5843-son farmoni.
30

ma’naviyatini yuksaklik darajasini belgilovchi xujjat yo‘q. Shuning uchun davlat
xizmatiga nomzodning ma’naviyatini qanday qilib aniqlash mumkin degan savol
kelib chiqadi. Bizning nazarimizda inson ma’naviyatini yuksaklik darajasini o‘sha
odamning oilasidagi muhitni sog‘lomlik darajasiga qarab belgilash mumkin. Agar
nomzodning oilasidagi muhit sog‘lom bo‘lsa, bu uning ma’naviyatining
yuksakligini belgisi va aksincha, agar oilada muhit nosog‘lom bo‘lsa, bu uning
ma’naviyatining qashshoqligini belgisi bo‘ladi. Chunki o‘z oilasida tartibni o‘rnata
olgan odam o‘z ustidan hokimiyatga ega bo‘lgan bo‘ladi va bu ma’naviyat orqali
ta’minlanadi.
Davlat xizmati samaradorligini ta’minlashda nafaqat kadrlarni shakllantirish
jarayonida balki ular faoliyati ustidan jamoatchilik nazoratini amalga oshirish
muhim ahamiyatga ega. Chunki har qanday yaxshi kadr davlat xizmatiga o‘tgandan
keyin keyin nazoratsizlik oqibatida o‘zining egoistik manfaatlarining quliga aylanib
qoladi. Bunday holat bo‘lmasligi uchun davlat xizmati ustidan jamoatchilik nazorati
amalga oshirilishi lozim. Nazoratsizlik oqibatida davlat idoralari xalqqa emas, balki
xalq davlat idoralariga xizmat qila boshlaydi. Shu o‘rinda O‘zbekiston Respublikasi
Prezidenti Sh.M.Mirziyoevning “Xalq davlat idoalariga emas balki davlat idoralari
xalqqa xizmat qilishi kerak” degan dono so‘zlarini eslash o‘rinli bo‘ladi.
Davlat xizmatchilari ustidan jamoatchilik nazoratini amalga oshirish
demokratiya va fuqarolik jamiyati talabi hisoblanadi. Chunki demokratiya ham,
fuqarolik jamiyati ham nazorat faoliyati bilan bog‘liq. Demokratiya deganda nafaqat
hokimiyat xalq tomonidan shakllantirilishi balki nazorat qilinishi tushuniladi.
Fuqarolik jamiyatining asosiy funksiyasi ijroiya hokimiyat ustidan nazoratni amalga
oshirish hisoblanadi. Davlat xizmati samaradorligi jamoatchilik nazoratiga bog‘liq
ekan asosiy e’tiborni nazorat faoliyatini kuchli qilishga qaratish maqsadga muvofiq
bo‘ladi. Nazorat faoliyatini samaradorligi va umuman har qanday faoliyatning
samaradorligi o‘sha faoliyatga doir bilimga bog‘liqdir. Jamoatchilik nazorati kuchli
bo‘lishi uchun fuqarolik jamiyati institutlarini nazorat faoliyatiga doir bilim bilan
qurollantirish choralarini ko‘rish kerak bo‘ladi. Umuman jamiyatni nazorat
faoliyatiga doir bilim bilan qurollantirish uchun ta’lim tizimida nazorat faoliyatiga
doir bilimni beradigan fan joriy qilinishi lozim. Nazorat faoliyatiga doir bilim bilan
qurollangan jamiyat davlat xizmati ustidan o‘z nazoratini amalga oshirishga qodir
bo‘ladi.
Nazorat faoliyati samarali bo‘lishi uchun davlat va jamiyat o‘rtasida nazorat
borasida hamkorlik va sheriklik o‘rnatilishi lozim. Davlat va jamiyatning
birgalikdagi nazoratini ijtimoiy nazorat yoki ommaviy nazorat degan tushuncha
bilan ifodalash mumkin. Bunday nazoratni shakllanishi zamon talabi hisoblanadi
31

chunki zamon mohiyati demokratiya va fuqarolik jamiyatini shakllantirishdan
iborat. Demokratik davlat va fuqarolik jamiyatining kuchliligi ijtimoiy nazoratni va
uning muhim elementi bo‘lgan jamoatchilik nazoratining muhim sharti hisoblanadi.
Davlat xizmati samaradorligini ta’minlashga qodir bo‘lgan nazorat faoliyatini
ta’minlash nazorat mexanizmini shakllanganligiga bog‘liq. Nazorat mexanizmini
bir nechta elementlardan iborat bo‘ladi va uning elementlaridan biri jamoatchilik
nazorati hisoblanadi.
Davlat xizmatining samaradorligi barqaror ishlab turgan nazorat mexanizmiga
bog‘liq va bunday mexinizmni harakatga keltiradigan qismi jamoatchilik nazorati
bo‘lishi lozim. Chunki nazorat natijasida erishiladigan ijtimoiy tartib, eng avvalo,
quyida yashayotgan odamlarga kerak. Shuning uchun quyida yashayotgan odamlar
fuqarolik jamiyati institutlariga birlashgan holda o‘z nazoratlarini amalga oshirib
nazorat mexanizmini harkatga keltirishlari lozim. Nazorat mexanizmini boshqa
qismlari harakatga kelishlari uchun jamoatchilik ularga turtki berishlari kerak
bo‘ladi. Agar jamoatchilik nazorati ishlamasa nazorat mexanizmi ham harakatga
kelmaydi, chunki har qanday mexanizmni harakatga keltiruvchi qismi bo‘ladi.
Jamoatchilik nazorati nazorat mexanizmini harakatga keltiruvchi muhim elementi
hisoblanadi. Bir biriga vertikal va gorizontal tomonlardan bog‘langan tuqqizta
vositadan iborat nazorat tizimini tasavvur qilib ko‘ring. Bulardan uchtasi davlat
nazorat vositalari, yana uchtasi jamiyat nazorat vositalari va qolgan uchtasi ularni
bog‘lab turadigan ham davlatga, ham jamiyatga daxldor bo‘lgan nazorat vositalari.
Ana shunday tizim harakatga kelib mexanizmga aylanishi uchun jamoatchilik
nazorati kuchli bo‘lishi va harakatni boshlab berishi lozim.
Nazorat mexanizmida davlat tomonidan nazoratni qonunchilik hokimiyati,
ijro hokimiyati va sud hokimiyati amalga oshiradi. Jamiyat tomonidan esa, nazoratni
elektorat, boshlag‘ich partiya tashkilotlari va fuqarolik jamiyati institutlari amalga
oshiradi. Davlat va jamiyat nazorat vositalarini bog‘lab turadigan nazorat
vositalariga deputatlar korpusi, siyosiy partiyalar va ommaviy axborot vositalari
kiradi. Ushbu nazorat mexanizmini harakatga keltiradigan qismi quyidan amalga
oshiriladigan jamoatchilik nazorati bo‘lishi lozim. Chunki nazorat natijasida
o‘rnatiladgan ijtimoiy tartib, eng avvalo, quyida yashayotgan odamlar uchun kerak.
Bugungi kunda mamlakatimizda shakllanib borayotgan nazorat tizimi strukturasini
jamiyat siyosiy hayotining hozirgi manzarasidan kelib chiqib, quyidagicha tasavvur
qilish mumkin. 15
15
Nabiev F.X. Ijtimoiy nazorat. Samarqand 2020- yil. 135-bet.
32

Jamoatchilik nazoratining kuchliligi esa, demokratiya va fuqarolik
jamiyatining kuchliligiga bog‘liqdir. Shuning uchun davlat xizmatlarini
samaradorligi oxir-oqibatda demokratiya va fuqarolik jamiyatining kuchliligiga
bog‘liq bo‘ladi. Buning uchun jamiyatga demokratiya va fuqarolik jamiyatini kuchli
qilishga xizmat qiladigan bilimlarni berish kerak bo‘ladi. Demokratiya ham,
fuqarolik jamiyati ham nazorat faoliyati bilan bog‘liq bo‘lganligi uchun jamiyatga,
eng avvalo, nazorat faoliyatiga doir bilim berish kerak bo‘ladi. Har qanday bilim
ta’lim tizimida shakllanganligi kabi nazorat faoliyatiga doir bilim ham ta’lim
tizimida shakllanadi. Shuning uchun ta’lim tizimiga nazorat faoliyatiga doir bilimni
beradigan fanni joriy etish zamon talabi hisoblanadi deb aytish mumkin.
Xulosa qilib aytganda davlat xizmatlarini samaradorligi jamoatchilik
nazoratiga, jamoatchilik nazorati esa, demokratiya va fuqarolik jamiyatini
kuchliligiga bog‘liq. Shuning uchun asosiy e’tibor demokratiya va fuqarolik
jamiyatini kuchli qilishga qaratilishi lozim. Demokratiya va fuqarolik jamiyati
nazorat faoliyati bilan bog‘liq bo‘lganligi uchun jamiyatga nazorat faoliyatiga doir
bilimni berish choralarini ko‘rish lozim. Bunda oliy ta’lim tizimida nazorat
faoliyatiga doir bilimni beradigan fanni joriy etish va yoshlarni ongiga singdirish
muhim ahamiyatga ega bo‘lgan dolzarb vazifa hisoblanadi. Bugun jamiyatga
demokratiya va fuqarolik jamiyatini kuchli qilishga xizmat qiladigan nazorat
faoliyatiga doir bilimni berish, ertaga kuchli jamoatchilik nazoratini shakllantiradi.
Kuchli jamoatchilik nazorati esa, nazorat mexanizmini harakatga keltirib o‘z
navbatida davlat xizmatlarini samarali bo‘lishini ta’minlaydi.
33

2 –bob.Fuqarolik jamiyati nazoratini shakllanishida siyosiy-huquqiy
madaniyatning o‘rni.
2.1.Fuqarolik jamiyatini va demokratik siyosiy tartibotning o‘zaro bog‘liqligi.
Bugun dunyo fuqarolik jamiyatini shakllantirish va demokratik taraqqiyot
yo‘lini tanladi chunki bugun ijtimoiy taraqqiyotni muhim sharti bo‘lgan ijtimoiy
tartibni o‘rnatishning eng maqbul yo‘li deb demokratiya e’tirof etilmoqda. Fuqarolik
jamiyati va demokratiya siyosiy tartibotning oliy shakli sifatida jamiyat siyosiy-
huquqiy madaniyatini yuksak bo‘lishini taqozo etadi. Bugungi kunda
mamlakatimizda fuqarolik jamiyati va demokratiyaning siyosiy-huquqiy asoslari
yaratilgan bo‘lib endi asosiy e’tiborni siyosiy-huquiy madaniyatni oshirishga
qaratish lozim. Ushbu xususda gapirib O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
Sh.M.Mirziyoev “Mustaqil taraqqiyot yillarida Konstitutsiyamiz yurtimizda
huquqiy demokratik davlat, kuchli fuqarolik jamiyati, erkin bozor munosabatlari va
xususiy mulk ustuvorligiga asoslangan iqtisodiyotni qurish, xalqimiz uchun tinch,
obod va farovon hayot barpo etish, O‘zbekistonning xalqaro maydonda munosib
o‘rin egallashida mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qilmoqda” 16
deb
ta’kidlaganlar.
Shuning uchun mamlakatimizda amalga oshirilayotgan siyosiy islohotlarda
siyosiy-huquqiy madaniyatni oshirish masalasiga alohida e’tibor qaratilmoqda.
Siyosiy-huquiy madaniyati yuksak bo‘lgan odam demokratiya jarayonlarida erkin
ishtirok etish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Jamiyatimiz hayotini barcha sohalaridagi
ya’ni iqtisodiy, ijtimoiy, ma’naviy va siyosiy sohalardagi islohotlar mohiyati
liberallashtirishdan iborat. Liberallashtirish insonni ixtiyoriylikka asoslangan holda
qiziqib erkin harakat qilishni anglatadi.
Inson kim bo‘lishidan va qaysi sohada ishlashidan qat’iy nazar erkin harakat
qilishi liberallashtirishni anglatadi. Boshqacha qilib aytganda insonni ikkita narsa
harkatga undaydi majburiylikka asoslangan qo‘rquv va ixtiyoriylikka asoslangan
16
Mirziyoev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining
garovi. Toshkent - “O‘zbekiston” -2017- yil,6-bet
34

obro‘-e’tiborni hurmat qilish, qadrlash, sevish. Nima uchun kim kimgadir itoat
qiladi deganda, ikkita motiv qo‘rquv va sevgi itoat qildiradi deb aytish mumkin.
Qo‘rqqan odam ham sevgan odam ham itoat qiladi. Liberallashtirish qo‘rqib emas,
ko‘proq sevib, hurmat qilib, ishonib itoat qilishni anglatadi. Bu esa jamiyatda adolat
qaror topshiini talab etadi. Ulug‘ bobomiz A.Temurning «Kuch adolatda» tamoyilini
mazmun-mohiyati shu bilan belgilanadi. O‘zbekiston mustaqillikni qo‘lga kiritgach
siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy sohalarda jiddiy tartibsizliklarga duch kelmagan kamdan-
kam mamlakatlardan hisoblanadi. Buni shu bilan izohlash mumkinki, avvalo,
O‘zbekistonda boshdanoq bozor munosabatlariga, demokratiyani jahonda
umume’tirof etilgan standartlariga o‘tishda bosqichma-bosqich o‘tish uslubi tanlab
olindi, jamoatchilik fikri inobatga olindi, islohotlar amaliyotidan radikal va qaltis
harakatlar soqit qilindi.
Mustaqillikni dastlabki kunlaridanoq islohotlarning maqsad va vazifalari aniq
va ravshan belgilab olindi. Siyosiy islohotlar strategiyasi islohotlar mohiyatini,
tamoyil va metodlarini, kelajakdagi siyosiy o‘zgarishlarning strategik manzaralarini
oldindan ko‘rgan holda qurilgan edi. Islohotlarning maqsad va tamoyillari,
avvalambor, mustaqil O‘zbekiston Konstitutsiyasida o‘z aksini topgan bo‘lib, bular
mamlakat suvereniteti, xalq hokimiyati, qonun ustuvorligi, tashqi siyosat, inson
erkinligi va uning asosiy huquqlari, iqtisodiyot, jamoat tashkilotlari, oila, ommaviy
axborot vositalari, davlat hokimiyatini tashkillashtirish va hokazolarda ifodalangan
edi. Konstitutsiyaviy maqsad – niyatlar islohotlardan ko‘zda tutilgan maqsadlarga
aylanmog‘i uchun islohotlar strategiyasini ishlab chiqish zarur edi, buning uchun esa
quyidagi savollarga javob topish kerak edi, ya’ni islohotlarni kim o‘tkazadi va kim
boshlaydi, rejaga muvofiq tadbirlarni ishlab chiqishni kim tashkil etadi va nihoyat
islohotni o‘tkazishda jamiyat oldida mas’uliyatni kim o‘zini gardaniga oladi?
Konstitutsiyada ushbu savollarga ham javob tayin etilgan edi – javobgarlikni
xalq nomidan ish qurish uchun konstitutsiyaviy huquqqa ega bo‘lgan davlat
organlari o‘z zimmasiga olishi lozim. Shunday qilib, siyosiy islohot boshdanoq
huquqiy metodlar asosida amalga oshirila boshlandi va amalga oshirilmoqda shu
35

barobarda esa yangi normativlar tizimi (yangi me’yoriy tizim) yaratilibgina qolmay,
jamoatchilikning ham huquqiy ongi va psixologiyasi shakllantirilmoqda. Siyosiy
islohotlar modeli quyidagi besh tamoyil asosida shakllantirilgan: bosqichma-
bosqichlik, iqtisodni siyosatdan ustivorligi, davlat islohotchi, kuchli ijtimoiy siyosat,
qonun ustivorligi. Ushbu tamoyillar esa o‘z navbatida quyidagi konstitutsiyaviy
talablarga tayanadi. Bular: mustaqillik g‘oyalariga va inson huquqlariga sodiqlik,
hozirgi va kelajak avlodlar oldidagi mas’uliyat, o‘zbek davlati taraqqiyotidagi
tarixiy tajribalarga tayanish, demokratiya va ijtimoiy adolat g‘oyalariga sadoqat,
xalqaro huquq normalariga rioya etish.
Siyosiy taraqqiyot tamoyillari hokimiyatlar taqsimlangan tizimda, siyosiy
dasturlar, mafkuralar va fikrlar rang-barangligi sharoitida mafkuraviy yakka
hokimlik mann qilingan sharoitlarda gullab-yashnaydi. Demokratiya inson, uni
hayoti, erkinligi, or-nomusi, g‘ururi, sha’ni va boshqa ajralmas huquqlari eng oliy
qadriyat hisoblangan umuminsoniy tamoyillarga asoslanadi. Davlat inson va jamiyat
faravonligini ko‘zlaydigan adolat va qonuniylik tamoyillaridan kelib chiqib faoliyat
yuritadi, jamoat birlashmalarini huquqlari va qonuniy manfaatlari saqlanishini
ta’minlaydi. Ularda ijtimoiy hayotda ishtirok etish uchun teng huquqiy imkoniyatlar
yaratib beradi. Islohotlarni dastslabki tajribalarini yo‘llari va usularini tafakkur
chig‘irig‘idan o‘tkazib olgan mamlakat rahbariyati asosiy tamoyillarni shu tariqa
shakllantirib oldi, keyinchalik esa, bu taraqqiyotning besh tamoyili yoki
islohotlarning o‘zbek modeli deb nomlandi. Birinchi galda bu islohotlarning
bosqichma-bosqichlik tamoyilidir. Undan keyin yangi davlatchilik yaratilishidagi
muhim vazifa – iqtisodiy muammolarni hal qilish, iqtisodiyotni mafkuradan holi
qilish, uni bozor tamoyillari yo‘liga yo‘naltirishdan iborat edi.
Shuning uchun ham islohotlarda iqtisodiyotning siyosatdan ustunligi
tushunchasi paydo bo‘ldi. Boshqaruvni reja-taqsimlov vazifalari olib tashlanib,
davlat boshqaruviga iqtisodiy siyosatda muvofiqlashtiruvchilik va
tartiblashtiruvchilik vazifalari yuklandi. O‘tishning bu xil murakkab davrida o‘zbek
jamiyatidagi barcha ijtimoiy-siyosiy, huquqiy, tashkiliy va iqtisodiy resurslar,
36

shularga qo‘shimcha kadrlar, moliya, mulk, hokimiyat kuchi, tabiiy boyliklar,
siyosiy-huquqiy institutlar, qisman esa avvalgi sobiq davrdan meros bo‘lib o‘tgan
hukmronlik va ta’sir o‘tqazish qudrati faqat davlatningina zimmasida edi, shuning
uchun davlat islohotchi tamoyili kelib chiqdi.
Ma’muriy buyruqbozlik tizimini yo‘q qilish – davlat munosabatlarining yangi
tizimini barpo etish zaruratidan kelib chiqdi. Huquqiy davlat nazariyasi
konstitutsional asos sifatida qabul qilindi. Ushbu nazariyaga muvofiq, davlat
tizimining maqsadi – fuqarolar jamiyati ehtiyojlariga xizmat qilish, huquq va
qonunlarning ustuvorligini ta’minlash va xokazolardan iborat bo‘lishi kerak.
Muhtaram Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoev ushbu xususda gapirib “O‘tgan davr
mobaynida Konstitutsiyamizda muhrlab qo‘yilgan tamoyil va qoidalar negizida
yurtimizda milliy qonunchilik tizimi barpo etildi” 17
deb ta’kidladi. Bu qonun
ustuvorligi tamoyilini keltirib chiqardi. Qonunga so‘zsiz itoat huquqiy davlat
qurishning asosiy poydevoridir, kuchli ijtimoiy siyosat, aholini ijtimoiy himoyasini
ta’minlash beshinchi tamoyil deb e’lon qilindi. Mustaqilikni dastlabki yillarida
makroiqtisodiy vaziyatning yomonlashuvi ijtimoiy maqsadlarda ichki resurslarni
izlab topish imkoniyatlarini cheklab qo‘ygan, iqtisodiyotda tub islohotlarni amalga
oshirish uchun, umuman ijtimoiy hayotda bu xil resurslarga ehtiyoj oshib
borayotgan edi. Vaziyat esa, qo‘shimcha vositalarni izlab topishnigina emas, balki
ularni ijtimoiy sektorda taqsimlash tuzilmalarni ham o‘zgartirishni talab qilar edi,
negaki inflyatsiya tufayli kelib chiqqan daromadning ushlanib qolishi, ishchizlik va
hokazo vaziyatlar sababidan ijtimoiy himoya tadbirlarini amalga oshirish
murakkablashib qolgan edi.
Bu tamoyilga muvofiq 1991-1994- yillarda narx-navoni erkinlashtirilishi va
inflyatsiya darajasini o‘sishi bilan bog‘liq aholi daromadlarini qo‘llab-quvvatlash
chora-tadbirlari amalga oshirildi. Ushbu bosqichda aholi keng qatlamlarini oldindan
ijtimoiy himoyalashga kirishildi. Keyinchalik ommaviy ijtimoiy himoyadan asta-
17
Mirziyoev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining
garovi. Toshkent - “O‘zbekiston” -2017- yil,6-bet
37

sekin uzoqlashib, aholini bir muncha nochor qatlamlarini ishonchli ijtimoiy
kafolatlash va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash tizimiga o‘tildi. Ushbu bosqichda eng
muhim vazifalardan biri jamiyatda birovlarni o‘ta boyib, ba’zilarning esa o‘ta
qashshoqlashib ketishiga yo‘l qo‘ymaslik edi. Bugungi kunda O‘zbekistonda kam
ta’minlangan oilalarga ijtimoiy yordam ko‘rsatish tizimida zamonaviy boshqaruv
texnologiyalarining xalq mentalitetiga moslashuvi bo‘yicha anchagina boy tajriba
to‘planib bo‘lib, bu tajribalarga endilikda ko‘plab mamlakatlar va xalqaro
tashkilotlar vakillari ham qiziqish bilan qaramoqda. Shunday qilib siyosiy sohadagi
islohotlar falsafasi o‘z mohiyatiga ko‘ra ijtimoiy munosabatlarning barcha
sohalaridagi o‘zgarishlar, maqsad va vazifalarning umumiy, jamul-jam holda aks
etishidir. Siyosiy modernizatsiyani amalga oshirish uchun shunga mos va muvofiq
keladigan tashkiliy-huquqiy va ijtimoiy-iqtisodiy sharot mavjud bo‘lmog‘i zarur.
Sobiq totalitar mamlakatlaridagi chuqur iqtisodiy tanazzulni bu mamlakatning
halokatini boshidan kechirgan odamlarning hokimiyatga ishonchini qayta qozonish,
ularning ijtimoiy ahvolini yaxshilashning muhim vazifa ekanligini hisobga olib,
yangi hokimiyat ijtimoiy bunyodkor ruhni ko‘tarish, qonunchilikni va unga bo‘lgan
hurmatni yuksaltirish, aholi faravonligini mustahkamlash uchun g‘ayrat bilan ishga
kirishdi. Mamlakat o‘zini siyosiy rahbari timsolida davlat islohotlarini mafkuradan
holi deb e’lon qildi. Bu jarayonlar alohida boshqacha bir jamiyat qurish modelini
o‘z ichiga olgan bo‘lib, unda fikrlarning xilma-xilligi, haqiqiy siyosiy plyuralizm,
yot nuqtai-nazarlarga hurmat-izzatli munosabat ham mavjud. O‘zbekistonda siyosiy
modernizatsiyaning o‘ziga xosligi mamlakat aholisining ko‘p mingyillik falsafasi,
siyosiy madaniyati, milliy maqomi va bu yerdagi demografik vaziyatdan kelib
chiqadigan yangi tamoyillarning qaror topishi va ularning amalga oshishi bilan
bog‘liq. Siyosiy islohotlarni amalga oshirishda milliy mentalitetni inobatga olish
zarurligi to‘g‘risida gapirib birinchi prezidentimiz Islom Karimov shunday deydi:
“Demokratiyani qandaydir qotib qolgan yagona bir mezonga aylantirish, uni boshqa
38

davlatlarga, ularning milliy sharoiti va o‘ziga xosligini hisobga olmasdan, umumiy
qoida sifatida tiqishtirish – mutlaqo noto‘g‘ri ” 18
Ushbu tamoyillar ichida – oddiylikdan murakkablikka, bosqichma-bosqichlik
va tizimlilik tamoyillariga amal qilinayotganligi juda muhim. Mana shunday
hayotbaxsh yondashuvlar tufayli jamiyatda ijtimoiy talotumlardan, tanglik va
g‘alayonlardan chetlab o‘tildi, bozor munosabatlariga o‘tishning demokratik
yangilanishlarning oqibatlari aytarli darajada yumshoqroq kechdi.
Hozirgi kunda jahon moliyaviy iqtisodiy inqirozini respublikamizda nisbatan
yumshoqroq kechayotganligining sababi ham taraqqiyotning o‘zbek modeli va
siyosiy islohotlar ilmiy jihatdan asoslanganligi bo‘lib hisoblanadi. Boshqacha qilib
aytganda O‘zbekiston jamiyatni ilmiy asosda boshqarib kelmoqda, ilm esa
voqealarni oldindan ko‘ra bilish imkoniyatini beradi. Ilm-fan davlat tomonidan talab
qilingan bo‘lib va bu davlat jamiyat hayotini faravon qilishga qodirdir. Fukarolik
jamiyati shakllanishining muxim sharti – fukarolik pozitsiyasidir. Fukarolik
pozitsiyasi deganda fukarolikni anglash va ushanga munosib xarakat kilish
tushuniladi. Fukarolik jamiyati fukarolarning birlashmalarining majmuidan tashkil
topadi. Fukarolarning birlashishga intilishi ularning fukarolik madaniyatiga boglik
buladi. Shuning uchun asosiy e’tibor fukarolik madaniyatini shakllantirishga
karatilishi lozim. Fukarolik madaniyatini shakllantirishda davlat va jamiyatning
ishtimoiy sherikligi muxim axamiyatga ega.
Mamlakatimizda fukarolik jamiyatini shakllantirish va kuchli kilishga
karatilgan demokratik islohotlarning muvaffaqiyati jamiyat madaniyatining
yuksaklik darajasi bilan belgilanadi. Jamiyat madaniyati bilim va ma’naviyatning
uyg‘unlikda rivojlanishi asosida shakllanadi. Ta’lim jarayonida shakllangan
siyosiy-huquqiy bilim siyosiy jarayonlarda ishtirok etishga ilmiy sharoit yaratadi
xolos. Siyosiy jarayonda ishtirok etish uchun fakat bilimning uzi yetarli emas,
buning uchun ma’naviyat xam kerak buladi. Chunki ma’naviyat befarklik
18
Karimov I.A. Ona yurtimiz baxtu istiqboli va buyuk kelajagi yo‘lida xizmat qilish – eng oliy saodatdir. Toshkent
“O‘zbekiston”-2015.17- bet
39

kayfiyatini jilovlab daxldorlik xissini shakllantiradi. Daxldorlik xissi insonda
siyosiy xayotda ishtirok etish extiyojini keltirib chikaradi. Bunday insonni fukarolik
pozitsiyasi shakllangan odam deb aytish mumkin. Fukarolik pozitsiyasi shakllangan
inson uzini siyosiy-xukukiy bilimini amaliyotga qo‘llash orkali o‘zini madaniyatini
namoyon kiladi. Agar inson o‘z bilimini amaliyotda qo‘llamasa madaniyat namoyon
bulmaydi.
Siyosiy ong va siyosiy jarayonlarda ishtirok etish tajribasidan siyosiy
madaniyat щakllanadi. Xukukiy ong va xukuk soxasida ishtirok etish tajribasidan
xukukiy madaniyat shakllanadi. Siyosiy madaniyat va xukukiy madaniyatni
ikkalasini birgalikda ifodalaganda fukarolik madaniyati deb aytish mumkin. Chunki
fukarolik madaniyati siyosiy madaniyat, xukukiy madaniyat va fukarolik
pozitsiyasidan tashkil topadi. Demak fukarolik madaniyati fukarolik jamiyatini
shakllantirish va kuchli kilishning muxim sharti bulib xisoblanadi. Shunday ekan
fukarolik madaniyatini shakllantirish bugungi kunimizning eng dolzarb
vazifalaridan biri deb aytishimiz mumkin. Fukarolik madaniyatini shakllantirish
borasida kompleks chora-tadbirlar ishlab chikish maksadga muvofikdir. Shunday
tadbi rlardan biri ommaviy axborot vositalarini eng ta’sirli vositasi bulgan
televidenieda «Fukarolik madaniyati» mavzuida telekursatuvni tashkil kilish bulishi
kerak. Muhtaram prezidentimiz Mirziyoev Sh.M. siyosiy – huquqiy madaniyatni
shakllantirish to‘g‘risida gapirib “Qonunlarni mazmun – mohiyatini xalqimizga
yetkazishda O‘zbekiston Milliy teleradiokompaniyasi, O‘bekiston Milliy axborot
agantligi va boshqa ommaviy axborot vositalarida bitta ikkita maqola yoki ko‘rsatuv
bilan cheklanish mumkin emas” 19
deb aytganlar.
Fuqarolik madaniyati jamiyat mavjud bo‘lishi va rivojlanishi uchun kerak
bo‘lgan ijtimoiy tartibni o‘rnatishda muhim ahamiyatga ega. Chunki, fuqarolik
madaniyati “Kuchli davlatdan - kuchli fuqarolik jamiyati sari konsepsiyasi” asosida
jamiyatni kuchli qilishga xizmat qiladi. Tarix shundan guvohlik bermoqdaki faqat
kuchli davlatning o‘zigina ijtimoiy tartibni o‘rnatish uchun yetarli emas ekan,
buning uchun jamiyat ham kuchli bo‘lishi kerak ekan. Shuning uchun kuchli jamiyat
19
Mirziyoev Sh.M.Qonun ustuvoligi va inson manfaatlarini ta’minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining
garovi. Toshkent – “O‘Zbekiston” – 2017-yil, 9-10 bet
40

ijtimoiy tartibni o‘rnatishning muhim sharti bo‘lib hisoblanadi. Demak,
islohotlarning muvaffaqiyati va umuman jamiyat taraqqiyotining muhim sharti
bo‘lgan ijtimoiy tartibni o‘rnatilishi fuqarolik madaniyatning rivojlanish darajasiga
bog‘liq. Fuqarolik madaniyati siyosiy-huquqiy ong, yuksak ma’naviyat va siyosiy-
huquqiy munosabatlarda ishtirok etish tajribasidan shakllanadi.
Fuqarolik jamiyatini shakllanishi va rivojlanishi demokratiya sharoitida
yashashga qodir bo‘lgan odamlarni bo‘lishini taqozo etadi. Fuqarolik jamiyati va
demokratiya tushunchalari bir biriga bog‘liq va bir birini taqozo etadi. Boshqacha
qilib aytganda demokratiya bo‘lishi uchun fuqarolik pozitsiyasi shakllangan bo‘lishi
va xuddi shunday fuqarolik pozitsiyasi bo‘lishi demokratiyani mavjudligiga bog‘liq.
Demokratiya deganda hokimiyat xalq tomonidan shakllanishi va xalq tomonidan
nazorat qilinishi tushuniladi. Boshqacha qilib aytganda demokratiya ikki jarayonda
ya’ni birinchidan, hokimiyat xalq tomonidan shakllantirilishida, ikkinchidan,
hokimiyat xalq tomonidan nazorat qilinishida namoyon bo‘ladi. Agar xalq
hokimiyatni shakllantirishda ishtirok etsayu, lekin nazoaratda ishtirok etmasa,
demokratiya asta-sekinlik bilan diktaturaga aylanib boradi. Xalq demokratik
jarayonlarda ishtirok etishi uchun siyosiy va huquqiy madaniyati demokratiya
talablari darajasida bo‘lishi lozim. Agar jamiyatni siyosiy-huquqiy madaniyati
demokratiya talabi darajasida bo‘lmasa, fuqarolik jamiyatini shakllantirish
muammo bo‘lib qoladi va demokratiya oxlokratiyaga aylanib ketishi mumkin.
Demak fuqarolik jamiyatini shakllanishi va rivojlanishining muhim sharti bu siyosiy
va huquqiy madaniyatning demokratiya talablari darajasida bo‘lishida ya’ni
fukarolik madaniyatidir.
Fukarolik madaniyatini asosi bo’lgan siyosiy va huquqiy ongni rivojlantirish
nafaqat oliy ta’lim bosqichida, balki uzluksiz ta’lim tizimining barcha bosqichlarida
amalga oshirilmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va barcha qonun
xujjatlarida yosh avlodni ijtimoiylashuvi va kamol topishi bilan bog‘liq bo‘lgan
huquqiy manfaatlarni kafolatlash uchun shart-sharoit yaratish davlat faoliyatining
ustuvor yo‘nalish ekanligi belgilab quyilgan. Jamiyatni huquqiy madaniyatini
yuksaltirish ishida ishtirok etish davlat va jamiyat organlari faoliyatining asosiy
41

yo‘nalishlaridan biri sifatida ko‘rsatib o‘tilgan. Shuning uchun keng aholi
qatlamlari o‘rtasida huquqiy madaniyatni oshirishga qaratilgan tadbirlarni o‘tkazib
kelmoqda. Bunday tadbirlar nafaqat siyosiy partiya faollari, balki aholini boshqa
qatlamlari, jumladan, yoshlar o‘rtasida xam amalga oshirilmoqda.
Fuqarolik madaniyati siyosiy-huquqiy ong, yuksak ma’naviyat va siyosiy-
huquqiy munosabatlarda ishtirok etish tajribasidan tashkil topishini inobatga olib
aholini, jumladan, yoshlarni ma’naviy yuksalishini ta’minlash masalasiga xam
alohida e’tibor qaratilmoqda. Chunki, siyosiy-huquqiy munosabatlarda ishtirok etish
uchun befarqlik kayfiyati jilovlanib daxldorlik hissi bilan yashash lozim va u yuksak
ma’naviyat negizida shakllanadi. Faqat bilim va ma’naviyati yuksak avlodgina
jamiyat taraqqiyotining muhim sharti bo‘lgan ijtimoiy tartibni o‘rnatishga qodir
bo‘ladi. Shuning uchun davlat va jamiyat organlari o‘rtasida siyosiy-huquqiy
madaniyatni oshirish va ma’naviyatni yuksaltirish borasida xamkorlik va sheriklik
o‘rnatilishi lozim. Ushbu jarayondagi sheriklik fukarolik madaniyatini shakllantirish
borasidagi ishlarimizni yanada samarali kilishga xizmat kiladi.
Fuqarolik madaniyati shakllangan muhitda odamlarda siyosiy hayotda
ishtirok etish ehtiyoji paydo bo‘ladi. Ushbu ehtiyojni qondirish uchun odamlar
ma’lum bir harakatlarni amalga oshirishadi va aynan ana shu harakatlarga qarab
siyosiy-huquqiy madaniyatni rivojlanish darajasiga baho berish mumkin. Fuqarolar
o‘zlarini siyosiy hayotda ishtirok etish ehtiyojlarini qondirish uchun fuqarolik
jamiyati institutlariga birlasha boshlaydilar. Shuning uchun fuqarolik jamiyati
institutlarini son va sifat jihatdan rivojlanish darajasi fuqarolikni madaniyatini
baholaydigan muhim ko‘rsatich bo‘lib hisoblanadi. Fuqarolik madaniyati kuchayib
borgan sari odamlar siyosiy jihatdan faol bo‘lib borib siyosiy partiyalarga a’zo
bo‘lish tendensiyasi kuchaya boshlaydi. Demak, siyosiy partiyalar a’zolarining soni
va sifatini oshib borishi darajasi ham fukarolik madaniyatini ko‘rsatuvchi me’zon
bo‘lib hisoblanadi. Siyosiy hayotda ishtirok etish ehtiyoji albatta elektoratni
depututga murojaat qilishini keltirib chiqaradi. Shuning uchun elektoratni
deputatlarga murojaatini o‘sib borish tendensiyasi ham fukarolik madaniyatini
ko‘rsatgichlaridan biri bo‘lishi mumkin.
42

2.2.Fuqarolik jamiyatining nazorat funksiyasi va uni amalga oshirishda
siyosiy – huquqiy madaniyatning o‘rni.
Fuqarolik jamiyatining asosiy funksiyasi nazoratni amalga oshirishdan iborat
va demokratiya ham nafaqat hokimiyat xalq tomonidan shakllanishi balki
hokimiyat xalq tomonidan nazorat qilinishi hamdir. Aynan ana shu fuqarolik
jamiyatini va demokratiyaning muhim tarkibiy qismi bo‘lgan nazorat faoliyati
e’tiborimizdan chetda qolib kelmoqda. Bu esa o‘z navbatida demokratlashtirish
jarayonida ma’lum bir muammolarni keltirib chiqarmoqda. Fuqarolik jamiyatining
kuchliligi va demokratiyaning mukammalligi ijtimoiy tartibni o‘rnatishning muhim
sharti bo‘lib hisoblanadi. Bosh maqsadimiz bo‘lgan ozod va obod jamiyat qurish,
eng avvalo, jamiyatda tartib o‘rnatishga bog‘liq. Shuning uchun barcha vaqtlarda
donishmandlar qanday qilsak jamiyatda tartib o‘rnatiladi degan savolni javobini
topishga harakat qilishgan. Jamiyatda ijtimoiy tartibni o‘rnatib xalqimiz hayotini
baxtli qilish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoev
“O‘zbekistonni 2017-2021 -yillarda rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar
strategiyasini” ishlab chiqdi. Harakatlar o‘z mazmun mohiyatiga ko‘ra davlat va
jamiyatning hamkorlikdagi nazorat faoliyatini ya’ni ijtimoiy nazoratni anglatadi.
Buni Harakatlar strategiyasida “Jamoatchilik nazoratini zamonaviy shakllarini
rivojlantirish, ijtimoiy sheriklikni samaradorligini oshirish” 20
ustuvor vazifa sifatida
belgilab berilganligida ko‘rish mumkin.
Buyuk donishmandlar ya’ni Platon, Aristotel, Farobiy va boshqalar o‘z
asarlarida qanday qilsak jamiyatda tartib bo‘ladi degan savolga javob olishga
intilishgan. Aytaylik, Platon o‘zining «Davlat» nomli asarida jamiyatda tartib
o‘rnatish uchun jamiyatni intellektual elita boshqarishi kerak deb yozadi. Boshqacha
qilib aytganda jamiyatni bilim boshqarishi kerak. Agar jamiyatni bilim boshqarmasa
o‘z-o‘zidan jamiyatni pul boshqara boshlaydi. Pul boshqargan jamiyatda tartib
bo‘lmaydi va bunday jamiyat oxir-oqibatda barbod bo‘ladi. Xo‘sh, nima uchun
jamiyatda tartib bo‘lishi uchun jamiyatni bilim boshqarishi kerak? Chunki bilim
20
Mirziyoev Sh.M. O‘Zbekistonni 2017-2021 yillarda besh ustuvor yo‘nalish bo‘yicha rivojlantirish Harakatlar
strategiyasi. Toshkent 2017- yil 3-bet
43

insonga oldindan ko‘ra bilish imkoniyatini beradi. Oldindan ko‘ra bilgan odam
xatodan o‘zini asraydi.
Shuning uchun mashhur faylasuf O.Kont: «bilishdan maqsad oldindan ko‘ra
bilish, oldindan ko‘ra bilish esa harakat qilish» 21
uchun deb yozib qoldirgan. Bilim
insonga jamiyatda tartib o‘rnatish uchun ikkita ijtimoiy regulyatorni, ya’ni huquq va
axloqni o‘ylab chiqish imkonini berdi. Ular odamlar o‘rtasidagi munosabatni
murosaga solish va kelishtirish orqali jamiyatda tartib o‘rnatadi. Agar odamlar
o‘rtasidagi munosabat huquq va axloq vositasida murosaga solinmasa, jamiyat son-
sanoqsiz ziddiyat va qarama-qarshiliklar va urushlardan iborat bo‘lib bunday
jamiyat oxir-oqibatda xalok bo‘ladi. Chunki, odamlarning manfaatlari, qiziqishlari
xilma-xil bo‘lib, ularni qondirish jarayonida tabiiy ravishda ziddiyatlar kelib
chiqadi.
Insoniyat bilim asosida jamiyatda tartib o‘rnatadigan ijtimoiy regulyatorlar,
ya’ni huquq va axloqni o‘ylab chiqqan ekan, asosiy e’tibor ana shu ijtimoiy
regulyatorni ishlab turishi va unga rioya qilishni amalda ta’minlashga qaratilishi
kerak bo‘ladi. Jamiyatni ilm boshqargan taqdirdagina huquq va axloqqa rioya qilish
ta’minlanishi mumkin. Chunki, unga rioya qilish uchun mukammal nazorat tizimi
shakllangan bo‘lishi kerak. Bunday nazorat tizimini shakllanishi ham ilmiy asosda
ta’minlanishi mumkin. Jamiyatda shunday nazorat tizimi shakllanishi kerakki, u
huquq va axloqqa rioya qilishni amalda ta’minlashga qodir bo‘lsin.
O‘zbekiston birinchi Prezidenti I.A.Karimov yangi shakllangan Oliy
Majlisning qo‘shma majlisida (2010- yil 26- yanvar) «Mamlakatni modernizatsiya
qilish va kuchli fuqarolik jamiyatini barpo etish – ustuvor maqsadimiz» mavzuida
ma’ruza qilib asosiy e’tiborni ijroiya hokimiyat ustidan nazorat tizimini
takomillashtirishga qaratib «Parlamentimiz va mahalliy vakillik organlari –
Kengashlar oldida turgan ikkinchi g‘oyat muhim vazifa – bu qabul qilingan
qonunlarning ijro etuvchi hokimiyat, ya’ni hukumat tomonidan markazda, hokimlar
tomonidan esa joylarda qanday bajarayotgani ustidan qat’iy parlament nazoratini,
21
Muxaev R.T. Politologiya. Moskva. 1997 -y., 393-bet.
44

deputatlik nazoratini o‘rnatishdan iboratdir» 22
deb ta’kidladilar. Bu esa o‘z
navbatida O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti jamiyatni ilmiy asosda boshqarishga
intilayotganligidan dalolat beradi. Shu o‘rinda jahon moliyaviy inqirozini
O‘zbekistonda nisbatan yumshoqroq o‘tayotganligini sababi davlat boshlg‘ininig
ilmiy salohiyatining natijasi ekanligini anglab olish muhim ahamiyatga ega. Birinchi
Prezidentimizni jahon moliyaviy inqiroziga bag‘ishlangan asarlarini birinchi qismi
«Jahon moliyaviy inqirozini O‘zbekiston iqtisodiyotiga ta’siri hamda uni
oqibatlarini oldini olish va yumshatishga asos bo‘lgan omillar» deb nomlanishi ham
muallifni ilmiy salohiyatini darajasini yaqqol ko‘rsatib turibdi. Boshqacha qilib
aytganda asar muallifi iqtisodiy-moliyaviy hayotga ilmiy asosda yondashganligi
tufayli oldindan ko‘ra bilish imkoniyatiga ega bo‘lgan.
Ijtimoiy hayotni barcha sohalarini ilmiy asosda boshqarish jamiyatdagi voqea-
hodisalarni oldindan ko‘ra bilish imkoniyatini berib xato qilmasdan to‘g‘ri harakat
qilishni ta’minlaydi. Eng muhimi jamiyatda tartib o‘rnatishga xizmat qiladigan
nazorat tizimini samarali ishlashini ta’minlaydi. Chunki, ilm jamiyat taraqqiyotining
muhim sharti tartib ekanligini va tartib o‘rnatish uchun esa nazorat tizimi uzilishsiz
ishlab turishi kerakligini anglab olish imkoniyatini beradi. Ilmi bor odam nazoratsiz
jamiyatda tartib o‘rnatib bo‘lmasligi biladi. Xo‘sh, nazorat o‘zi nima? Nazorat
deganda jamiyatda tartib o‘rnatadigan mexanizm faoliyati tushuniladi. Bu
mexanizm jamiyatda huquq va axloq asosida qabul qilingan cheklovlarga, shartlarga
rioya qilishni ta’minlashga xizmat qiladi. Bunday shartlarga, cheklovlarga rioya
qilishni buzulishi ijtimoiy tizimni faoliyat olib borishiga zarar yetkazadi.
Ijtimoiy nazoratni asosiy ob’ektlari huquq va axloq bo‘lib hisoblanadi.
Nazorat tizimini takomillashtirish nazorat va nazorat tizimi degan tushunchalarni
chuqurroq anglab olishni talab etadi. Nazorat mazmuniga ko‘ra ichki va tashqi,
shakliga ko‘ra esa yuqoridan va quyidan bo‘ladi. Ichki nazorat deganda har bir
odam o‘zini xulqini o‘zi nazorat qilishni anglatadi va bu ma’naviyat orqali
ta’minlanadi. Ma’naviyati yuksak odamda ichki nazorat kuchli bo‘ladi. Shu o‘rinda
22
Xalq so‘zi. 2010 -yil 27-yanvar, 3-bet.
45

yuksak ma’naviyat yengilmas kuch ekanligini anglab olish mumkin. Buning uchun
oldin boshqa bir savolni javobini berish kerak. Ya’ni, qanday hokimiyat eng kuchli
hokimiyat? degan savolni. Eng kuchli hokimiyat bu insonning o‘z ustidan bo‘lgan
hokimiyatidir. Hokimiyat bu kuch. Kuch esa ma’naviyat orqali shakllanadi.
Ma’naviyat inson irodasini kuchli qilib ichki nazoratni mustahkamlaydi.
Ma’naviyati yuksak odamda o‘zini nazorat qilish imkoniyati kuchli bo‘ladi.
Shuning uchun ham ma’naviyat – yengilmas kuch deb ta’rif berilgan. Nazorat
tizimi deganda o‘zaro bog‘liq bo‘lgan bir qancha nazorat vositalarning yaxlitligini
tushunish lozim. Agar shu tizimdagi biror-bir element yoki mexanizm ishlamasa bu
tizimni buzulishiga yoki ishlamasligiga olib keladi. Hozirgi kunda respublikamizda
uchta asosiy nazorat vositasi shakllanmoqda. Bular deputatlar korpusi, siyosiy
partiyalar va fuqarolik jamiyati institutlari, mahallalardir. Ular bir-biri bilan bog‘liq
bo‘lgan yaxlit tizimni tashkil qiladi. Ushbu nazorat vositalarini ishlashi eng avvalo
quyida nazoratning mavjudligi bilan belgilanadi. Agar quyida, ya’ni boshlang‘ich
partiya tashkilotlarida, mahallalarda nazorat funksiyasi amalga oshirilmasa boshqa
bo‘g‘inlarda ham nazorat zaiflasha boradi. Bu boradagi asosiy muammo
odamlardagi befarqlik kayfiyatidir. Demak, odamlarda daxldorlik hissini
shakllanishi nazorat tizimini takomillashuvining muhim sharti bo‘lib hisoblanadi.
Buning uchun respublikamizda barcha huquqiy asoslar yaratilgan. Aytaylik
2008- yilning 1-yanvaridan kuchga kirgan «Davlat boshqaruvini yangilash va
yanada demokratlashtirish hamda mamlakatni modernizatsiya qilishda siyosiy
partiyalarni rolini kuchaytirish to‘g‘risida» gi Konstitutsiyaviy Qonunning kuchga
kirishi siyosiy partiyalarni nazorat funksiyasini amalga oshirishda huquqiy asos
bo‘lib hisoblanadi. Nazorat asosiy e’tiborni qonunga va axloqqa rioya qilishga
qaratishi lozim. Qayerda qonun buzilishi, axloq buzilishi holatlari namoyon bo‘lsa,
deputatlar, siyosiy partiyalar va mahallalar o‘z munosabatlarini bildirishlari lozim.
Qonunchilik palatasidagi deputatlar fraksiyasi ijroiya hokimiyatni qonunga rioya
qilishini va mahall i y kengashdagi deputatlar guruhi esa joylardagi ijro hokimiyatini
qonunga rioya qilishini qat’iy nazorat qilib borishlari lozim.
46

Fuqarolik jamiyati va d emokratik siyosiy tartibot da nazorat tizimini
ahamiyatini demokratiya mohiyatidan kelib chiqib anglash lozim. Demokratiya
asosan ikki elementni yaxlitligidan iborat. Birinchisi, hokimiyat xalq tomonidan
shakllanishi, ikkinchisi, hokimiyat xalq tomonidan nazorat qilinishidir. Demokratiya
– bu hokimiyat xalq tomonidan shakllantirilishini va nazorat qilinishini anglatadi.
Agar xalq hokimiyatini shakllantirishda ishtirok etsayu nazoratda ishtirok etmasa bu
oxlokratiya yoki oligarxiyaga aylanib ketadi. Agar xalq nazorat funksiyasini amalga
oshirishda ishtirok etmasa, bu uni siyosiy madaniyatini pastligidan dalolat beradi.
Jamiyatda demokratiya sharoitida yashay oladigan, fuqarolik pozitsiyasi
shakllangan va siyosiy madaniyati yuksak shaxslar bo‘lgan taqdirdagina
demokratiya amal q i ladi. Aks holda demokratiya namoyon bo‘lmaydi.
Shuning uchun mashhur Aristotel o‘zini «Siyosat» nomli asarida
demokratiyaga salbiy baho berib, uni boshqaruvni yomon shakli deb yozib
qoldirgan. Chunki Aristotel zamonida ya’ni bundan qariyib 2,4 ming yil oldin
odamlarni siyosiy madaniyati past bo‘lgan. Lekin Aristotelning so‘zlari hozirgi
kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotgani yo‘q. Demak, hozirgi kunda asosiy e’tiborni
aholining siyosiy madaniyatini oshirishga qaratish lozim. Siyosiy madaniyatni
yuksaltirish fan va ta’limda siyosiy bilimlarni o‘rganish va targ‘ib qilish bilan birga
siyosiy partiyalarning o‘z elektoratini siyosiy madaniyatini oshirishga qaratilgan
siyosiy o‘quv tadbirlari bilan ham belgilanadi. Bu borada tadbirkorlar va
ishbilarmonlar harakati O‘zL i D e Pni siyosiy ta’lim markazi faoliyatini namuna qilib
ko‘rsatish mumkin. Ushbu partiyaning siyoiy ta’lim markazi faoliyatini boshqa
partiyalar o‘z elektrorati o‘rtasida ham amalga oshirishlari lozim. Ana shunda
aholini siyosiy madaniyatini oshirish jarayoni ancha jadallashadi. Albatta, odamlarni
siyosiy madaniyatini oshirish ma’lum bir vaqtni taqozo etadigan evolyusion jarayon
bo‘lib hisoblanadi. Bu borada shoshma - shosharlikka yo‘l qo‘yib bo‘lmaydi.
Shuning uchun O‘zbekiston taraqqiyotni evolyusion rivojlanish yo‘lini tanlab
demokrati yani umumjahon e’tirof etgan tamoyillarini milliy qadriyatlar bilan
uyg‘unlashtirgan holda halq hokimiyatini qaror toptirib bormoqda.
47

Demokratiyada nazoratni muhimligi shundaki xalq o‘zini nazorati orqali
demokratiyani amalga oshiradi. Inson tabiatan nazoratga muhtoj ayniqsa, jamiyatni
boshqarayotgan mansabdor shaxslar, deputatlar va barcha darajadagi rahbarlar
xalqni nazorati ostida bo‘lishlari kerak. Bu demokratiyani muhim talabidir. Chunki
barcha odamlarda tabiatan eg o izm bor va nazoratsizlik oqibatida odam faqat o‘zini
manfaatlarini quliga aylanib qolishi mumkin. Xalqni orasidan ya’ni pastdan chiqqan
rahbar yoki deputat xoxlaydimi, xoxlamaydimi u xalqdan ajralib qoladi. Shuning
uchun uni xalq pastdan nazorat qilib turishi kerak bo‘ladi. Demokratiya quyida
namoyon bo‘ladi. Yuqoriga chiqqan sari demokratiya pasayib oligarxiya kuchayib
boradi. Mamlakatda davlat boshlig‘i ya’ni Prezidentdan tashqari barcha darajadagi
rahbarlar nazorat va tanqid ostida bo‘lishlari lozim. Nima uchun davlat boshlig‘i
nazoratdan mustasno bo‘lishi kerak? Chunki, nazoratdan maqsad jamiyatda tartib
o‘rnatish bo‘lib hisoblanadi. Jamiyatda tartib o‘rnatishdan eng manfaatdor shaxs bu
Prezidentdir. Shuning uchun Prezidentni nazoratga qilishga zarurat yo‘q. Ushbu
fikrni oila misolida ko‘rganda hech bir oila boshlig‘i o‘z oilasida tartibsizlikni
xohlamasligini va oilada tartib o‘rnatishdan eng manfaatdor bo‘lib, oila boshlig‘i
hisoblanishini anglab olish mumkin. Mamlakatni katta kengaygan oila deb olsak,
uni boshlig‘i tartib o‘rnatishdan eng manfaatdor inson ekanligini tushunib olish
mumkin.
Nazorat tizimini eng muhim elementi bu quyidagi boshlang‘ich partiya
tashkilotlarini va umuman boshlang‘ich tashkilotlarning nazoratidir. Agar shu yerda
nazorat bo‘lmasa nazorat tizimining yuqori bosqichlari nazorat bo‘lmaydi yoki zaif
bo‘ladi. Bu esa o‘z navbatida fuqarolik jamiyati institutlarini boshlang‘ich
tashkilotlarini kuchliligi va faolligini taqozo etadi. Zamonamiz mohiyati bo‘lgan
«Kuchli davlatdan-kuchli fuqarolik jamiyati sari» tamoyilining mazmun-mohiyati
ham shuni anglatadi. Shu munosabat bilan ushbu tamoyilni mohiyatini anglab olish
lozim. Barcha sivilizatsiyalashgan mamlakatlar xalqning boyligi, eng avvalo, har bir
oilaning to‘kinchiligi va boyligidan tashkil topshini, xalqni erkinligi esa har bir
odamni erkinligidan tashkil topshini tushunib yetishgan. Sobiq sovetlar zamonida
48

davlat xususiy mulkni bekor qilishda chegaradan chiqib ketdi. Oldin ular xususiy
mulkni pomeshik va kapitalistlardan olishdi. Bu o‘sha zamonda hukmronlik qilgan
kommunistik mafkuraga asosan to‘g‘ri edi. Lekin keyinchalik ular xususiy mulkni,
ya’ni yerni dehqondan, zavodlarni ishchilardan, intellektual mulkni ziyolilardan
tortib olishdi. Bu esa katta xato edi. Chunki bu odamni har taraflama ya’ni total
tarzda davlatdan tobe bo‘lishiga olib keldi.
Barcha narsani davlat belgilab beradigan bo‘ldi, ya’ni kim qaerda ishlashi
kerak, kim qancha ish haqqi olishi kerak, qaerda va hatto kim bilan yashashi kerak,
barchasini davlat belgilab berardi. Natijada inson totalitar tuzum rahbarlari orzu
qilganidek gigant davlat mexanizmini murvatchasiga aylanib borar edi. Xatto
adolatsiz majburlov va davlat ekspluatatsiyasining ob’ektiga aylana boshladi. Lekin
inson ongli mavjudot sifatida vintcha bo‘lishni xoxlamas edi. U ongli, erkin
fikrlaydigan jonli mavjudot bo‘lishni xoxlar edi va bu odam turli shakllarda
davlatdan o‘ch ola boshlaydi. Ya’ni, o‘zini bexafsala, beg‘am mehnati,
ichklikbozligi, o‘g‘riligi, ijtimoiy befarqligi bilan o‘ch olar edi. Jamiyatni barbod
bo‘lishiga olib kelgan turg‘unlik va inqirozning sabablari ana shularda edi.
Bunday holat kuchli davlat va kuchsiz fuqarolik jamiyatini anglatadi va bunda
fuqarolik jamiyati davlatni nazorat qila olmaydi. Vaholangki, fuqarolik jamiyatini
asosiy vazifalaridan biri bu davlat ustidan nazoratni amalga oshirib hokimiyatni
hukmronlikka aylanib ketishini oldini olishdan iborat. Sobiq sovetlar zamonida
fuqarolik jamiyati o‘zini iqtisodiy, siyosiy va ma’naviy asoslaridan mahrum bo‘lgan
edi. Xususiy mulkni bekor qilinishi bilan fuqarolik jamiyatining iqtisodiy asosi yo‘q
qilingan edi. Kommunistik mafkura esa ham siyosiy, ham ma’naviy sohada o‘z
hukmronligini o‘rnatib, siyosiy va ma’naviy erkinlikni bo‘g‘ib qo‘ygan edi. Faqat
mustaqillik sharofati bilan fuqarolik jamiyatini shakllanishi uchun iqtisodiy, siyosiy
va ma’naviy asos shakllana boshlandi. Fuqarolik jamiyati odamga erkin fikrlash,
boshqacha qilib aytganda qo‘rquvni bartaraf qilib, erkin fikrlash imkonini beradi.
Erkin fikrlagan odamda yangi g‘oyalar paydo bo‘ladi. Sobiq sovetlar zamonida
49

erkin fikrlash uchun sharoit bo‘lmaganligi sababli yangi progressiv g‘oyalar va
umuman ilmiy kashfiyotlar deyarli bo‘lmagan.
Kuchli davlatdan kuchli fuqarolik jamiyati sari tamoyili siyosiy hayotda
partiyalar faoliyatini va ayniqsa boshlang‘ich partiya tashkilotlari faolligini taqozo
etadi. Chunki, demokratiya pastda namoyon bo‘ladi. Yuqoriga chiqqan sari
demokratiya pasayib oligarxiya kuchayib boradi. Demak, demokratiya quyi
tashkilotlarni faolligini talab qiladi. Boshlang‘ich partiya tashkilotlarining o‘rni va
roli fuqarolik jamiyatini rivojlanish darajasi bilan belgilanadi. Kuchli fuqarolik
jamiyatlarida boshlang‘ich partiya tashkilotlari kuchli bo‘ladi. Siyosiy partiyalar
ham davlatga, ham fuqarolik jamiyatiga dahldor bo‘lgan institut bo‘lib hisoblanadi.
Siyosiy partiyalar elitasining kuchliligi davlatning kuchligigining alomati bo‘lsa,
boshlang‘ich partiya tashkilotlarining kuchliligi fuqarolik jamiyatining
kuchliligining belgisidir. Demokratiya quyi yuqorini nazorat qilinishini taqozo etadi ,
ch unki yuqoriga chiqish bilan odam pastdan ajralib qola boshlaydi.
Shuning uchun quyi doimo yuqorini nazorat qilib borishi kuchli davlatdan
kuchli fuqarolik jamiyati sari tamoyilining mohiyatini tashkil qiladi. Jamiyatda hech
bir inson nazorat tizimini ishlashidan chetda qolmasligi kerak va hech bir inson
ushbu tizimni ishlamasligidan yoki uni uzilishidan manfaatdor bo‘lmasligi kerak.
Xatto manfaatdor bo‘la olmaydi deb aytish to‘g‘riroqdir. Chunki nazorat tizimi
ishlamaydigan joyda xech kim baxtli bo‘la olmaydi. Baxtlilikning eng muhim sharti
bu insonda qo‘rquvsiz erkin yashash hissidir. Bunday hissiyot faqat tartib
o‘rnatilgan jamiyatda ya’ni qonunga rioya qilish amalda ta’minlangan jamiyatda
bo‘lishi mumkin. Bu esa kuchli nazorat tizimi orqali ta’minlanishi mumkin. Nazorat
tizimini samarali ishlashi uchun unga aniqlik kiritish lozim. Boshqacha qilib
aytganda nima nazorat qilinishi kerakligini aniq bilish kerak. Qonunga va axloqqa
rioya qilish nazorat qilinishi kerak. Qonun va axloq ijtimoiy hayotni barcha
sohalarida amal qiladi. Qaysi sohada yoki qaysi jarayondagi qonunga rioya qilish
nazorat qilinishi kerak. Albatta, barcha jarayonlarda qonunga va axloqqa rioya qilish
nazorat qilinishi kerak.
50

Lekin eng muhimi kadrlarni tanlash va joy-joyiga qo‘yish jarayonida qonun
va axloqqa rioya qilish qat’iy nazorat ostiga olinishi lozim. Ushbu jarayondagi
qonun buzilishi holatlari boshqa ko‘plab ijtimoiy muammolarni sababi bo‘lib
hisoblanadi. Mashhur Ibn Sino o‘zining asarlarida kasallikni emas, sababini
davolash kerak deb yozib qoldirgan. Sabab bartaraf qilinmasa, oqibat bartaraf
qilinmasligi allaqachonlar isbotlangan haqiqatdir. Barcha sohada kadrlarni tanlash,
joy-joyiga qo‘yishda bilim va mas’uliyat asosiy mezon bo‘lishini nazorat qilish
kerak. Agar kadrlarni tanlash tanish-bilishchilik, oshna-og‘aynigarchilik va
poraxo‘rlik asosida amalga oshirilsa, bunday jamiyatda nazorat tizimi samarali
ishlamaydi.
Nazorat tizimi jamiyatda tartib o‘rnatishning muhim sharti ekan, siyosiy
partiyalar va ularning deputatlar guruhlari asosiy e’tiborni nazorat tizimini
takomillashtirishga qaratishlari lozim. Siyosiy partiyalar o‘rtasidagi kurash nazorat
tizimining mukammal loyihalarini ishlab chiqarish borasida bo‘lishi kerak. Bu
borada «Adolat» sotsial demokratiya partiyasi boshqalarga namuna bo‘lishi kerak.
Chunki, partiyaning asosiy maqsadi jamiyatda qonun ustuvorligi va jazoni
muqarrarligini amalda ta’minlab, adolatni qaror toptirishdan iborat. Demak, jamiyat
taraqqiyotini muhim sharti bo‘lgan tartibni o‘rnatishga xizmat qiladigan qonun
ustuvorligini ta’minlashda «Adolat» sotsial - demokratik partiyasi hal qiluvchi rol
o‘ynashi lozim. Partiyaviy nashrlar nazorat tizimini takomillashtirish masalalarini
qizg‘in muhokama qiladigan minbarga aylanishi lozim. Umuman ommaviy axborot
vositalari asosiy e’tiborni nazorat tizimini takomillashtiruvchi masalaga qaratish
kerak.
Xulosa qilib shuni aytish kerakki, jamiyat taraqqiyotini muhim sharti bo‘lgan
ijtimoiy tartibni o‘rnatilishi fuqarolik jamiyatining kuchliligiga va demokratik
siyosiy tartibotga hamda ular o‘rtasida kuchli nazorat tizimini shakllanishiga
bog‘liq. Kuchli nazorat tizimini shakllanishi esa jamiyatni siyosiy madaniyatiga,
odamlardagi dahldorlik hissiga, kuchli fuqarolik jamiyati institutlari va fuqarolik
pozitsiyasi shakllangan kuchli shaxslarni mavjudligiga bog‘liq. Siyosiy-huquqiy
madaniyati yuksak avlod demokratiya sharoitida yashashga va o‘zini nazorat
funksiyasini oshirishga qodir bo‘ladi. Ana shunday avlod respublikamizda jamiyat
51

taraqqiyotini ta’minlaydigan asosiy omil, ya’ni ijtimoiy tartib barqarorligi o‘rnatadi,
tartib esa jamiyat taraqqiyotini ta’minlab faravon jamiyat tomon yetaklaydi.
Fuqarolik jamiyati va demokratik davlat o‘rtasidagi nazorat borasidagi ijtimoiy
sheriklik ijtimoiy tartib va ijtimoiy taraqqiyotning muhim sharti hisoblanadi.
3.Korrupsiyaga qarshi kupashda nazorat tizimining va
jamoatchilik nazoratining o‘rni
Bugungi kunda O‘zbekiston mamlakatini taraqqiyotiga asosiy to‘siq korrupsiya
illati hisoblanadi. Korrupsiyani kelib chiqishini asosiy sababi nazorat tizimi
faoliyatining zaifligi bilan bog‘liq. Qachon va qaerda nazorat faoliyati zaif bo‘ldimi
ertami kechmi o‘sha vaqtda va o‘sha joyda albatta korrupsiya illati kelib chiqadi.
Korrupsiya muhitida adolatli ijtimoiy tartibga putur yetadi va ijtimoiy tartibsizlik
kelib chiqadi. Ijtimoiy tartibsizlik nafaqat jamiyat taraqqiyotiga to‘siq balki
jamiyatni mavjud bo‘lishini ham gumon qilib qo‘yadigan o‘ta jiddiy muammo
hisoblanadi. Shuning uchun adolatli ijtimoiy tartibni o‘rnatish masalasi hech qanday
mubolag‘asiz bugungi kunning eng dolzarb muammosi hisoblanadi. Korrupsiya
illatini bartaraf qilib adolatli ijtimoiy tartibni o‘rnatilishi nazorat tizimini
kuchliligiga va samarali ishlashiga bog‘liq ekan asosiy e’tibor nazorat faoliyatini
samarali qilish yo‘llarini topishga qaratilishi lozim. Buning uchun, eng avvalo, bu
borada mavjud bo‘lgan muammolarni ilmiy yondashuv asosida aniqlab olish kerak
bo‘ladi.
Jamiyat taraqqiyotining muhim sharti bo‘lgan adolatli ijtimoiy tartibni
o‘rnatishga qodir bo‘lgan nazorat tizimini shakllatirish uchun bu borada mavjud
bo‘lgan to‘siqlar nimalardan iborat. Bugungi kunda O‘zbekistonda shakllanib
borayotgan nazorat faoliyatini samarali ishlashiga nimalar to‘siq bo‘lmoqda degan
savolga javob berish uchun nazorat faoliyatining maqsad va vazifalaridan hamda
ularni amalga oshirish mexanizmidan kelib chiqib fikrlash kerak. Nazorat
faoliyatining maqsadi huquq va axloq normalariga rioya etilishini ta’minlash orqali
adolatli ijtimoiy tartibni o‘rnatishdir. Ushbu maqsadga erishish uchun ijtimoiy
hayotning barcha sohalarida huquq va axloq normalariga rioya etilishini nazorat
qilish mexanizmini shakllantirish va uni samarali ishlab turishini ta’minlash kerak
bo‘ladi. Chunki nazorat mexanizmi ishlab turgan holda jazoning muqarrarligi
amalda ta’minlangan bo‘ladi va bunday holda odamlar qonunni buzish ehtimoli
paydo bo‘lganda qo‘rquvni his qilib normalarni buzishdan o‘zlarini tiyib
yashaydilar. Demak, huquq va axloq normalariga rioya qilib yashash ta’minlanishi
uchun odamlar qo‘rquvni his qilib yashashlari kerak ekan.
52

Boshqacha qilib aytganda huquq va axloq normalarini buzish ehtimoli paydo
bo‘lganda qo‘rquv kelib chiqishi kerak. Aniqroq qilib aytganda huquq normalarini
buzish ehtimoli paydo bo‘lganda davlatdan bo‘lgan qo‘quv kelib chiqishi lozim.
Axloq normalarini buzish ehtimoli paydo bo‘lganda esa yaratgandan ya’ni Ollohdan
bo‘lgan qo‘rquv kelib chiqishi lozim. Bu yerda Ollohdan bo‘lgan muhim
ahamiyatga ega, chunki yaratgandan bo‘lgan qo‘rquv nafaqat axloq normalari balki
huquq normalari buzilishi ehtimoli paydo bo‘lganda ham kelib chiqadi. Demak
nazorat tizimini samarali ishlashini ta’minlash uchun odamlarda qo‘rquvni keltirib
chiqaruvchi sharoitni yaratish kerak ekan. Bunday sharoit qachon kelib chiqadi?
Davlatdan bo‘lgan qo‘rquvni kelib chiqishi uchun jazoni muqarrarligi amalda
ta’minlangan bo‘lishi lozim. Ollohdan bo‘lgan qo‘rquvni kelib chiqishi uchun
insonda ma’naviy yuksaklik asosida u dunyoga bo‘lgan ishonch shakllangan bo‘lishi
lozim. Endi ana shu ikki xil qo‘rquvning biri bo‘lgan ya’ni davlatdan bo‘lgan
qo‘rquvni keltirib chiqaradigan jazoning muqarrarligini ta’minlash nimaga bog‘liq
ekanligini aniqlab olishga harakat qilamiz. Bunday qo‘rquvni shakllantirishning
eng maqbul yo‘li smarali ishlab turgan nazorat tizimini shakllantirish bilan bog‘liq.
Bunday nazorat tizimini shakllanishi esa demokratiya va fuqarolik jamiyatini
kuchlilik darajasiga bog‘liqdir.
Buning uchun esa jamiyat demokratiya va fuqarolik jamiyati sharoitida
yashashga qodir bo‘lishi kerak, chunki demokratiya ham, fuqarolik jamiyati ham
nazorat faoliyati bilan bog‘liq. Hozircha bizda demokratiyaning shakli bor va faqat
shakl bilan nazorat faoliyatini samarali amalga oshirib bo‘lmaydi. Nazorat
faoliyatini samarali amalga oshirish uchun demokratiyaning mazmunini ham
yaratish kerak. Demokratiyaning mazmuni deganda demokratiya sharoitida
yashashga qodir bo‘lgan jamiyatning mavjudligi tushunilayapdi. Jamiyat
demokratiyaga tayyor bo‘lishi uchun uning siyosiy madaniyati, huquqiy madaniyati
va fuqarolik pozitsiyasi shakllangan bo‘lishi lozim. Bu uchta tushunchani
umumlashtirib fuqarolik madaniyati degan tushuncha bilan ifodalash mumkin.
Bugungi kunda nazorat tizimini samarali ishlashiga asosiy to‘siq aynan ana shu
demokratiyaning mazmuni yetarli emasligi sabab bo‘lmoqda. Boshqacha qilib
aytganda bizlarda bugun nominal demokratiya bor, biz uni real demokratiyaga
aylantirishimiz kerak. Shunday qilib bugun nazorat tizimini samarali ishlashiga
to‘siq fuqarolik madaniyatini to‘liq shakllanmaganligi deb aytish mumkin.
Nazorat faoliyatini samarali ishlashiga to‘siq bo‘lgan yana bir sabab bu ushbu
faoliyatga doir bilimning yetarli emasligidir. Chunki har qanday faoliyatning
samaradorligi o‘sha faoliyatga doir bilimga bog‘liq bo‘ladi. Hozirgi kunda
mamlakatimizda oliy ta’lim tizimida va umuman ta’lim tizimida jamiyatga nazorat
faoliyatiga doir bilimni beradigan biror bir fan o‘qitilmaydi. Vaholanki, har qanday
53

bilim, eng avvalo, ta’lim tizimida shakllanadi. Shuning uchun ham bugungi kunda
jamiyatda nazorat faoliyatini oshirish uchun kerak bo‘lgan bilim yetarli
bo‘lmayapdi. To‘g‘ri ayrim ijtimoiy-gumanitar fanlar, jumladan, tarix, politologiya,
sotsiologiya va huquqshunoslik fanlar nazorat faoliyatiga doir tadqiqotlar olib
borishadi. Lekin ushbu fanlar olib boradigan tadqiqotlar natijasida shakllangan
bilimlar umumlashtirilib talabalarga o‘qitiladigan qilib kompleks tarzda
shakllanmagan. Shuning uchun bugungi kunda mamlakatimizda nazorat faoliyatiga
doir bilim yoshlarga o‘qitilmayapdi va shuning uchun ham jamiyatning nazorat
faoliyatiga doir bilimi yetarli bo‘lmayapdi. Demak bugungi kunda nazorat
faoliyatini samarali qilishga to‘siq bo‘lgan sabablardan biri bu nazorat faoliyatiga
doir bilimning yetarli emasligi deb aytish mumkin.
Bugungi kunda mamlakatimizdagi nazorat faoliyatini samarali qilishga
bo‘lgan to‘siqlardan yana biri bu aholining ayrim qismidagi befarqlik kayfiyati
hisoblanadi. Befarqlik kayfiyatini jilovlab daxldorlik hissini shakllantirmasdan
nazorat tizimini samarali ishlashini ta’minlay olmaymiz. Chunki befarqlik shunday
yomon illatki uni muhtaram Prezidentmiz Shavkat Mirziyoev 2017- yil 7- fevralda
Harakatlar strategiyasida dushmanlik deb aytdilar. Shuning uchun befarqlik,
loqaydlik va beparvolik kafiyatini bartaraf qilib daxldorlik hissini shakllantirish
bugungi kundagi eng dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Agar biz bugun
jamiyatga nazorat faoliyatiga doir bilimni bersak, lekin jamiyat befarq bo‘lsa
nazorat tizimi samarali ishlamaydi. Bunda odamlardagi nazorat faoliyatiga doir
bilim keraksiz faktlar bo‘lib odamlarning miyasida foydasiz yotaveradi. Shuning
uchun bugungi kunda nazorat tizimini samarali ishlashiga to‘siq bo‘lgan
sabablardan biri befarqlik kayfiyati hisoblanadi.
Nazorat tizimini samarali ishlashiga to‘siqlardan yana biri bu korrupsiya
illatidir. Chunki korrupsiya nazorat tizimini samarali qilishdan manfaatdor emas,
shuning uchun turli xil yo‘llar bilan uni samarali qilishga to‘siq bo‘ladi. Chunki
korrupsiyaning sharoiti qonunni buzish imkoniyatiga ega bo‘lgan buzuq
byurokratiyaning mavjudligi hisoblanadi. Bunday imkoniyat nazorat faoliyati zaif
bo‘lgan holdagina kelib chiqadi va shuning uchun korrupsiya nazorat faoliyatini
samarali qilishga qarshi bo‘ladi. Bugungi kunda jahon tajribasi korrupsiyani
to‘xtatish demokratiyaning va fuqarolik jamiyatining kuchlilik darajasiga bog‘liq
ekanligini ko‘rsatib turibdi. Hozircha bizlarda yuqorida ta’kidlaganimizdek
demokratiya yetarli darajada kuchli emas va shuning uchun ham korrupsiyani
to‘xtatish muammo bo‘lmoqda. Korrupsiya muhitida nazorat tizimining vositalari
ishlashi va nazorat mexanizmini harakat keltirish to‘siqqa uchraydi. Shuning uchun
bugungi kunda O‘zbekistonda nazorat tizimini samrali ishlashiga to‘siqlardan biri
korrupsiya illati deb aytish mumkin.
54

Nazorat tizimini samarali ishlashiga to‘siq bo‘lgan sabablardan yana biri bu
fuqarolik jamiyati institutlarining kuchsizligidir. Bugun O‘zbekistonda quyidan
nazoratni amalga oshiradigan uchta asosiy nazorat vositasi ya’ni deputatlar korpusi,
siyosiy partiyalar va mahalla nazorati shakllanib bormoqda. Lekin muammo
shundaki bu nazorat vositalari o‘z nazorat funksiyalarini amalga oshirishlari uchun
yetarli darajada kuchli emas. Umuman bugungi kunda bizlarda kuchli davlat va
nisbatan kuchsiz jamiyat mavjud va shuning uchun ham nazorat vositalari nazorat
funksiyalarini amalga oshirishga yetarli darajada qodir emas. Hatto daxlsizlik
immunitetiga va katta vakolatga ega bo‘lgan deputatlar korpusi ham o‘z nazorat
funksiyalarini talab darajasida amalga oshirishga qodir emas. Xuddi shunday siyosiy
partiyalar nazorati, eng avvalo boshlang‘ich partiya tashkilatlarining nazorati ham
demokratiya talablari darajasidan ancha orqada qolmoqda. Fuqarolik jamiyatining
eng muhim instituti bo‘lgan mahalla institutining nazorati ham yaxshi yo‘lga
qo‘yilmagan va eng yomoni shundaki mahalla o‘ziga xos bo‘lmagan funksiyalarni
bajarishga jalb qilingan. Oqibatda mahallla va xuddi shunday fuqarolik jamiyatining
boshqa institutlari o‘zlarini nazorat funksiyalarini amalga oshirish yetarli darajada
e’tibor qaratolmayapdilar. Shunday qilib nazorat tizimini samarali ishlashiga
bo‘lgan to‘siqlardan yana biri fuqarolik jamiyati institutlarining kuchsizligi ekan.
Nazorat tizimini samarali ishlashiga bo‘lgan to‘siqlardan yana biri bu
ishtimoiy sheriklik amaliyotini yaxshi yo‘lga qo‘yilmaganligidir. Vaholanki
O‘zbekistonda 2014 - yilda “Ijtimoiy sheriklik to‘g‘risida”gi qonun qabul qilingan.
Bundan tashqari xuddi shu yili davlat hokimiyati faoliyatining ochiqligi to‘g‘risidagi
qonun ham qabul qilingan edi. Eng muhimi 2018- yilda “Jamoatchilik nazorati
to‘g‘risida”gi qonun ham qabul qilingan bo‘lishiga qaramasdan nazorat borasidagi
ijtimoiy sheriklik amaliyoti yaxshi yo‘lga qo‘yilmagan. Yuqorida qayd qilingan
qonunlar nazorat borasida ijtimoiy sheriklik amaliyotini joriy qilishda huquqiy asos
bo‘lib xizmat qiladi. Lekin shunday huquqiy asos yaratilgan bo‘lishiga qaramasdan
bugungi kunda O‘zbekistonda nazorat borasida ijtimoiy sheriklik tamoyiliga rioya
etish to‘liq ta’minlanmagan. Bugungi kunda insoniyat jamiyatida ijtimoiy sheriklik
mavjud muammolarni hal qilishning eng maqbul svilizatsiyalashgan shakli sifatida
tan olingan. Jumladan, ijtimoiy tartibni o‘rnatishning ham eng maqbul
svilizatsiyalashgan shakli nazorat faoliyatidagi ijtimoiy sheriklikdir. Ijtimoiy
sheriklik keng ma’noda davlat va jamiyat o‘rtasidagi sheriklikni anglatsa, tor
ma’noda davlat organlari va fuqarolik jamiyati institutlari o‘rtasidagi sheriklik
tushuniladi. Nazorat borasida ijtimoiy sheriklikni joriy etish nazorat tizimini
samarali qilishda muhim ahamiyatga ega. Shuning uchun bugungi kunda nazorat
tizimini samarali qilishga bo‘lgan to‘siqlardan yana biri ijtimoiy sheriklik
amaliyotini yaxshi yo‘lga qo‘yilmaganligidir.
55

Nazorat tizimini samarali ishlashiga to‘siq bo‘lgan sabablar aniqlab
olingandan so‘ng endi ularni bartaraf qilish yo‘llarini topishga harakat qilish kerak.
Yuqorida qayd qilingan muammolarni yana bir bor umumlashtirgan holda aytib
o‘tamiz. Bugungi kunda nazorat tizimini samarali qilishga asosiy to‘siq
demokratiya va fuqarolik jamiyatining kuchsizligidir . Bundan tashqari
fuqarolik madaniyatining darajasi demokratiya talablari darajasidan orqada
qolayotganligi ham nazorat tizimini samarali ishlashiga to‘siq hisoblanadi.
Jamiyatning nazorat faoliyatiga doir bilimining pastligi ham nazorat tizimini
samarali ishlashiga jiddiy to‘siqdir. Jamiyatda aholining ayrim qismida mavjud
bo‘lgan befarqlik kayfiyati ham nazorat tizimini samarali qilishga kuchli to‘siq
hisoblanadi. Nazorat tizimini samarali ishlashiga bo‘lgan to‘siqlardan biri nazorat
borasida ijtimoiy sheriklik amaliyotini yo‘lga qo‘yilmaganligidir. Bugungi kunda
mavjud bo‘lgan korrupsiya illati ham nazorat tizimini samarali qilishga to‘siq
bo‘lmoqda.
Nazorat tizimini samarali qiluvchi omillarni topish uchun yuqorida qayd
qilingan to‘siqlarni sababini topish va ularni bartaraf qilish kerak bo‘ladi. Ularning
bartaraf qilinishi nazorat tizimini samarali qiluvchi omil bo‘lib hisoblanadi, chunki
sabab bartaraf qilinsa oqibat o‘z o‘zidan bartaraf bo‘ladi. Shuning uchun tabobat
ilmining sultoni buyuk Ibn Sino kasallikni emas sababini davolash kerak deb
aytgan. Shunday qilib yuqorida qayd qilingan to‘siqlarning sabablarini topish va
ularni bartaraf qilish nazorat tizimini samarali qiluvchi omil bo‘lib xizmat qiladi.
Xo‘sh birinchi to‘siq sifatida ko‘rsatilgan demokratiya va fuqarolik jamiyatining
kuchsizligini sababi nimada?
O‘zbekiston mamlakatida demokratiya va fuqarolik jamiyatining kuchsizligini
sabablaridan yana bir sho‘rolar zamoniga borib taqaladi. Chunki sho‘rolar zamonida
totalitar siyosiy tartib asosida kuchli davlat va nisbatan kuchsiz jamiyat shakllangan
edi. Sho‘rolar zamonida hamma narsani davlat o‘z qo‘lida ushlab turgan va bunda
odamlar gigant davlat apparatining bir murvatchasiga aylanib qolgan. Murvatchaga
aylanib qolgan odam mustaqil fikrlashi kerak emas balki yuqoridan bo‘lgan
topshiriqni ijrochisi bo‘lishi kerak edi. Shuning uchun o‘sha vaqtda siyosatga
aralashma degan fikr kelib chiqqan edi va bu fikr hozirgacha o‘z ta’sirini saqlab
qolmoqda. Qariyib 70 yil davom etgan totalitar siyosiy tartibot asosratlaridan xalos
bo‘lish uchun ma’lum bir vaqt kerak bo‘ladi. Bunda shoshma shosharlikka yo‘l
qo‘yib bo‘lmaydi chunki demokratiya bo‘lishi uchun demokratiya sharoitida
yashashga qodir bo‘lgan avlod shakllanishi kerak. Bu esa faqat evolyusion tarzda
amalga oshirilishi mumkin bo‘lgan jarayon hisoblanadi. Bu jarayonda shoshma
shosharlik qilish yoki demokratiyani eksport qilish milliy xavfsizlikka tahdid
keltirib chiqaradi. Agar jamiyat demokratiyaga tayyor bo‘lmasa demokratiya
56

oxlokratiyaga aylanib qoladi va ijtimoiy tartibsizlik kelib chiqadi. Unday bo‘lsa
demokratiyani kuuchli qilish uchun nima qilish kerak? Ushbu savolga javob
berishdan oldin demokratiya va fuqarolik jamiyatining funksiyasidan kelib chiqib
fikrlash kerak bo‘ladi.
Demokratiya insoniyat jamiyatida mavjud bo‘lgan uchta siyosiy tartibotdan
ya’ni totalitar, avtoritar va demokratik tartibotdan biri hisoblanadi. Boshqacha qilib
aytganda demokratiya hokimiyatni xalq tomonidan shakllantirish va nazorat qilish
orqali jamiyatda tartib o‘rnatishning siyosiy usuli hisoblanadi. Demokratiya
namoyon bo‘lishi uchun eng muhim shart jamiyat demokratiya sharoitida yashashga
qodir bo‘lishi kerak. Buning uchun esa jamiyatning siyosiy madaniyati, huquqiy
madaniyati va fuqarolik pozitsiyasi demokratiya talablari darajasida bo‘lishi lozim.
Bu uchta tushunchani ya’ni siyosiy madaniyat, siyosiy madaniyat va fuqarolik
pozitsiyasini bitta qilib fuqarolik madaniyati deb aytish mumkin. Demak
demokratiyaning kuchlilik darajasi jamiyatni fuqarolik madaniyatining yuksaklik
darajasiga bog‘liq ekan.
Endi fuqarolik jamiyatining kuchsizligi to‘g‘risida gapirsak bunda ham sabab
fuqarolik madaniyatini pastligi bilan bog‘liqligini ko‘rish mumkin. Bu tushunarli
bo‘lishi uchun fuqarolik jamiyatining mohiyati va funksiyasidan kelib chiqib
fikrlash kerak. Fuqarolik jamiyati fuqarolarning birlashganlik holati bo‘lib uning
asosiy funksiyasi ijroiya hokimiyat ustidan nazorat amalga oshirish hisoblanadi.
Fuqarolik jamiyati o‘zini nazorat funksiyasini amalga oshirishga qodir bo‘lishi
uchun uning fuqarolik madaniyati yuqori bo‘lishi lozimligi oddiy haqiqatdir.
Fuqarolik jamiyatini kuchli qilish ham, demokratiyani kuchli qilish ham fuqarolik
madaniyatining kuchliligiga bog‘liqligining sababi ularning funksiyasining
umumiyligi bilan belgilanadi. Bundan tashqari demokratiya va fuqarolik jamiyati bir
biriga bog‘liq tushuncha bo‘lib hisoblanadi. Boshqacha qilib aytganda demokratiya
bo‘lishi uchun fuqarolik jamiyati bo‘lishi kerak, xuddi shunday fuqarolik jamiyati
bo‘lishi uchun demokratiya bo‘lishi kerak. Shuning uchun nazorat tizimini samarali
qilishga to‘siq bo‘lgan demokratiya va fuqarolik jamiyatini kuchsizligini bartaraf
qilish uchun fuqarolik madaniyatini yuksaltirish kerak bo‘ladi. Demak nazorat
tizimini samarali qiluvchi omillardan biri fuqarolik madaniyatining yuksakligi deb
aytishga barcha asos bor.
Nazorat tizimini samarali qiluvchi omil bo‘lgan fuqarolik madaniyatini kuchli
qilish uchun nima qilish kerak? Buning uchun eng avvalo fuqarolik madaniyati nima
ekanligini anglab olish va u nimadan tashkil topishini aniqlash kerak bo‘ladi.
Fuqarolik madaniyati deganda fuqarolarni o‘zaro munosabat jarayonida o‘zlarini
tiyib yashashga qodir ekanliklari tushuniladi. Umuman insoniyat jamiyatida
57

madaniy hayotni shakllanishi odamlarni o‘zlarini tiyib yashash shakligi o‘tishlari
bilan bog‘liq. Fuqarolik madaniyati shakllanishi uchun faqat siyosiy bilim, huquqiy
bilim yetarli emas buning fuqarolik pozitsiyasi ham shakllangan bo‘lishi kerak.
Fuqarolik pozitsiyasi deganda bir fuqaro ikkinchi bir fuqaroning taqdiriga befarq
emasligi tushuniladi. Buning uchun esa fuqarolar o‘zlaridagi befarqlik kayfiyatini
jilovlab daxldorlik hissi bilan yashashlari kerak.
Inson o‘zida befarqlikni jilovlab daxldorlik hissini shakllantirishi uchun unda
ma’naviyat yuksak bo‘lishi lozim. Demak fuqarolik madaniyatini yuksaltirish uchun
jamiyatning nafaqat siyosiy-huquqiy bilimi balki ma’naviyati ham yuksalishi lozim.
Ana shunda nazorat tizimini samarali qiluvchi omil bo‘lgan fuqarolik madaniyati
shakllanadi. Demak, fuqarolik madaniyati bilim va ma’naviyat negizida ya’ni
siyosiy-huquqiy bilim va ma’naviyat negizida shakllanar ekan. Bunda asosiy e’tibor
ma’naviyatni yuksaltirishga qaratilishi to‘g‘ri chunki bilim bo‘lsayu lekin
ma’naviyat bo‘lmasa madaniyat shakllanmaydi. Shunday qilib fuqarolik
madaniyatini shakllanishida axloqiy tarbiya negizida ma’naviyatni yuksaltirish
muhim ahamiyat kasb etadi deb aytish mumkin.
Nazorat tizimini samarali ishlashiga to‘siq bo‘lgan sabablardan biri nazorat
faoliyatiga doir bilimning yetarli emasligi. Har qanday faoliyatni samarali amalga
oshirish o‘sha faoliyatga doir bilimga bog‘liq bo‘lganligi kabi nazorat faoliyatining
ham samaradorligi ushbu faoliyatga doir bilimga bog‘liqdir. Bu to‘siqni bartaraf
qilib nazorat faoliyatini samarali qilish uchun jamiyatni nazorat faoliyatiga doir
bilimini oshirish kerak bo‘ladi. Buning uchun, eng avvalo, ta’lim tizimida nazorat
faoliyatiga doir bilimni beradigan fanni joriy qilish talab qilinadi, chunki har qanday
bilim ta’lim tizimida shakllanadi. Muammo shundaki bugungi kunda O‘zbekistonda
ta’lim tizimida biror bir fan yoshlarga nazoratga doir bilimni bermaydi. Bu borada
faqat Samarqand Davlat universitetida nazorat faoliyatiga doir bilimni beradigan
Ijtimoiy nazorat fani ishlab chiqilgan va ayrim yo‘nalishlarda talabalarga o‘qitilinib
kelmoqda. Buning uchun ilmiy tadqiqotlar olib borilib 2016- yilda Ijtimoiy nazorat
monografiyasi va 2020- yilda darsligi ishlab chiqilgan. Endigi muammo ushbu fanni
oliy ta’lim tizimining barcha yo‘nalishlariga joriy qilish bilan bog‘liq bo‘lmoqda.
Chunki O‘zbekistonda ilmiy g‘oyalarni amaliyotga joriy etish mexanizmi yaxshi
yo‘lga qo‘yilmagan. Agar bugun jamiyatga nazorat faoliyatiga doir bilimni
beradigan fan ta’lim tizimiga joriy etilsa ma’lum bir vaqt o‘tib O‘zbekistonda
nazorat faoliyatiga doir bilim bilan qurollangan avlod shakllanadi. Ana shu avlod
nazorat faoliyatini samarali ishlashini ta’minlashga va adolatli ijtimoiy tartibni
o‘rnatishga qodir bo‘ladi.
Xulosa
58

Mamlakatimizda fuqarolik jamiyatini shakllantirishda va amalga
oshirilayotgan demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirishda biz tanlagan
“Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda jamoatchilik nazoratini shakllanishi“ mavzuida
ilmiy tardqiqot olib borish muhim ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi. Chunki mazkur
mavzudagi ilmiy tadqiqot natijasida ishlab chiqilgan taklif va tavsiyalarni
amaliyotga tadbiq etish fuqarolik jamiyati nazoratini, jumladan, uning tarkibiy qismi
bo‘lgan jamoatchilik nazoratini kuchli qilishga yordam beradi. O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning “O‘zbekistonni 2017-2021- yillarda
besh ustuvor yo‘nalish bo‘yicha rivojlantirish Harakatlar strategiyasi”da
mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada rivojlantirish borasidagi g‘oya va
qarashlari talablaridan kelib chiqib quyidagi taklif va tavsiyalarni berish mumkin.
O‘zbekistonda fuqarolik jamiyatini shakllanishi va tanlagan evolyusion
taraqqiyot yo‘li naqadar puxta o‘ylangan yo‘l ekanligini bugungi kunda dunyoda
ro‘y berib turgan baxmal inqiloblar yaqqol ko‘rsatib turibdi. Fuqarolik jamiyati va
demokratiyani sun’iy ravishda tezlashtirish yoki uni eksport qilish milliy
xavfsizlikka to‘siq bo‘lib hisoblanadi. Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda
jamoatchilik nazoratini shakllanishi masalasiga qaratilgan tadqiqot olib borishda
mamlakatimizda amalga oshirilayotgan siyosiy islohotlar mohiyatini anglash,
demokratiyaga bo‘lgan ehtiyojni shakllantirishda, saylov tizimini liberallashtirishda
va nazorat tizimini takomillashtirishda siyosiy-huquqiy madaniyatni yuksaltirish
masalalarini o‘rganish lozim. Chunki fuqarolik jamiyati va demokratiya bilim va
ma’naviyat negizida shakllanadigan jamiyatning siyosiy va huquqiy madaniyatining
yuksakligini taqozo etadi.
Agar ma’naviyatga e’tiborsizlik oqibatida siyosiy-huquqiy madaniyat
demokratiya talablari darajasidan orqada qolsa demokratiya oxlokratiyaga aylanib
ketadi. Shuning uchun Aristotel o‘zining “Siyosat” nomli asarida demokratiyaga
salbiy baho berib demokratiya boshqaruvning yomon shakli deb uni oxlokratiyadan
farqini ko‘rmagan. Bugungi kunda ham agar siyosiy-huquqiy madaniyat past bo‘lsa
demokratiya oxlokratiyaga aylanib ketishi mumkin. Buning oqibatida esa bugungi
kunda dunyoning turli mamlakatlarida ro‘y bergan baxmal inqiloblar kelib chiqib
ijtimoiy tartibga putur yetishi mumkin. Bu esa, har qanday jamiyat uchun halokatli
oqibatlarni keltirib chiqarishi mumkin. Shuning uchun bugungi kunda fuqarolik
jamiyatini asosida yotgan jamiyatning siyosiy-huquqiy madaniyatini oshirish va
fuqarolik pozitsiyasini shakllantirishda ma’naviyatni yuksaltirish masalasi eng
muhim va eng dolzarb muammo deb aytishga barcha asos bor.
O‘zbekistonda jamoatchilik nazoratini shakllanishi masalasini tahlil qilish
jarayonida demokratik islohotlarni samarali amalga oshirish jamiyatning siyosiy-
59

huquqiy madaniyatiga bog‘liqligi asoslab berildi. Siyosiy-huquqiy madaniyatni
yuksaltirish siyosiy-huquqiy ong va ma’naviyat negizida shakllanadigan jarayon
bo‘lib hisoblanadi. Fuqarolik jamiyatini shakllanishining muhim sharti bo‘lgan
siyosiy-huquqiy madaniyat va fuqarolik pozitsiyasini umumlashtirib fuqarolik
madaniyati deb aytish mumkin. Fuqarolik madaniyatini shakllantirishda axloqiy
tarbiya negizida shakllanadigan ma’naviy yuksalish muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Chunki fuqarolik madaniyatining muhim xususiyati bo‘lgan daxldorlik xissining
kuchlilik darajasi aynan ana shu ma’naviy yuksaklikga bog‘liqdir. Shuning uchun
jamiyat ma’naviyatini yuksaltirish fuqarolik jamiyatini shakllantirish va kuchli
qilish hamda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirishga harakat qilayotgan
mamlakatimiz uchun eng dolzarb muammo bo‘lib hisoblanadi. Jamiyatda fuqarolik
jamiyati nazoratini va uning muhim vositasi bo‘lgan jamoatchilik nazoratini kuchli
qilishga xizmat qiladigan demokratiyani yanada chuqurlashtirishda ma’naviyatni
rolini oshirish uchun kuyidagi tavsiyalarni berish mumkin:
-Jamiyatni bilim va ma’naviyat boshkargandagina tartib, tarakkiyot va
farovonlikni ta’minlash mumkin. Ma’naviyat jamiyat tarakkiyotini asosiy sharti
bulgan tartibni o‘rnatishda qodir bo‘lgan demokratik siyosiy tartibotni o‘rnatishda
muxim axamiyatga ega.
-Jamiyatda ma’naviyatni kadr topishi xokimiyat tizimida ma’naviyatni
yuksalishiga bog‘lik. Xokimiyatni ma’naviy yuksalishi esa saylov jarayonida
ma’naviy saloxiyat asosiy mezonlardan biri bulishiga boglik. Chunki ma’naviyatni
kadrlash uchun usha odamning uzida ma’naviyat yuksak bulishi lozim.
-Jamiyatda ma’naviy yuksalish Uzbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti
I.A.Karimovning «Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch» asarlaridagi g‘oyalarni
odamlar ongi va kalbiga singdirilishiga bog‘lik. Bu borada davlat va fukarolik
jamiyati urtasida ijtimoiy xamkorlik aloxida axamiyatga ega.
Inson kim bo‘lishi va qaerda ishlashidan qat’i y nazar nazorat tizimi
faoliyatida ishtirok etishi lozim, chunki bu demokratiya talabi hisoblanadi.
Mustaqillik g acha bo‘lgan uzoq yillar davomida demokratiyaning tarkibiy qismi
bo‘lgan nazorat faoliyatiga doir ilmiy tadqiqotlar asosan yuqoridan amalga
oshiriladigan davlat nazorati masalalariga bag‘ishlangan. Quyidan amalga
oshiriladigan fuqarolik jamiyat i nazorati va uning muhim vositasi bo‘lgan
jamoatchilik nazorati mavzusidagi ilmiy tadqiqotlar deyarli olib borilmagan. Faqat
totalitar tuzum inqiroz davriga kira boshlagandan so‘ng umuman jamiyat nazorati
60

jumladan jamoatchilik nazorati to‘g‘risida fikrlay boshlashgan. Jamiyat nazoratining
huquqiy asosini tashkil qilish bo‘yicha 1979- yilda «Xalq nazorati to‘g‘risida»gi
qonunning qabul qilinishi fuqarolik jamiyati nazorat i mavzusida ilmiy tadqiqotlar
olib borish zaruriyatini keltirib chiqaradi.
Lekin mustabid tuzum davlat raxbarlari bunday zaruriyatni ko‘ra bilmadilar
va o‘sha zamonga xos bo‘lgan ma’muriy buyruqbozlik asosida ya’ni demokratik
siyosiy tartibotga asoslanmagan holda fuqarolik jamiyat i nazoratini tashkil
qilmoqchi bo‘lishdi. Oqibatda yuqorida qayd etilgan qonun asosida tashkil qilingan
xalq nazorati komitetlari ularga yuklatilgan jamiyat nazoratini tashkil qilish
vazifasini bajara olmay, bir yilga borib – bormasdan yuqoridan bo‘lgan nazoratning
yana bir vositasiga aylanib qolishdi. Mustabid tuzumning barbod bo‘lishiga olib
kelgan sabablar ichida jamiyat nazoratini tashkil qila olmaganliklari bo‘ldi. O‘sha
zamonda boshqacha bo‘lishi mumkin ham emas edi, chunki jamiyat nazoratini
tashkil qilish uchun jamiyat kuchli bo‘lishi kerak, vaholanki mustabid tuzum
davrida davlat kuchli, jamiyat esa mutlaqo kuchsiz edi. Chunki, jamiyatni kuchli
qilishda totalitar siyosiy tartibotga emas, balki demokratik siyosiy tartibotga
asoslanish kerak edi.
Bugungi kunda mustaqillik yaratgan sharoit va tanlangan demokratik
taraqqiyot yo‘li ijtimoiy hayotning barcha sohalarini, jumladan fuqarolik jamiyati
nazorat i faoliyatini ilmiy asosda tashkil qilishga keng imkoniyatlar bermoqda.
O‘tgan shu qisqa tarixiy davrda respublikamiz jamiyatshunos olimlari tomonidan
demokratik siyosiy trtibotga asoslangan fuqarolik jamiyati faoliyatiga doir, eng
avvalo, jamiyat nazoratiga doir bir qator ilmiy tadqiqotlar olib borildi. Natijada
ko‘plab ilmiy maqolalar, risolalar va monografiyalar yaratildi. Ushbu ilmiy
tadqiqotlarga asoslangan holda zamon talablaridan kelib chiqib, mustaqillik yillarida
O‘zbekistonda jamoatchilik nazoratini shakllanishi mavzuida ilmiy tadqiqot ishi
olib borildi. Mazkur tadqiqot mamlakatimizda shakllanayotgan fuqarolik jamiyatini
kuchli qilish va demokratik tamoyillarni mustahkamlash asosida jamoatchilik
nazoratini shakllantirishda ilmiy asos yaratishga xizmat qiladi deb o‘ylaymiz .
61

Fukarolik jamiyatini shakllanish jarayonida odamlarning xukuklari ortishi
okibatida xulkni erkinligi kengayishi va u esa uz navbatida tugri yuldan ogish
xolatlarini keltirib chikarishi ushbu jarayonda ijtimoiy axlok negizida ma’naviyatni
yuksalishini takozo etadi. Bizning mamlakatimizda fuqarolik jamiyatini
shakllantirish jarayonida ma’naviyatni yuksaltirishga qodir, yetuk ma’naviy
salohiyatga ega bo‘lgan xalq va lider mavjuddir. Utmishga sadokat, xozirgi kunga
kadr va kelajakka umid bilan karash xalkimiz ma’naviyatini yengilmas kuchga
aylanishini muxim omilidir.
Jamoatchilik nazorati fuqarolik jamiyatini shakllantirish va kuchli qilishga
bog‘liqligi, fuqarolik jamiyatini esa demokratiyaga bog‘liqligi, demokratiya esa,
eng avvalo siyosiy – huquqiy madaniyatga, siyosiy-huquqiy madaniyat esa
ma’naviyat negizida shakllanadigan demokratiyaga bo‘lgan ehtiyoj bilan
bog‘liqligidan kelib chiqib siyosiy hayotda ishtirok etish ehtiyojini shakllantirishga
xizmat qiladigan quyidagi takliflarni berish mumkin:
1.Siyosiy-huquqiy madaniyatni oshirishga xizmat qiladigan nazoratga doir
bilimni beradigan Ijtimoiy nazorat fanini oliy ta’lim tizimi o‘quv dasturiga kiritish.
2.Siyosiy-huquqiy madaniyatni muhim elementi bo‘lgan ma’naviyatni
yuksaltirishga qaratilgan Ma’naviyat mohiyati nomli teleko‘rsatuvni tashkil qilish.
3.Siyosiy hayotda ishtirok etish ehtiyojini shakllantirishni muhim sharti
bo‘lgan befarqlikni jilovlab daxldorlik xissini kuchaytirish mexanizmini topish.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki fuqarolik jamiyati nazoratini va uning
muhim vositasi bo‘lgan jamoatchilik nazoratini shakllanishi va kuchli qilishning
eng maqbul yo‘li bo‘lgan demokratik siyosiy tartibot jamiyatning ma’naviy
yuksakligi va siyosiy-huquqiy madaniyatining yuksaklik darajasiga bog‘liq.
Ma’naviy yuksalish va siyosiy–huquqiy madaniyatni shakllantirishda ijtimoiy
gumanitar fanlar beradigan bilimlar, jumladan “Ijtimoiy nazorat” fani beradigan
bilimlar muhim ahamiyatga ega. Chunki, “Ijtimoiy nazorat” fani beradigan bilim
jamiyatning ham siyosiy, ham huquqiy madaniyatini shakllantirishga xizmat qiladi.
Fuqarolik jamiyani kuchli qilish masalasi ham, demokratik siyosiy tartibotni
mustahkamlash masalasi ham ijtimoiy nazorat fani beradigan bilimlarga bog‘liq.
Chunki fuqarolik jamiyatining asosiy funksiyasi huquq va axloq normalariga rioya
etishni nazorat qilish, demokratiya ham faqat hokimiyatni xalq tomonidan
shakllantirilishigina emas balki hokimiyatni xalq tomonidan nazorat qilinishi
hamdir. Shuning uchun ijtimoiy nazoratga doir bilim fuqarolik jamiyatini kuchli
qilishda va demokratik siyosiy tartibotni yanada mustahkamlashda muhim
ahamiyatga ega deb aytishga barcha asoslar bor. Chunki nazorat faoliyati nafaqat
bilimga balki ma’naviyat negizida shakllanadigan daxldorlik hissiga ham bog‘liqdir.
62

Mazkur tadqiqot natijasida ishlab chiqilgan taklif va tavsiyalar mamlakatimizda
shakllanayotgan jamoatchilik nazoratini yanada kuchli qilishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. O‘zbekistonRespublikasi Konstitutsiyasi.- Toshkent. 2008.
2. Mirziyoev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. Toshkent
“O‘zbekiston ” nashriyoti, 2021- yil. – 464 b.
3. Mirziyoev Sh.M.O‘zbekistonni 2017-2021 yillarda besh ustuvor
yo‘nalish bo‘yicha rivojlantirishning Harakatlar strategiyasi. Toshkent 2017-yil
4. Mirziyoev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash –
yurt taraqqiyoti va xalq farovonligi garovi.Toshkent 2017- yil
5. Karimov I.A. O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida: xavfsizlikka tahdid,
barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. –Toshkent: “O‘zbekiston”, 1997.
6. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch. Toshkent:
“Ma’naviyat”, 2008.
7. Karimov I.A. Yangi hayotni eskicha qarash va yondashuvlar bilan qurib
bo‘lmaydi. 2005- yil 8 -fevralda Vazirlar Mahkamasidagi yig‘ilishdagi ma’ruza.
Xalq so‘zi. 2005- yil, 9 -fevral.
8. Karimov I.A. Mamlakatni modernizatsiya qilish va kuchli fuqarolik
jamiyatinibarpo etish – ustuvor maqsadimiz. 2010- yil 27- yanvar. Parlamentning
qo‘shma majlisidagi ma’ruza. Xalq so‘zi. 2010- yil 28- yanvar.
9. Karimov I.A. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada
chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi. Xalq so‘zi.
2010- yil 13- noyabr.
10. Karimov I.A. Asosiy vazifamiz – Vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz
faravonligini yanada yuksaltirishdir // Toshkent: “O‘zbekiston”, 2010.
11. Karimov I.A. Matbuot va ommaviy axborot vositalari xodimlariga.
2010- yil 25 -iyun // O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Matbuot xizmatining tveb-
sayti – WWW.press-servic . Uz.
12. O‘zbekiston Respublikasining «Fuqarolarning o‘zini-o‘zi boshqarish
organlarito‘g‘risida»gi Qonuni (yangi tahriri) // www.lex.uz
13. ”Davlat boshqaruvini yangilash va yanada demokratlashtirish hamda
mamlakatni modernizatsiyalashda siyosiy partiyalarning rolini oshirish
to‘g‘risida”gi Konstitutsiyaviy qonun. 2008 -yil 1- yanvar.
14. Nabiev F.X. O‘zbekiston siyosiy partiyalarning dasturiy hujjatlarda
jamoatchilik nazoratini ta’minlash va takomillashtirish. // Fuqarolik jamiyati. 2010--
yil, 3-son.
15. Nabiev F.X. Siyosiy faollik.// «Zarafshon». 2008 -yil, 18 -mart.
16. Nabiev F.X. Yuksak axloqiylik.// «Zarafshon». 2008 -yil, 8- avgust.
17. Nabiev F.X. Siyosiy madaniyat.// «Zarafshon». 2008- yil, 25- dekabr.
63

18. Nabiev F.X.Fuqarolik jamiyatini qurishda ma’naviyatning o‘rni.//
«Zarafshon». 2009 yil, 26 fevral.
19. Nabiev F.X.Demokratiya va barqarorlik saylov tizimi xarakteri bilan
belgilanadi. //«Zarafshon». 2009- yil, 20 -iyun.
20. Nabiev F.X. Siyosiy saboq. //«Zarafshon». 2009- yil, 8-sentyabr.
21. Nabiev F.X. Demokratiya va oshkoralik sharti. //«Zarafshon». 2009 yil,
24 sentyabr.
22. Nabiev F.X. Jamoatchilik va parlament nazorati hamda deputatlik
korpusi ishini takomillashtirish.// «Zarafshon». 2009 -yil, 12-dekabr.
23. Nabiev F.X.Deputatlik mavsumiy ish emas. //«Adolat». 2010- yil, 5 -
fevral.
24. Nabiev F.X. Yuksak ma’naviyat va yetuk siyosiy
madaniyat. //«Mahalla», 2010- yil, 29-- aprel.
25. Nabiev F.X. Demokratiya va tartib intizom qat’iy nazoratni talab qiladi.
//«Zarafshon». 2010- yil, 27 may.
26. Nabiev F.X. Demokratik tamoyillar mezoni yoxud siyosiy partiyalar
dasturiy hujjatlarida jamoatchilik nazorati masalalari. //«Zarafshon». 2010- yil, 31
iyul.
27. Nabiev F.X. Siyosiy partiyalar o‘rtasidagi kurash nazorat borasida
bo‘lish lozim. //«Adolat». 2010 -yil, 20- avgust.
28. Nabiev F.X. Obespechenie i sovershenstvovanie obщestvennogo
kontrolya v programmnыx dokumentax politicheskix partiy Uzbekistana.
//Fuqarolik jamiyati. Toshkent. 2010 -y. 66-70 betlar.
29. Nabiev F.X. Farzandlarimizning zamonaviy turmush tarzi, uni
shakllantirishning asosiy yunalishlari.// Inson manfaatlari, huquq va erkinliklari –
fuqarolik jamiyatining oliy qadriyati hamda demokratik islohotlarning asosiy
maqsadi. Umumnazariy, ijtimoiy-siyosiy, huquqiy maqolalar to‘plami.- Toshkent.
2014- yil .
30. Nabiev F.X. Taraqqiyotga otilgan tosh. Samarqand gazetasi. 13 -may
2015 -yil.
31. Nabiev F.X. Ijtimoiy nazorat. Samarqand. 2016-yil.
32. Nabiev F.X. Ijtimoiy nazorat. Darslik. Samarqan. 2020 -yil.
Sharof Rashidov nomidagi SamDU Tarix fakulteti bitiruvchisi Norqulov
Azizbekning “Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda jamoatchilik nazoratini
shakllanishi” nomli malakaviy bitiruv ishiga ilmiy rahbar professor F.X.Nabiev
tomonidan berilgan
Mulohaza
64

O‘zbekistonda fuqarolik jamiyatini shakllanish jarayoni va tanlagan
demokratik taraqqiyot yo‘li ushbu mavzuning dolzarbligini belgilab beradi.
Mamlakatimizda fuqarolik jamiyati nazorati va uning tarkibiy qismi bo‘lgan
jamoatchilik nazoratini shakllantirish jarayonini rivojlantirish masalasi ushbu
muammoga ilmiy yondashish zaruriyatini keltirib chiqaradi. Mazkur “Mustaqillik
yillarida O‘zbekistonda jamoatchilik nazoratini shakllanishi” nomli tadqiqot
yuqorida qayd qilingan zaruriyat talablaridan kelib chiqadigan muhim ilmiy-amaliy
ahamiyatga ega bo‘lgan dolzarb izlanish hisoblanadi. Mamlakatimizda fuqarolik
jamiyatini kuchli qilishga qaratilgan “O‘zbekistonni 2017-2021 -yillarda besh
ustuvor yo‘nalish bo‘yicha rivojlantirish Harakatlar strategiyasi” va uning birinchi
bosqichi bo‘lgan 2017- yilni “Xalq bilan muloqot va inson manfaatlari yili”,
ikkinchi bosqichi bo‘lgan “Faol tadbirkorlik, innovatsion g‘oyalar va
texnologiyalarni qo‘llab-quvvatlash” yili deb e’lon qilinishi ham mazkur
tadqiqotning dolzarbligini belgilab beradi.
Malakaviy bitiruv ishi kirish, ikki bob, olti paragraf, xulosa va foydalanilgan
adabiyotlar iborat bo‘lib siyosiy madaniyat, huquqiy madaniyat va axloqiy tarbiya
negizida ma’naviyatni yuksaltirish orqali fuqarolik jamiyati nazoratini va jumladan
jamoatchilik nazoratini kuchli qilishga qaratilgan. Buning uchun tadqiqotchi
siyosiy-huquqiy madaniyat va ma’naviyatni fuqarolik jamiyati nazoratini kuchli
qilishdagi ahamiyatini tahlil qilishga harakat qilgan. Fuqarolik madaniyatini
yuksaltirish asosida fuqarolik jamiyati nazoratini kuchli qilish masalasini tahlili
muammoni aniqlash, tushunish va anglab olishdan boshlangan. Fuqarolik jamiyati
nazorati va jamoatchilik nazorati demokratiyaga, demokratik siyosiy tartibot
odamlardagi siyosiy hayotda ishtirok etish ehtiyojiga, bunday ehtiyojning
shakllanishi esa fuqarolik madaniyatiga bog‘liqligi asoslab berilgan. Tadqiqotchi
odamlarda siyosiy hayotda ishtirok etish ehtiyojining shakllanishi ularning
ma’naviyatiga va uning natijasida shakllanadigan siyosiy-huquqiy madaniyatiga
bog‘liqligini ochib bergan. Ishda mustaqillik yillarida fuqarolik jamiyati nazorati va
uning tarkibiy qismi bo‘lgan jamoatchilik nazoratini shakllanishi jarayonida
fuqarolik madaniyatini yuksalishiga ehtiyoj ortib borishi batafsil yoritilgan. Buning
uchun tadqiqotchi mavzuga doir nashr qilingan ko‘plab ilmiy ishlarni o‘rganib
ularni yutuq va kamchiliklarini ochib berib fuqarolik madaniyatini yuksaltirish va
demokratiyani kuchaytirish orqali fuqarolik jamiyati nazoratini va jamoatchilik
nazoratini takomillashtirish borasida taklif va tavsiyalar ishlab chiqgan.
Buning uchun bitiruvchi tadqiqotning kirish qismida mavzuning dolzarbligini
belgilab bergan va unga bo‘lgan ehtiyojni keltirib chiqaradigan sabablarni
aniqlagan. Tadqiqotchi izlanish ob’ekti va predmeti bo‘lgan jamoatchilik nazoratini
65

shakllanishi masalasini tahlil qilish maqsad va vazifalari belgilab bergan. Shu
bilan birgalikda tadqiqot natijalarini amaliyotga tadbiq etishni ilmiy-amaliy
ahamiyatini ochib bergan. Diplomant tadqiqotning birinchi bobida ya’ni “Kuchli
davlatdan-kuchli fuqarolik jamiyati sari” tamoyili fuqarolik jamiyati
shakllanishining muhim sharti nomli bobda Fuqarolik jamiyati va uni shakllanishi
jarayonida ma’naviyatga ehtiyojni ortib borishi, Fuqarolik jamiyati va uni
nazoratini shakllantirishga qaratilgan siyosiy islohotlar mazmun mohiyati va Davlat
xizmatlari samaradorligini ta’minlashda jamoatchilik nazoratining o‘rni masalalarini
tizimli ravishda tahlil qilgan. Malakaviy bitiruv ishining Fuqarolik jamiyatini
shakllanishida siyosiy-huquqiy madaniyatning o‘rni nomli ikkinchi bobda Fuqarolik
jamiyatini va demokratik siyosiy tartibotning o‘zaro bog‘liqligi, Fuqarolik
jamiyatining nazorat funksiyasi va uni amalga oshirishda siyosiy – huquqiy
madaniyatning o‘rni va Korrupsiyaga qarshi kurashda nazorat tizimining va uning
tarkibiy qismi bo‘lgan jamoatchilik nazoratining o‘rni masalalari tahlil qilingan.
Tadqiqotning xulosa qismida jamoatchilik nazoratini kuchli fuqarolik madaniyatini
rolini oshirish borasida taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan bo‘lib ular fuqarolik
jamiyati nazoratini mustahkamlashga qaratilgan. O‘ylaymizki ushbu taklif va
tavsiyalarni amaliyotga tadbiq etish fuqarolik madaniyatini yuksaltirish asosida
jamoatchilik nazoratini va umuman fuqarolik jamiyati nazoratini kuchli qilishga
xizmat qiladi.
Albatta bir tadqiqot jarayonida jamoatchilik nazoratini shakllanishi va
unda fukqarolik madaniyatini rolini to‘liq ko‘rsatib berish imkoni yo‘q. Shuning
uchun tadqiqotni bakalavr darajasida yakunlangan ilmiy tadqiqot deb aytish va uni
keyingi magistratura bosqichida davom ettirishni tavsiya etish mumkin.
Ilmiy rahbar Sharof rashidov nomidagi SamDU Tarix fakulteti
“O‘zbekiston tarixi” kafedrasi professori, tarix fanlari doktori F.X.Nabiev
Sharof Rashidov nomidagi SamDU Tarix fakulteti bitiruvchisi Norqulov
Azizbekning “Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda jamoatchilik nazoratini
shakllanishi” nomli malakaviy bitiruv ishiga
66

Taqriz
O‘zbekistonda fuqarolik jamiyati nazoratini va uning tarkibiy qismi bo‘lgan
jamoatchilik nazoratini shaklllantirish va kuchli qilish jarayonini takomillashtirish
davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishi bo‘lib hisoblanadi. Shuning uchun
mamlakatimizda kuchli davlatdan kuchli fuqarolik jamiyati sari tamoyili asosida
fuqarolik jamiyati institutlari rivojlanib bormoqda va demokratik taraqqiyot tizim
takomillashib bomoqda. Ayniqsa, jamoatchilik nazoratini shakllanishida fuqarolik
madaniyatining o‘rni masalasiga ilmiy yondashish ehtiyoji kelib chiqadi. Ushbu
“Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda jamoatchilik nazoratini shakllanishi”
nomli tadqiqot yuqorida qayd qilingan ehtiyoj talablaridan kelib chiqadigan muhim
ilmiy-amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan dolzarb izlanish hisoblanadi. Mamlakatimizda
fuqarolik jamiyati va demokratiyaga bo‘lgan e’tibor, va 2017 yilni “Xalq bilan
muloqot va inson manfaatlari yili” deb e’lon qilinishi ham mazkur tadqiqotning
dolzarbligini yaqqol ko‘rsatib turibdi. Chunki xalq bilan muloqot qilish
demokratiyaning muhim talabi bo‘lib hisoblanadi va ma’naviy yuksaklikka bog‘liq
bo‘ladi.
Malakaviy bitiruv ishi kirish, ikki bob, olti paragraf, xulosa va foydalanilgan
adabiyotlar iborat bo‘lib mamlakatimizda olib borilayotgan ma’naviy va ma’rifiy
islohotlarni yanada takomillashtirish asosida jamoatchilik nazorati va umuman
fuqarolik jamiyati nazoratini kuchli qilish masalalarini tahlil qilishga qaratilgan.
Buning uchun tadqiqotchi fuqarolik jamiyatini demokratik siyosiy tartibotga,
demokratik siyosiy tartibotni esa jamiyatning siyosiy –huquqiy madaniyatiga,
siyosiy-huquqiy madaniyat esa ma’naviyatga bog‘liq ekanligini ko‘rsatishga
harakat qilgan. Fuqarolik jamiyatining kuchlilik darajasi ma’naviy yuksaklik
darajasiga bog‘liqligi ochib berilgan. Tadqiqotchi mavzuga doir nashr qilingan
ko‘plab ilmiy ishlarni o‘rganib fuqarolik madaniyatini yuksaltirish orqali fuqarolik
jamiyati institutlarini jumladan jamoatchilik naazoratini kuchli qilish borasida
takliflar ishlab chiqgan.
Barcha ilmiy tadqiqotlarda bo‘lgani kabi ushbu ish ham ayrim
kamchiliklardan xoli emas. Agar tadqiqotchi jamoatchilik nazoratini
shakllantirishda fuqarolik madaniyatini ahamiyatini kengroq va batafsilroq yoritib
berganda ishning ilmiy – amaliy ahamiyati yanada oshgan bo‘lar edi. Lekin ushbu
kamchilik ishning umumiy ahamiyatini pasaytirmaydi shuning uchun mlakaviy
bitiruv ishi Oliy ta’lim tizimi talablariga javob beradi va ishni ijobiy baholash
mumkin deb hisoblayman.
Sharof rashidov nomidagi SamDU “Ijtimoiy fanlar” kafedrasi dotsenti, tarix
fanlari nomzodi R.K.Yusupov
67

Sharof Rashidov nomidagi SamDU Tarix fakulteti bitiruvchisi Norqulov
Azizbekning “Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda jamoatchilik nazoratini
shakllanishi” nomli malakaviy bitiruv ishiga
Taqriz
Kuchli davlatdan kuchli fuqarolik jamiyatiga o‘tib borayotgan
mamlakatimizda fuqarolik jamiyati va demokratiya masalalariga, jumladan,
jamoatchilik nazorati masalariga bag‘ishlangan tadqiqot o‘zining dolzarbligi bilan
ajralib turadi. Fuqarolik jamiyati nazoratini va uning tarkibiy qismi bo‘lgan
jamoatchilik nazoratini shakllantirish va uni kuchli qilish mavzui uzoq yillar
davomida jamiyatshunos olimlarning e’tiboridan chetda qolib kelgan va faqat
mustaqillik sharofati bilan ilmiy tadqiqot ob’ekti bo‘lib qolgan mavzulardan
hisoblanadi. Sh o‘rolar zamonida fuqarolik jamiyati o‘zning iqtisodiy, siyosiy va
mafkuraviy asoslaridlan mahrum qilingan edi va faqat o‘sha totalitar tuzum
inqirozga kira boshlagan vaqtlarda fuqarolik jamiyat i va demokratiya to‘g‘risida
jumladan jamoatchilik nazorati to‘g‘risida gapira boshlashdi. Faqat mustaqillik
yillarida tanlangan demokratik taraqqiyot yo‘li va fuqarolik jamiyatini shakllantirish
jarayoni ushbu jamoatchilik nazorati masalalarni keng ilmiy tadqiq qilishga sharoit
yaratdi.
O‘zbekistonda mustaqillik yillarida jamoatchilik nazoratini shakllanishi va
unda fuqarolik madaniyati muhim rol o‘ynashini ochib berish tadqiqotning maqsadi
bo‘lib hisoblanadi. Jamiyat taraqqiyotining muhim sharti bo‘lgan ijtimoiy tartib
barqarorligi faqat yuqoridan amalga oshiriladigan davlat nazorati bilan ta’minlab
bo‘lmasligini va buning uchun quyidan amalga oshiriladigan fuqarolik jamiyat i
nazorati ya’ni jamoatchilik nazorati ham kerakligini asoslab berilgan. Fuqarolik
jamiyati nazor a tini va uning tarkibiy qismi bo‘lgan jamoatchilik nazoratini amalga
oshirishda fuqarolik madaniyati muhim ahamiyatga ega ekanligi batafsil ochib
berilgan. Umuman demokratiya bo‘lishi uchun jamiyat demokratiya sharoitida
yashashga qodir bo‘lishi kerak buning uchun u eng avvalo siyosiy-huquqiy
madaniyatga ega bo‘lishi lozim. Shuning uchun fuqarolik madaniyati tushunchasi
bilan ifodalanadigan siyosiy, huquqiy madaniyat va ma’naviy yuksaklik asosida
jamoatchilik nazoratini shakllantirish masalasini o‘rganish muhim ahamiyatga ega
bo‘lib tadqiqotni ahamiyatini yanada oshiradi.
Agar tadqiqotchi f u qarolik jamiyati nazoratini, jumladan jamoatchilik
nazoratini kuchli qilishga xizmat qiladigan demokratlashtirish jarayonini yanada
takomillashtirishda ma’naviyatga bo‘lgan ehtiyojini shakllantirish masalasini
kengroq tahlil qilganda edi ishning ahamiyati yanada oshgan bo‘lar edi. Lekin ushbu
kamchilik bitiruv ishini ilmiy amaliy ahamiyatini hech ham pasaytirmaydi. Shuning
68

uchun ushbu ilmiy tadqiqotni bqori baholab uni bakalavr darajasidagi malakaviy
bitiruv ishi sifatida himoyaga tavsiya etaman.
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti Samarqand filiali Ijtimoiy fanlar
kafedrasi mudiri t.f.n. dotsent O‘ktam Xudoyqulov
69

Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda jamoatchilik nazoratini shakllantirish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish