Mustaqillik yillarida Samarqandda amaliy san’at xususiyatlari va taraqqiyoti - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	626.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Mustaqillik yillarida Samarqandda amaliy san’at xususiyatlari va taraqqiyoti

Купить

“Mustaqillik yillarida Samarqandda amaliy san’at: xususiyatlari va
taraqqiyoti”
M U N D A R I J A:
KIRISh 3-9
I BOB. Mustaqillik yillarida O‘zbekiston Respublikasida amaliy san’at
rivojlanishi va uning tarixiy taraqqiyoti 10-36
1.1 Amaliy san’at va uning mustaqillik davri madaniyatida tutgan o‘rni 10-20
1.2. Mustaqillik yillarida O‘zbekiston Respublikasida amaliy san’at
rivojlanishi ning me’yoriy-huquqiy asoslarining yaratilishi 20-30
1.3 O‘zbekiston Respublikasi ta’lim jarayonida amaliy san’atining o‘qitilish 30-36
II BOB . O‘zbekiston Respublikasi amaliy san’atida taraqqiyotida
Samarqand naqqoshlik maktabining tutgan o‘rni 37-57
2.1. Samarqand naqqoshlik maktabi taraqqiyoti 37-47
2.2 Samarqand naqqoshlik maktabining tarixiy ildizlari va uning o‘ziga xos
jihat lari 47 -57
III BOB. Mustaqillik yillarida Samarqand amaliy san’at maktablari va
namoyandalari faoliyati 58-76
3.1 Samarqand amaliy san’at turlari maktablari 58-64
3.2 Samarqand amaliy san’ati namoyandalari va “ustoz-shogird” an’ana 6 4-76
XULOSA .................................................................................................... 7 7-79
FOYDALANILGAN MANBALAR VA ADABIYOTLAR
RO‘YXATI ............................................................................................... .. 80-85
ILOVALAR .........................................................................................................
1

KIRISH
Magistrlik dissertatsiyasining asoslanishi va uning dolzarbligi. Bugungi
kunda dunyoda integratsiyalashuv va iqtisodiyotning globallashuvi jarayonlari
jadal kechayotgan hozirgi kunda etnik-madaniy o‘zlikni anglash, milliy
qadriyatlarni saqlab qolishning ahamiyati ortib bormoqda. Bunday vaziyatda
mintaqalarning turli davrlardagi rivojlanish tendensiyalarini siyosiy, ijtimoiy-
iqtisodiy va madaniy yangilanish jarayonlari kontekstida tarixiy-etnografik
jihatdan tadqiq qilish muhim ahamiyat kasb etadi. Hunarmandchilik ishlab
chiqarishining rang-barang milliy va mintaqaviy xususiyatlarini saqlab qolishning
ishonchli mexanizmini yaratish, an’ana va qadriyatlarni tiklashdagi innovatsion
yondashuvlarni rivojlantirishda YuNESKOning «Hunarmandchilik mahsulotlari
uchun sifat belgisi» Dasturi CACSA – Markaziy Osiyoda hunarmandchilikni
qo‘llab-quvvatlash tashkilotlari assotsiatsiyasi amalga oshiradi.
Mustaqillik yillarda mamlakatimizda qadimiy va boy tariximiz, milliy
o‘zligimiz, betakror qadriyat va an’analarimiz timsoli bo‘lgan xalq amaliy san’atini
rivojlantirish, hunarmandlarni har tomonlama qo‘llab-quvvatlash, ushbu yo‘nalishda
xalqaro hamkorlikni kengaytirish va shu asosda O‘zbekistonning bu sohadagi ulkan
salohiyat va imkoniyatlarini dunyoga namoyon etish borasida tizimli ishlar amalga
oshirilmoqda. Hozirgi vaqtda hunarmandchilik san’ati xalqimiz kundalik hayotidan
tobora mustahkam o‘rin egallamoqda. Mamlakatimizda har yili mazkur yo‘nalishda
yuzdan ziyod festival va yarmarkalar, savdo ko‘rgazmalari va boshqa tadbirlar
o‘tkazilayotgani ham shundan dalolat beradi.
Bugun o‘zbek xalqining ko‘hna va boy tarixini chuqur o‘rganish hamda
haqqoniy ko‘rsatib berish maqsadida ilmiy izlanishlar olib borilmoqda. Ijtimoiy
fanlar, jumladan, tarix va etnologiya fanlari oldiga ilgari to‘plangan ilmiy bilimlarni
tanqidiy ravishda qayta tahlil etish uchun yangi uslubiy va konseptual yon-
dashuvlarni belgilash vazifasi ham qo‘yildi 1
. Bu jihatdan o‘ziga xos etnografik
mintaqalarning turli davrlaridagi tarixi, etnografiyasi, siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va
madaniy hayotidagi yangilanish jarayonlarini ilmiy tadqiq etish muhim ahamiyatga
1
Давлатова С. Ўзбек анъанавий ҳунармандчилиги тарихий жараёнлар контекстида Ўзбекистоннинг жанубий
ҳудудлари мисолида) тарихий-этнологик тадқиқот. – Тошкент: Yangi nashr, 2018. – Б. 3.
2

ega. Shuningdek, zamonaviy jamiyatda milliy meros va qadriyatlarga munosabat,
aholi turmush tarzi va xo‘jalik faoliyatida yaratilgan betakror san’at asarlarini
bugungi kundagi ahamiyatini o‘rganish, qayta tiklash va tarixiy madaniy merosni
yosh avlodga yetkazish, hunarmandchilik markazlari tarixini yoritish va tahlil etish
mavzulariga alohida urg‘u berilmoqda.
2017-yildan keyingi davrda butun mamlakat miqyosida amalaga
oshirilayotgan Yangi O‘zbekiston rivojlanishining turli sohalarda taraqqiyoti
doirasida xalq amaliy san’ati va uning tarkibida mavjud bo‘lgan boshqa san’at
turlarini yanada rivojlantirish borasida hukumat tomonidan bir qator qaror va
farmonlar qabul qilindi. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil
17-noyabrdagi PF-5242-sonli «Hunarmandchilikni yanada rivojlantirish va
hunarmandlarni har tomonlama qo‘llab-quvvatlash chora-tadbirlari to‘g‘risida»,
2017-yil 17-noyabrdagi PQ-3393-sonli «Hunarmand» uyushmasi faoliyatini yanada
takomillashtirish bo‘yicha chora-tadbirlar to‘g‘risida», 2019-yil O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining Xalqaro hunarmandchilik festivalini o‘tkazib borishga
oid chora-tadbirlar to‘g‘risida, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil
28-noyabrda “Hunarmandchilikni yanada rivojlantirish, hunarmandlarni har
tomonlama qo‘llab-quvvatlash chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-4539-sonli
qarorlari shular jumlasidandir 1
.
Tadqiqot ob’ekti va predmeti. Mustaqillik yillarida O‘zbekiston amaliy
san’atining rivojida Samarqandning tutgan o‘rni va ahamiyati ilmiy jihatdan tahlil
qilish tadqiqotning ob’ekti sifatida tanlab olingan.
Samarqand xalq amaliy san’atining rivoji, uning o‘ziga xos xususiyatlari
hamda mustaqillik yillaridagi taraqqiyoti, uning transformatsiya jarayonlari,
semantikasi, usta-shogird an’analari tadqiqotning predmetini tashkil etadi.
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 17-noyabrdagi PF-5242-sonli «Hunarmandchilikni yanada
rivojlantirish va hunarmandlarni har tomonlama qo‘llab-quvvatlash chora-tadbirlari to‘g‘risida», 2017-yil 17-
noyabrdagi PQ-3393-sonli «Hunarmand» uyushmasi faoliyatini yanada takomillashtirish bo‘yicha chora-tadbirlar
to‘g‘risida», 2019-yil O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Xalqaro hunarmandchilik festivalini o‘tkazib borishga
oid chora-tadbirlar to‘g‘risida, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 28-noyabrda “Hunarmandchilikni
yanada rivojlantirish, hunarmandlarni har tomonlama qo‘llab-quvvatlash chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-4539-
sonli qarorlari.
3

Tadqiqotning maqsad va vazifalari. Tadqiqotdan asosiy ko‘zlangan
maqsad maxsus adabiyotlar va ilmiy dalillar vositasida mustaqillik yillarida
Samarqand amaliy san’at maktabining o‘ziga xos xususiyatlari va taraqqiyotini
o‘rganishdan iborat.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi: Magistrlik dissertatsiyasining ilmiy yangiligi
quyidagilarda aks etadi:
- mustaqillik yillarida xalq amaliy san’atining me’yoriy-huquqiy asoslarining
yaratilganligi, Prezident qaror va farmonlari, hukumat darajasida qabul qilingan
huquqiy hujjatlar tahlillari asosida dalillangan:
- xalq amaliy san’atining turlar bo‘yicha rivojlanishi va uning Samarqand viloyati
misolida taraqqiyoti xalq amaliy san’ati maktablari faoliyati misolida ko‘rib
chiqilgan:
- xalq amaliy san’atining Samarqand maktabiga xos namunalar mustaqillik
yillarida yaratilgan milliy xalq amaliy san’ati namunalari vositasida asoslangan.
- mustaqillik yillarida Samarqand viloyatida xalq amaliy san’atining turli yo‘nalish
va maktablarida faoliyat olib boruvchi amaliy san’at namoyandalarining faoliyati
ilmiy va amaliy jihatlar bilan o‘rganildi.
Tadqiqot mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi (tahlili): Birinchi
navbatda mustaqillik yillarida O‘zbekiston Respublikasida xalq amaliy san’atini
rivojlantirish va sohani qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan davlat siyosati natijasida
sohani rivojlantirishga qaratilgan qaror va farmonlar tadqiqotning metodologik
asosini tashkil etadi 1
.
An’anaviy xalq amaliy san’ati tarixini o‘rganish doirasida aholining
zamonaviy turmush tarzida o‘z o‘rniga ega bo‘lgan va rivojlanayotgan hunar
turlari, ularni ishlab chiqarishga bo‘lgan munosabati hamda mamlakat iqtisodiy
hayotidagi o‘rni ham o‘rganildi. Qolaversa, hunarmandchilikda ishlatiladigan
asbob-uskunalar, bog‘liq hunarmandchilik bilan bog‘liq marosimlar, urf-odatlar,
hunar semantikasi va ularda ramzlarning aks etishi kabi masalalarga e’tibor
qaratildi. Mustaqillik yillarida tarix va milliy qadriyatlar hamda an’analarga
1
Tadqiqotning me’yoriy-huquqiy asoslarini tashkil etgan hukumat darajasida qabul qilingan normativ hujjatlar
tahlili alohida bo‘limda tahlil qilingan.
4

bo‘lgan qiziqishning ortishi bugungi kunda etnologiyada har tomonlama
tadqiqotlar ko‘lamining rivojlanishiga sabab bo‘lmoqda. Mustaqillik yillarida
tanlangan tadqiqot mavzusining ma’lum bir tomonlarini o‘zida mujassam qilgan
bir qator ilmiy adabiyotlar yaratildi. O‘zbek xalq amaliy san’ati va an’anaviy
hunarmandchiligi rivojlanishi jarayonida turli ilmiy asarlar yaratildiki, bu xalq
amaliy san’atining alohida turlarini o‘rganish imkoniyatini yaratadi. Xalq amaliy
san’atining tarixi, turlarining rivojlanishi va uning Samarqand viloyati misolidagi
ma’lumotlar mualliflar jamoasi tomonidan yaratilgan umumiy ko‘rinishdagi
ensiklopedik asarlarda keltirib o‘tilgan 1
.
Mustaqillik yillarida olib borilgan tadqiqotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki,
zamonaviy tarixchilar, sharqshunoslar, san’atshunoslar tarixning turli masalalari
qatorida hunarmandchilik tarixini o‘rganishda umuminsoniy va milliy qadriyatlar
nuqtai nazaridan yondashib, yangi yozma va hujjatli manbalar ma’lumotlarini
ilmiy muomilaga kiritdilar, xorij tadqiqotlaridan foydalanishga muvaffaq bo‘ldilar.
Bu davrda yaratilgan tadqiqotlar ilmiy-nazariy jihatdan manbalardagi
ma’lumotlardan keng foydalanganligi hamda bu davrda tadqiqotchilar uchun
muammoni o‘rganish borasida keng imkoniyatlarning yuzaga kelganligi bilan
sovet davridagi tadqiqotlardan ajralib turadi 2
.
Bundan tashqari, O‘zbekistonda xalq amaliy san’atining zargarlik,
zardo‘zlik, gilamdo‘zlik, kashtado‘zlik, misgarlik, yog‘och o‘ymakorligi
sohalarining rivojlanishi, kasanachilik asosida milliy hunarmandchilikni
rivojlantirish imkoniyatlari, mintaqalarda hunarmandchilikning o‘ziga xos
xususiyatlari va taraqqiyoti, hunarmand ayollar faoliyati, hunarmand ustalar
tomonidan an’ana-viy hunarmandchilikning yangi turlari ayrim adabiyotlarda
yangicha asoslarda yoritiladi 3
.
1
Ўзбекистон ҳунармандчилиги ва амалий санъати. Энциклопедия. 1-2 жилд. – Тошкент: Ўзбекистон миллий
энциклопедияси нашриёти. 2017.; Замонавий Самарқанд ҳунармандчилиги. – Тошкент: Тамаддун. 2019.
2
Шоёқубов Ш. Ҳунармандчилик қанот ёймоқда// Гулистон. 1995. – №3. – Б. 24; Алиева С. Риштоннинг
мовий сополи // Санъат. 1998. №1 – 3. Б. 34 – 35; Гюль Э. Уста заргар Фасиҳиддин Дадамухамедов //
Санъат. 1999. №1. Б. 38; Ҳакимов А. Ўзбекистоннинг бадиий кулолчилик мактаблари // Восток. 1999. №1.
– Б. 76 – 79; Гюль Э. Ҳунармандчи-лик анъаналарини сақлаб // Санъат. 1999. №2. Б. 32; Оқилова К.
Марғилоннинг замонавий газламалари // Санъат. 1999. №2. Б. 36.
3
Ўзбекистонда заргарлик буюмлари. – Т.: Халқ мероси, 1993, Боймиров Қ. Касб-ҳунар замини меҳнатдир.
– Т.: Ўқитувчи, 1998, Б. 78; Нозилов Д. А. Ўрта Осиё дизайни тарихидан,-Т.: Ўзбекистон, 1998. Б. 128;
Мухторов А. Уста ва шогирд одоби. – Т.: Меҳнат, 1999. – Б. 78; Усмон Х., Шодиев Н., Абдураҳмонова М.
5

Olimlaridan S.Bulatov, R.Xasanov, R.Shobaratov, Q.Qosimov,
A.Turdialiev, O.Xudayorova va boshqa amaliy san’at, kasb-hunarga aloqador xalq
hunarmandchiligini turli no‘qtasini tadqiq qilganlar. Jumladan, professor S.Bulatov
o‘zining “O‘zbek xalq amaliy bezak san’ati” metodik qo‘llanmasida xalq amaliy
bezak san’ati turlari bo‘yicha mashg’ulotlarni tashkil etishga hamda o‘tkazishga
bo‘lgan shart sharoitlar, o‘qitishning nazariy- metodik asoslari hamda dasturlar
bayon etilgan, atamalarning izohli lug’ati berilgan. Shuningdek “Ganchkorlik”
qo‘llanmasida esa o‘zbek xalq dekarativ amaliy san’atining eng qadimgi guruh
bilan ganch o‘ymakorligiga bag’ishlanadi. Unda ganchkorlik san’ati tarixi
rivojlanishi va o‘z kasbini yoshlarga o‘rgatish usullari bayon etilgan. Q.Qosimov
“Naqqoshlik” nomli asarida naqqoshlik san’atining taraqqiyot yo‘li, naqqoshlik
tugaragining mazmuni uchun o‘qtishning nazariy asoslari naqsh solishga o‘rgatish
metodikasi bayon etilgan 1
.
Amaliy san’atni yoshlarga o‘rgatish masalasida O‘zbekiston mustaqillikka
erishgach, mamlakatimizda uzluksiz ta’lim tizimining joriy etilishi, o‘rta maxsus
kasb-hunar ta’lim tizimida xalq amaliy san’atini o‘qitish bo‘yicha bir qator ilmiy
tadqiqot ishlari olib borildi. O‘zbek olimlaridan A.Amanullaev, S.Abdullaev,
X.Alyaminov, B.Azimov, B.Baymetov, S.Bulatov, J.Darmenov, B.Oripov,
A.Sulaymonov, N.Tolipov, A.Turdaliev, O.Xudoyorova, Q.Qosimov,
B.Qo‘chqorov, R.Hasanov va boshqalar tomonidan tasviriy va amaliy san’atni
o‘qitish metodikasiga oid ahamiyatga molik ilmiy tadqiqot ishlari bajarilgan.
Mazkur tadqiqotlarda shaxsni tasviriy va amaliy san’at namunalari asosida badiiy-
estetik tarbiyalash, uning kasbiy mahoratini o‘stirishda shaxs rivojlanishining ichki
ehtiyojlari, psixologik xususiyatlarini inobatga olish, zamon talablari asosida
ta’lim-tarbiya berishda yoshlarga o‘tmish madaniy meros namunalaridan
foydalanishning pedagogik asoslari e’tirof etiladi. Mavzuning a yrim jihatlariga oid
Марғилон ҳунармандлари. – Фарғона.: Фарғона, 2000. Б. 32; Ғуломов С. С., Булатов С. С. Шарқона уста-
шогирд одоби . – Т.: 2000.; Акрамхўжаева М., Акрамхўжаева Р. Зардўзлик. – Т., – 2002.
1
Қосимов Қ.Қ. Наққошлик. – Тошкент: Ўқитувчи, 1990. – 160 b.
6

xorij tadqiqotlari, asosan, XX asrda paydo bo‘lgan. Bular jumlasiga G. Norman, B.
Jokelson, J. Kunits, S. Bekker, G. Viler va R. Pirslarni kiritish mumkin 1
.
Tadqiqot natijalaridan xalq amaliy san’atining naqqoshlik san’ati masalalari
bilan shug‘ullanuvchi professor-o‘qituvchilar, metodistlar, tadqiqotchi-
izlanuvchilar ilmiy-pedagogik hamda amaliy faoliyatlarida foydalanishlari
mumkin. Tadqiqotning ilmiy xulosalari sohaga oid o‘quv dasturlarining
mazmunini takomillashtirish, o‘quv-metodik adabiyotlar yaratishda metodologik
asos vazifasini o‘tashi mumkin.
Tadqiqotda qo‘llanilgan metodikaning tavsifi: Tadqiqot davomida
ijtimoiy voqelikni bilish va o‘rganishning qiyosiy tahlil, uning ilmiylik, xolislik,
tarixiylik rivojlanish tamoyillariga tayanildi. Shu bilan birga asosiy e’tibor yuz
bergan voqealarning o‘zaro dialektik aloqadorligiga qaratildi. Tadqiqot jarayonida
mavzuga milliy va umuminsoniy qadriyatlar, davlatimizning ijtimoiy siyosatining
asosiy ustuvor yo‘nalishlaridan kelib chiqqan holda yondashildi.
Tadqiqotning natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati: Uning nazariy
ahamiyati shundaki, mazkur dissertatsiya materiallari O‘zbekiston xalq amaliy
san’ati tarixi va bu san’atning taraqqiyot yo‘llarini o‘rganishga doir asarlar, o‘quv
qo‘llanmalari va darsliklarni tayyorlashda muhim ilmiy–uslubiy material bo‘lib
xizmat qilishi mumkin. Uning amali y ahamiyatini Samarqand xalq amaliy san’atini
qo‘llashning zamonaviy ilg‘or an’analarini ishlab chiqish va ulardan
me’morchilikda samarali foydalanish asoslarining yaratilishi, istiqbolli dasturlarini
ishlab chiqishda nazariy va amaliy qo‘llanma bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
Magistrlik dissertatsiyasining tuzilishi: Dissertatsiya kirish, uch bob,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati va ilovadan iborat.
1
Centlivres-demont M. Un corpus de risola du Turkestan Afgan // Madrassa la transmission du savoir dans le
monde musulman. Sous la direction de Nicole grandin et Mart Caborieau. Paris, – 1997. 84 – 88.; Fitz Gibbon K.,
Hale A. uzbek embroidery in the nomadic tradition (The Jack A/ and Aviva Robinson collection at the Minneapolis
Institute of Arts)/ Singapore, – 2007. P. 118.
7

I BOB. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA AMALIY SAN’AT
RIVOJLANISHI VA UNING TARIXIY TARAQQIYOTI
1.1 . Amaliy san’at va uning mustaqillik davri madaniyatida tutgan o‘rni
Amaliy san’atning tarixiy kelib chiqishi insoniyat taraqqiyotining ilk
davr lar iga borib taqaladi. Bashariyat ulg’ayib borgan sari amaliy san’at ham
yuksala bordi, Yashash uchun kurash mavjud ekan, yaxshi yashash uchun
ehtiyoj kuchayib borish jarayonida qo‘l mehnatidan aqliy me h nat ajralib chiqa
boshladi. Insoniyat sivilizatsiyasining ilk beshiklaridan biri bo‘lgan O‘zbekiston
hududida taarixiy madaniy tafakkurning rivojlanishi uchun tarixiy tabiiy shart-
sharoit avvaldan mavjud bo‘lib kelgan.
O‘zbek xalqining ko‘p asrlik tarixida xalq amaliy bezak san’ati turlari boy
va rang-barang madaniy merosimizning eng ajoyib va ommaviy qismini tashkil
etadi. O‘zbekiston diyorida vujudga kelib gullab yashnagan san’at turlari
bemisil va betakrorligi bilan dunyoga mashhur. Bunday taraqqiyot bosqichlari
haqida fikr yuritadigan bo‘lsak, o‘zbek amaliy bezak san’ati turlarining shox
ildizlari insoniyatning ibtidoiy jamiyatga borib taqalishining guvohi bo‘lamiz.
O‘lkamiz zaminidagi qatlamlarini qazishlar natijasida topilgan yodgorliklarning
guvohlik berishicha, insonning jismga badiiy ishlov berish usulida buyum
yaratish faoliyati qadimgi davlarda boshlangan bo‘lib hozirgacha davom etib
kelmoqda. Amaliy san’atga bu qadar chuqur falsafiy yondoshish natijasida
shartlilik, silizatsiya — ramziylikka asoslangan badiiy bezak asarlari yaratish
kuchaygan. Ushbu tarixiy omil o‘zbek milliy bezak san’atining gurkirab
rivojlanishiga turtki bo‘lganki, hozirda jahonga mashhur me’morchilik
yodgorliklarimiz ulardagi ganchkorlik, koshinkorlik, naqqoshlik, hattotlik,
toshtaroshlik va boshka turdagi san’atlarning ajoyib darajada uyg‘unligidan va
mujassamligidan iboratdir 1
.
Xalq amaliy bezak san’ati kishilarning ma’naviy olamini boyitadi, badiiy
didini shakllantiradi, ruxiyatini tarbiyalaydi. Shuning uchun ham o‘zbek xalq
1
Қосимов Қ.Қ. Наққошлик. – Тошкент: Ўқитувчи, 1990. B. 7.
9

amaliy san’ati kishilarni badiiy axloqiy, umuminsoniy tarbiyalab, ularning ilmiy
dunyoqarashlarini shakllantirishda, hamda madaniy darajasini oshirishda eng
zarur manbalardan biri hisoblanadi.
Islom talablariga buysunish oqibatida jonivorlar, parrandalar va odamlarni
tasvirlash yuqolib borib naqqoshlik rivoj topdi. Arab yozuvi o‘zlashtirildi. Natijada
naqshlar bilan unvonli yozuv (epigrafika) uslubi paydo bo‘ldi. Arab yozuvi
naqshlar bilan birga chizildi. Arab yozuvi ham bezak, ham duo afsunlar vazifasini
bajardi. Naqqoshlik xalq-amaliy bezak san’atning bir turi sifatida qadimdan o‘zbek
madaniyatining muhim bo‘lagi hisoblanadi. Ko‘p asrlar mobaynida uning badiiy
an’analari vujudga keldi 1
.
Naqshlarda san’atning boshqa hamma turlaridan farqli ravishda avlodlarning
chambarchas bog‘liqligini, an’analarning davomiyligini ko‘rish mumkin.
Naqqoshlik an’analari san’atning ana shu turini o‘rganish metodlari sifatida ham
bobodan otaga, otadan o‘g‘ilga o‘tib kelgan. Ana shu davomiylik tufayli naqsh
san’ati xozirgacha saqlanib kelmokda. Naqshning eng yaxshi namunalari boy
ijodiy fantaziya orqali birlashtirilgan shakllarning maqsadga muvofiqligi va
go‘zalligi bilan farqlanadi. Bunda xalq ustalarining atrof muhitga qarashlaridagi
tafovut aks etadi. Naqshdagi chizgilar uyini musiqadagi ohang singari, qushiq va
ertak kabi “xalq hayotiy tajribasining katta umumlashmasidan” iborat bo‘ladi 2
.
Badiiy naqqoshlik ranglarning uyg‘unligida va o‘ziga xos kompozitsiyalarda
go‘zallik yaratish san’atidir. Naqqosh usta o‘z ishida rangning tabiiy jilosidan,
bejirim shakldan, material fakturasidan mohirlik bilan foydalanib yorqin ifodalikka
erishadi. O‘zbekistonning an’anaviy me’morchiligida naqqoshlik asosan shiftlarni,
saroy ustunlarini, masjidlar, maktablar, boylarning uylari, yog’ochdan yasalgan
buyumlarni bezashda qo‘llangan. Nozik o‘simliksimon-geometrik naqshdagi
o‘zaro singib ketgan novdalar, shohlar va hashamatli tasvirlangan gullarning ritmik
harakati, o‘zbek ustalarining ishlaridagi islomi va girix naqshlarining klassik
motivlari shiftlarning shakliga moslangan. Naqsh ko‘proq intererlarni va yopiq
1
Ўзбекистон санъати . – Тошкент : Шарқ , 2001. 2 3 б.
2
Худайбердиева Х.З. Ўзбекистонда наққошлик санъати ва етакчи наққошлар тарихи ва ривожланиши //
ares.uz. vol. 2. Issue. 7. 2021. B. 52.
10

ayvon, peshayvonlarni bezashga xizmat qiladi. Hozirgi paytda naqshdan
me’morchilikda, uy jihozlari, sovg‘alar, mayda yog‘och o‘yinchoqlar, musiqa
asboblari va turmushda kerakli buyumlarni bezashda foydalaniladi. Badiiy
naqqoshlik san’ati hozirgi kunda keng tus olmoqda.
Hozirgi vaqtda maktablarda va maktabdan tashqari muassasalarda
to‘garaklar tarmog‘ini iloji boricha kengaytirish vazifasi qo‘yilmoqda. Xalq
naqqoshlik san’atini o‘rganish insonlarda badiiy didni, mehnatsevarlikni
rivojlantirishga va qator foydali bilim hamda malakalarni tarkib toptirishga xizmat
qiladi. Ularning ijodiy qobiliyatlarini aniqlash va o‘stirishga yordam beradi. Xalq
amaliy san’atining qaysi bir turi bo‘lmasin uning zaminida naqsh elementlaridan
tuzilgan kompozitsiya yotadi. Naqsh kompozitsiyasining bezak elementlari esa
tabiatda uchrovchi gul, novda, barg, parranda va hayvonot dunyosini tasvirlashda
hosil qilinadi. Har bir voha va shaharlarning naqsh kompozitsiyalari bir-biridan
o‘zaro ajralib turadi. Xorazm, Toshkent, Farg‘ona naqqoshlik maktablarining o‘z
ornament va rang kolloritlari mavjud 1
.
Mustaqil naqsh tuzish jarayonida stilizatsiya orqali naqsh elementlarini
o‘zaro biriktiradilar. Naqsh bo‘laklarining vazifalari va ravon chizilishiga e’tibor
beriladi. Gul, barg, novda, bo l ta va qo‘sh bandlikdan naqsh elementlari tuziladi.
Ustalarning fantaziyalari, mavjud naqsh elementlarini ma’lum qonun-qoidalarga
amal qilgan xolda joylashtirishda ular ma’lum bilim va malakaga ega bo‘lishlari
lozimligini taqozo etadi. Birgina “Bodom”, “Qalampir” nusxalari shaklidan
naqqoshlik, zargarlik, kulolchilik, kashtachilik, zardo‘zik kabi xalq amaliy
san’atida turli-tuman o‘ziga xos naqsh namunalarini yaratish mumkin.
Kompozitsiya tuzish yo’llari va ularning xomaki namunalarini tayyorlash
naqqoshlik, ganchkorlik, yogoch o’ymakorlik va boshka amaliy san’at turlari
uchun umumiydek ko’rinsada, aslida qo’llaniladigan xom ashyosi, ijro pardoz
turlari bilan farqlanadi. Kompozitsiya so‘zi lotincha bo‘lib “joylashtirish, ko‘rish,
tuzish” degan ma’noni anglatadi. Bunda tanlangan naqsh kompozitsiyasiga ko’ra
1
Қосимов Қ.Қ. Наққошлик. – Тошкент: Ўқитувчи, 1990. B. 51.
11

uning elementlari qog’oz yuzasida bir-biriga bog’liq holda joylashib, yaxlit
kompozitsiyani hosil qiladi.
Naqshlar mazmuniga ko‘ra o‘simliksimon, geometrik naqshlarga, gulli girix,
ramziy va boshqa turlarga bo‘linadi. O‘simliksimon naqsh tabiatdagi barg, band,
daraxt, buta guncha va boshka narsalarni naqqosh tomonidan stillashtirib olingan
shaklini ma’lum konuniyatlar asosida takrorlanishidan hosil qilingan. Geometrik
naqsh turlaridan biri girix bo‘lib, chigal, tugun ma’nosini anglatadi. Xandasiy
naqsh - murakkab naqsh turi. U geometrik naqsh turlaridan biri bo‘lib, turtburchak,
uchburchak, aylana va yoylardan hamda ko’pburchaklardan iborat bo‘ladi.
Geometrik naqsh uzluksiz rapportlardan tashqil topgan bo‘lib, xar bir rapport o’z
tuzilishiga ega bo‘ladi. Naqqoshlik atamalari Ruta - ikki tomonga ulanuvchi naqsh
taqsimi, ya’ni xoshiya naqsh. Uning o‘lchami ko‘pincha 14-20 sm atrofida bo‘ladi.
Xoshiya naqsh turli xil bo‘lib, uning mehrobga, xonaga ishlanishiga qarab to’la
xoshiya, ishkom va boshqa turlari bo‘ladi 1
.
Amaliy san’at xalq hunarmandchiligining asosini tashkil etib kelgan. Zero,
o‘zbek xalq hunarmandchiligining tarixiy ildizlari amaliy san'at asosida taraqqiy
etib juda qadimiy, mumtoz hamda ota–bobolarimizning asriy tajribalarga tayanib
o‘zining serunum, serjilo, shu bilan bir vaqtda har bir insonni hayratga solib kelgan
madaniy merosimizni o‘z ichiga oladi. Odamzotning yaxshi yashashga,
madaniyatga bo‘lgan ilk qadami ibtidoiy davrdan boshlanganligini tarixiy
manbaalardan bizgacha yetib kelgan ma'lumotlardan bilib olishimiz mumkin.
O‘zbek xalqining ko‘p asrlik tarixida xalq amaliy san’ati turlari boy va rang-
barang madaniy merosimizning eng ajoyib va ommaviy qismini tashil etadi.
O‘zbek diyorida vujudga kelib gullab yashnagan san’at turlari bemisil va
betakrorligi bilan dunyoga mashhurdir. Bunday taraqqiyot bosqichlari haqida fikr
yuritadigan bo‘lsak, o‘zbek amaliy san’ati turlarining shox ildizlari insoniyatning
ibtidoiy jamiyatga borib taqalishining guvohi bo‘lamiz. O‘lkamiz zaminidagi
qatlamlarini qazishlar natijasida topilgan yodgorliklarning guvohlik berishicha,
insonning jismga badiiy ishlov berish usulida buyum yaratish faoliyati tosh
1
Имомназаров М. Маънавиятимизнинг такомил босқичлари. – Тошкент: Шарқ, 1996. В. 17.
12

asridayoq boshlangan va asrlar osha hozirgacha davom etib kelmoqda. Amaliy
san’atga bu qadar chuqur falsafiy yondashish natijasida shartlilik, sivilizatsiya –
ramziylikka asoslangan badiiy bezak asarlari yaratish kuchaygan. Ushbu tarixiy
omil o‘zbek milliy amaliy san’atining gurkirab rivojlanishiga turtki bo‘lganki,
hozirda jahonga mashhur me’morchilik yodgorliklari ulardagi ganchkorlik,
koshinkorlik, naqqoshlik, hattotlik, toshtaroshlik va boshqa turdagi san’atlarning
ajoyib darajada uyg‘unligidan va mujassamligidan iboratdir. Xalq amaliy san’ati
kishilarning ma’naviy olamini boyitadi, badiiy didini shakllantiradi, ruhiyatini
tarbiyalaydi. Shuning uchun ham o‘zbek xalq amaliy san’ati kishilardagi badiiy
axloqiy, umuminsoniy qadriyatlarni tarbiyalab, ularning ilmiy dunyoqarashlarini
shakllantirishda, hamda madaniy darajasini oshirishda eng zarur jihatlardan biri
hisoblanadi 1
.
Yaqin o‘tmishda o‘zbek amaliy san’atining eng rivojlangan naqqoshlik,
ganchkorlik, tosh va suyak o‘ymakorligi, kandakorlik, pichoqchilik, bo‘yoqchilik,
zargarlik, kashtachilik, zardo‘zik, gilamdo‘zlik, kigizchilik, savatchilik kabi
turlarining o‘ziga xos bajarish texnologiyalari, haqiqiy milliy nomlari, ularga xos
atamalar, bu san’atlarga xos maktablar, uslublar hamda shu sohalarda nom
qozongan ustalarning xizmatlari butun jahonga dong‘i ketgan 2
.
Asrlar davomida orttirilgan madaniy va ma’naviy boyligimiz, xususan,
o’zbek xalk amaliy bezak san’atining eng ko’p rivojlangan turlari: nakkoshlik,
ganchkorlik, yogoch o‘ymakorligi, toshtaroshlik, suyak o‘ymakorligi, kandakorlik,
pichokchilik, zargarlik, kashtachilik, ustalarning haqiqiy asl nomlari, o‘ziga xos
maktablari, yaratgan uslublari sobik sho‘ro tuzumi davrida asta-sekin yo‘qolib
ketish xavfi ostida kolgan edi 3
.
Xalq amaliy san’ati - san’atning teatr, kino, musiqa, tasviriy san’at turlari
qatori mustaqil ahamiyat kasb etadi. U o‘z nomiga ko‘ra amaliyotda, ya’ni
turmushda qo‘llaniladigan bezak san’ati ma’nosini anglatadi. Amaliy- badiiy bezak
san’ati turli xil buyumlar, ko‘chalar, maydonlar, istirohat bog’lari, ishlab chiqarish
1
Ғуломов К. Амалий санъат. – Тошкент: Iqtisod-moliya. 2007. B. 9.
2
Jabborov Q.L. Naqsh elementlarini kompyuter texnologiyalari asosida tuzishni takomillashtirish. – T.: 2012. B. 83
3
Ғуломов К. Амалий санъат. – Тошкент: Iqtisod-moliya. 2007. B. 18.
13

korxonalari, o‘quv-tarbiyaviy muassasalar, sport va madaniy inshoatlarni bezatish
bilan bog’liqdir. Shuningdek, u kiyim-kechaklar, zargarlik buyumlari bezagini ham
o‘z ichiga oladi. Amaliy-bezak san’ati kishilar turmushida shunchalik keng
qo‘llaniladiki, usiz turmushni tasavvur etish qiyin.
Xalq amaliy san’ati idish-tovoqlar, kiyim-kechaklar, mebel, interyer,
eksteryer bezagi, gazmollar bezagi va boshqa turli bezaklarda qo‘llanadi. Amaliy-
bezak san’ati nihoyatda qadimiy bo‘lib, u ishilarning mexnat faoliyatlari va
extiyojlari bilan bog’liq holda paydo bo‘lgan, san’atning bu turining dastlabki
namunalari tosh asrida paydo bo‘lgan deb taxmin qilinadi. Uyg’onish davrigacha u
uy hunari shaklida, keyin xalq hunarmandchiligi tariqasida shakllandi. Shaharlarda
amaliy-bezak buyumlari maxsus korxonalarda ishlab chiqiladigan bo‘ldi. Asta-
sekin xalq hunarmandchiligi buyumlari orasida yuksak badiiy saviyada
ishlanganlari ham paydo bo‘ldi. Natijada, ular amaliy san’at namunalariga
aylandilar. Turmushda foydalanish uchun tayyorlanadigan buyumlarning barchasi
amaliy san’atga kiradi deb bo‘lmaydi. Turmush uchun mo‘ljallangan kiyim-
kechak, idish-tovoq, amaliy san’at buyumiga aylanishi uchun ularga ma’lum
talablar qo‘yildi. Ya’ni, ular yuksak badiiy saviyada bajarilishi lozim. Bunda
ularning tuzilishi, shakli, bezak kompozisiyasi ranglari, materiali nazarda tutiladi.
Bu talablarga javob bermagan taqdirda, ular hunarmandchilik buyumi qatoridan
o‘rin oladi. Shuningdek, o‘quv mashinalari yordamida tayyorlanadigan buyumlar
ham amaliy san’at namunalari bo‘la olmaydi. Chunki, ular yuqoridagi talablarga
to‘la javob berolmaydi 1
.
Xalq amaliy san’atining naqqoshlik, yog‘och o‘ymakorligi, ganch
o‘ymakorligi, tosh o‘ymakorligi, suyak o‘ymakorligi, kashtachilik, zardo‘zlik,
zargarlik, misgarlik, do‘ppichilik, xattotlik, bo‘yrachilik, pichoqchilik, gilamchilik,
matoga gul bosish, chitgarlik, ko‘nchilik, kulolchilik, kandakorlik, savatchilik,
taqachilik, beshikchilik, shishasozlik, kigizchilik, jiyakchilik, koshinkorlik,
to‘qimachilik kabi 150 dan ortiq turi mavjud 2
.
1
Norqulova D. O‘zbekiston respublikasida amaliy san’atning rivojlanishi (Samarqand naqqoshligi misolida). –
Samarqand. 2012. B. 14.
2
Muratov X.X., Jabbarov R.R. Amaliy va badiiy bezak san’ati. – Chirchiq. 2020. B. 24.
14

Jahondagi har bir xalqning o‘ziga xos amaliy-bezak san’ati bor. Masalan,
Xitoyda chinnisozlik, Rossiyada matreshka o‘yinchoqlar yasash. Turkmanistonda
gilamchilik, Boltiq bo‘yi mamlakatlarida dasturxon va sochiqlar tikish,
O‘zbekistonda esa kulolchilik, misgarlik, chinnisozlik, kashtachilik taraqqiy etdi.
Shunisi diqqatga sazovorki, amaliy-bezak san’atida har bir buyumni tayyorlashda
har bir xalq o‘z materiali, o‘z texnologiyasi, ish uslublari, bezak gullari va
ranglarini qo‘llaydi.
Xalq amaliy san’atining asosiy maqsadi kishilar yashaydigan muhitni va
o‘zini o‘rab olgan buyumlarni chiroyli qilishdan iborat. San’atning bu turida
go‘zallik va qo‘llanish (foydalilik) birligi degan ibora bor. U buyumlarni faqat
turmushda qo‘llanilgandagina go‘zal bo‘lishi mumkinligini bildiradi. Hatto, ayrim
buyumlar bezaksiz bo‘lganda ham go‘zal va badiiy bo‘lishi mumkin. Bunda bu
buyumning shakli va materiali katta ahamiyat kasb etadi. O‘zingiz tasavvur etib
ko‘ring, biron bir usta nihoyatda ajoyib bir shakldagi, tuzilishdagi, rangdagi,
bezakdagi buyumni yaratgan. U har jihatdan kishilar e’tiborini o‘ziga tortdi. Lekin,
undan amaliyotda foydalanib bo‘lmasa, u narsani go‘zalliga ham bo‘lmaydi,
Masalan, piyolani chelakdek kattalikda nihoyatda bezakdor qilib ishlansa undan
xech kim foydalana olmaydi. Ya’ni, u chiroyli bo‘lishi mumkin emas. Amaliy-
bezak san’atida shakl muhim ahamiyat kasb etadi 1
.
Agarda buyum hajm jihatdan maqsadga muvofiq ishlansa-yu, uni shakli
topilmasa u ham chiroyli yoki badiiy hisoblanmaydi. Masalan, palov uchun
mo‘ljallangan sopol laganni tog’ora yoki chelak shaklida ishlash mumkin emas.
Chunki, u laganni vazifasiga mos tushmaydi. Palovni tog’oradan qo‘l bilan olib
yeyish ma’lum qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Shuning uchun ham amaliy-
bezak san’ati buyumini yaratishda buyum shaklini, uning vazifasidan kelib chiqqan
holda tayyorlanishi lozim 2
.
Xalq amaliy san’ati buyumlarini tayyorlashda uni materialini to‘g’ri tanlash
katta ahamiyatga kasb etadi. Masalan, lagan va piyolani yog’ochdan, xontaxta va
1
Ўзбекистон миллий энциклопедияси. – Тошкент: Ўзбекистон миллий энциклопедияси нашриёти. 1-жилд.
2000. Б. 255.
2
Norqulova D. O‘zbekiston respublikasida amaliy san’atning rivojlanishi (Samarqand naqqoshligi misolida). –
Samarqand. 2012. B. 17.
15

kursilarni toshdan, kiyim-kechaklarni loy yoki ganchda tayyorlash maqsadga
muvofiq emas. Chunki, bu materiallar shu buyumlarning vazifasiga mos kelmaydi.
Aytaylik, idish-tovoqlar tayyorlashda usta, unga oziq-ovqat yoki ichimlik
solinishini hisobga olishi lozim. Usta lagan tayyorlaydigan bo‘lsa, uni metaldan
yoki toshdan tayyorlamaydi. Chunki, lagan metaldan tayyorlansa birinchidan og’ir
bo‘ladi, ikkinchidan unga suzilgan ovqat tez sovub qoladi. Uni yuvish va tozalash
ham ma’lum qiyinchiliklarga ega. Amaliy san’atda ustalar yasaladigan buyumning
vazifasiga qarab mavjud barcha materiallardan foydalanadilar. Ular tuproq, tosh,
suyak, yog’och, gazmol, ganch, metal va boshqalar. Pushti vaqtlarda sintetik
materiallar ham keng qo‘llanilmoqda 1
.
Xalq amaliy san’ati tarixdan juda ko‘p rivojlanish davrlarini boshidan
kechirgan. Lekin mazmun va mohiyat faqat yangi ijodiy ko‘rinishlar bilan
boyitilgan. Jumladan istiqlol yillarida ham o‘ziga xos rivojlanish davri bo‘ldi. Xalq
ustalari o‘z asarlari bilan jahon sahnasiga chiqdilar. Masalan Rishton kulolchilik
maktabida 1000 dan ortiq kulollar ijod qilmoqdalar. Toshkent, Moskva, Sankt-
Peterburg shahrida qator ko‘rgazmalarda qatnashdilar. Shulardan 130 tasi
«Hunarmand» xalq ustalari birlashmasining a’zolaridir.
1990-yillar O‘zbekiston yog‘och o‘ymakorligi va naqqoshlik san'ati tarixida
yangi bosqich bo‘ldi. Ushbu maktablarni asosan Toshkent, Farg‘ona, Buxoro, Xiva
maktablari tashkil etmoqda. Toshkent xotira maydoni, Samarqand Imom Buxoriy
majmuasi, Oliy majlis binosi, Amir Temur muzeyi binosi, yog‘och o‘ymakorligi
va naqqoshlik san'atining yorqin namunasidir. Umuman olganda xalq amaliy
san'atining barcha turlari mustaqillik yillarida yangidan chiroy ochdi va jilolandi.
O‘zbek xalqining ko‘p asrlik tarixida xalq amaliy bezak san’ati madaniy
merosimizning asosiy qismini tashkil etadi. O‘zbek diyorida vujudga kelib, gullab
yashnagan amaliy san’at turlari bemisil va betakrorligi bilan dunyoga mashxur. Bu
taraqqiyot bosqichi haqida fikr yuritar ekanmiz, O‘zbek amaliy bezak san’atining
kelib chiqishi insoniyatning ilk davri, ya’ni ibtidoiy jamoa davriga borib
taqalishining guvohi bo‘lamiz. O‘lkamiz zaminidagi arxeologik qazishlar
1
Ўзбекистон миллий энциклопедияси. – Тошкент: Ўзбекистон миллий энциклопедияси нашриёти. 1-жилд.
2000. Б. 256.
16

natijasida topilgan yodgorliklarning guvoxlik berishicha, insonning jismga badiiy
ishlov berish usulida buyum yaratish faoliyati tosh asridayoq boshlanib, asrlar
o‘sha hozirgacha davom etib kelmoqda. Bizgacha ibtidoiy jamoa tuzumida
ashyoviy dalillar –mehnat va ov qurollari, uy-anjom va bezak buyumlari, odamlar
yashagan manzil qoldiqlari yetib kelgan 1
.
Tuproq ostida qolib ketgan tarixiy yodgorliklar odam va xayvonlar
jasadining qoldiqlari, qor va yerto‘la devorlariga chizilgan surat va bo‘rtma
tasvirlar ibtidoiy jamoa davri tarixini o‘rganishning muhim manbai hisoblanadi.
Paleolit davrida amaliy-dekorativ san’at namunalari ham keng tarqala boshladi.
Buyumlarni naqsh bilan bezashga, turli taqinchoqlarga, tumorlarga extiyoj paydo
bo‘lganligi arxeologlar tomonidan topilgan ashyoviy buyumlarda namoyon
bo‘lmoqda. Odamlarning o‘troq holga o‘tishlari, tabiat qonun-qoidalarini kuzatish
simmetriya, ritm, shakl tuyg’ularini o‘sishiga sabab bo‘ldi 2
.
Bir xil elementlarning tekis qaytarilishi yoki oralab kelishi asosida vujudga
keladigan o‘ziga xos naqqoshlik san’atini maydonga keltirdi. Naqqoshlik yangi
tosh (neolit) asrida keng yoyildi, dekorativ-amaliy san’atning taraqqiy etishga
ta’sir ko‘rsatdi va yordam berdi. Kulolchilik va boshqa buyumlarni naqsh bilan
bezash keng tus oldi. Parallel, spiralsimon va to‘lqinsimon chiziqlar, aylanalar shu
davrdagi ko‘pgina naqshlarning asosini tashkil etadi. Geometrik naqshlar asta-
sekin sxematik odam, hayvonlar va o‘simliklar dunyosidan olingan shakllar bilan
boyitilib, mazmunan kengayib bordi.
O‘zbekiston Respublikasi ijtimoiy iqtisodiy taraqqiyotining barcha
s oha larida ro‘y berayotgan tub o‘zgarishlar manaviy, marifiy, mafkuraviy, kasbiy
ji h atdan mutlo q o yangi zamon kishisini shakllantirishni talab etadi. Hozirgi zamon
yoshlarini milliy, sharqona, tarixiy qadriyatlarni hisobga olgan holda, zamonaviy
ruhda tarbiyalash hamda ijobiy insoniy fazilatlarga ega bo‘lgan kasb sohiblarni
tayorlash muommasi davlat miqiyosidagi dolzarb masalalardan hisoblanadi.
Bugungi kunda respublika hukumatining qator hujjatlari Vatanimizning har
tomonlama andozalari talablari asosida rivojlanishiga qaratilmoqda. Jumladan,
1
Мирзаахмедов М.Х. Ёғоч ўймакорлиги. – Тошкент: Ўқитувчи, 1995. В. 37.
2
Мирзаахмедов М.Х. Ёғоч ўймакорлиги. – Тошкент: Ўқитувчи, 1995. В. 39.
17

yoshlarga talim-tarbiya berishda madaniyat, qadryat, milliy san’at namunalaridan,
ota - bobolar tomonidan yaratgan va butun jahonga mashhur bo‘lgan ajoyib san’at
namunalaridan keng foydalanishga katta ahamiyat berilmogda. Ta’lim va tarbiyani
maqsadga muvofiq amalga oshirishning eng samarali yo‘l va uslublar yig’indisi
o‘qitish metodikasi deyiladi. Darslarni to‘g’ri tashkil etish o‘gituvchini o‘z oldiga
qo‘ygan maqsadiga ham bog’liq.
Shu bilan birga darslarni nazariy ham amaliy qoidalariga asosan o‘tilsa,
o‘quvchilarni o‘zlashtirish darajasi yuqori bo‘ladi. Amaliy san’at fani naqqoshlik
asosida xalq
imizning milliy ma’naviyati sifatida bunyodkorlik ayniqsa, milliy
me’morchilikning ajralmas qismidir 1
. Qadimiy va boy an’analarga suyangan holda
xalq san’atini rivojlantirish va yangi zamonaviy binolarni milliy ruhda bunyod
etishda san’at maktablarini o‘rganish, mashhur xalq ustalari ijodlarini davom
ettirish va hayotga tadbiq etish bilan badiiy asarlarni ishlab chiqarishni tashkil
etadi.
Xulosa qilib aytganda, amaliy san’at turi mustaqillik yillarida milliy
madaniyat tarixining bir bo‘lagi sifatida o‘hamiyatini ko‘rsata oldi. Bu sohaning
taraqqiy etishi uchun ko‘plab hukumat doirasida qaror va farmonlar e’lon qilindi.
1.2 Mustaqillik yillarida O‘zbekiston Respublikasida amaliy san’at
rivojlanishining me’yoriy-huquqiy asoslarining yaratilishi
Ma’lumki, tarixiy taraqqiyot bosqichida O‘zbekiston hududlarida yashagan
aholining katta qismi amaliy san’atning barcha turlari bilan shug‘ullanib kelgan.
Ammo sovet hokimiyati yakka tartibdagi mehnat kapitalistik munosabatlarni
shakllantiradi, deb hunarmandlarning haq-huquqlari va erkin faoliyatini cheklab
qo‘ydi. Hunarmandchilik xususiy mulk chilikdan kooperativ mulkiga aylantirilib,
artellarga bir-lashtirildi. Yakka tartibda hunarmandchilik bilan shug‘ullanish man
etilib, hunarmandchilik ustidan qattiq nazorat o‘rnatildi 2
.
1
Ўзбекистон санъати. – Тошкент: Шарқ, 2001. B. 26
2
Қиличев Р. Тоталитар бошқарув даврида халқ ҳунармандчилиги // Жамият ва бошқарув. – Тошкент, 2005.
№2. B. 76.
18

Bu holat xalq amaliy san’atining faoliyati va rivojlanishiga o‘z salbiy
ta’sirini ko‘rsatib, bu esa bir qancha o‘zgarishlarga olib keldi. Hunarmandlarning
ish sharoiti va turmushi og‘ir kechib, urushdan keyingi yillarda yana
hunarmandchilik bilan shug‘ullanishga majbur qildi. Ular asosan, aholining hayoti
va turmushi ehtiyoji uchun zarur mahsulot-larni ishlab chiqarganlar. O‘zbekiston
mustaqilligi tufayli o‘zbek xalqining milliy qadriyatiga aylangan, inson
tafakkurining buyuk yutug‘i hisoblangan, asrlar davomida sayqal topib, bebaho
san’at asari darajasida taraqqiy etib kelgan an’anaviy hunarmandchilikni qayta
tiklash, hunarmandlarga g‘amxo‘rlik qilish davlat siyosati darajasiga ko‘tarilib, bu
borada tub islohotlar amalga oshirildi.
Mustaqillik davriga kelib hunarmandlarga, ularning mehnat faoliyati va
taqsimot munosabatlariga berilgan asosiy e’tibor tufayli kasanachilik, omilkorlik,
ishbilarmonlik, kichik biznes, tadbirkorlik, moddiy manfaatdorlik kabi xususiyatlar
ijtimoiy-iqtisodiy stimullarga aylandi. Chunki, muayyan geografik chegara,
umumiy qonunchilik tizimi va muayyan milliy (ijtimoiy-madaniy) tenglikka ega
bo‘lgan kishilar birlashmasi jamiyatning ijtimoiy tuzilishidagi o‘zgarishlar
tendensiyasi, mehnatga munosabat, aholi turli qatlamlarining ehtiyoj dinamikasi,
ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy aktivlik darajasi, ularning turmush tarzi istalgan paytda
o‘zgarishga moyilligi, ijtimoiy o‘zgarishlarning davomiyligi bilan xarakterlanadi.
Bu esa o‘zbek xalq amaliy san’atiniing turli tarixiy davrlar kesimidagi
transformatsiya jarayonlarini aniqlashga yordam beradi 1
.
O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan bozor munosabatlarining
muvaffaqiyati, eng avvalo mulkiy munosabatlarning o‘zgarishi, turli xo‘jalik
yuritish shakllarining rivojlanishi va buning uchun davlat bosh islohotchi sifatida
iqtisodiy imkoniyatlar yaratib berilayotganligi bilan xarakterlanadi. Mamlakat
iqtisodiyotini rivojlantirishda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik faoliyatiga
islohatning dastlabki kunlaridan zarurat tug‘ilgan bo‘lsa, uning negizida o‘zbek
milliy hunarmandchiligi asrlar davomida milliy urf-odatlar va qadimiy an’analarga
tayangan holda rivojlanib kelayotganligini nazarda tutmoq lozim. Shu bois,
1
Давлатова С. Ўзбек анъанавий ҳунармандчилиги тарихий жараёнлар контекстида ( Ўзбекистоннинг
жанубий ҳудудлари мисолида) тарихий-этнологик тадқиқот. – Тошкент: Yangi nashr, 2018. Б. 5 .
19

Respublikada xalq amaliy san’atining hunarmandchilik kichik biznes va xususiy
tadbirkorlik, kasanachilik, bozor turizmi ko‘rinishlarida yildan-yilga rivojlanib
bormoqda.
Mazkur sohanni tizimli asosda rivojlantirishsh xalqimiz qaddriyatlarinig
ajralmas qismi hisoblangan xalq ammaliy san’atini saqlab qolishsh va uni
yayanada rivojlantirish orqali kelajak avlodga yetkazish maqsadida mustaqillik
yillarida O‘zbekiston davlat rahbarlari va hukumati tomonidan bir qancha qaror va
farmonlar qabul qilinndi. Bu esa sohaning asosiy me’yoriy-huquqiy asosi bo‘lib
xizmat qilmoqda.
Xalq amaliy san’ati taraqqiyotida shubhasiz hunarmandchilik sohasi
yetakchi o‘rinni egallaydi. O‘zbekiston mustaqillikni qo‘lga kiritgandan so‘ng
hunarmandchilik rivojida yangi davr boshlandi, xalq hunarmandchiligi bozor
qoidalari zamirida qaytadan tiklandi. O‘zbekistonda mahalliy sanoat
korxonalarining birinchilar qatori xususiylashtirilishi natijasida mayda davlat
korxonalari hunarmandlarning xususiy korxonalariga aylantirildi, yangi
hunarmandchilik korxonalari ochildi. Hunarmandchilik faqat ichki bozorga emas,
balki eksportga ham ishlay boshladi. Hunarmandchilikning tashkiliy shakli ham
o‘zgardi: kichik oilaviy korxona, yakka tartibdagi mehnat faoliyati shaklida
rivojlana bordi. 1995-yil 24-25-oktyabrda Toshkentda BMTning O‘zbekistondagi
doimiy vakolatxonasi bilan amaliy hamkorlikda O‘zbekiston xalq ustalari va
hunarmandlari 1-Respublika yarmarkasi o‘tkazildi 1
.
Mustaqillik yillarida xalq amaliy san’atiga alohida e’tibor berildi. Xalq
ustalarining mehnatlari qadr topdi. Sanoatlashuv sabab yo‘qolib ketish darajasiga
kelgan hunarmandchilik turlari qayta tiklandi, bir necha yuz yillik sulolalar
davomchilariga alohida e’tibor ko‘rsatildi, hunarmandchilik markazlari bo‘lgan
shaharlarimizda usta-shogird maktablari tashkil etildi. Milliy hunarmandchilik va
amaliy san’atni yanada rivojlantirish, xalq ustalarini qo‘llab-quvvatlash, ularning
mehnatlarini munosib rag‘batlantirish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi xalq
ustalari, hunarmandlari va musavvirlari “Hunarmand” uyushmasi tashkil qilindi.
1
Gulmetov E. Madaniyatshunoslik. Darslik. – T.: 2000. B. 74.
20

O‘zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidentining 1997-yil 31-martdagi «Xalq
badiiy hunarmandchiliklari va amaliy san’atini rivojlantirishni davlat yo‘li bilan
qo‘llab-quvvatlash chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi 1741-sonli Farmoni asosida
tashkil etilgan uyushma dastlab «Musavvir» ilmiy ishlab chiqarish markazi
tarkibida bo‘lgan (1997-2008 yy) 1
.
2008-yil 5-mayda uyushma Nizomi O‘zbekiston Respublikasi Adliya
vazirligida P–265-raqam bilan nodavlat notijorat respublika tashkiloti sifatida
qayta ro‘yxatdan o‘tkazilgan. Uyushmaning faoliyatiga doir “Hunarmand”
uyushmasining tashkil etilishi mamalakatimizda hunarmandchilikni yanada
rivojlantirish, noyob va yo‘qolib ketgan hunarlarni qayta tiklash, mavjud
resurslardan foydalangan holda qo‘l mehnati ila san’at asari yaratayotgan
hunarmandlarimiz ishlarini munosib baholash, ular yaratgan badiiy ijod
namunalarini nafaqat yurtimizda, balki xorijiy davlatlarda ham namoyish etish,
mehnat va ijod qilishlari uchun sharoit yaratish, mehnatlarini rag‘batlantirish,
qo‘llab-quvvatlash borasida muhim qadam bo‘ldi. O‘tgan yillar davomida 22
mingga yaqin hunarmandlar uyushma a’zolari bo‘ldilar. Bu ko‘rsatkich yildan-
yilga ortib bormoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2010-yil 30-martdagi «Xalq badiiy
hunarmandchiligi va amaliy san’atini rivojlantirishni yanada qo‘llab-quvvatlash
to‘g‘risida»gi PF-4210-sonli Farmonida uy sharoitida xalq badiiy
hunarmandchiligi va amaliy san’ati buyumlarini ishlab chiqarish bo‘yicha
“Hunarmand” uyushmasi a’zolari - yakka tartibdagi tadbirkorlarga belgilangan
qat’iy soliqni to‘lash yuzasidan soliq imtiyozining amal qilish muddati
1
Ўзбекистон ҳунармандчилиги ва амалий санъати. Энциклопедия. – Тошкент: Ўзбекистон миллий
энциклопедияси. 2016. Б. 9. Шунингдек, мустақиллик йилларида соҳа ривожини таъминлашга қаратилган
қуйидагии қонун ва фармонлар қабул қилинди. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 1997 йил 31
мартдаги ПФ-1741-сонли «Халқ бадиий ҳунармандчилиги ва амалий санъатини янада ривожлантиришни
давлат йўли билан қўллаб-қувватлаш чора-тадбирлари тўғрисида», 2017 йил 17 ноябрдаги ПФ-5242-сонли
«Ҳунармандчиликни янада ривожлантириш ва ҳунармандларни ҳар томонлама қўллаб-қувватлаш чора-
тадбирлари тўғрисида», 2017 йил 17 ноябрдаги ПҚ-3393-сонли «Ҳунарманд» уюшмаси фаолиятини янада
такомиллаштириш бўйича чора-тадбирлар тўғрисида», 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4797-сонли «Ўзбекистон
Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги ва Ўзбекистон
Республикаси Президентининг 28.01.2022 йилдаги “ 2022 - 2026 йилларга мўлжалланган янги Ўзбекистоннинг
тараққиёт стратегияси тўғрисида ” ПФ-60-сон Фармон лари шулар жумласидандир.
21

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2011-yil 30-dekabrdagi PF- 4399-sonli
farmoniga asosan 2014-yilning 1-yanvariga qadar uzaytirildi.
Hunarmandlarimiz koshinkorlik, ganchkorlik, yog‘och o‘ymakorligi,
zargarlik, zardo‘zlik, kashtado‘zlik va kandakorlik yo‘nalishlarida
muvaffaqiyatlarga erishishdi. Birgina zardo‘zlik yo‘nalishida naqshlarning 50 dan
ortiq turlari qayta tiklandi. Ipak va paxtadan tayyorlangan gazlamalar, kashta va
gilam to‘qish uchun mo‘ljallangan iplar, kulollik buyumlari va koshinkorlik
mahsulotlarini ranglash borasida olib borilgan izlanishlar natijasida o‘simliklardan
tabiiy rang olish texnologiyalari yaratildi 1
.
Bugungi kunda har bir hudud o‘ziga xos zardo‘zlik, zargarlik, misgarlik,
temirchilik, miniatyura, kashtado‘zlik, kulollik kabi turli hunarmandchilik
maktablariga mavjud. Bu maktablar mustaqillik yillarida yanada rivojlandi, ularni
avloddan-avlodga me’ros qilib olib, davom ettirib kelayotgan usta-
hunarmandlarimiz, buvi-onalarimiz hunarlari sirlarini yoshlarga o‘rgatmoqda.
Ushbu hunarlar sulolalar davomchilari tomonidan davom ettirilmoqda.
Hunarmandlarimiz o‘z ustaxonalarida “Usta-shogird” maktablari tashkil etib,
ko‘plab yoshlarga hunar sirlarini o‘rgatmoqdalar.
O‘zbekiston «Hunarmand» uyushmasining Andijon viloyat boshqarmasi
qoshida milliy qo‘g‘irchoqlar ishlab chiqarish korxonasi, Toshkent viloyati Parkent
tumani «Hunarmand» bo‘limi qoshida milliy gilam to‘qish, chokli buyumlar tikish
sexi, Surxondaryo viloyati Denov tumani «Hunarmand» bo‘limi qoshida gilam va
eshik-rom ishlab chiqarish sexlari tashkil etilgan. Sirdaryo viloyatining Xovos
tumanida gul bosilgan gazlamalar va chokli buyumlar tikuvchi mini fabrika
faoliyati yo‘lga qo‘yilgan. 2010-yilda uyushmaning Samarqand viloyat
boshqarmasi tomonidan Samarqand shahar hokimining 214–K qarori bilan
«Samarqand hunarmandlari markazi» tashkil qilindi 2
.
Bugungi kunda “Samarqand hunarmandlar markazi”da Habib Turdialiev
(naqqosh), Zarif Muxtorov (Samarqand qog‘ozi), Bobomurod Haydarov (cholg‘u
1
Milliylikning maftunkor jilolari. http://uza.uz
2
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 16.08.2017 йилдаги “Ўзбекистон Бадиий академияси фаолиятини
ривожлантириш ва янада такомиллаштиришга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги ПҚ-3219-сон
Қарори. https://lex.uz/docs/3311182
22

asboblari ustasi), Nutfillo Saidov (kandokor), Mavluda Hamdamova (kashtado‘z),
Jamol Yesanov (yog‘och o‘ymakori), Bahrom Berdiev (kulol), Xudoyberdi
Haqberdiev (kulol), Oybek Tillaev (zargar)lar faoliyat ko‘rsatmoqda. Marakazda
hunarmandchilik mahsulotlari doimiy ko‘rgazmasi tashkil qilingan.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. Mirziyoyevning 2016-yil 27-
dekabrdagi PQ–2699-sonli qaroriga asosan Hunarmandchilik faoliyatining asosiy
o‘ynalishlari, hunarmandlar tomonidan ishlab chiqariladigan buyumlar va tovarlar
(ishlar, xizmatlar) turlarining 34 yo‘nalishdagi ro‘yxati tasdiqlandi.
Hunarmandchilik mahsulotlarini xorijiy davlatlarga olib chiqish borasida ham
hunarmandlarimizga talay imtiyozlar berilgan, jumladan, O‘zbekiston Respublikasi
Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 26-apreldagi 245-sonli Qaroriga asosan 24
yo‘nalishdagi hunarmandchilik mahsulotlari ekspertiza yig‘imidan ozod etildi 1
.
Milliy iqtisodiyot va bozor munosabatlarining muhim tarmog’iga aylana
boshlagan milliy hunarmandchilik va amaliy san’at sohasini rivojlantirish doimiy
ravishda yillar davomida respublika hukumatining diqqat markazida bo‘lib
kelmoqda. Buni sohani hrivojlantirish uchun qabul qilingan qaror va farmonlarning
mazmun-mohiyatidan ham anglash qiyin emas 2
.
Hunarmandlarimiz ushbu imtiyozlardan munosib ravishda foydalanib, ishlab
chiqargan mahsulotlari bilan xalqaro festival, ko‘rgazma-tanlovlarda ishtirok
etmoqdalar. Milliy hunarmandchilik mahsulotlarimizni xorijiy davlatlarda ham
namoyish etish va hunarmandlarimiz tomonidan yaratilayotgan mahsulotlarga chet
1
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 16.08.2017 йилдаги “Ўзбекистон Бадиий академияси фаолиятини
ривожлантириш ва янада такомиллаштиришга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги ПҚ-3219-сон
Қарори. https://lex.uz/docs/3311182 .
2
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 21.04.2020 йилдаги “Т асвирий ва амалий санъат со ҳ аси
самарадорлигини янада оширишга доир чора-тадбирлар тў ғ рисида ”ги ПҚ-4688-сон Қарори.
https://nrm.uz/contentf?doc=621061., Ўзбекистон Республикаси Президентининг 29.04.2021 йилдаги “Халқаро
зардўзлик ва заргарлик фестивалини ўтказиш тўғрисида”ги ПҚ-5098 сон Қарори . https://lex.uz/docs/5398684.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Халқаро кулолчилик форуми ва кулолчилик маҳсулотлари
кўргазма-савдосини ўтказиш тўғрисида”ги ПҚ-5229 сон Қарори. https://lex.uz/docs/5596093 . Ўзбекистон
Республикаси Президентининг “Халқаро ҳунармандчилик фестивалини ўтказиш тўғрисида”ги ПҚ-3991 сон
Қарори. ttps://president.uz/uz/lists/view/2127, Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Ҳунарманд»
уюшмаси фаолиятини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида» ПҚ-3393-сонли Қарор.
11.17.2017 йил. https://lex.uz/docs/3416129 . Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Ҳунармандчиликни
янада ривожлантириш ва ҳунармандларни қўллаб-қувватлаш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»
ПҚ-4539-сонли Қарори. 28.11.2019 йил. https://lex.uz/docs/4622088.
23

elliklarning qiziqishini inobatga olib, dunyoning 30 ga yaqin davlatlarida 100 dan
ortiq hunarmandlarimizning hunarmandchilik mahsulotlari namoyish etilgan 1
.
Dunyo miqyosida o‘tkazilayotgan ko‘plab nufuzli ko‘rgazma va
festivallarda hunarmandlarimiz ishtiroki ta’minlanmoqda. Bu tadbirlarda usta-
hunarmandlarimizning munosib ishtiroki tashkilotchilar tomonidan e’tirof etilib,
ular diplomlar, sertifikatlar va faxriy yorliqlar bilan taqdirlangan. O‘nga yaqin
hunarmandlarimizning shaxsiy ko‘rgazmalari tashkil qilingan. Har yili uyushma
a’zolaridan 10 dan ortig‘i Oliy Majlis huzuridagi Nodavlat notijorat tashkilotlar va
fuqarolik jamiyatining boshqa institutlarini qo‘llab-quvvatlash Fondidan grant
mablag‘lari olib, o‘z faoliyatlarini rivojlantirishga sarflamoqdalar.
Bu kabi imtiyozlardan munosib foydalanayotgan hunarmandlar Navro‘z,
Mustaqillik bayramlari munosabati bilan o‘tkazib kelinayotgan tadbirlarda va turli
ko‘rik-tanlovlarda faol ishtirok etishmoqda (Prezident sovrini uchun har yili
o‘tkaziladigan «Tashabbus» ko‘rik-tanlovi; «Yosh ijodkorlar», «Usta-shogird»
ko‘rgazmalari; «O‘zbekiston xalq amaliy san’ati – dunyo nigohida», «Mustaqillik
nafasida kamol topgan hunarmandlar», «Xalq iste’mol tovarlari ko‘rgazma
savdosi», «Yosh kulollarning respublika ko‘rgazmasi», «Mustaqil yurt
hunarmandlari», «Ipak va ziravorlar», «Atlas bayrami» festivallari; «Vatanim
taraqqiyotiga mening hissam», «Yurt istiqboli», «Yosh tadbirkor – yurtga
madadkor», «Yilning eng faol yosh mutaxassisi», «Mening biznes g‘oyam» kabi
tanlovlar).
Mustaqillik yillarida milliy qadriyatlarimizni tiklash va rivojlantirish yo‘lida
yaratilgan imkoniyatlar samarasida hunarmandlik ravnaqiga keng yo‘l ochildi.
Respublika “Hunarmand” uyushmasi, joylarda esa uning bo‘limlari tashkil etildi.
Bir paytlar usta va hunarmandlar o‘zlari yaratgan buyumlarni sotish, namoyish
etishda turli to‘siqlarga uchragan bo‘lsa, bugun har bir tuman va shaharda
hunarmandlar markazlari faoliyat yuritmoqda, bozorlar va savdo majmualarida
maxsus savdo rastalari tashkil etilgan. Hunarmandlik avloddan-avlodga o‘tib
kelayotgan sulolalar faoliyati qo‘llab-quvvatlanmoqda. Ular "ustoz-shogird"
1
Ўзбекистон ҳунармандчилиги ва амалий санъати. Энциклопедия. – Тошкент: Ўзбекистон миллий
энциклопедияси. 2016. – Б. 9.
24

an’anasi asosida yosh avlodga o‘rgatilmoqda. Hunarmandlik xaridorgir
mahsulotlar ishlab chiqarish, xalqimiz farovonligini oshirish, aholi, ayniqsa,
yoshlar, xotin-qizlar va kam ta’minlangan oilalar bandligini ta’minlashda muhim
ahamiyat kasb etadi.
O‘zbekiston xalqlarining boy madaniy merosi va tarixiy an’analarini to‘liq
saqlab qolish va ko‘paytirish, milliy hunarmandchilik, halq badiiy va amaliy
san’atini yanada rivojlantirish, hunarmandchilik faoliyati bilan shug‘ullanuvchi
fuqarolarni har tomonlama ko‘llab-quvvatlash bo‘yicha maqsadli va kompleks
chora tadbirlarni amalga oshirish, shu asosda aholi, ayniqsa yoshlar, ayollar va
kam ta’minlangan oilalar bandligini ta’minlash maqsadida O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti tomonidan 2017-yil 17-noyabrda «Hunarmandchilikni
yanada rivojlantirish va hunarmandlarni har tomonlama qo‘llab-quvvatlash chora-
tadbirlari to‘g‘risida» PF-5242-sonli farmoni e’lon qilindi. Mazkur farmonning
ijrosini ta’minlashsh maqsadida “Hunarmand” uyushmasi tashkiliy tuzilmasini
optimallashtirish asosida uning faoliyatini takomllashtirish va samaradorligini
oshirish maqsadida 2017-yil 17-noyabr kuni O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining ««Hunarmand» uyushmasi faoliyatini yanada takomillashtirish
chora-tadbirlari to‘g‘risida» PQ-3393-sonli Qarori e’lon qilindi 1
. Mazkur qarorning
asosiy bandlaridan amaliy san’atning an’anaviy turlarini saqlash va qayta tiklash,
hunarmandchilik mahsulotlarining raqobatdoshligini va sifatini oshirish bo‘yicha
tizimli va maqsadli chora-tadbirlarni amalga oshirish kabi masalalarni
rivojlantirish ham o‘rin oldi.
Mamlakatimizda milliy hunarmandchilik, xalq badiiy va amaliy san’atini
rivojlantirish, bu orqali xalqimizning boy madaniy merosi va tarixiy an’analarini
to‘liq saqlab qolish, band bo‘lmagan aholini, ayniqsa yoshlar, ayollar va kam
ta’minlangan oilalarni hunarmandchilikka keng jalb etish orqali ularning ish bilan
bandligini ta’minlash maqsadida 2019-yil 28-noyabrda O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining «Hunarmandchilikni yanada rivojlantirish va hunarmandlarni
1
Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Ҳунарманд» уюшмаси фаолиятини янада такомиллаштириш
чора-тадбирлари тўғрисида» ПҚ-3393-сонли Қарор. 11.17.2017 йил. https://lex.uz/docs/3416129 .
25

qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida» PQ-4539-sonli
Qarori e’lon qilindi 1
.
Ma’lumki, 2017-yil 3-avgust kuni O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
Sh.Mirziyoev ijodkor ziyolilar bilan uchrashuvda taraqqiyotimizning hozirgi
bosqichida madaniyat, adabiyot va san’at sohasini, jumladan, tasviriy va amaliy
san’at yo‘nalishini rivojlantirish borasidagi dolzarb vazifalarni belgilab, ularni hal
etish yo‘llarini ko‘rsatib bergan edi. Davlat rahbari tomonidan 2017-yilda qabul
qilingan “O‘zbekiston Badiiy akademiyasi faoliyatini rivojlantirish va yanada
takomillashtirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarori shu
yo‘nalishdagi muhim hujjat bo‘lgan edi 2
. Ushbu qarorga ko‘ra, 2017-yildan boshlab
xalqaro amaliy san’at biennalesini o‘tkazish yo‘lga qo‘yilganligi, xalqimizga va
jahon hamjamiyatiga zamonaviy amaliy san’at asarlarini namoyish etish, bu borada
xalqaro tajriba almashinuvini yo‘lga qo‘yishda katta imkoniyatlarni yaratdi. Natijada
2021-yil 8-13-noyabr kunlari Toshkent shahrida O‘zbekiston Badiiy akademiyasi,
xorijiy mamlakatlarning O‘zbekistondagi diplomatik vakolatxonalari, bir qator
vazirlik va idoralar hamda muassasalar hamkorligida “Zamonaviy amaliy san’at:
dekor va uslub” nomli III Toshkent xalqaro amaliy san’at biennalesi o‘tkazildi.
Mazkur yo‘nalishda hukumat darajasidagi qabul qilingan qaror va
farmonlarning bir necha yo‘nalishda qabul qilinganligining guvohi bo‘lish mumkin.
Xususan, mamlakatimizda t asviriy va amaliy san’at so h alarida milliy merosimizni
tiklash, Kamoliddin Be h zodning boy ijodiy merosini xal q imizga to‘la yetkazish,
so h a rivojiga katta h issa q o‘shgan ato q li rassom va xal q ustalari xotirasini
abadiylashtirish, ijodiy yo‘nalishda oliy o‘ q uv yurtidan keyingi ta’limni tashkil
etish, kadrlarni q ayta tayyorlash va malakasini oshirish h amda mamlakatimizda
tasviriy va amaliy san’at h amda dizayn so h asi samaradorligini yanada oshirish
ma q sadida 2020-yil 14-aprelda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “T asviriy
va amaliy san’at so h asi samaradorligini yanada oshirishga doir chora-tadbirlar
1
Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Ҳунармандчиликни янада ривожлантириш ва ҳунармандларни
қўллаб-қувватлаш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида» ПҚ-4539-сонли Қарори. 28.11.2019 йил.
https://lex.uz/docs/4622088.
2
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 16.08.2017 йилдаги “Ўзбекистон Бадиий академияси фаолиятини
ривожлантириш ва янада такомиллаштиришга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги ПҚ-3219-сон
Қарори. https://lex.uz/docs/3311182
26

to‘ g‘ risida ”gi qarori qabul qilingan edi 1
. Mazkur qarorning qabul qilinishi
respublika miqyosida amaliy san’at sohasi bilan bog‘liq bo‘lgan davlat oliy va
professional ta’lim muassasalari, ixtisoslashtirilgan san’at va madaniyat maktablari
h amda maktab-internatlari, bolalar musi q a va san’at maktablarida amaliy san’at
yo‘nalishi bo‘yicha pedagog va mutaxassis kadrlarni q ayta tayyorlash h amda
ularning malakasini oshirish uchun xizmat qiladi.
Xalq amaliy san’atining zardo‘zlik va zargarlik an’analarini rivojlantirish,
ularning noyob namunalarini targ‘ib etish, shuningdek, ushbu yo‘nalishlarda
o‘zaro tajriba almashish orqali xalqlar o‘rtasida do‘stlik va hamkorlik rishtalarini
yanada mustahkamlash, madaniy-gumanitar aloqalarni kuchaytirish, avloddan-
avlodga o‘tib kelayotgan kasbiy an’analar va hunarmandchilik maktablarini
saqlash va qayta tiklash hamda mintaqaning turizm salohiyatini yanada oshirish
maqsadida 2021-yil 29-aprelda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Xalqaro
zardo‘zlik va zargarlik festivalini o‘tkazish to‘g‘risida”gi PQ-5098 son Qarori
e’lon qilindi 2
. Mazkur qarorning ijrosini ta’minlash va uni amalga oshirish
maqsadida 2021-yil 8-oktyabrda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi
tomonidan “Xalqaro zardo‘zlik va zargarlik festivalini o‘tkazishning tashkiliy
chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi 629-sonli qarorlari qabul qilindi.
Mamlakatimizda qadimdan shakllanib kelayotgan kulolchilik an’analarini
asrab-avaylash, tiklash va rivojlantirish, xalqaro darajada keng targ‘ib qilish,
kulolchilik mahsulotlari ishlab chiqarishni kengaytirish va uning eksportini
oshirish, usta kulol hunarmandlarni har tomonlama qo‘llab-quvvatlash, usta-
shogird maktablari faoliyatini takomillashtirish maqsadida O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2021-yil 23-avgustda “Xalqaro kulolchilik forumi va
kulolchilik mahsulotlari ko‘rgazma-savdosini o‘tkazish to‘g‘risida”gi PQ-5229 son
Qarori qabul qilingan edi 3
.
1
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 21.04.2020 йилдаги “Т асвирий ва амалий санъат со ҳ аси
самарадорлигини янада оширишга доир чора-тадбирлар тў ғ рисида ”ги ПҚ-4688-сон Қарори.
https://nrm.uz/contentf?doc=621061.
2
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 29.04.2021 йилдаги “Халқаро зардўзлик ва заргарлик
фестивалини ўтказиш тўғрисида”ги ПҚ-5098 сон Қарори . https://lex.uz/docs/5398684.
3
Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Халқаро кулолчилик форуми ва кулолчилик маҳсулотлари
кўргазма-савдосини ўтказиш тўғрисида”ги ПҚ-5229 сон Қарори. https://lex.uz/docs/5596093.
27

Xalqimizning qadimiy tarixi va madaniy hayotini har tomonlama keng
yoritish, nomoddiy madaniy merosimiz bo‘lgan ko‘pqirrali o‘zbek milliy
hunarmandchiligini keng namoyish qilish, uning noyob namunalarini targ‘ib etish,
shuningdek, ushbu yo‘nalishda o‘zaro tajriba almashish orqali turli xalqlar
o‘rtasida do‘stlik va hamkorlik rishtalarini yanada mustahkamlash, madaniy-
gumanitar aloqalarni xalqaro miqyosda kuchaytirish, avloddan avlodga o‘tib
kelayotgan kasbiy an’analar va hunarmandchilik maktablarini saqlash va qayta
tiklash maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Xalqaro
hunarmandchilik festivalini o‘tkazish to‘g‘risida”gi PQ-3991 son Qarori qabul
qilindi 1
.
Xulosa qilib aytish mumkinki, amaliy san’at sohasining davlat va hukumat
darajasida rivojlantirilishi uchun muhim qarorlarning qabul qilinishi mazkur
sohaning me’yoriy-huquqiy jihatdan mustahkamlanishi uchun xizmat qildi.
Ayniqsa, 2017-yildan keyin mamlakatimizda qabul qilingan “Harakatlar
strategiyasi” va O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 28.01.2022-yildagi
“ 2022 - 2026 yillarga mo‘ljallangan yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi
to‘g‘risida ” PF-60-son Farmoni va ularning asosida ishlab chiqilayotgan davlat
dasturlarining tarkibida ham aynan amaliy san’at sohasini rivojlantirish uni turizm
sanoatining ajralmas bir qismiga aylantirish borasida amaliy tadbirlar amalga
oshirilib kelinmoqda.
1.3 O‘zbekiston Respublikasi ta’lim jarayonida amaliy san’atining o‘qitilishi
Mustaqillik yillarida xalq amaliy san’atini ilmiy o‘rganish va mahalliy
hunarmandchilik maktablari bilan birga zamonaviy ta’lim muassasalarida mazkur
yo‘nalishda tahsil olish ta’lim turli bosqichlaridagi muhim jihatlardan biriga aylana
oldi. Mustaqilikning dastlabki kunlaridan boshlab Respublikamizda ta’lim tizimini
tubdan isloh qilish, uni jahonning rivojlangan mamlakatlari darajasiga olib chiqish
masalasi kun tartibiga qo‘yildi. Yangi dastur milliy mustaqillik mafkurasi asosida
tayyorlangan bo‘lib, u xalq amaliy san’atini o‘quv predmetini o‘qitishning maqsad
va vazifalari, ta’lim mazmuni, moddiy-texnikaviy asoslarda o‘zida ifoda etdi.
1
Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Халқаро ҳунармандчилик фестивалини ўтказиш тўғрисида”ги
ПҚ-3991 сон Қарори. ttps://president.uz/uz/lists/view/2127
28

Mamlakatimizda mustaqillik yillarida amalga oshirilgan islohotlar tizimida
madaniyat va san’at sohasidagi ishlar alohida ahamiyat kasb etdi. Ayniqsa,
ajdodlar merosini qayta tiklash bilan bog‘liq bunyodkorlik ishlarida xalq amaliy
san’atining tarixiy an’analarini o‘rganish va ularni zamonaviy texnologiyalar bilan
boyitish bo‘yicha ibratli ishlar olib borildi.
O‘zbekiston mustaqillikka erishgandan so‘ng xalq amaliy san’ati rivoji
yangicha mazmun kasb etdi. Milliy merosimizni, an’anaviy milliy
qadriyatlarimizni asrab-avaylash, hunarmandlarga g‘amxo‘rlik qilish davlat
siyosati darajasiga ko‘tarildi. Bugungi kunda O‘zbekiston davlati – beqiyos
madaniy merosning vorisi. Asrlar davomida xalq ustalari tomonidan yaratilgan
noyob buyumlar xalqning maishiy hayoti bilan bog‘liq holda uning ma’naviy va
badiiy-estetik ehtiyojlariga ham javob berib kelgan. Endilikda hukumatimiz
tomonidan qabul qilingan farmonlar, qarorlarda milliy g‘oya tamoyillariga
muvofiq xalq amaliy san’atini yoshlarga o‘rgatish eng muhim vazifalardan
hisoblanadi. Chunonchi, xalq amaliy san’ati eng ommaviy, eng xalqchil, eng
hayotiy ijod sohasidir. U asrlar mobaynida xalq ijodi sifatida shakllanib, taraqqiy
etib kelgan. Shuni alohida ta’kidlash joizki, O‘zbekiston taraqqiyotining muhim
shartlaridan biri xalqning boy intellektual merosi va umumbashariy qadriyatlar
asosida zamonaviy madaniyat va san’at, iqtisodiyot, fan, texnika va
texnologiyalarning yutuqlari asosida kadrlar tayyorlashning mukammal tizimini
shakllantirishdir. Chunki har bir avlod oldida insoniyat yaratgan jamiki bilimlarni
o‘rganish va o‘zlashtirish vazifasi turadi. Zero, ilm bobidagi izlanish insonni
ma’naviy, axloqiy-estetik kamolot sari yetaklaydi.
2020-yil 23-sentabrda qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasining «Ta’lim
to‘g‘risida»gi Qonuni 1
va ta’limga oid boshqa me’yoriy-huquqiy hujjatlarda ham
ta’limning demokrativligi, insonparvarligi, ta’lim-tarbiya tizimining uzluksizligi,
izchilligi, ilmiyligi va dunyoviyligi, ta’limda umuminsoniy va milliy
qadriyatlarning ustuvorligi kabilar bilan birga uzluksiz ta’lim tizimining muhim
bo‘g‘ini bo‘lgan o‘rta-maxsus kasb-hunar ta’limini takomillashtirishga alohida
1
O‘zbekiston Respublikasining «Ta’lim to‘g‘risida»gi Qonuni . https://lex.uz/docs/-5013007 .
29

ahamiyat berilgan. Bu esa kasb-hunar ta’lim tizimida ma’naviy meros, madaniy
boyliklar, qo‘hna tarixiy yodgorliklarni yanada chuqur o‘rganish lozimligini
ko‘rsatadi. Chunki, madaniy yodgorliklarda teran fikr va g‘oyalar, hayot falsafasi
ifoda etilgan bo‘lib, ularning ma’no mazmuni bugungi kunda o‘quvchi-yoshlarda
kasb-hunarga bo‘lgan qiziqishni shakllantirish vositasi sifatida milliy
qadriyatlarimiz sanalgan xalq amaliy san’ati durdonalarini zamonaviy ruhda
boyitib, sayqal berib avloddan-avlodga o‘tkazishda muhim o‘rin tutadi 1
.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1998 - yil 24 - fevraldagi
77 sonli qaroridan so‘ng respublikamizning barcha viloyatlarida tasviriy, amaliy
san’at va xalq hunarmandchiligiga ixtisoslashgan kasbhunar kollejlari barpo etildi.
Shu nuqtai nazardan davlat oliy va professional ta’lim muassasalari,
ixtisoslashtirilgan san’at va madaniyat maktablari hamda maktab-internatlari,
bolalar musiqa va san’at maktablarining tasviriy va amaliy san’at, dizayn,
san’atshunoslik hamda muzeyshunoslik yo‘nalishlari (keyingi o‘rinlarda — badiiy
ta’lim yo‘nalishlari) bo‘yicha pedagog va mutaxassis kadrlarni qayta tayyorlash
hamda ularning malakasini oshirish; iqtidorli yosh professional san’at
namoyondalarining bilim va ko‘nikmalarini rivojlantirishga yo‘naltirilgan
o‘qitishning zamonaviy shakl va uslublari, samarali pedagogik texnologiyalar,
elektron axborot resurslaridan keng foydalangan holda ta’lim jarayonining yuqori
darajada olib borilishini ta’minlashga qaratilgan harakatlarni tizimlashtirishga
alohida e’tibor berildi.
O‘quv jarayoniga zamonaviy pedagogik va axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarini keng joriy etishni hisobga olgan holda qayta tayyorlash va
malaka oshirish kurslarining o‘quv rejalari va dasturlarini tizimli ravishda
takomillashtirish, badiiy ta’lim yo‘nalishlaridagi pedagog va mutaxassislarni qayta
tayyorlash va malakasini oshirish kurslarining o‘quv-metodik bazasini
shakllantirish va faoliyatini muvofiqlashtirish hamda ularga tashkiliy-metodik
1
Гулямов К. Касб-ҳунар коллежларида халқ амалий санъатини ўқитиш методикаси. Педагогика фанлари
номзоди даражаси автореферати. – Тошкент. 2012. – В. 12.
30

rahbarlikni amalga oshirish maqsadida ta’lim bosqichlarida xalq amaliy san’atini
ilmiy o‘qitish jarayonlari tezlashdi 1
.
Mustaqillik yillarida xalq amaliy san’ati yo‘nalishida kadrlar tayyorlashga
alohida e’tibor berila boshlandi. Xususan, 2002-yilga kelib Toshkent, Buxoro,
Namangan, Guliston, Andijon davlat universitetlarida, Nukus, Angren, Jizzax
davlat pedagogika institutlarida maxsus fakultet va bo‘limlar faoliyat ko‘rsata
boshladi. Tasviriy san’at o‘qituvchilari Xiva, Denov, Shahrisabz, Qarshi,
Samarqand, Kattaqo‘rg‘on, Jizzax, Andijon pedagogika bilim yurtlari qoshida ham
tayyorlash tizimi yo‘lga qo‘yildi.
Ta’lim muassasalarida xalq amaliy san’atining naqqoshlik turini o‘qitish
metodikasi borasida amalga oshirilgan ishlarni tanqidiy o‘rganish, ularda ilgari
surilgan g‘oyalarni rivojlantirish, metodologik yondashuvlarni takomillashtirish
prinsipi asosida tadqiqotimizda amaliy san’at mashg‘ulotlarini kompyuter
texnologiyalari vositasida o‘qitish orqali o‘quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini
takomillashtirish, badiiy ta’lim tizimida xalq amaliy san’atini o‘qitishning
yangilangan mazmuni takomillashtirilib bormoqda. Ta’lim muassasalarida
naqqoshlik san’atini o‘qitishda naqsh bo‘laklarini kombinatsiyalash, ya’ni
o‘rnini almashtirish, qo‘shimcha detallar kiritish orqali o‘quvchilarda turli naqsh
kompozitsiya variantlarini tuzish, uning mazmunini yanada boyitish, naqsh
yaratishning asosiy qoidalari bo‘lgan – simmetriya, assimetriya, muvozanat,
detallarning o‘lchovi, shakli, rangi kabi komponentlarga rioya qilishni tashkil
etish va bunga qat’iy amal qilish, xalq ustalari ijodini kuzatish, ularning
asarlaridan nusxa ko‘chirish kabi ijodiy malakalarni shakllantirish omillari
ishlab chiqildi.
Ta’lim muassasalarida olib borilgan izlanishlar mobaynida o‘quvchini
ma’lum kasbga muvaffaqiyatli yo‘naltirishda amaliy san’at o‘qituvchisining
1
“Тасвирий ва амалий санъат соҳаси самарадорлигини янада ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 - йил 21 - апрель. ПҚ-4688-сон Қарори. https://nrm.uz/contentf?
doc=621061 .
31

muayyan professional sifatlarga, kasbiy mahoratiga ega bo‘lishi muhim omil
hisoblanadi. Xususan, o‘qituvchining:
- o‘z kasbini sevishi, o‘ziga talabchanligi va dars jarayonida zamonaviy
texnologiyalarni qo‘llay olishi;
- mashhur tasviriy va amaliy san’at namoyandalarining ijodini mukammal
bilishi hamda o‘zining pedagogik faoliyatida ularning asarlaridan keng
foydalana olishi;
- dars berish jarayonida o‘ziga nisbatan tanqidiy qarash va
mashg‘ulotlarni barcha imkoniyatlardan unumli foydalangan holda tashkil etishi
kasb-hunar kolleji o‘quvchilarining kasbiy qiziqishlarini aniqlashda muhim omil
vazifasini o‘taydi. Shuningdek, ta’lim jarayonida naqqoshlik san’ati
mashg‘ulotlarida o‘quvchilarni ongi va tafakkurini rivojlantirish, ularda zarur
nazariy bilimlar, amaliy ko‘nikmalarni hosil qilishda ta’limning og‘zaki, amaliy,
ko‘rgazmali, mustaqil ish, nazorat va o‘z-o‘zini nazorat kabi usullaridan keng
foydalanish ularda barqaror qiziqishni shakllantirishga ta’sir etuvchi omil
sifatida o‘z tasdig‘ini topdi 1
.
Ta’lim jarayonlarida amaliy san’at mashg‘ulotlarida o‘quvchilarni naqsh
kompozitsiyalarini tuzishga o‘rgatish metodikasini belgilashda o‘quvchilarning
atrof-muhitda, tabiatda mavjud bo‘lgan tabiiy shakllarni qayta ishlash, ya’ni
stilizatsiyalash yo‘llarini bilishlari, undan samarali foydalana olishlari; berilgan
naqsh elementlari yoki namuna asosida yangi naqsh kompozitsiyasini tuza
olishlari; o‘zlashtirilgan elementlar asosida mustaqil ravishda naqsh
kompozitsiyasini tuzishga o‘rgatish masalasiga ustuvor tarzda qaraladi. Zero,
o‘quvchilarning naqsh kompozitsiyalarini tuzish malakalari bu yo‘nalishdagi
kasbiy ta’limning asosiy shartlaridan biri hisoblanadi 2
.
Ta’lim jarayonida amaliy san’atning naqqoshlik turini zamonaviy
pedagogik va axborot texnologiyalaridan foydalanganda ta’limiy va tarbiyaviy
1
Замонавий Самарқанд ҳунармандчилиги. – Тошкент: Тамаддун, 2019. – Б. 84.
2
Гулямов К. Касб-ҳунар коллежларида халқ амалий санъатини ўқитиш методикаси. Педагогика фанлари
номзоди даражаси автореферати. – Тошкент. 2012. – В. 15.
32

komponentlarni uzviy tarzda tatbiq etib borish lozim. Jumladan, o‘quvchilarga
naqqoshlik san’ati asoslarini o‘rgatishda yangi texnologiyalarni qo‘llash, ota-
bobolarimizdan qolgan urf-odatlar, ustoz-shogird an’analarini davom ettirish
orqali ularni ma’naviyaxloqiy jihatdan tarbiyalash; naqqoshlik san’atini
o‘rgatishda ta’lim jarayonini o‘quvchilarni ijodkorlik, izlanuvchanlikka, kasbiy
mahoratini takomillashtirishga yo‘naltirish; o‘quvchilarda kasb axloqi,
kattalarga, ayniqsa, ustozlarga hurmat, odoblilik, sabr-qanoat, kamtarlik,
samimiylikni tarbiyalash, ularda ijtimoiy-g‘oyaviy, yuksak badiiy-estetik
dunyoqarashni shakllantirish kabi tarbiyaviy vazifalar ta’limiy vazifalar bilan
aloqadorlikda olib borilishi lozim. Demak, ta’lim muassasalarida
mashg‘ulotlarning yangi pedagogik texnologiyalar asosida amalga oshirilishi
kasb-hunar kollejlarida amaliy san’at ta’limining yangi mazmunini
shakllantirishda zamonaviy o‘quv-uslubiy majmualar va o‘quv-tarbiya
jarayonining didaktik jihatlarini ta’minlash va mazkur sohada amalga
oshirilayotgan ta’limning ilmiy-amaliy masalalarini to‘g‘ri hal etishda muhim
ahamiyat kasb etadi.
Shunday qilib ta’lim muassasalarida amaliy san’at tarixining o‘rganilishi
va o‘qitilishi usta-ustazodalarning hayot yo‘llari, ijod namunalari bilan
tanishtirish, mashhur ustozlar an’analarini davom ettirish, naqqoshlik san’atini
yanada rivojlantirish, uni asrab avaylash va kelajak avlodga yetkazish hissini
shakllantirishga asos bo‘ldi. Tadqiqotda naqqoshlik fanini o‘qitish metodini
takomillashtirishda pedagogik va axborot texnologiyalaridan foydalanish
o‘quvchilarning naqqoshlik san’atiga oid nazariy bilim, amaliy ko‘nikma va
malakalari darajasini orttirishga imkon yaratadi.
Bugungi kunda amaliy san’at sohasini ilmiy o‘rganish va ilmiy jihatdan
tadqiq etishga qaratilgan ta’lim jarayonlari respublikaning yetakchi oliy ta’lim
muassasalarida olib borilmoqda. Xususan, Samarqand davlat universitetida ham
amaliy san’at mutaxassislarini tayyorlashga qaratilgan amaliy sana’t turlar
bo‘yicha yo‘nalishida soha mutaxassislari tayyorlanmoqda.
33

II BOB . O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI AMALIY SAN’ATIDA
TARAQQIYOTIDA SAMARQAND NAQQOSHLIK MAKTABINING
TUTGAN O‘RNI
2.1. Samarqand naqqoshlik maktabi taraqqiyoti
Xalq amaliy bezak san’atining yana bir muhim xarakterli belgilaridan biri –
ming yillar davomida xalq ustalari ijodida qo‘llanib kelingan badiiy an’analar
hisoblanadi. Bu xususiyat ko‘proq har bir xalqning yashayotgan muhit, tabiat,
iqlim sharoitlariga bog’liqdir. Chunki amaliy san’at ustasi o‘z asarini
yaratayotganda, go‘zallikni tevarak-atrofdan, tabiatdan oladi. Masalan, o‘zbek xalq
ustalari o‘z ishlarida milliy an’anaviy mahalliy ko‘rinishlar, shuningdek shimoliy
o‘lkalarning ustalari bug’u, kiyik tasvirlarini ishlaydilar. Asar materialiga esa
o‘zbek ustalari ganch, loy, mis kabilarni, shimoliy xalqlar yog’och va hayvon
suyaklarini ko‘proq qo‘llaydilar. Yuqorida qayd qilganimizdek, asar koloritiga
iqlim ham ta’sir ko‘rsatadi. Shimoliy o‘lkalar iqlimi sovuq bo‘lgani uchun u
yerdagi ustalar ko‘proq o‘ziga xos ranglarni, issiq iqlimli O‘zbekiston ustalari esa
iliq ranglarni ishlatadilar. Shunday qilib, har bir xalqning amaliy bezak san’atida
o‘z an’analari shakllanadi 1
.
Xalq amaliy bezak san’ati asarlari odamlarning kundalik turmush
ehtiyojlarini qondirish, tevarak-atrofga, bog’-rog’lar, uylarning tashqi va ichki
ko‘rinishiga go‘zallik kiritishga xizmat qiladi. Bu san’at dastgoh san’atidan
o‘zining bevosita xalq ehtiyojlariga moslanganligi bilan farq qiladi va inson
hayotida ishlatiladigan buyumlarning mazmuni bilan bog’lanadi. O‘zbek xalqining
amaliy san’ati asarlarida ko‘proq chamandek ochilgan gulzorlar, bog’lar aks etadi.
Chunki jazirama issiq sharoitda qaqrab yotgan cho‘llarni gulzorga aylantirish
qadimdan o‘zbek xalqiga xos odat bo‘lib kelgan. O‘zbek xalq amaliy bezak
san’atida yog’och o‘ymakorligi, kulolchilik bilan bir qatorda, kashta, atlas,
beqasam va naqshlar berilgan har xil jihozlari dunyo xalqlari orasida katta shuhrat
qozongan. Amaliy san’atning eng ko‘p tarqalgan ommaviy turi kashtachilik bo‘lib,
u qadimiy an’analarga ega. O‘zbek kashtachiligi, yuqorida aytib o‘tganimizdek,
1
Шоёқубов Ш. Ҳунармандчилик қанот ёймоқда// Гулистон. 1995. – №3. Б. 24.
34

gulzor, bog’larni eslatadi. Shuning uchun ham biz o‘zbek kashtachiligida guldasta,
majnuntol, quyosh, ba’zan daraxt shoxchasiga qo‘ngan qushchalar, hatto hayvon
va odam tasvirlarini ham uchratamiz.
O‘tmishda badiiy naqqoshlik me’morchilik bilan chambarchas bog‘liq
bo‘lgan. U ikki turga bo‘lingan: yog‘ochga va alebastr suvoq ustiga ishlangan
naqshlar. Ilgarilari ham devorlar sathi, shift va karnizlar naqshlangan. Bunday
naqshlar tuxum va yelim aralashtirilgan suvli buyoqlar bilan ishlangan. Yorqin, sof
tonli, bir–biridan keskin ajraladigan buyoqlardan foydalanilgan. Hozir ham
devorlarga ishlangan naqshlarda o‘tmishning sevimli bezaklari–guldondagi
ko‘rkam guldastalar, egilgan majnuntol va hokazolar ko‘proq ifodalanmoqda.
Naqqoshlik –amaliy bezak san’atining bir turi sifatida qadimdan o‘zbek
madaniyatining muhim elementi hisoblanadi. Ko‘p asrlar mobaynida uning o‘ziga
xos badiiy an’analari vujudga kelgan. Naqshlarda san’atning boshqa hamma
turlaridan farqli ravishda avlodlarning chambarchas bog‘liqligini, an’analarning
davomiyligini ko‘rish mumkin. Naqqoshlik an’analari san’atning ana shu to‘rini
o‘rgatish usullari sifatida ham bobodan otaga, otadan o‘g‘ilga o‘tib kelgan. Ana
shu davomiylik tufayli naqsh san’ati hozirgacha saqlanib qoldi. Naqshning eng
yaxshi namunalari boy ijodiy tafakkur orqali birlashtirilgan shakllarning maqsadga
muvofiqligi va go‘zalligi bilan farqlanadi. Bunda xalq ustalarining atrof–muhitga
bo‘lgan munosabatlari va qarashlaridagi tafovut aks etadi. Naqshdagi chiziqlar
o‘yini muzikadagi ohang kabi, qo‘shiq va ertak kabi "xalq hayotiy tajribasining
katta umumlashmasidek" namoyon bo‘ladi 1
.
Yaqindagina naqqoshlik san’atning unutilayotgan turlaridan biri hisoblanar
edi. So‘nggi yillarda badiiy naqqoshlikka qiziqish kuchaydi va u Respublikamizda
tez tarqala boshladi. Yosh ustalarning ishlari shuxrat qozondi. Toshkent,
Samarqand, Buxoro, Xiva, Farg‘ona, Qo‘qon, Andijon, Namangan, Shahrisabz va
Respublikaning boshqa shaharlari hamda tumanlaridagi turli kasblarda ishlaydigan
kishilar bo‘sh vaqtlarida naqsh bilan shug‘ullanmoqdalar 2
.
1
Нозилов Д.А. Ўрта Осиё дизайни тарихидан–Т.; Ўзбекистон, 1998. B. 39.
2
Norqulova D. O‘zbekiston respublikasi da amaliy san’atning rivojlanishi (Samarqand naqqoshligi misolida). –
Samarqand. 2012. B . 36.
35

O‘zbekistonning an’anaviy me’morchiligida naqqoshlik asosan shiftlarni,
jimjimador arkalarni, saroy ustunlarini, masjidlar, maktablar, boylarning uylari,
yog‘ochdan yasalgan buyumlarni bezashda qo‘llangan. Nozik o‘simliksimon–
geometrik naqshdagi o‘zaro singishib ketgan novdalar, shoxlar va hashamatli
tasvirlangan gullarning ritmik harakati, o‘zbek ustalarining ishlaridagi islomiy va
girix naqshlarining klassik motivlari shiftlarning shakliga moslangan. Naqsh
ko‘proq intererlarni va yopiq ayvon, peshayvonlarni bezashga xizmat kilgan.
Turar joylarda xo‘jalik, amaliy san’at buyumlari hamma vaqt naqshinkor
bezak bilan boyitilganligining guvohi bo‘lamiz. Bezakdagi tasvirlar, naqshlar
qadimdan inson ma’naviy dunyoqarashini boyitgan, uning istagini, g‘oyalarini
mujassam qiluvchi ramziy belgi sifatida gavdalanib kelgan. Ular sihat salomatlik,
baxt, mulkulchilik, omad ramzini ifodalagan. Demak, buyum bezagi o‘zining
funksional vazifasidan tashqari kishiga quvvat bag‘ishlagan, uni hayotga da’vat
etgan, kelajakka ishontirgan. Shuning uchun ham me’morchilikda, amaliy san’atda
naqshu–nigorga alohida e’tibor berilgan. Usta hunarmandlarning muayyan bir
qolipli (standart) shakl va andozali bezaklardan foydalanishi xalqning amaliy
san’at buyumlariga bo‘lgan ehtiyojini qondirish uchun qisqa vaqt ichida katta
miqdorda seriyali mahsulot ishlab chiqarish imkonini bergan. Shu maqsadda hatto
xona qismlarini (shift, ustun, eshik, panjara)larni bezash uchun muayyan tipdagi
andozalar yaratishgan 1
.
Samarqand naqshlari Toshkent, Farg‘ona naqshlariga o‘xshab ketadi.
Samarqand naqshlari o‘zining o‘ta guldorligi, barg va gullarining badiiy
harakatchanligi, jonliligi bilan farq qiladi. Undagi murakkab girixlar Farg‘ona
naqshlariga o‘simliksimon naqshlari bilan, aniq bir ritmik takrorlanuvchan
naqshlar kompozitsiyasi bilan esa Toshkent naqshlariga o‘xshash. Avval zangori
rang gammasida ko‘p naqsh bajarilgan bo‘lsa, hozir esa yashil rang gammasida
ko‘proq naqshlar bajariladi. Samarqand naqqoshlik maktabini yaratishga Usta
Raxmonhol, usta Jaloliddin (Mirjamol), usta Mahmud, usta Abdujabbor, usta
1
Ма на кова В.Н. Художественная культура народного жилища Узбекистана. – Т: Гафур Гулом , 1990. – B . 69.
36

Abduzoxid, usta Sharif, usta Aminjon, usta Baqolar keyinchalik usta Jalol va Bolta
Jalilovlar kabi naqqoshlar asos solgan va bebaxo hissalarini qo‘shganlar 1
.
Shunday qilab, O‘zbekiston naqqoshlik maktablarini asosan Toshkent,
Farg‘ona, Buxoro, Samarqand va Xiva maktablari tashkil etmoqda. Ushbu
maktablarning texnik, uslubiy va kompozitsion tomonlarida ko‘pgina
o‘xshashliklar bilan birga, farqli tomonlari ham mavjud. Masalan, Toshkent
naqqoshligida, "pargori" uslubi keng tarqalgan bo‘lib, "pargor" yoki "pargol"
so‘zlarining o‘zi uslubga qaraganda ko‘proq naqshlar ro‘yxatiga mos ibora
hisoblanadi. U sirkulda chizilgan degan ma’noni anglatadi. Shu sababli, naqqoshlik
kompozitsiyalarida keng tarqalgan doira yoki aylana ko‘rinishidagi naqshin
gullarni "pargoriy" deb nomlashadi. Bu uslub deyarli hamma ustalarning asarlarida
uchraydi. Lekin asrimizning boshlarida Toshkentlik usta S. Xo‘jaev ijodida u
o‘zining yuqori cho‘qqilariga erishgan 2
.
Farg‘onalik ustalarning naqqoshlik asarlarida "buta", "guldastalar"ga keng
o‘rin beriladi. Lekin ular ushbu maktabda birmuncha yaxlit, naqshlarning orasi
ochiq, yirik yaxlit ko‘rinishlarda ishlanadi. Bundan tashqari, Farg‘ona
naqqoshligida Rishton kulolchiligiga xos moviy buyoqlar ko‘p ishlanib, unda
asosan o‘simlik dunyosi naqshlari yetakchilik qiladi. Chunki, aynan ularda
maxalliy aholining "jannat bog‘i" va kosmogonik, diniy falsafa haqidagi
tushunchalari o‘zining ifodasini topgan.
Zarafshon vohasi naqqoshligi ham ko‘p tomonlardan Xiva maktabining
an’analariga yaqin bo‘lsada, ushbu viloyatlarning naqqoshligi o‘zidagi
kompozitsiya va ranglar majmuasi bilan Farg‘ona–Toshkent maktabiga yaqindir.
Chunki, naqqoshlik san’atidagi maktablar bir–biridan asosan naqshlar tizimi va har
bir kompozitsiyaning tasvirlanishi bilan farqlanadi. Masalan, Toshkentda
naqshlardagi gullarning orasi ochiq, tasvirlar birmuncha erkin bo‘lib ko‘rinsa,
Xorazmda birmuncha zich, novdalarning orasidagi bo‘sh joy qoldirilmasligiga
katta ahamiyat qaratiladi.
1
Қ осимов К. На ққ ошлик. Хал қ на ққ ошлиги т ў гараги. – Т : Ўқитувчи, 1990. В.41.
2
Булатов С. Ў збек халк амалий безак санъати. – Т.: Ме ҳ нат, 1991 . В. 29.
37

O‘tmishda xalq san’atining boshqa turlari kabi naqqoshlik ham asosan
“usta–shogird” an’anasi orqali tayyorlangan. Bu an’ana hozirgi davrgacha
saqlangan bo‘lib, shu bilan birga san’atning ushbu turiga sezilayotgan ehtiyojdan
kelib chiqib, sohaga moslashtirilgan qator kollejlar ham professional ustalar
tayyorlashga kirishdilar. O‘zbekiston badiiy Akademiyasining Toshkent,
Samarqand shaharlari va boshqa viloyatlardagi tasviriy va amaliy san’at bilim
yurtlari bunga misoldir 1
.
Hozirda, naqqoshlik san’ati o‘zining avvalgi davrlardagi mavqeini qayta
tiklamoqda. Toshkent va Samarqand shaharlari va Respublikaning boshqa yirik
shaharlarida qurib foydalanishga topshirilayotgan yoki qayta ta’mirdan
chiqarilayotgan diniy va dunyoviy harakterdagi zamonaviy qurilishlarda unga
bo‘lgan talab kun sayin ortib bormoqda. "Usto" birlashmasining Samarqand shaxri
va viloyatlardagi bo‘linmalarida ishlayotgan ustalar, oxirgi o‘n yil orasida ko‘plab
yirik ob’ektlarda muvaffaqiyatli qatnashdilar.
Yuqoridagi ob’ektlardagi naqqoshlik ishlarini bajarishda M. To‘raev, A.
Ilhomov, S. Mahmudov, K. Shoislomov, X. Nuraliev, S. Shukurov va boshqa yirik
ustalar shogirdlari bilan qatnashganlar 2
. Ushbu ustalar o‘z ijodlari davomida faqat
Samarqand naqqoshlik maktabining an’analarini rivojlantirib qolmay, naqshlarning
mumtoz namunalarini o‘zlashtirgan holda zamonaviy ko‘rinishlarini ham kashf
etmoqda.
Samarqand naqqoshligida ham xuddi Toshkentda bo‘lgani kabi, ko‘p
uchraydigan elementlar "mehrob", "madohil", "bodom" va "buta" naqshlari tashkil
etadi. Undagi asosiy naqshlarning atrofida yordamchilari–"chorgul", "oygul",
"zanjira" naqshlari turlari hamkorlik qiladi. Naqqoshlik san’atida njod qilayotgan
har bir usta, amaliyot davomida, mavjud an’analarni o‘zlashtirib, ish jarayonida
klassik naqshning juda ko‘p ko‘rinishlariga muvaffaq bo‘ladi. Naqshdagi bir
arzimagan chiziq va naqshning shakl shamoyilini yoki tasvirdagi mazmun–
mohiyatni tubdan o‘zgartirib yuborishi mumkin. 90–yillardan boshlab qurilayotgan
1
Ма на кова В.Н. Художественная культура народного жилища Узбекистана. – Т: Гафур Гулом , 1990. – S . 71.
2
3охидов П.Ш. Меъморий санъат мўъжизалари. //Мозийдан садо, № 1–2, 1994, В. 42.
38

bir qancha madaniy maishiy xizmat ko‘rsatish binolarida va maishiy harakterdagi
buyumlardagi naqqoshlikda ushbu vaziyat namoyon bo‘lmoqda 1
.
Ularda O‘zbekiston naqqoshligining yetuk ustalari O. Qosimjonov, T.
To‘xtaxo‘jaev, J. Hakimov, Z. Qodirovlarning eng yaxshi an’analari davom
ettirilmoqda.
Oxirgi o‘n yil mobaynida yog‘och o‘ymakorligi va naqqoshlik san’ati
haqiqatan ham rivojlanib, unitilib borayotgan ba’zi uslublarni qayta tiklayotgani,
naqshlarning ro‘yxati yil sayin kengayayotganligi va islimiy naqshning bir necha
turlarda uyg‘unlashayotganining guvohi bo‘lamiz. Birgina yuqorida keltirib
o‘tilgan “pargori” uslubini olsak, u XIX–XX asrning boshlaridagi Samarqand
naqqoshlik maktabida ayniqsa mashxur bo‘lib, so‘nggi paytlarda esa deyarli
qo‘llanilmayotgandi. Mustaqillik yillarida mazkur an’ananing qayta
tiklanganligining guvohi bo‘lamiz.
Ustalar, yuqoridagilar bilan birga, buyurtma berilgan taqdirda, asosiy badiiy
yo‘nalishlardan tashqari, iste’molchilarning talabidan kelib chiqqan holda,
xoxlagan o‘lcham va uslubdagi buyurtmalar ustida ham ishlamoqdalar. Ye vropa
andozalariga xos bufet, triyma, servant, stol va stullarning t o‘ plamlari fikrimizning
dalilidir. Ularda o‘ yiladigan naqshlar an’anaviy yoki buyurtmachi tomonidan
takdim etilgan chizmalar asosida, yevropaliklarning amaliy san’atiga xos naqshlar
ham b o‘ lishi mumkin 2
.
Hozirgi kunda, bozor i q tisodiyoti muammolari san’atning boshqa turlarida
bo‘lgani kabi naqqoshlik san’atiga ham kirib kelmo q da. Bu esa, ustalarimizga
zamonaviy sharoitda yashab, ijod qilishning yangi ko‘rinishlarini izlashga sabab
b o‘ lmo q da .
Mustaqillik yillariga kelib jamoat binolari intererlarini ishlashda milliy
dunyoqarash va yangicha yondoshish shakllandi. Ma’nan eskirib qolgan xonalar
pardozi, naqshu–nigorlari, pol va shifti, jixozlari, yoritgichlari yangilandi.
1
Хакимов А. А. Ў збекистон санъати (1991–2001). – Т: Мерос , 2001. В. 82.
2
Muratov X.X., Jabbarov R.R. Amaliy va badiiy bezak san’ati. – Chirchiq. 2020. B. 41 .
39

Me’morchilikda devoriy suratning o‘rni va intererdagi ahamiyati oshdi. Intererlari
maxsus loyihalangan binolar qurila boshlandi 1
.
Toshkentda, Yunusobodda barpo etilgan "Shaxidlar xotirasi" majmuasi
xalqimiz ruxini ko‘taruvchi, istiqlol me’morchiligidan o‘z o‘rnini egallagan
obidadir. "Shaxidlar xotirasi" yodgorlik majmui 30 gektardan ortiq yerni o‘z
bag‘riga olgan bo‘lib, yam–yashil hududdan iborat maydonni Buzsuvning zilol
suvi ikkiga ajratib turibdi. Ikki qirg‘oqni birlashtiruvchi go‘zal ko‘prik o‘ziga xos
salobat to‘kkan.
Ziyoratgohning markazida sakkizta adl ustunlar uzra joylashgan moviy
gumbaz ko‘shk bo‘lib, uning marmar polida eroniy nefritdan ishlangan ramziy
sag‘anadan chor atrofga motamona sukunat taralib turadi. Bu sag‘ana minglab,
balki o‘n minglab shaxid ketgan vatandoshlarimizning ramziy qabirlaridir. Ushbu
ziyoratgohning muhim tarkibiy qismi "Qatag‘on qurbonlari xotirasi muzeyi"
binosidir. Bino rejasini tuzishda Markaziy Osiyo an’naviy milliy me’morlik uslub
va yechimlari: gumbaz, ayvon, peshayvon, ravoq, naqshlardan keng va ijodiy
foydalanilgan. Muzeyning asosiy markaziy hajmi murabba shaklda qurilgan bo‘lib,
tarhi 20x20 metrni tashkil etadi. Bino diametri 5,8 metrli, balandligi 6,2 metr
b o‘ lgan moviy gumbaz bilan q oplangan 2
.
Istiqlol yillarida keng imkoniyat yaratilgan xalq ustalari, rassomlar
guru h ining me’mor va q uruvchilar bilan yonma–yon ijod qilishlari bu muzey
binosi qurilishida ham o‘ z ifodasini topgani q uvonarli holdir. Hamkorlik natijasida
muzey devorlariga va boshqa bezaklarga zangori, h avorang, o q sirli kesma
koshinlar, marmar va granit toshlar q oplangan bo‘lib uning q urinishi yanada
uyg‘unlashtirilgan.
Ichki bezagida ham ganchkorlik, b o‘ yama naqsh va turli serjilo naqshlar
juda katta mahorat va did bilan ijro etilgaligi ta h singa sazovordir.
O‘yma naqshinkor yog‘och ustunlar ko‘tarib turgan to‘rt ayvonning barchasi
qadimiy hayvon shaklida yaratilgan bo‘lib, bu usulda ayvon markazi ikki ustun
1
Хакимов А. А. Ў збекистон санъати (1991–2002). – Т : Мерос , 2001. В. 83.
2
Қодирова Т.Ф. Қатағон қурбонлари хотираси музейи // Ўзбекистон архитектураси ва қурилиши журнали.
№ 1 - 2, 2003, 3 - 5 бетлар.
40

oralig‘i bo‘yicha ko‘tarilgan shiftning chor tusini orasiga o‘yma naqshli hovuzak
ishlangan. Shiftning qolgan sathi esa vassa–toqi bilan to‘ldirilgan. Muzey
ayvonlarida bunday shiftning faqat yog‘och o‘ymakorligida bajariladigan usuli
qo‘llanilgan bo‘lsada, o‘yma naqshlarning tanlangan guli va o‘lchamlari bino
mazmuniga mos keladi.
Qosh va to‘sinlarga uyma naqshlar berilgan, ayniqsa ustunlarga islomiy
gullar o‘yilib bezatilgan. Marmar asosga o‘rnatilgan ustunlarning bir qism kallagi
Farg‘onacha kesma mukarnas shaklida ishlangan bo‘lsa, boshqa qismi
Samarqandcha usulda bajarilgan bo‘lib, mukarnaslar mayda yog‘och
bo‘lakchalardan yigilgan.
Muzey yog‘och o‘ymakorligi san’atining yuksak badiiy mahorat bilan
ishlangan namunalaridan biri bu o‘ymakor eshiklaridir. Muzeyning to‘rt tarziga
o‘rnatilgan ravoqi panjara va o‘ymakor eshiklar Toshkent va Samarqand yog‘och
o‘ymakorligi maktabiga mansubdir 1
.
Yog‘och o‘ymakorligi ishlarini Toshkentdagi “Ustazoda” xalq amaliy
san’ati ustalari korxonasining xalq ustalari: S. Raxmatullayev, X.Odilov, B.
G’aniyevlar; Qo‘qonlik A.Abdullaev va X.Umarov boshchiligida ustalar;
Samarqandlik xalq ustalaridan N.Sohibnazarov, M. Abrorov va A.Barnoyevlar
mohirona ijod etgan.
Naqshlar pastda qolibkor uslubida tayyorlanib, bezak berilgan ganch
elementlari yuqorida, aniq, geometrik o‘lchovlar asosida, murakkab yulduzsimon
shakllar tarzida gumbaz qurilmasi ostiga yig‘ilgan. Bir necha asrdan beri
qullanmay kelingan "iroqi" gumbaz, birinchi bor muzey gumbazi qurilmasi ostida
katta mahorat bilan bajarilgan. Bunday usulning afzalligi shundaki turli
kattalikdagi qurilma oraliqlarini bezakli ganch taxtachalar bilan tez va samarali
hamda murakkab shakllarda bezash imkoniyati yaratiladi. Naqqoshlar esa binoning
mazmuni va me’moriy shakliga qarab gumbazga turli rang va naqshlar bilan jilo
berishi mumkin bo‘ladi.
1
Ўзбекистон ҳунармандчилиги ва амалий санъати. Энцеклопедия. – Тошкент: Ўзбекистон миллий
энциклопедияси нашриёти. 2016. Б. 464.
41

Xususan, muzey binosidagi "iroqi" gumbazning shakli, bezaklari va ranglari
binoning ichki muhitiga mos ravishda tanlangan. Yashilga moyil ko‘kish rang
asosga kamtarona islimi naqsh tushirilib, havuzaklar ichiga esa maromida tilla xal
berilgan 1
.
Muzeyning tashqi tarzlaridagi namoyonlarga, kirish eshiklarining P–
shaklidagi xoshiyalariga, gumbaz osti mukarnaslari, gardishiga, tuynuklardagi
panjaralar, ravoqlarga naqshinkor koshin qoplamalar qilinib, ularning shakli,
ko‘rinishi, bo‘rtma gullari qadimiy obidalardagi sirkor koshinlardan
qolishmaydigan darajada bajarilgan.
Muzeyning bosh g‘arbiy tarzidagi namoyonlarda koshin naqshlari girix
usulida ishlanib, oralari mayda ismlimi gullar bilan to‘ldirilgan. Tarzga
joylashtirilgan to‘rtta namoyonning girixlari va ranglari o‘zaro uyg‘unlikda bo‘lib,
devorning umumiy kompozitsiyasidan ajralib ketmay, kirish eshigi bezaklarining
ustivorligini saqlab qolgan.
Binoning tarzdagi namoyonlarida esa qadimiy obidalarning izoralariga xos
bo‘lgan naqshdagi koshin qoplama qo‘llanilgan. Bu naqshlar zamonaviy talqinda
bajarilgan bo‘lsa ham o‘ymakor yog‘och eshikning bezaklari va to‘q zangori
rangdagi eshik hoshiyalarini bo‘rttirib turibdi.
Janubiy tarzdagi namoyonlarning bezagidagi asosiy girix turi umumiy
ko‘rinishda an’anaviy bo‘lsada, shakli va tuzilishiga ijodiy yondoshilgan.
Namoyon panjara sifat ko‘rinish olib, uning asosida esa majnuntol shoxlari egilib
turgandek. Yashil moviy rangning qoramtir hoshiyalari esa motamsaro kayfiyat
uyg‘otgan.
Sharqiy tarz butunlay o‘zgacha yechimda bajarilgan namoyonlar bilan
bezatilgan. Majnuntol shoxlari ko‘rinishini olgan bu namoyonlar yashil ko‘k
ranglarning turli qalin va quyuqligi hisobiga hamda bezak shakllarining o‘zaro
uyg‘unlgi tufayli Buzsuvga qaragan bu devor kompozitsiyasi sokinlik kayfiyatini
olgan.
1
Қодирова Т.Ф. Қатағон қурбонлари хотираси музейи // “Ўзбекистон архитектураси ва қурилиши журнали”.
№ 1-2, 2003й, 3-5 бетлар.
42

O‘ymakor kirish eshiklarning koshin hoshiyalaridagi bezak qadimiy
“morpech” shaklida bo‘lib, gumbaz asosidagi mukarnaslar binoning koshin
bezaklarini an’anaviy shakllarga qiyos qilish imkoniyatini beradi. Bino bezagidagi
koshinkorlik ishlari hozirgi o‘zbek me’morchiligining yutuqlaridan biriga
aylangan.
Umuman, ramziy inshoot va “Qatog‘on qurbonlari xotirasi” muzey binosini
yaratishda xalq amaliy san’ati ustalari naqqoshlik sohasida o‘z mahoratlarini
ko‘rsatgan.
43

Samarqand naqqoshlik maktabi xususiyatlari
2.2 Samarqand naqqoshlik maktabining tarixiy ildizlari va uning o‘ziga xos
jihatlari
Naqqoshlik san’ati O‘rta Osiyoda juda qadimiy bo‘lishi bilan birga, o‘ziga
xos, betakror namunalari bilan ajralib turadi. Har bir naqshning tashqi ko‘rinishini
ifodalovchi ajib bir gullari, yaproq, novda, islimi, girixi kabilar bilan birga chuqur
44

ichki ma'nosi bor. Bunda har bir shakl aniq o‘lchamda, hamohang bo‘lishi, ranglar
did bilan o‘zaro mutanosib tanlanishi kerak. Ma’lumki, O‘rta Osiyoga islom dinini
kirib kelishi bilan joriy etilgan jonli mavjudot tasvirini ishlashning man qilinishi
tasviriy san'atni rangtasvir, haykaltaroshlik kabi turlarini rivojlanishiga to‘sqinlik
qilgan, biroq, xalq amaliy san'ati, xususan naqqoshlik san'ati keng taraqqiy etishiga
ham katta turtki bo‘lgan. Binolar, turli idish-tovoqlar, buyumlar, qurol-aslahalar
naqsh bilan bezatildi. Shaharlar husniga ko‘rk bo‘lgan qadimiy obidalar, masjidu,
madrasalar, xonoqo va maqbaralar naqsh bilan bezatildi, ganch va yog'och
o‘ymakorligi keng ko‘lamda qo‘llanildi. Ana shunday milliy san'atimiz bo‘lgan
xalq amaliy san'atining bizgacha etib kelishi va rivojlanishida mashhur ustalar Usta
Shirin Murodov, Yusufali Musayev, Umrzoq Ahmedov, Ota Polvonovlarning
hissalari beqiyosdir. Farg'ona naqqoshlik maktabi nomi bilan tilga olinadigan
Xo‘jand, Marg'ilon, Qo‘qon, Farg’ona, Andijon, Namangan, Chust, Quva, Oltiariq
va Rishton shaharlarida vujudga kelgan uslublarda ijod qilgan ustazoda Saidaxmad
Norqo‘ziyevni ham alohida ta'kidlash joizdir. Ajdodlarimiz qurgan saroy, masjid,
maskanlar devoridagi nafis naqshlarni ko‘rib quvonamiz, bahridilimiz ochiladi. U
bizga estetik, ma’naviy zavq bag’ishlaydi. Lekin estetik zavqning o‘zi kifoyami
yoki bu naqshlar biror-bir ma’noni anglatadimi, degan fikrga h am ba’zan boramiz 1
.
Tasavvuf she’riyatda Allohga muhabbat, insonga oqibat, hayotga ishq naqadar
go‘zal obrazlar orqali yoritilganligi hammamizga ma’lum. Bu muhabbat, bu ishq,
bu go‘zal sermazmun iboralar faqat adabiyotdami yoki boshqa san’at turlarida xam
bo‘lgan mi? Bizningcha, bu faqat adabiyotda bo‘lib q olishi mumkin emas. U
san’atda ham o‘z ifodasini topgan bo‘lishi lozim. Chunki adabiyot va san’at
hamma vaqt bir-birini to‘ldirib kelgan. Lekin bizlar naqshlarning ramziy ma’nosi ni
yoritadigan manbalarga to‘liq ega emasmiz. Naqshlar oldida lol qolamiz, uning
go‘zalligiga maftun bo‘lib, undagi ma’noni o‘qish yodimizdan ko‘tariladi 2
.
Farg’ona naqshi Xo‘jand, Marg’ilon, Qo‘qon, Farg’ona, Andijon,
Namangan, Chust, Quva, Oltiariq va Rishton shaharlarida vujudga kelgan
1
Norqulova D. O‘zbekiston respublikasida amaliy san’atning rivojlanishi (Samarqand naqqoshligi misolida). –
Samarqand. 2012. B. 41.
2
Қураҳмедов А. Самарқандлик ҳунармандлар // Фан ва турмуш. , 2005. № 5. B. 22.
45

uslublardan iborat XIX asr va XX asr boshlariga mansub bo‘lgan naqshlar ko‘plab
osori atiqalarda saqlanib qolgan. Qo‘qondagi Madalixon dahasi va Dahmai
Shohon, Xudoyorxon o‘rdasidagi va boshqa naqshlar o‘ziga xos ko‘rinishga ega
bo‘lsada Farg’ona naqshlarida ko‘proq Buxoro, Xiva naqshlarining ta’siri bor.
Hattoki rus naqqoshlarining uslubi ham unda-munda uchrab turadi 1
.
Lekin Farg’ona vodiysida o‘ziga xos naqqoshlik maktabi rivoj topgan edi.
Farg’ona naqqoshlari girih, o‘simliksimon (islomiy) va gulli girih naqshlarini
bezaklarda qo‘llaganlar. Kompozisiyalarning simmetriyali bo‘lish prinsipiga amal
qilganlar. U boshqa naqqoshlik maktablaridan naqshlarining tabiatga juda
yaqinligi, erkin ishlanishi, ranglarining kontrastligi bilan farqlangan. Bulardan
tashqari Farg’ona naqshlarida tabiatdagi gul, barg, g’uncha va boshqalardan
to‘g’ridan-to‘g’ri foydalanilgan.
Chunonchi Farg’ona naqshlariga qarasak, lista gul, anor, atirgul, majnuntol,
bodomgul va boshqalarni ko‘rishimiz mumkin. Farg’ona vodiylaridagi naqsh
kompozisiyalarning tabiatga juda yaqinligi Toshkent, Xiva va Samarqand
naqshlaridan ajralib turadi. Farg’onada naqqoshlar chetlari chiroyli qilib, ichiga
islomiy shakl tushurilgan kompozisiyalarini yaratdi. Uning naqshlaridagi
ranglarning ochiqligi, yorqinligi hamda bir-biriga uyg’unligi kishini o‘ziga jalb
qiladi. Naqsh kompozisiyasi tuzilishi jihatidan an’anaviy milliy naqshlarga doimo
yangi element va motivlar kiritgan 2
.
Y.Raufov kompozisiya tuzishda sodda, uzoq-yaqinini yaxshi bilardi. U
naqsh kompozisiyalarini uzoqdan kam ko‘rinishini ta’minlar edi. Usta naqsh
ishlashda ko‘proq chirmoviqsimon o‘suvchan islomiy mazmundagi naqshlari bilan
va katta-kichik yuzalarni to‘g’ri taqsimlashi hamda mayda kichik buyumlar
formasiga nihoyatda uzviy ravishda birlashib ketgan odmi naqshlarning
kamsuqumliligi bilan ham ajralib turadi. Yo.Raufovning naqshlarini kuzatar
ekanmiz, naqsh sxemasini erkin, chiroyli shakllar hosil qilib ishlanganligi hamda
naqsh elementlaridan unumli foydalanganligini ko‘ramiz. Uning naqshlarining
1
Қураҳмедов А. Самарқандлик ҳунармандлар // Фан ва турмуш. 2005. № 5. B. 22.
2
Norqulova D. O‘zbekiston respublikasida amaliy san’atning rivojlanishi (Samarqand naqqoshligi misolida). –
Samarqand. 2012. B. 44.
46

ko‘pchiligi tojik naqshlariga o‘xshab ketadi, uning gullari yirik-yirik hamda o‘ziga
xos detallardan iborat. U bargli gullar besh va sakkiz bargli gullar, ya’ni «Xitoy
afsonlari» hamda oddiy gullardan foydalangan. Usta tumorchi naqsh tartibida
naqsh kompozisiya tuzib, har bir tumor gulni aniq oq chiziq bilan ajratib, ularning
zaminini esa turli ranglar bilan bo‘yagan. Usta turli shaharlarga borganda har bir
joyning o‘ziga xos an’anasiga moslab naqsh bajargan. U hamma joyda ham bir
qolipdagi naqshlarni hech qo‘llamay, yangi-yangi naqshlar to‘qib, tuzib bo‘yagan.
Y.Raufovning yirik me’morchilik inshootlariga yoki maishiy buyumlarga ishlagan
naqshlarini kuzatsak chiziq va ranglarning bir-biriga g’oyat Toshpo‘lat
Arslonqulovni sezamiz. Usta ko‘k, havorang yonida pushti rang qo‘llashi naqshni
buzmay balki, bu ikki rang bir-birini to‘ldiradi, butunlik xosil qiladi. Uning xayoti
davomida turli shaharlarda qilgan ishlari o‘ziga xos maktab vazifasini o‘tadi,
tajribasini boyitdi 1
.
Yo. Raufov naqshlarni bo‘rttirib, tilla halli nozik plastinkalarni ham qo‘lladi.
Ya’ni kundal texnikasidan ham foydalandi. Bu texnikada naqshlarni bajarilishi
o‘ziga xos joziba, ko‘rinish berishini ko‘ramiz. Usta muhtasham binolarning
peshtoqlari, navolari, shiftlariga bergan naqshlari bino chiroyini yanada ochadi
hamda xonalarga fayz va alohida latofat bag’ishlaydi. Sharqqa mashxur bo‘lgan
naqqosh Maoniy aytganidek «agar kimki rasmdagi har bir chiziqqa jon bag’ishlay
olar ekan, u san’at kalitini egallagan bo‘ladi». Ana shu san’at kalitini egallagan har
bir chiziqqa jon bag’ishlay olgan buyuk san’atkorlardan biri Yo. Raufovdir. Usta
har bir naqshni to‘g’ri va aniq chiqishiga hamda bir-biriga bog’lanishiga intilgan.
Ustaning naqshlariga nigoh tashlar ekanmiz, islomiy patnis, islomiy gul, islomiy
mexrob va boshqa naqsh kompozisiyalarni ko‘p uchratamiz. Naqsh turlari ichida
eng ko‘p tarqalgan va murakkab turi girix bo‘lib, uni hamma ustalar xam ishlay
olmagan. Uni chiza olgan haqiqiy naqqosh hisoblangan. Ko‘pincha ustalar girixkor
(girix chizuvchi usta) ustaga chizdirib, keyin ular binolarga yoki buyumlarga
qo‘llar edilar. Yo. Raufov esa girix, naqshni qiynalmasdan bemalol chiza olar edi.
1
Ўроқов М., Ғаниев К. Анъанавий ҳунармандчилик – миллий мерос феномени сифатида // Марказий Осиёда
анъанавий ва замонавий этномаданий жараёнлар. 2-қисм. – Тошкент, 2005. – B . 137.
47

Usta o‘z ijodiy faoliyatida ko‘proq medalon kompozisiyalarni qo‘lladi.
Uning ishlagan h ar bir kompozi t siyalari umumiy yaxlit butunlik kasb etadi. Yo.
Raufov yog’ochga naqsh ishlashdan oldin yog’ochni qum qog’ozda tekislab alif
moyi surkab, keyin uning sirtini mahsus massa bilan tekislab naqsh chizgan. Naqsh
tayyor bo‘lgandan so‘ng egar moyi yoki fabrika loki berilgan. Egar moyi surilgan
naqsh yoritilgan hamda bezatilgan yuzani darz ketishidan, chirishidan saqlagan.
Yo. Raufov tabiiy tayyorlangan bo‘yoqlarni, loklarni yaxshi ko‘rar edi hamda
naqshlarning sifatli chiqishiga katta e’tibor berar edi. Yo. Raufov yillar davomida
tajribasi oshib sodda va oddiy usulda bajarilgan naqshlar murakkablashib bordi va
bo‘yoqlarning rang-barangligi yanada oshdi. Kompozisiyalarida ko‘pincha qizil,
jigarrang, yashil, to‘q sariq, xavoranglardan foydalandi. Ustaning aniq va
sermanzara naqshlari baland hamda keng shiftlarni bezashda yaxshi natijalar berdi.
Yo.Raufov naqsh kompozisiyalarini juda erkin, yengil mustaqil, qiynalmasdan
chizardi 1
.
Xiva naqshi Samarqand, Toshkent, Farg’ona, Buxoro naqshidan tubdan farq
qiladi. Rangi jihatidan kelsak, naqshlarning umumiy rangi ko‘pincha xavorang
kolorida ishlanadi. Ranglar kam ishlatilsa-da, o‘ziga xos ko‘rkamlikka ega. Xiva
naqshida asosan zangori va yashil ranglar juda ko‘p ishlatiladi. Xorazm naqshlari
butun yuzani geometrik naqshlar bilan to‘ldirib moviy va yashil bo‘yoq berishni
yaxshi ko‘rganlar. Kompozisiyada naqshlarning tuzilishiga qaraganda, asosan
novda spiralsimon aylanib-aylanib murakkab naqshlar xosil qiladi.
Ko‘pincha yulduz hosil qiluvchi girixlar ishlatilib, orasiga spiralsimon
islomiy naqsh ishlatiladi. Xiva naqshlari umuman madoxili naqshlar asosida
tuziladi. Keyin esa islomiy naqsh spiralsimon mayda qilib ishlanadi. Xiva
naqqoshchilik maktabining namoyandalari Abdulla Boltayev, Ro‘zimat
Masharipov, Odamboy Yoqubov, Eshmurod Sapayev va boshqalar, Buxoro
naqqoshlik maktabi. Buxoro naqshi hamma naqshlardan naqsh
kompozitsiyalarining murakkabligi, mukammalligi va jozibadorligi bilan ajralib
turadi.
1
Ўроқов М., Ғаниев К. Анъанавий ҳунармандчилик – миллий мерос феномени сифатида // Марказий Осиёда
анъанавий ва замонавий этномаданий жараёнлар. 2-қисм. – Тошкент, 2005 . – B . 137.
48

Buxoro naqshlarida murakkab girixlar aniq, puxta o‘lchamda ishlatilishi
o‘simliksimon naqshlarning o‘ziga xos san'at bilan ishlangani naqshlarning yaproq,
meva, gul barglar ritmiga aloxida e'tibor berilishi bilan farqlanadi 1
.
Samarqandda o‘rta asrlarda qurilgan Shirinbeka o g’ o, Tuman o g’ o,
Bibixonim, Qozizoda Rumiy maqbaralari interyerida manzara tasviri ishlangan.
Tadqiqotchi S.S. Davidov bu dalil bo‘yicha G.A. Pugachenkova va
L.I.Rempellarning maqbara devoridagi manzara tasviri jannat ramzini ifodalagan,
degan fikrlarni inkor etadi va bu manzaralar maqbara devorlarida o‘rnatilishi lozim
bo‘lgan darcha (deraza) ramzini ifodalagan hamda o‘rta asrlarga xos maqbara
xuddi jannatmakon bog’ markazida o‘rnatilgan saroy g’oyasini anglatgan, ya’ni
«Alloh uning joyini jannat bog’iga aylantirsin», degan iboraga asoslangan deb
ta’kidlaydi 2
.
M azkur olimlar fikri bir-biriga zid emas. G.A.Pugachenkova va
L.I.Rempellarning fikricha, maqbara ichi jannatmakon bog’ ramzini ifodalasa, S.S.
Davidov bo‘yicha esa marhum yotgan maqbara jannatmakon bog’ o‘rtasida
joylashgan saroyni va uning darchalaridan jannat bog’i manzaralari ko‘rinib turadi,
degan ma’noni anglatgan. Ikkala tahlilda ham manzara tasviri jannat bog’i bilan
bog’liq ramziy ifodani anglatgan. Samarqandda Bibixonim, Tuman og’o
maqbaralari interyerida yil bo‘yi ko‘m-ko‘k bo‘lib turgan va terakka o‘xshab bo‘y
cho‘zgan igna bargli sarv daraxti surati ishlangan. Sarv (kiparis) daraxti ko‘p
xalqlar tafakkurida o‘lgan odam ruhining doimiy kelib turadigan joyi hisoblangan.
Doimo ko‘m-ko‘k libosga burkangan sarv daraxti doimiy hayot allegoriyasining
o‘ziga xos ko‘rinishini anglatgan Ko‘pincha naqshlarning ko‘rinish holati,
buyumlarning shakli uning ramziy ifodasini belgilaydi. Jumladan, me’morchilikda
ustunning ko‘zaga o‘xshash q ismi, ko‘zagi deb yuritiladi. Ko‘zada suv saqlangan.
Suvga xalqning e’tiqo di baland bo‘lgan. Suv-hayot. Shuning uchun ham ustunning
ko‘zagi qismi hosildorlik ramzi h isoblangan. Nilufar guli, birinchi navbatda,
quyosh ramzi bo‘lgan, chunki qadimdan bu gulning holati osmonda quyoshning
1
Norqulova D. O‘zbekiston respublikasida amaliy san’atning rivojlanishi (Samarqand naqqoshligi misolida). –
Samarqand. 2012. B. 52.
2
Ғуломов К. Амалий санъат. – Тошкент: Иқтисод-молия. 2007. Б. 33.
49

yo‘nalishiga qarab o‘zgarib turishi aniqlangan. Uch tanobli bargning yurakka
o‘xshatib ishlatilishi-zardushtiylikda adabiylik ma’naviyatini bildirgan va shunday
ramziy ifoda bilan o‘rta asr ornameitikasi dunyosiga kirib kelgan. O‘simlik
shoxchalarining daraxt ramzi o‘r nini bosishi money dini simvolikasida ko‘z ga
ko‘ringan joyni egallagan. Markaziy Osiyo me’morchiligi devoriy suratlarida, xalq
amaliy san’ati buyumlarida daraxt shoxchalari, gullar tasviri ko‘p uchraydi.
Jumladan, Xovaling g e l qutilari devorlarida daraxt shoxchalarini ko‘ramiz. Daraxt
shoxchasi hayot daraxti ma’nosini, dunyo tomiri va shon-shuhrati novdasi ramzini
ifodalagan. Islom dini o‘rnatilgandan so‘ng daraxt shoxchalari naqshi saodat
daraxti, ma’nosini anglatgan.
Talxatan bobo maqbara -masjidi interyerining sakkizburchak qismida
g’ishtlar archasimon daraxt shoxlariga o‘xshatib terilgan. Mazkur naqsh ko‘prok
XI-XII asrlarga oid maqbaralarda saqlangan. Olimlarning aytishlariga qaraganda,
shoxlari pastga yoyilgan daraxt naqshi - narigi dunyoni, shoxlari yuqoriga
qaraganlaritirilish ramzini ifodalagan ekan guldonlardagi butoq, shoxcha, guldasta
tasvirlari esa osmoniy “hayot shajarasining ramzi hisoblangan. Lola - tabiatning
uyg’onish ramzini ifodalagan. Buxoro turar joy ichki devorlarida, guldonlarda
butoq tasviri keng qo‘l lanilgan. Xalq amaliy - badiiy san’ati va me’morchiligida
gul hamda o‘simliksimon naqshlar bilan bir qatorda, mevalar ham o‘z aksini
topgan. Jumladan, I asrga oid bir idishda ayol zulfi va quloqlari o‘rnida barg va
novdalari bilan bir boshdan uzum naqshi bo‘rtma q ilib tushirilgan. Shuningdek,
VI-VII asrlarta oid Munchoqtepada ochilgan xona devorlarida odam boshi bilan bir
bosh uzum tasviri ko‘zga tashlanadi. Uzum tasviri Varaxsha saroyi (V-VII asrlar)
devoridagi ganch pannolarda ham uchraydi. Anor esa I-V asrlarga oid go‘r q utilari
devorlarida, I-III asrlarga oid anor ushlab turgan hosildorlik xudosi Anaxita
haykal chasida mavjud. Anor bilan lola tasviri qadi miy Panjikent devoriy
suratlarida, anorgul va anor naqshi XIX-XX asr uy-joy me’morchiligida ko‘p
ishlangan. Anor tasviri o‘rta asrlarga oid kulolchilik buyumlarida ham ko‘p
uchraydi. Anor ichidagi donachalari (mevasi) - xosildorlik, anor bilan lola
tasvirlari tabiatning uyg’onishi, bahor ramzini bildirgan. Umuman olganda, olma -
50

muhabbat, anor, uzum - ezgulik, to‘qchilik, to‘kin-sochinlik ramzi hisoblangan.
Markaziy Osiyo xalq amaliy san’ati buyumlarida, devoriy naqshlarda doira, girix,
uchburchak, romb kabi naqshlar keng qo‘llanil gan. Ularda ham ramziy ma’nolar
bo‘lgan. Jumladan, doira, girih, uchburchak singari shakllar ko‘pincha xonadonni,
kishini xar xil ins-jinslardan asrovchi ramziy belgi vazifasini o‘ta gan. Geometrik
naqshlar juda qadim zamonlardan buyon monumental bezakda qo‘llanilib kelingan
va har qaysisi o‘ziga xos ramziy ifodaga ega bo‘lgan. Oltintepadan topilgan ayol
xaykalchalarining birida uning pastki qismida atrofi kiprik tuzilishida tik chiziqlar
bilan aylantirilgan uchburchak naqshi tasvirlangan. Olimlarning fikricha, mazkur
naqsh xudo-ayol ramzini ifodalagan.
Samarqand, Yuqori Zarafshon so‘zanalarida ko‘p uchraydigan chorchiroq
naqshidan qadim zamonlarda zardushtiylik dini aqidalariga binoan muqaddas
olovga bo‘lgan e’tiqodning bezakda saqlanib qolganligini bilib olamiz.
Shuningdek, mazkur naqsh orqali xalqimizning yorug’likka, tantanavorlikka
bo‘lgan orzu-havaslari ifodalangan 1
.
Markaziy Osiyoda islom dini o‘rnatilgandan so‘ng ham tirik mavjudotlar
tasvirlari obidalarda ishlanganligi guvohi bo‘lamiz. Jumladan, Samarqandda
Sherdor madrasasi (1636 y.), Buxoroda Nodir Devonbegi madrasasi (1622 y.),
Termizda shoxlar saroyi (XII asr), Samarqandning Xo‘ja Ahror majmuasidagi
madrasada sher tasviri bo‘lganligi sababli uni Sherdori Berun (XVII asr) deb
atashgan. Bunday misollarni ko‘p keltirsak bo‘ladi. Olimlarimiz mazkur davrlarga
oid tasvirlarda ham janrli sahnalarga bag’ishlangan mavzular bo‘lganligini
ta’kidlaydilar. Jumladan, “ G.A.Pugachenkova, L.I.Rempel Samarqandda Amir
Temur, Hirotda Shoxrux, Isfaxonda Abu Said saroylarida shoh va saroy amaldorlari
portretlari, saroy hayoti, ko‘ngilxushlik (ov), harbiy yurishlar kabi sahnalar uslub
jihatidan Markaziy Osiyoning XV-XVII asrlarga oid miniatyuralari maktablariga
xos uslublarda ishlangan, deb ta’kidlaydilar” 2
.
1
Norqulova D. O‘zbekiston respublikasida amaliy san’atning rivojlanishi (Samarqand naqqoshligi misolida). –
Samarqand. 2012. B. 57.
2
Ғуломов К. Амалий санъат. – Тошкент: Иқтисод-молия. 2007. Б. 37 .
51

Tasvirlarning aksariyati bir, ikki yoki uch personajlardan tashkil topgan.
Me’moriy obidalar peshtoqlarida, xalq amaliy san’ati buyumlarida, xona
devorlarida, badiiy matolarda sher va quyosh, bir mavjudotning ikkinchisiga hamla
qilish sahnasi, daraxt, tog’ echkisi, qo‘chqor, grifon, parrandalar, yirtqich xayvonlar
surati ishlangan.
Quyosh bilan sher “sheru xurshed” tasvirida quyosh - majoziy tushuncha
bo‘yicha, yer, ustun va osmonni idora qiladigan va qo‘riqlaydigan kuch sifatida,
olamning paydo bo‘lishi haqidagi afsonalarda esa u olamning o‘zgarishida
hokimiyatning kuch-qudratini balo-qazolardan saqlash tushunchasini ifodalaydi.
Sher, quyosh, ohu tasvirlaridan tuzilgan kompozisiyalar tabiat fasllarining
o‘zgarishi, Navro‘zi olamning kirib kelishi, ekin maydonlarida bahorgi ishlarning
boshlanishi ramzini bildirgan. IX-X asrlarda Afrosiyob sopol i dishlarida chizilgan
sher tasviri o‘sha davr diniy falsafiy tizimida katta hurmat qozongan Hazrat Ali
ramzini ifodalagan . Darhaqiqat, ko‘pgina qo‘lyozmalarda Aliga nisbatan “Sheri
Xudo” - “Xudo Sheri” iborasi keng ishlatilgan. Shuning uchun ham Rudakiy:
“Yuragida sherga nisbatan muhabbati bor kishining bu dunyosi ham, u dunyosi ham
obod bo‘ladi”, - deb yozgan 1
.
Qaqnus qushi - afsonaviy qush. Tasavvuf adabiyotida talqin qilinishicha, bir
pirning ruhi ikkinchi bir tarbiya berish yoki bir kuchli ruhning ikkinchi birovda
«tajalliy topishi» (jilolanishi) mumkinligi ifodalangan. Xudxud (popushak) -
tasavvuf adabiyotida rahnamo pir ramzi bo‘lgan. Alisher Navoiyning “ Lisonut-
tayr” dostonida yoxud barcha qushlarga raxnamo bo‘lib, semurg’ degan shoh
qushni izlab yo‘lga tushadi. Termiz shoxlari saroylari devorlarida sher tanali odam
yuziga monand ikki boshli mavjudot tasvirlangan. Bunday qo‘shaloq yuzli sher
tasvirini B.P.Denike tamg’a, deb hisoblaydi , M.Yusupova uni davlat gerbi, deb
ta’kidlaydi . Zarafshon tog’ voxasida IX-XII asrlarga oid ustunlarning birida tong
ramzi sifatida oqshom ramzini ifodalovchi bo‘yo‘g’li boshi tasvirlari o‘yilgan .
Kaptar ayol xudo (ma’buda) belgisi hisoblangan, keyinchalik xristian dini ramzi va
1
Norqulova D. O‘zbekiston respublikasida amaliy san’atning rivojlanishi (Samarqand naqqoshligi misolida). –
Samarqand. 2012. B. 58.
52

quyoshni ifodalagan. Shuningdek, omad ramzini bildirgan. Qirg’iy kosmik
kuchlarni ifodalagan hamda tamg’alar belgisi sifatida qo‘llanilgan . Burgut -
qadimdan quyosh ramzi hisoblangan. Shuningdek, kuch va hukmronlik ramzini
bildirgan. Umuman, tasvirlar olamida qushlar tabiat shakllaridan uzoqlashib,
ko‘proq ramziy belgilarni ifodalaydi. Ular bilan narigi dunyo tushunchasi
bog’langan. Jumladan, kishi o‘lgandan so‘ng uning ruhi qush bo‘lib uchib ketadi,
deb tushunilgan. O‘rdak, g’oz, tustovuq, tovus - baxt-omad, go‘zal lik, olamshumul
g’oyalarni, xushxabarlarni yetkazuvchi kuch sifatida gavdalanadi. Ular ilohiy
kuchlarni ifodalagan. She’riyatda majoziy, ramziy ifodalarni yoritgan. Ayrim
urug’lar qushlarni totemlari deb bilganlar. Jumladan, og’uzlarga mansub kayi,
bayot, alkireli, karemli urug’lari uchun - oq lochin; yazir, dyuker, dudu rg’i,
yonarlilar uchun - burgut; ovshar, karik, bekdili, karkinlar uchun - quyonni
ko‘ta rayotgan burgut; bayundur, bechene, djaguldur, chepenilar uchun - shunqor
tasviri totem hisoblangan .
53

III BOB. MUSTAAQILLIK YILLARIDA SAMARQAND AMALIY
SAN’AT MAKTABLARI VA NAMOYANDALAARI FAOLIYATI
3.1 Samarqand amaliy san’at turlari maktablari
O‘zbekistonda xalq amaliy san’atida, xalqning madaniy merosi, an’anaviy
milliy qadriyatlarini avaylab asrash, hunarmand larga g‘amxo‘rlik qilish davlat
siyosati darajasiga ko‘tarildi. Shu sabab Janubiy vohalarda milliy madaniyatni
saqlab qolish va uni rivojlantirish, hunarmandchilik sohasi-dagi ishlab chiqarishda
an’anaviylikni tiklash tabiiy jarayonga aylandi. Ayniqsa, O‘zbekistonda
hunarmandchilik ishlab chiqarishini rivojlantirishda viloyatlardagi asosiy ijtimoiy-
iqtisodiy omillar ham hisobga olinib, xalq hunarmandchiligini har tomonlama
qo‘llab-quvvatlash maqsadida bir qator jamg‘arma va uyushmalar tashkil etildi.
Samarqand qadimdan milliy hunarmandchilik va savdo markazlaridan biri
bo‘lib kelgan. Bu yerda xalq amaliy san’atining ko‘pgina turlari o‘z maktablariga
ega bo‘lgan holda bugungi kunda ham o‘z maktablari an’analarini davom ettirib
kelmoqdalar. Mustaqillik yillarida Samarqand viloyatida “Silk road bazaar” milliy
hunarmandchilik va savdo festivalining o‘tkazilishi ham bejiz emas. Bundan qadim
bozor an’analarini qayta tiklash, hunarmandlarimizning mahsulotlarini mahalliy va
xorijlik sayyohlarga namoyish etish maqsad qilingan.
Samarqand zargarlik maktabi – O‘zbek xalq amaliy san’atining turlari ichida
zeb-ziynat san’ati bo‘lmish zargarlik alohida o‘rin egallaydi. Biz azaldan ota-
bobolarimizdan eshitib kelayotganimiz “Yer yuzida birgina bo‘lsa-da ayol zoti bor
ekan, zargarning hunari o‘lmaydi”. Musulmonlarda feruza, marvarid, zumrad va
boshqa toshli zargarlik buyumlari nihoyatda qadrlangan. Chunki ular inson uchun
faqat bezak buyumlari bo‘lib qolmay, balki sog’likka, inson ruhiyatiga ijobiy ta’sir
etgan. Samarqandda H.Yo‘ldashev, I.Komilboyev, V.Hafizov kabi ustalar zargarlik
san’atini rivojlantirdilar 1
.
Samarqand kulolchilik maktabi – Yurtimizda milliy hunarmandchilik
turlaridan biri - kulolchilik uch ming yildan ziyod tarixga ega bo‘lib, avlodlar osha
1
To‘xsanova V. Amaliy san’at turlari. – Buxoro: Durdona, 2020. B. 53.
54

ardoqlanib, sayqallanib kelmoqda. Samarqandda kulolchilik neolit davridan buyon
mavjud bo‘lsa-da, uning eng rivojlangan davrlari eramizning IX–XII asrlarga
to‘g‘ri keladi. Tuproq insonlarning barcha ehtiyojni o‘z zimmasiga olgan
farovonlik, to‘kinlik, rizq-ro‘z, go‘zallikning eng oliy ko‘rinishi san’atining
zaminidir. O‘zbek kulolchiligi uzoq tarixga, ajoyib an’analar, shakl, mazmun,
ijodiy jarayon va o‘ziga xos uslubga ega. Kulolchilik xunari loydan, piyola, kosa,
tovoq, ko‘za, lagan, xurmacha, tog‘ora, xum, tandir, buyum, o‘yinchoqlar, qurilish
materiallari va boshqalar tayyorlanadigan soha bo‘lib, u uzoq tarixga ega.
Kulolchilik qadimiy, milliy hunarmandchilik yo‘nalishlaridan biri
hisoblanadi. Hozirgi kunda 50 dan ortiq mahsulot tayyorlanadi. Ko‘za, suvni toza va
salqin saqlash uchun xumlar, chelak vazifasini bajaradigan idishlar, suttovoqlar,
kuvi, turli xil suviner mahsulotlar tayyorlanmoqda. Bu hunar mashaqqatli va o‘z
navbatida nozik did talab etadi. Har bir mahsulotni tayyorlashda yurak qo‘ridan
yondashish kerak. Bu yerda tayyorla nayot gan mahsuloti lar yurtimizga tashrif
buyurgan sayyohlarga soti lib milliy hunarmandchilik an’analarini targ‘ib qilish
imkonini bermoqda.
Mustaqillik davriga kelib sovet davrida hatto yo‘qolib ketish xavfi ostida
qolgan hunarmandchilik xususan kulolchilik san’ati va maktablari ham rivojlandi..
Ana shunday paytda kulollar sulolasini davom ettirib kelayotgan hunarmand
oilalar o‘z maktabini tashkil etdi. Ulardan biri – samarqandlik Bobomurodovlar
sulolasidir. Bobomurodovlarning Samarqanddagi kulolchilik maktabi Turkiya,
Rossiya, Yaponiya, Qatar va yana ko‘plab mamlakatlardan sohaga qiziquvchilar
kelib tajriba almashgan. Samarqand kulolchilik maktabining asosiy yo‘nalishi
mustaqillik yillarida Afrosiyob uslubi deyiladi. Bu uslubda kulolchilik
maktabining vakillari ko‘pgina asarlari bilan mashhur.
Davlatimiz rahbarining 2021-yil 23-martda qabul qilingan “Kulolchilikni
jadal rivojlantirish va qo‘llab-quvvatlash chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori esa
bu sohada yangi imkoniyatlar eshini ochdi 1
. Jumladan, kulolchilik yo‘nalishida
zarur xom ashyo bazasini yaratish, kulollarga yer maydonlari va binolar ajratish,
1
“Kulolchilikni jadal rivojlantirish va qo‘llab-quvvatlash chora-tadbirlari to‘g‘risida” gi O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining Prezidendining 23.03.2021 yildagi PQ-5033 sonli Qarori. https://lex.uz/docs/-5339469.
55

asbob-uskuna va jihozlar bilan ta’minlash, qulay shartlarda kreditlar berish,
hududlarda o‘ziga xos kulolchilik an’analarini tiklash maqsadida ixtisoslashgan
markazlar va galereyalar tashkil etish kabi masalalar ustuvorlik kasb etmoqda.
Kulolchilikda ishlatiladigan tuproq turlari zahiralari mavjud yerlarning
manzilli ro‘yxati shakllantirilishi ham aytilgan. Viloyatimiz shahar va tumanlarida
kulolchilikda foydalaniladigan yerlar ko‘p. Uyushmamiz tomonidan “Samarqand
geologiya” aksiyadorlik jamiyatiga Samarqand tumanidagi Xojigaydish konidan 2
gektar hamda Cho‘pon ota maskanida joylashgan “Konigil” hududidan 5 gektar
yer foydalanish uchun ajratilishi taklifini berdik. Hozirda kulollarimiz tomonidan
asosiy tuproq Konigil maskanidan olinadi 1
.
Aytish kerakki, viloyatda faoliyat yuritayotgan 59 nafar kulolning yana
muammolaridan biri bobomeros hunarni o‘rgatish uchun maxsus joyning
yo‘qligida edi. Chunki ularning aksariyati o‘z xonadonida faoliyat yuritadi.
Shunga ko‘ra Samarqand shahridagi Obi Rahmat mahallasi, “Afrosiyob”
xarobalari yon tomoni, Siyob kanalining o‘ng yoqasidan belgilangan loyihaga
asosan kulolchilik markazi qurish uchun 5 ming kvadrat metr yer maydoni
ajratildi. Kulolchilik markazining qurilish ishlarini yakunlash 2022-yil apreliga
qadar yakunlash ko‘zda tutilgan 2
.
Darvoqe, viloyatning olis hududlarida ham kulolchilik markazlari tashkil
etish rejalashtirilgan. Xususan, kelasi yili Kattaqo‘rg’on shahridagi G‘arb masjid
mahallasi hududidan “Hunarmandlar markazi” binosini qurish ishlari boshlanadi.
Samarqand viloyatida kulolchilik sir-asrorlarini chuqur o‘zlashtirgan ustalar ko‘p.
O‘zbekiston xalq ustasi Xolmahmat Ismatullaev, akademik kulollar - Sharif
Azimov, Xudoyberdi Haqberdiev, Samarqand kulolchilik san’atiga katta hissa
qo‘shib kelayotgan Haydar Botirov, No‘mon Obloqulov, Dilorom Muxtorova kabi
mohir qo‘l egalari o‘ziga xos kulolchilik maktabini yaratgan, o‘nlab shogirdlar
tayyorlagan.
Samarqand ganchkorlik maktabi – Ganchkorlik kadimiy amaliy san’at
turlaridan biri bo‘lib, Sharq me’morchiligida juda keng qo‘llaniladi. Ganchkorlik
1
Самарқанд кулолчилик мактаби : қадим анъаналар Конигилда қайта тикланмоқда . https://kun.uz/45744342 .
2
Самарқандда кулолчилик маркази ташкил этилади . https://xs.uz/uzkr/post/samarqandda-kulolchilik.
56

binolarni bezashda, devor, shiftlarni pardozlashda, bezak shakllar va o‘yma
naqshlar yaratishda keng qo‘llaniladi. Ganchkorlikda bezak ikki usulda bajariladi:
bino devori ganch suvoq qilinib, bezatiladigan qismiga o‘yma naqsh ishlanadi;
qolipda tayyorlangan bezak ganch shakllari bezatiladigan sirtga o‘rnatiladi.
Samarqand ganchkorlik maktabi tarixi taraqqiyotida Samarqandlik Quli
Jalilov, Xivalik Abdulla Boltayev, Qo‘qonlik Saidmaxmud Norqo‘ziyevlar va
ularning shogirdlari respublikaning nufuzli me’moriy obidalarida viloyat
markazlari nomidagi zallarni bezashda qatnashishgan. Mustaqillik yillarida
O‘zbekistonda o‘ziga xos ganchkorlik maktablari shakllangan. Ayniqsa Buxoro,
Xorazm, Toshkent Samarqand, Farg‘ona ganchkorlik maktablari ustalari va
shogirdlari tomonidan ob’ektlarda ganchkorlik ishlari amalga oshirilmoqda.
Toshkentdagi bunyod etilayotgan Islom sivilizatsiya markazi ob’ekti qurilishidagi
pardozlash ishlari doirasida O‘zbekistonning barcha viloyatlardan shu jumladan,
Samarqand ganchkor ustalar tomonidan o‘z taqdimot va takliflari bilan ishtirok
etmoqdalar.
Samarqand ustalarining ishlash uslublari Buxoro ganchkorligiga yaqin
bo‘lib, murakkab ganchning stalaktit uslubi orqali devorlar yuqori burchaklarini
o‘yma naqshli panno bezatilishi bilan ajraladi. Har qanday binoni bezashda avval
uning tuzilishiga mos ganch o‘ymakorligi turini tanlash, qo‘llash muhim
ahamiyatga ega. Kichik xonaga mayda tekis o‘yma va unga mos bo‘lgan pardoz
turi, katta mehmonxonalarga esa yirik o‘yma va shunga mos naqsh qo‘llaniladi.
Ganch o‘ymakorligi yirik o‘yma, chuqur o‘yma, yassi o‘yma, qirma, zamini
ko‘zguli o‘yma, zamini rangli o‘yma, chizma pardoz, panjarasimon o‘yma, zanjir,
hajmli o‘yma turlaridan iborat. Bundan tashqari, ganch o‘ymakorligi turlari
zaminli va zaminsiz o‘ymalarga bo‘linadi. Samarqand butun dunyoga mashhur eng
qadimiy shaharlardan biri bo‘lib, u yerda ishlangan naqshlarning har biri o‘ziga
xos. Samarqand ganchkorlik maktabi namoyandalari Usta Anvar Quliyev, Usta
Tursunboy Ismoilov, Sharnsiddin G‘ofurov, Quli Jalilov va boshqalardir 1
.
1
Bulatov S.S. Muxtorov A. Ganchkorlik san’ati. – Toshkent, Musiqa. 2006. B. 8.
57

Samarqand kandakorlik maktabi – kandakorlik ham amaliy san’at ning keng
tarqagan turilaridan biri bo‘lib o‘ymakorlikning metall buyumlarni o‘yib, chizib
naqsh, tasvir ishlash sohasi. Buyumlarni bezashda kandakori (o‘yib, kesib),
qolipaki ( qolip yordamida), simkori (simdan foydalanib), shuningdek,
buyumlarning qismlari (qopqoq, dasta va b.) va ikki qavatli buyumlarni bezashda
shabaka (panjarali qilib ishlash) usullari qo‘llaniladi, an’anaviy usimliksimon
( islimiy ) va handasiy ( girih ) naqshlardan mujassamotlar yaratiladi. Naqsh yoki
tasvir zamini po‘lat qalam ( asbob )lar yordamida chuqur yoki sayoz o‘yiladi, zamin
sayoz o‘yilganda rangli loklar bilan bo‘yaladi, pardozlanadi, chekma, uyma, katak,
parallel kesma chiziqlar bilan jilo beriladi.
Dastlab buyumlarga afsonalardagi qahramonlar tasviri ishlangan bo‘lsa,
arablar istilosidan keyin tasvirlar o‘rnini handasiy naqshlar, bezak darajasiga
yetkazib ishlangan arab yozuv (bayt)lari egallagan. Temuriylar davrida yangi
usullar yuzaga kelib, ushbu san’at turi juda rivojlanib, bezak turlari ko‘paygan.
XVIII- XIX asrlarda ko‘p viloyatlarda kandakorlik markazlari ochilgan. Jumladan,
Samarqandda ham kandakorlik maktabi vakillari buyumlarni shabaki usulida
(panjarasimon) bezagan, naqsh zamini chekma gullar bilan pardozlangan. XIX asr
oxiri XX asr boshlarida yasalgan choydish, mis ko‘za, kosa, lagan, lali, kashgul,
oftoba, qumg‘on, shag‘amdon, samovar kandakorlik buyumlari sifatida chiroyli
bezalgan. 1930- yilda ilk bor metall sirtiga kimyoviy moddalar ta ’ sir ettirib naqsh ,
tasvir yaratish uslubi boshlangan . Bugun Samarqandda ham kandakorlik san’ati
vakillari ko‘p. Shulardan biri Registon maydonidagi Sherdor madrasasida faoliyat
yuritib kelayotgan Nutfillo Saidovdir. Usta shogirdlari bilan yurtimizga kelayotgan
xorijlik va mahalliy sayyohlarga o‘z san’atini namoyish etib kelayotgan
hunarmandlardan.
Samarqand san’at, madaniyat hamda badiiy hunarmandchilik keng
rivojlangan yer qirrasidagi eng ko‘hna shahar. Kandakor usta Kamol XVI asrda
Samarqandda yashab o‘tgan. Bu davrda unga teng keladigan usta bo‘lmagan. XIX
asrda Samarqandda hunarmanchilik rivojlandi, misgarlik hamda kandakorlikning
o‘ziga xos maktablari paydo bo‘ldi. 1924-1930-yillarda O‘zbekistonning poytaxti
58

Samarqandda misgarlik va kandakorlik yanada rivojlandi. Samarqand kandakorlik
buyumlarini pardozlashda gardishga o‘xshash chekmani qo‘llash bilan ajralib
turadi. Ustalar naqsh talablarini uzluksiz davom ettirib, boshqalari bilan
chirmashgan tanoblarini enliroq qilib ishlaydilar. Ularning naqshlari Xiva,
Farg’ona, Buxoro naqshlariga o‘xshamaydi. Samarqandlik ustalar chorbarg
gullarni juda ko‘p qo`llaydilar. Usta Ahmad, Salim, misgar usta Oxunjon, usta
Haydar Xo‘ja, Karim G’ofurov, Karim Axmedov, usta Tog’ay va boshqalar
Samarqand kandakorlik maktabining vakillaridir 1
.
Samarqand gilamdo‘zlik maktabi – Milliy hunarmandchilik, xalq badiiy va
amaliy san’atini rivojlantirish, bu orqali xalqimizning boy madaniy merosi va tarixiy
an’analarini to‘liq saqlab qolish muhim vazifalardan. Aholi, ayniqsa yoshlar, ayollar
va kam ta’minlangan oilalarni hunarmandchilikka keng jalb etish orqali ularning
bandligini ta’minlash bo‘yicha ham tizimli ishlar amalga oshirilmoqda.
Xalq amaliy bezak san’atining keng tarqalgan turlaridan biri bo‘lgan
gilamdo‘zlik ham uzoq tarixiy davrlardan buyon o‘zining an’anaviy maktabiga ega
hisoblanadi. Ko‘p аsrlik milliy аn’аnа vа uzоq tаriхgа egа. Gilаm to‘qish bаdiiy
hunаrgа kirаdi. U qаdimdаn аyollаr оrаsidа keng tаrqаlgаn hunаr sifаtidа
mаshhurdir. Gilаm to‘qish sаn’аti аyniqsа chоrvаchilik bilаn shug’ullаnаdigаn
ko‘chmаnchi хаlqlаr оrаsidа tаrqаlgаn. Gilаm qаdim zаmоnlаrdаn beri хоnа ichini
bezаtish, issiq sаqlаsh, tоvushni kаmаytirish uchun хizmаt qilаdi. Gilаm аsоsаn
pоlgа yoki bo‘yrа ustigа to‘shаlаdi, хоnаni bezаtish uchun devоrgа оsilаdi vа o‘tоv
ichigа o‘rаlаdi. Bu sаn’аt judа qаdim zаmоnlаrdаn beri rivоjlаngаnligini yozmа
tаriхiy mаnbаlаr vа аrхiоlоgik tоpilmаlаr isbоtlаb berаdi 2
.
Gilаmning to‘qimа, tikmа, vа bоsmа xillаri bоr. To‘qimа gilаmdа –
gilаmning guli to‘qilаdi. O‘zbekistоndа pаtli vа pаtsiz (pоlоs) gilаmlаr to‘qilаdi.
Tikmа gilаm – tаyyor buyumgа guli tikilаdi.
O‘zbekistondagi ikki mashhur gilam to‘qish maktabining biri ham aynan
Samarqand gilam to‘qish yo‘nalishi guruhi hisoblanadi. Samarqand gilamdo‘zlik
maktabiga Samarqand va Buxoro viloyatlaridagi gilam to‘quvchilar kiradi. Shunga
1
To‘xsanova V. Amaliy san’at turlari. – Buxoro: Durdona, 2020. B. 44.
2
To‘xsanova V. Amaliy san’at turlari. – Buxoro: Durdon a, 2020. B. 53.
59

ko‘ra Samarqand gilamlari qisqa patli , markazida turunj chetiga alohida-alohida
naqshlar ishlanadi. Qalqon deb nomlangan turunj naqshi juda ko‘p ishlanadi.
Gilamlar hoshiyador estetik jihatdan chiroyli ishlangan bo‘ladi. Dastgohda qo‘lda
to‘qilgan gilamlar o‘zining chidamliligi, nafisligi, tabiyligi va sifati jihatidan
ajralib turadi. Bu gilamlar yuz yillab xizmat qilishi mumkin. Ko‘pgina
mamlakatlarda qadimdan qo‘lda to‘qib kelinayotgan gilamlar yaxshi rivojlangan 1
.
3.2. Samarqand amaliy san’ati namoyandalari va “ustoz-shogird” an’anasi
Qadimda hunar o‘rganish muqaddas hisoblangan. Har bir xalq kelajak
avlodlariga o‘zidan qoldirgan takrorlanmas hunarlari bilan qadrlangan. Samarqand
qadimda hunarmandlar markazi bo‘lgan desak xato qilmagan bo‘lamiz. Masalan,
viloyatning Samarqand shahri, Urgut va boshqa hududlarida xalq
hunarmandchiligining turli yo‘nalishlari gullab yashnagan. Hunarmandlar o‘sha
davrda mahallalarga bo‘linib yashaganlar, chunonchi zargarlik mahallasi,
pichoqchilik mahallasi, deb yuritilgan. Naqqoshlar o‘tmishda xalk ustalarining eng
bilimdoni hisoblangan. Chunki, ular madrasada tahsil olib, adabiyot, tarix, musiqa,
matematika, kimyo fanlarini yaxshi bilganlar. Naqqoshlik texnologiyasi avloddan-
avlodga o‘tib kelgan.
Asrlar davomida orttirilgan madaniy va ma’naviy boyligimiz, xususan,
o‘zbek xalq amaliy bezak san’atining eng ko‘p rivojlangan turlari: naqqoshlik,
ganchkorlik, yog‘och o‘ymakorligi, toshtaroshlik, suyak o‘ymakorligi,
kandakorlik, pichoqchilik, zargarlik, kashtachilik, ustalarning haqihiy asl nomlari,
o‘ziga xos maktablari, yaratgan uslublari sobiq sovet tuzumi davrida asta-sekin
yo‘qolib ketish xavfi ostida qolgan edi.
Shu bilan birga ajdodlarimiz tajribalariga asoslangan ustoz-shogird tizimi
yoritilgan adabiyotlarni ham yetarli deb bo‘lmaydi. Bundan tashqari ajdodlarimiz
boy tajribalarini hozirda hunar o‘rgatilayotgan joylarda chunonchi: oliy o‘quv
yurtlari, o‘rta maxsus kasb-hunar ta’lim muassasalarida, shaxsiy usta-shogird
asosida o‘rgatilayotgan ustaxonalarda, qo‘shimcha ta’lim muassasalarida ustoz va
shogirdni sharqona odobi to‘liq o‘rgatilmasligi o‘quvchi-yoshlarimizni axloq-
1
Замонавий Самарқанд ҳунармандчилиги. – Тошкент: Тамаддун. 2019. Б.71.
60

odobiga va bilim darajasiga, umuman ular ma’naviyatining shakllanishiga salbiy
ta’sir ko‘satatayotganligining guvohi bo‘lamiz.
Har bir xalq, millatning bir-biridan ajralib turadigan urf-odatlari, an’analari
bo‘lgani kabi hunarmandchilikda ham yasalgan buyumlarga qarab uning qaysi
maktabga xos ekanini aniqlash mumkin. Xususan, amaliy san’atning Samarqand
maktabi naqqoshlik yo‘nalishi maktabida moviy va lojuvard rangdan ko‘p
foydalanish kuzatiladi. Bugungi kunda ham ustoz-shogird tizimi asosida ana shu
hunar ortidan ko‘plab yutuqlarga erishib kelmoqda. Bir necha bor yurtimiz va chet
davlatlarda tashkil etilgan ko‘rgazma-savdolar, madaniy-ma’rifiy tadbirlar,
tanlovlarda qatnashib, sovrindorlar qatoridan o‘rin oldi 1
.
Milliy hunarmandchilikni yanada rivojlantirish, yoshlarni milliy
qadriyatlarimiz ruhida tarbiyalash, ularga kasb-hunar o‘rgatish maqsadida “Ustoz
— shogird” maktabi faoliyatini yo‘lga qo‘yganmiz. Bugun ushbu sohaga qiziqqan
o‘nlab yoshlar zavq bilan hunar o‘rganayapti. Ularning aksariyati kollej
bitiruvchilaridir. Yurtimizda intilib, izlangan yoshlar uchun ulkan imkoniyatlar
yaratilmoqda. Hozirgi vaqtda, bir qator shogirdlarimiz bankdan kredit olib, o‘z
mustaqil ishini boshlagani ustoz sifatida bizni g‘oyatda quvontiradi.
Asrlar osha yashab kelayotgan o‘zbek milliy hunarmandchiligi bugun ham
tadbirkorlik va yaxshi daromad manbai hisoblanadi. Yana bir e’tiborli jihati, biz,
hunarmandlar tomonidan yaratilayotgan buyumlar poytaxtimizdagi bir qator
madaniyat markazlari, ko‘rgazma zallarida uyushtirilayotgan savdo-yarmarkalarida
namoyish etilmoqda. Iftixor bilan aytishim mumkinki, mehnat qilgan, yangilikka
intilib yashayotgan har bir hunarmandning ro‘zg’ori obod, dasturxoni to‘kin.
Bunday yuksak e’tibor va imkoniyatlar esa yoshlar orasida hunar o‘rganishga
intilayotganlar safining yanada kengayishiga sabab bo‘lmoqda. Biz esa, oddiy
tuproqdan bejirim buyumlar yasab, milliy hunarmandchilik san’atining
bardavomligiga, o‘zbek kulollik san’ati dovrug‘ini yanada oshirishga hissa
qo‘shayotganimizdan faxrlanamiz.
1
Ҳакимов А. Ўзбекистон бадиий ҳунармандчилиги мустақиллик йилларида / Мозийдан садо. №3. 2013. Б. 8.
61

Ustozlik – bu yoshlarni har tomonlama tarbiyalashdagi bir yo‘nalishi
hisoblanadi. Lekin, bu an’ana oila, maktab kabi turli mazmundagi yoshlar tarbiyasi
bilan shug‘ullanuvchi ijtimoiy institutlarning ta’lim-tarbiyaviy ta’sirlarni
davomchisi sifatida ifodalanadi. Shuning uchun ham ustoz-shogirdlik faoliyatlarida
oila, maktab kabi jamoalar faoliyatlari bilan hamkorlik amalga oshirilib, bir-
birlarining ta’sir qilish kuchlari mustahkamlanib boradi. Ijtimoiy hayot
tajribasining tasdiqlashicha insoniyatning bo‘lg‘usi ijtimoiy-siyosiy faolligi,
ta’lim-tarbiyani avloddan-avlodga yetkazish asosida amalga oshirilishini
tasdiqlaydi. Bunday yuqori darajadagi tasdiqlanishlar ustozlik faoliyatini ham
yuqori darajada baholash zarurligini ifodalaydi 1
.
Ustozlarning faoliyati shogirdlarda vaqt ko‘rsatkichlarni umum davlat
miqyosida amalga oshirishga o‘rnatishdan iborat. Bu jarayonda esa vaqtni qanday
taqsimlash masalasini hal qilishda ustoz ko‘rsatmalari asosiy o‘ringa ega. Har
qanday vaqtni taqsimlashda maqsad, vazifa, vositalardan qanday foydalanish
zarurligini o‘rgatib shogirdlarni bo‘sh vaqtlarini sermazmun yo‘nalishda bilim,
ko‘nikma, malakalar egallashga jalb qila bilish ustoz siymosini yanada obro‘-
e’tiborli shaxsga aylantiradi. Shuni ham ta’kidlab o‘tish zarurki, ustoz-shogirdlik
an’anasining faqat moddiy-iqtisodiy tomoniga e’tibor qilinadigan bo‘lsa bu
faoliyat asosi hech qanday ta’lim-tarbiyaviy ahamiyatga ega bo‘lmaydi.
Demak, bu faoliyat asosida ixtiyoriylik tamoyili bilan bir qatorda, tizimli
ravishda hamkorlik mazmunida har ikkala tomonini mutaxassislik darajasini
yuqori darajaga ko‘tarishi ham o‘z ifodasini topadi. Ularni yuqori darajadagi
umum mutaxassislik xususiyatlari bilan birgalikda madaniy muloqot, munosabat
darajalari ham rivojlanib, shakllanib boradi. Ya’ni ulug’ mutafakkirlarining
fikrlariga ko‘ra bo‘lg‘usi mutaxassisni har tomonlama shakllantirish uchun uni
o‘zini ham har tomonlama bilish zarur degan talablar «Ustoz shogird» an’analari
asosida amalga oshiriladi.
Samarqand xalq amaliy san’ati ustoz-shogird an’anasi bugun amaliy
san’atning barcha yo‘nalishlarida mavjud. Masaalan, o‘zbek kashtachilik
1
Хасанов Р. Амалий безак санъати методикаси. – Тошкент. 2003 йил. Б. 27.
62

san’atining asosini tashkil etadigan suzana, joynamoz, do‘ppi, nimcha, zarchopon
kabilar tikish rivojida keskin burilish ro‘y berdi. Kashtachi ustalardan
X.G’ulomova (Samarkand), 3. Obloberdieva, Sh.Obloqulova (Urgut) kabilar o‘z
maktablari orqali amaliy san’atni bu turini oyoqqa turgazishda jonbozlik
ko‘rsatmoqdalar. Kashtachilik sohasida bir qator tummanlarda xususiy ustaxonalar
ochilgan bo‘lib, ularda ko‘plab yoshlar san’at sirlarini o‘rganmoqdalar va yuksak
badiiy saviyali asarlar yaratmoqdalar 1
.
Bugun Samarqandda ham kandakorlik san’ati vakillari ko‘p. Shulardan biri
Registon maydonidagi Sherdor madrasasida faoliyat yuritib kelayotgan Nutfillo
Saidovdir. Usta shogirdlari bilan yurtimizga kelayotgan xorijlik va mahalliy
sayyohlarga o‘z san’atini namoyish etib kelayotgan hunarmandlardan. 1973-yil
Buxorodagi kandakor usta Mirjon Ahmedovga shogird tushib, bu hunarning sir-
asrorlarini mukammal o‘rganganman, - deydi N.Saidov. – 1980-yilda Buxorodan
Samarqandga ko‘chib kelib, o‘z hunari ortidan tanildi. Hunari orqasidan xalqaro
ko‘rgazmalarda ishtirok etib, Dubay, Kanada, Yevropa, Rossiya, Qozog‘iston,
Qirg‘iziston kabi davlatlarda kandakorlik san’atining nozik sirlarini namoyish etib
kelmoqda. Samarqand kandakorlik san’atiga chet ellik sayyohlarning qiziqishi
katta. Ularning hayrat bilan boqishlarini ko‘rgan hunarmand usta buyumlarga
ularning ismlarini go‘zal naqshlar bilan yozib beradi.
Asadovlar oilasi salkam yarim asrdan buyon yog‘och o‘ymakorligi bilan
shug‘ullanib keladi. Ota-bobo si shu hunar ortidan elda hurmat orttirgan. Akasi
Mirumar Asadov O‘zbekiston Qahramoni bo‘lgan. O‘n to‘rt yoshidan ushbu
hunarni o‘zlashtirgan bo‘lsa, faoliyati davomida yog‘och o‘ymakorligining ko‘p
asrlik boy an’analaridan foydalanib, mahsulotlar yasagan. Yog‘och o‘ymakorligini
zamonamiz ruhiga monand yangi jilo va bezaklar bilan boyitishga harakat qilib,
yuzlab shogirdlar tarbiyalagan.
Milliy hunarmandchilik, tarixiy inshootlarni qayta tiklashga berilgan e’tibor
tufayli mustaqillik yillarida Payariq tumanidagi Imom Buxoriy majmuasi,
Samarqand shahridagi Imom al-Motridiy maqbarasi, Registon, Ruhobod, Shohi
1
Хасанов Р. Амалий безак санъати методикаси. – Тошкент . 2003 йил . Б. 69.
63

Zinda majmualari, Xo‘ja Ahror Vali va Bibixonim masjidlari, Amir Temur
maqbarasi, Afrosiyob muzey-qo‘riqxonasi, Hazrati Dovud ziyoratgohi, Toshkent
shahridagi O‘zbekiston tarixi va madaniyati muzeyi, O‘zbek milliy teatri, Xotira
maydoni, Muxtor Ashrafiy, Oybek, G‘afur G‘ulom uy-muzeylari, Respublika
qo‘g‘irchoq teatri kabi tarixiy va zamonaviy binolarning ta’mirlanishi hamda
qurilish ishlarida ishtirok etdigan. Bugun yurtimizning ana shunday salobatli
binolariga ko‘rk berishga hissa qo‘shgan xalq amaliy san’ati ustasidir 1
.
Bugungi kunda Samarqand shahrida u asos solgan ustaxona faoliyat
yuritiyapti. Bu yerda farzandlari usta Mirusmon, Mirsaid, Mirjamol, nevaralari
shogirdlari yog’och o‘ymakorligi bilan shug‘ullanadi. Oddiy hunarmand
M.Asadovga shunday yuksak mukofotning topshirilishi davlatimiz rahbari va
hukumatimiz tomonidan hunarmandchilik ertasi, kelajagiga qaratilayotgan
e’tiborning namunasi bo’ldi. Ushbu mukofot kelgusida usta avlodiga masuliyat
bilan ishlash tarixiy binolarga ko‘rk berish uchun bildirilgan ishonchdir. Ushbu
ishonchga munosib bo’lgan usta avlodi O’zbekiston osori-atiqalarini saqlash,
ularni kelgusi avlodga yetkazish, ayniqsa yog‘och o‘ymakorligini yoshlarga
o‘rgatish, shogirdlar tayyorlash borasida yanada ko‘proq mehnat qilish
imkoniyatini yaratdi 2
.
Milliy hunarmandchilikning rivojlanishiga, uni kelgusi avlodga yetkazishga
munosib hissa qo‘shib kelayotgan tajribali xalq amaliy sana’ti ustalaridan biri
Numon Abloqulovdir. Kulol Numon Abloqulov 1964-yilda Urgut shahrida usta
hunarmandlar oilasida tug’ilgan. U yoshligidanoq otasi, urgutlik mashhur Abdullo
kulol sulolasining yettinchi avlodi, O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan san’at arbobi,
jahonning 70 dan ortiq davlatlaridagi ko‘rgazmalar ishtirokchisi Mahkam
Obloqulovning ustaxonasidan chiqmas edi. O‘rta maktabda o‘qib yurgan
kezlaridayoq xalq amaliy san’atining eng qadimiy sohalaridan biri kulolchilik
sirlarini mukammal o‘rganishga kirishdi. Odatda kulollar 3 yo‘nalish bo‘yicha
faoliyat yuritishadi, ko‘zagarlar-vertikal formali mahsulotlar ustalari, kosagarlar-
gorizontal formali mahsulotlar ustalari va tandirsozlar. Xalqq amaliiy ssan’ati
1
https://kultura.uz/view_2_r_4997.html .
2
zarnews.uz/post/otameros
64

ustasi o‘z mehnati orqasidan kulolchilikning shu uchala yo‘nalishi bo‘yicha ham
faoliyat yuritadigan yetuk usta bo‘lib yetishdi. Numon Abloqulov o‘zi yaratgan
betakror sopol buyumlar bilan Yaponiya, AQSh, Fransiya, Gollandiya, Germaniya,
Rossiya va boshqa ko‘plab xorijiy davlatlardagi ko‘rgazmalarda ishtirok etgan.
1997 - yildan buyon «Hunarmand» uyushmasining a’zosi.
Urgutlik kulollar sulolasining sakkizinchi avlodi Numon Obloqulov yetti
pusht ajdodlari shuhrat qozongan kulolchilik sirlarini sulolaning to‘qqizinchi
avlodlari farzandlari Inomjon va Muhammadlarga o‘rgatib kelmoqda. Ota kasbini
ardoqlayotgan farzandlar ham Urgut kulolchilik maktabi shuhratini yanada
ko‘tarish, boqiyligini ta’minlash yo‘lida fidokorona mehnat qilmoqdalar.
2013-yili Toshkent shahridagi «Abulqosim» madrasasida o‘tkazilgan
ko‘rgazma-yarmarkasida, Samarqand shahri Registon maydonida bo‘lib o‘tgan
«Sharq taronalari» xalqaro musiqa festivalining ko‘rgazma-yarmarkasida faol
qatnashib o‘zining ko‘rgazmasini o‘tkazgan. 2014-yil 1-10-avgust kunlari Rossiya
fediratsiyasining Suzdal shahrida bo‘lib o‘tgan «Dunyo kulollari» festivali
ishtirokchisi, Maskva shahridagi Xalqlar do‘stligi universitetida shaxsiy
ko‘rgazmasi ham bo‘lib o‘tgan.
Numon Abloqulov faoliyati davomida kulolchilikda qadimiy an’analarga
rioya qilib, o‘ziga xos uslubdagi asarlar yaratgan. Ustaning asarlarida ko‘hna
Afrosiyob shahri kulolchiligining ko‘zagarlik sohasi an’anasi yaqqol namoyon
bo‘ladi. Badiiy idishlari o‘z shaklining alohida «o‘qilishi» bilan ajralib turadi.
Ya’ni, u yasagan kulolchilik buyumlari yuqori bo‘yin-og‘iz qismi cho‘ziq va
shaklan oxiriga yetkazilgan, nafis ko‘rinishda va turli bezaklar bilan ziynatlangan.
Uning ustaxonasiga har kuni shogirdlari kelishib kulolchilikning sir asrorlarini
o‘rganishadi. Kulol 36 yillik mehnat faoliyati davomida 100 dan ortiq shogirdlarni
tarbiyaladi. Ularning ko‘pi hozirda yakka tartibda ham faoliyat olib borishmoqda.
Numon Abloqulov milliy hunarmandchilikning ushbu yo‘nalishini rivojlantirishga
o‘zining munosib hissasini qo‘shib kelayotgan ustalardan hisoblanadi. Ustaning
mashaqqatli mehnati munosib baholanib, usta kulol mustaqilligimizning 30 yilligi
65

oldidan davlatimiz rahbarining farmoni bilan «O‘zbekiston Respublikasi xalq
ustasi» faxriy unvoni bilan taqdirlandi 1
.
O‘zbekiston Respublikasi mustaqilligining yigirma to‘qqiz yilligi
munosabati bilan 2020-yilda fan, ta’lim, adabiyot, madaniyat, san’at va ommaviy
axborot vositalari sohalari xodimlaridan bir guruhini mukofotlash to‘g‘risida
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni e’lon qilindi. Farmonda Asadov
Mirjamol Respublika “Hunarmand” uyushmasi a’zosi, yog’och o‘ymakorligi
ustasi, Samarqand viloyati “O‘zbekiston Respublikasi xalq ustasi” faxriy unvon
bilan taqdirlandi 2
.
Shu munosabat bilan O‘zbekiston Respublikasi “Hunarmand” uyushmasi
raisi Ulug‘bek Abdullaev xalq ustasi Mirjamol Asadov bilan uchrashdi va
O‘zbekiston hunarmandlari, uyushma jamoasi nomidan tabrikladi. Uyushma
rahbari tabriklash jarayonida xalq amaliy san’ati ustasi Mirjamol Asadovga
yurtimizda xalq amaliy san’atining yog‘och uymakorligi sohasini va
hunarmandchiligini rivojlantirish, saqlash va qayta tiklash, uni yosh avlodga bor
holida yetkazish kabi mas’uliyatli hamda sharafli vazifada uzoq yillar davomida
fidoiylik ko‘rsatib kelayotgani, noyob hunar samarasi o‘laroq yurtimizdagi tarixiy
va zamonaviy binolar, serhasham bezaklari bilan o‘zgacha joziba kasb etganligini
shuningdek, mehribon ustoz sifatida mehnat faoliyati davomida ko‘plab
shogirdarni Vatanga sadoqat ruhida tarbiyalab, xalqimizning boy madaniy
me’rosini asrash kabi fazilatlarni o‘rgatdishda boshqalarga o‘rnak bo‘lganligini
ta’kidladi.
Yurtimizda karantin cheklovlari e’lon qilingan dastlabki kunlarda
Prezidentimizning “Hurmatli hunarmandlar! Sizlarning mehnatingiz, yangi-yangi
tashabbuslaringiz hozirgi vaqtda aholi bandligini ta’minlashga, albatta, munosib
hissa qo’shadi”, degan gaplari uyushmamizga a’zo hunarmandlarni ruhlantirdi.
Natijada, mana, salkam ikki oydirki, ular uyida o’tirib, muntazam hunarmandchilik
1
Кулолнинг меҳнати “Ўзбекистон Республикаси халқ устаси” фахрий унвонига лойиқ кўрилди.
https://xs.uz/uzkr/post/kuloning-mehnati-ozbekiston-respublikasi-khalq-ustasi .
2
Замонавий Самарқанд ҳунармандчилиги. – Тошкент: Тамаддун, 2019. Б. 82.
66

bilan shug’ullanmoqda, yoshlarga hunar sirlarini o’rgatib, ro’zg’origa daromad
keltiryapti.
— O’zbekiston xalq ustasi, kulol Xolmahmat Ismatillayevning ta’kidlashicha
pandemiya sharoiti ularning faoliyatini biroz cheklagani bo‘lsada, ammo uy
sharoitida ishlarini davom ettirdilar. Xolmahmat usto kabi tajribali ustalari sa’y-
harakati tufayli 2020-yil 15-may holatida uyushmaga 308 hunarmand a’zolikka
qabul qilindi va jami a’zolari 2172 nafarga yetdi. Quvonarlisi, ularning 909 nafari
yoshlar. Bunday deyilayotganiga sabab bor: avval shunday holat yuzaga
kelgandiki, ayrim hunarmandchilik turlari bo’yicha shug’ullanuvchi hunarmandlar
barmoq bilan sanarli va keksa edi. Bu esa o’sha hunarning davomchisi yo’qligi
bois yo’qolib ketish xavfi ko’pchilikni tashvishlantirar edi. Agar mavjud
hunarmandlarning o’rtacha yoshi avval 48-50 yosh bo’lgan bo’lsa, endilikda o’n
yetti-yigirma yoshli yigit-qizlarning hunarmandlar etagidan tutgani, sohaga
qiziqish ortgani bois ularning o’rtacha yoshi 40 yoshni tashkil etmoqda. Buni ayni
kunlarda “Usta-shogird” an’anasi asosida yigirmadan ziyod hunar turlari bo’yicha
643 shogird muntazam shug’ullanayotganidan ham yaqqol bilish mumkin.
Ayni karantin davrida Urgut tumanidagi G’o‘s qishlog’ida yashovchi
kashtado’z Mavluda Hamdamova, Samarqand tumani Yuqori Turkman
mahallasida yashovchi musiqa asboblari ustasi Bobomurod Haydarov, Ishtixon
tumani O’zbekiston mahallasida yashovchi quroqchilik ustasi Rahima Hakimova
uyida yoshlarga o’z hunar sirlarini o’rgatmoqda. Samarqand shahar Bunyodkor
mahallasida yashovchi yog’och o’ymakori Mansur Asadov bugungi kunda uyida
yoshlarga o’z hunari sirlarini o’rgatish bilan birga Yog’och o’ymakorligi muzeyini
tashkil etdi. Hozir u yerda o’zining 15 nafar shogirdi bilan faoliyat yuritmoqda.
Karantin davrida hunarmandlarni davlat tomonidan qo’llab-quvvatlash ham to’xtab
qolgani yo’q. Ya’ni, 2020-yil davomida hunarmandchilikni rivojlantirish dasturiga
ko’ra viloyatda 835 ta loyihani amalga oshirish, buning uchun 849 hunarmandga
30 milliard 365,4 million so’m imtiyozli bank kreditlari ajratish va 2091 ta yangi
ish o’rinlari yaratish ko’zda tutilgan. Bugungi kunda imtiyozli bank kreditlarini
rasmiylashtirib, faoliyat olib borayotgan hunarmandlar 422 nafarni tashkil etmoqda
67

va ular 14 milliard 499 million so’m miqdorida mablag’ bilan ta’minlandi.
Natijada 954 ta yangi ish o’rni yaratildi. Bu boradagi ishlar davom ettirilmoqda 1
.
Oqdaryo tumanining “Temarak” mahallasi Mullaxo‘ja qishlog‘ida yashovchi
Azimxon aka Muhiddinov 40 yildan beri milliy hunarmandchilik bilan
shug‘ullanib keladi. Shuningdek, u musiqa va san’at maktabida o‘quvchilarga
musavvirlik sirlarini o‘rgatib keladi. “Oilaviy hunarmandchilik bilan
shug‘ullanamiz”, - deydi usta. – O‘zim ikki o‘g’lim bilan turli uy-ro‘zg‘or
buyumlari, jumladan, milliy naqshlar tushirilgan stol-stullar, idish-tovoqlar, beshik
va so‘rilar yasayman. Dahbedlik usta Qahramon Saidov tomonidan qo‘l mehnati
bilan tayyorlanadigan shaxmat donalariga moslab, doskalar yasaymiz. Bunga talab
katta. Undan ham xontaxta, ham stol sifatida foydalanish mumkin. Oilamizda
ayollar ham hunarli. Turmush o‘rtog‘im kelinlar bilan kashta tikadi 2
.
“Turon” mahallasi Arpa qishlog‘ida 2000 yildan beri yog‘och o‘ymakorligi
bilan shug‘ullanib kelayotgan Jamol Esonovning ayni paytda 20 dan ortiq shogirdi
bor. Ular asosan sayyohlar uchun sovg‘abop mahsulotlar tayyorlaydi. Hunarmand
va uning shogirdlari tomonidan tayyorlanadigan 2 pallalidan 16 pallaligacha
bo‘lgan lavhlarni asosan xorijliklar xarid qiladi. Birgina to‘rt pallali lavhni
tayyorlash uchun kamida ikki kun vaqt sarflanar ekan. Lavh bir butun yog‘ochdan
maxsus arralar yordamida hech qanday yelim yoki mix ishlatmasdan yasaladi.
Bezak uchun o‘yma naqshlar solinadi. - Asosiy mijozlarimiz Pokiston va Rossiya
davlatidan, - deydi Jamol Esonov. – Biz yasagan hunarmandchilik mahsulotlariga
amerikaliklar ham katta qiziqish bildiryapti. Sayyohlar kichik sovg‘alarni o‘zlari
bilan olib ketishadi, kattaroq buyumlarni pochta orqali jo‘natamiz. Kelajakda
ustaxonamizni turistik maskanga aylantirishni niyat qilganmiz. Bu yerda sayyohlar
hunarmandchilik mahsulotlarini yasash jarayonlari bilan yaqindan tanishib,
qiziquvchi mehmonlar bo‘lsa biror buyumni yasab ko‘rishlari uchun sharoit
yaratyapmiz 3
.
1
https://xs.uz/uz/post/samarqandda-hunarmandlarning-ishi-tohtab-qolgani-yo’q
2
Оқдарёлик ҳунармандлар // Зарафшон газетаси. 2022 йил 23-апрел. № 47.
3
Оқдарёлик ҳунармандлар // Зарафшон газетаси. 2022 йил 23-апрел. № 47.
68

Samarqand amaliy san’ati namoyandalaridan biri Shavkat Zohidovdir. 1987-
yilda tug‘ilgan hunarmand zardo‘zlar sulolasining beshinchi avlodidir. 2013-yildan
O‘zbekiston Respublikasi “Hunarmand” uyushmasining a’zosi hisoblanadi. U
Samarqand zardo‘zlik maktabi an’analarini davom ettirgan holda usta shogird
maktabini tashkil etib yoshlarga saboq berib kelmoqdi 1
. U o‘z faoliyati haqida
“Ochig’i, zardo‘zlik o‘ta mashaqqat va sabr-toqatni talab etadigan hunar. Buning
uchun kishida kuchli ishtiyoq ham bo‘lmog‘i zarur. Bugungi kungacha ushbu
hunarning zamindo‘z, shakardo‘z, guldo‘z va qubbado‘z kabi tikish usullarini
puxta o‘rgandim. Ular asosida miniatyuralar, portretlar ustida ishlab, turli
kompozitsiyalar yaratganman. Bugungi festivalga ulardan ayrimlarini
keltirganman. Jumladan, ko‘pchilik xorijlik sayyohlar zar bilan jilo bergan
hunarmandchilik asarim - Vatanimiz gerbiga mahliyo bo‘lishdi. Shu bilan birga
ular zardo‘zlik dastgohida biror asarni tikib ko‘rishga qiziqdi va birga suratga
tushishdi”-deya fikr bildiradi 2
.
Samarqand amaliy san’ati namoyandalaridan yana biri Habib Turdialievdir.
U 1966-yilda Samarqand shahrida tug‘ilgan. U haykaltarosh, naqqosh - yog'och
o'ymakorligi, miniatyurachi rassom, miniatyurachidir. 2002-yilda Samarqand
viloyati “Hunarmand” – “E’tirof etilgan usta – hunarmand” birlashmasi a’zoligiga
saylangan. O’zbekiston Badiiy akademiyasi ijodiy guruhi a’zosi (2002).
O’zbekiston tarixi va madaniyatining 20 ta eng yirik me’moriy yodgorliklarini
restavratsiya qilishda ishtirok etgan.
Ilk asrlar bizga buyuk ustalarning nomlarini qoldirmadi, lekin XX asr
qoldirdi: Samarqandda ko'p asrlik badiiy hunarmandchilik an'analarini mashhur
ustalar U.Juraqulov, M.Ablaqulov, Q.Jalilov va ko'plab boshqalar. Ularning
an’analarini bugungi kunda ustalar X.Haqberdiyev, N.Sahibnazarov, M.Asadov,
A.Najmiev, X.Turdialiyev, Z.Muxtarov, X.Ismatullaev, B.Haydarov, N.Ablaqulov,
Sh.Azimovlar saqlab, rivojlantirmoqda. Xabib Turdaliyev Samarqand, Buxoro,
Shahrisabzning qadimiy me’morlik durdonalarini restavratsiya qilish va tiklash
bo’yicha samarqandlik usta. Usta yog'och asosda ganchda filigra o'ymakorligiga
1
Замонавий Самарқанд ҳунармандчилиги. – Тошкент: Тамаддун, 2019. Б. 90.
2
https://zarnews.uz/post/xorijlik-sayyohlar-samarqand-zardozligiga-maftun-boldi.
69

ega. Usta nafis qutichalar, rang-barang ramzlar tushirilgan lavhalar, arab yozuvi
bilan to‘ldirilgan duolardan parchalar, laganlar tayyorlaydi.
Ulug‘ usta qadimiy binolarni namlikdan himoya qilish yo‘llarini o‘ylab
topgan va bu usul Tillakori madrasasi, Amir Temur maqbarasi va boshqalarni
ta’mirlash va tiklashda muvaffaqiyatli qo‘llanilgan.Iordaniya.
Darhaqiqat, u taniqli quruvchi va restavrator, qadimgi tarixiy binolarning
ajoyib dizayneri hisoblanadi. Buxoro, Xiva, Shahrisabz va Termizdagi Imom
Buxoriy ansambli, Registon ansambli, Amir Temur maqbarasi, Shohi Zinda
majmuasi kabi tarixiy-madaniy inshootlarni obodonlashtirish, ularga yangi hayot
baxsh etishda ishtirok etdi 1
.
Milliy hunarmandchilik — xalqimizning tarixiy, moddiy-ma’naviy merosini,
orzu-istaklarini o‘zida mujassam etib kelayotgan meros. Usta-hunarmandlarimiz
tomonidan ishtiyoq, mahorat va yuksak did bilan yaratilgan me’moriy obidalar,
madrasayu masjidlardagi muqarnas san’ati jilolari aks etgan gumbazu ravoqlar,
koshin va naqqoshlik namunalari, qolaversa, milliy kiyimlar, nafis buyumlar asrlar
osha kishilarni hayratga solmoqda. Bugungi kunda Samarqandda usta Nutfilla
Saidov rahbarligida mis va jez kandakorligi maktabi tashkil qilinganligi, Shoira
o‘anieva esa ip hamda gazlamalarga tabiiy rang berishni yo‘lga qo‘yganligini
ta’kidlash o‘rinlidir. Shu maqsadda viloyatda isfarak, ro‘yan, gulxayri kabi
o‘simliklar yetishtiriladigan joylar paydo bo‘ldi. Milliy musiqa asboblari ustasi,
marhum Hamroqul Haydarov qadimiy qo‘lyozmalar va tarixiy manbalarga tayanib,
milliy musiqa asboblari yasaladigan maktab-ustaxona yaratdi. Usta Bahrom
Berdiev rahbarligida teriga badiiy ishlov berish tamoman qayta tiklandi, uning
ustalari yetishib chiqdi. Mansur Nurullaev va Olim Shamsiyev kabi rangtasvir
ustalari qog‘ozga, ipakka va silliqlanib ishlangan boshqa matolarga, qutiga,
sandiqqa, qalamdonlarga betakror miniatyura asarlari tushirish mahoratini
egallashdi. Ahmad Umarov Samarqand miniatyura maktabini qayta tikladi.
Shuningdek, hunarmand-xattot Shavkat Istamov bebaho va noyob qo‘lyozma
asarlarini tiklash, ta’mirlash, muqovalash maqsadida qadimiy xattotlikni keng
1
Замонавий Самарқанд ҳунармандчилиги. – Тошкент: Тамаддун, 2019. Б. 92.
70

yo‘lga qo‘ydi. Zarif Muxtorov o‘n yilga yaqin vaqt izlanishlar natijasida
Samarqand qog‘ozini ishlab chiqarish sirlarini ochdi va bundan 500 yil oldin ham
qog‘oz makoni bo‘lgan Konigilda tegirmon qurib, qadimiy uslubda qog‘oz ishlab
chiqarishni yana keng yo‘lga qo‘ydi.
Amaliy san’atni xalqning turmush san’ati, deyishadi. Shu bois bugungi
kunda bu san’atni viloyatimizda aksariyat hunarmandlar davom ettirishayotir.
Xususan, oqdaryolik yog‘och o‘ymakorligi ustasi Jamol Esonov mazkur
yo‘nalishda faol ish olib bormoqda. U Ulug‘bek rasadxonasi, Shohi Zinda va
Murod avliyo ziyoratgohlari eshiklari hamda peshtoqlarini o‘zining o‘ymakorlik
san’ati bilan bezadi. Shu bilan birga, tumandagi Arpa, Yangiobod qishloqlari
yoshlariga bu hunar sirlarini o‘rgatdi. Masalan, 28 yoshli Zarif Xudoyberdiev,
mustaqillik tengdoshi Umid Usmonov bugun mohir yog‘och o‘ymakori bo‘lib
yetishganlar. Ustaning yana bir shogirdi Maqsud Beknazarov esa “Usta Maqsud
Kamolot” xususiy korxonasini tashkil etdi. Kulollar sulolasi vakilasi Dilorom
Muxtorova hozir gilmoya va tuproqdan shunday ajoyib haykalchalar yasaydiki,
ko‘rib hayratingiz oshadi. Ayniqsa, bezak bergandan so‘ng ularga go‘yo jon
kirgandek bo‘ladi.
Nurobodlik Malika Karimova to‘qiyotgan julxirs gilamlar esa dunyo
gilamchiligining zamonaviy an’analari bilan hamohangligi bois shuhrat
qozonmoqda. Hunarmandchilik bardavomligini ta’minlash uchun yoshlarni hunar
o‘rganishga va ularni bu ish bilan shug‘ullanishga chorlash maqsadida
“Hunarmand” uyushmasi viloyat bo‘limi tomonidan “Usta — shogird” maktablari
tashkil etilgan. Bu maktablarni o‘tab chiqqan yoshlar hisobiga uyushma safi
kengaymoqda, yo‘qolib ketayotgan bir necha qadimiy hunar turlari qaytadan
rivojlantirildi. O‘tgan yili 11 xil hunarni o‘rgatish bo‘yicha 154 ta ana shunday
maktab tashkil etildi va 601 nafar yosh hunarmandlar yetishib chiqdi. Usta
hunarmandlar mahsulotlarini keng jamoatchilikka namoyish etishda
respublikamizda “Tashabbus” ko‘rik-tanlovi o‘tkazib kelinayotganligi ayni
muddao bo‘layapti. Bu tanlovning asosiy nominatsiyalaridan biri “Eng yaxshi
hunarmand” deb ataladi. Har yili mazkur tadbirda viloyat bo‘yicha 50 dan ziyod
71

hunarmand o‘z mahoratlari va ishlab chiqarayotgan mahsulotlarini namoyish etadi.
Bundan tashqari, hunarmandlarimiz har yili Toshkentda bo‘lib o‘tadigan
respublika hunarmandlarining ko‘rgazma-savdosida va Sharqiy Osiyo
hunarmandlarining an’anaviy savdo yarmarkalarida muntazam qatnashishadi.
72

XULOSA
O‘zbekiston taraqqiyotining hozirgi bosqichida yuksak badiiy
ma’lumotlarga ega, jahon va o‘zbek xalq amaliy san’atidan xabardor, har
tomonlama komil insonni shakllantirishda ta’lim-tarbiyaning o‘rni muhimdir.
Zero, aynan mustaqillik yillarida ma’naviy-madaniy meros, milliy-tarixiy
qadriyatlarga ta’lim va tarbiya vositasida yangicha yondashish uchun qulay sharoit
vujudga keldi. Bu, o‘z navbatida, amaliy san’ati tarixini o‘rganish va metodikasini
takomillashtirish uchun o‘ziga xos zamin vazifasini o‘taydi.
Mustaqillik yillarida xalq amaliy san’ati sohasida mahsulot ishlab chiqarish
hajmi muntazam o‘sib yuqori ko‘rsatkichlarga ega bo‘ldi. O‘zbekistonda
hunarmandchilik sohalarining rivojlanishi uchun kerakli asos hamda amaliy yo‘l-
yo‘riqlar shakllantirildi. O‘zbek hunarmandlari koshinkorlik, ganchkorlik, yog‘och
o‘ymakorligi, zargarlik, zardo‘zlik, kashtado‘zlik va kandakorlik yo‘nalishlarida
muvaffaqiyatlarga erishdi. Birgina zardo‘zlikda naqshlarning 50 dan ortiq turlari
qayta tiklandi. Ipak va paxtadan gazlamalar, kashta va gilam to‘qishda kerakli
iplar, kulollik buyumlari va koshinkorlik mahsulotlarini ranglash borasida
o‘simliklardan tabiiy rang olish texnologiyalari yaratildi. Ushbu jarayonlar o‘z
istiqboliga ega bo‘lib, respublika aholisiga munosib hayot tarzi, iqtisodiy
barqarorlik hamda hunarmandchilikning erkin rivojlanishi uchun zarur shart-
sharoitlarni ta’minlab bermoqda.
Xalq amaliy san’ati tarixini o‘rganish va uni yoshlarga o‘rgatishning
samarali yo‘llari va metodik asoslarini ishlab chiqish bugungi kunda ham dolzarb
bo‘lib qolmoqda. Tadqiqot jarayonida naqqoshlik san’atini o‘qitishda kompyuter
texnologiyalaridan foydalanishning didaktik talablari yaratildi hamda mazkur
texnologiya vositasida xalq ustalarining san’at asarlarini namoyish etish, usta va
ustazodalar hayoti va ijodi haqida suhbatlar, amaliy mashqlar bajarish, «mahorat
darslari» turkumida mashg‘ulotlar o‘tish, bahs munozara, muhokama, trening,
ko‘rik-tanlov, test sinovlarini o‘tkazish muhim ahamiyatga ega.
Mustaqillik yillarida Samarqand xalq amaliy san’ati sohasining turlari va
maktablari kengayib usta-hunarmandlar faoliyatining yanada muvaffaqiyatli
73

faoliyat olib borishlari uchun respublika va mahalliy hokimiyat tomonidan
yetarlicha imkoniyatlar yaratib berildi. Keyingi yillarda Samarqand viloyatida ham
xalk amaliy san’ati yangi sifat bilan o‘sib, rivojlanib amaliy san’atning rang-
barang turlari bilan boyidi. Ganchkorlik, naqqoshlik, yog’och o‘ymakorligi,
kandakorlik, kulolchilik; sohalarida diqqatga sazovor ijodiy ulg’ayish, badiiy
kashfiyotlar ko‘zga tashlandi.
Har bir millatning taraqqiyoti uning madaniyati va san’ati darajasi bilan
belgilanadi. O‘z navbatida, davlatning madaniyat va san’atga bo‘lgan munosabati
jamiyatning rivojlanish darajasini aniqlaydi. Mustaqillik yillarida hunarmand
ustalarning ijtimoiy mavqei sezilarli darajada yuksaldi. O‘zbek xalqining milliy
qadriyatlarini asrab-avaylash, milliy hunarmandchilikda unutilayozgan an’analarni
tiklash va targ‘ib qilish davlat siyosati darajasiga ko‘tarildi. Jumladan, O‘zbekiston
“Xalq ustasi” unvoni ta’sis etildi va bir qator hunarmand ustalarga “akademik”
unvoni berildi. O‘zbekistonda turizm sohaning rivojlanishi hamda bozor
iqtisodiyoti sharoitida milliy hunarmandchilik buyumlarini ishlab chiqarish bozori
shakllandi. Milliy hunarmandchilik mahsulotlari sovg‘a bozorining negizini, ya’ni
hunarmandchilik tijoratining asosini tashkil etdi. Respublikada “Usto”,
“Ustozoda”, “Hunarmand”, “Musavvir” kabi tashkilotlar, uyushmalar ochilib,
ularning viloyatlarda hududiy bo‘limlari tashkil qilindi.
O‘zbekistonning xalqaro maydonda iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy aloqalar
olib borishi tufayli, boshqa sohalar singari xalq hunarmandchilik buyumlarini ham
milliy meros sifatida dunyoda tanitish, shu yo‘l bilan zamonaviy sivilizatsiya
tizimida o‘z o‘rniga ega bo‘lishga, jahon madaniyatiga o‘z hissasini qo‘shishga
alohida e’tibor berib kelmoqda. Shuningdek, jahon mamlakatlarida milliy
hunarmandchilikka e’tibor kuchaydi, bu hol ayniqsa, Yevropa va Amerikada katta
qiziqish uyg‘otdi. Dunyo mamlakatlari bozorlarida milliy hunarmandchilik
mahsulotlari tijorati kuchayib, tobora keng rivojlanib bormoqda. Natijada
hunarmand ustalar, kasanachilarning daromadlari oshib iqtisodiy ahvollari yanada
yaxshilanmoqda. Amaliy san’atni rivojlantirish davlat siyosatida yangi bosqichga
ko‘tarilganini kuzatish mumkin. Hunarmand, ustalarni qo‘llabquvvatlash, ustoz-
74

shogird maktablari faoliyatini takomillashtirish, hunar ta’limini keng targ‘ib qilish,
ichki va tashqi turizm faoliyatini takomillashtirish, yangi ish o‘rinlarini yaratish
chora-tadbirlari masalasi amalga oshirilmoqda.
75

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
Qaror va farmonlar
1. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 1997 йил 31 мартдаги ПФ-1741-
сонли «Халқ бадиий ҳунармандчилиги ва амалий санъатини янада
ривожлантиришни давлат йўли билан қўллаб-қувватлаш чора-тадбирлари
тўғрисида». Фармони. https://lex.uz/docs/168968?ONDATE=31.03.1997%2000
2. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 17 ноябрдаги ПФ-
5242-сонли «Ҳунармандчиликни янада ривожлантириш ва ҳунармандларни
ҳар томонлама қўллаб-қувватлаш чора-тадбирлари тўғрисида» фармони.
https://lex.uz/docs/3416134
3. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 17 ноябрдаги ПҚ-
3393-сонли «Ҳунарманд» уюшмаси фаолиятини янада такомиллаштириш
бўйича чора-тадбирлар тўғрисида» қарори. https://lex.uz/docs/3416129
4. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-
4797-сонли «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича
Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги фармони. https://lex.uz/docs/3107036
5. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017-йил 16-августдаги
“Ўзбекистон Бадиий академияси фаолиятини ривожлантириш ва янада
такомиллаштиришга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги ПҚ-3219-
сон Қарори. https://lex.uz/docs/3311182 .
6. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 21-апрелдаги
“Т асвирий ва амалий санъат со ҳ аси самарадорлигини янада оширишга доир
чора-тадбирлар тў ғ рисида ”ги ПҚ-4688-сон Қарори. https://nrm.uz/contentf?
doc=621061 .
7. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2021-йил 29-апрелдаги
“Халқаро зардўзлик ва заргарлик фестивалини ўтказиш тўғрисида”ги ПҚ-
5098 сон Қарори . https://lex.uz/docs/5398684 .
8. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2021 йил 23-августдаги
“Халқаро кулолчилик форуми ва кулолчилик маҳсулотлари кўргазма-
76

савдосини ўтказиш тўғрисида”ги ПҚ-5229 сон Қарори.
https://lex.uz/docs/5596093 .
9. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2018- йил 1-ноябрдаги
“Халқаро ҳунармандчилик фестивалини ўтказиш тўғрисида”ги ПҚ-3991 сон
Қарори. ttps://president.uz/uz/lists/view/2127.
10. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019-йил 28-ноябрдаги
«Ҳунармандчиликни янада ривожлантириш ва ҳунармандларни қўллаб-
қувватлаш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида» ПҚ-4539-сонли
Қарори. https://lex.uz/docs/4622088 .
11. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 16.08.2017 йилдаги
“Ўзбекистон Бадиий академияси фаолиятини ривожлантириш ва янада
такомиллаштиришга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги ПҚ-3219-
сон Қарори. https://lex.uz/docs/3311182
12 . O‘zbekiston Respublikasining «Ta’lim to‘g‘risida»gi 637-son Qonuni .
https :// lex . uz / docs /-5013007 .
13. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021 yil 23-martdagi “Kulolchilikni
jadal rivojlantirish va qo‘llab-quvvatlash chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-5033
sonli Qarori. https://lex.uz/docs/-5339469 .
14. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 28-январдаги “ 2022 -
2026 йилларга мўлжалланган янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси
тўғрисида ” ПФ-60-сон Фармони.
Maqola va ilmiy asarlar
15. Алиева С. Риштоннинг мовий сополи // Санъат , 1998. –№1 – 3. Б. 34 – 35;
16. Булатов С.C, Ў збек халк амалий безак санъати .- Т.: Меҳнат, 1991.
17. Булатов С.C, Ашурова М. Амалий санъат қисқача луғат. -Т.: Қомуслар
бош таҳририяти, 1992.
18. Булатов С.C, Мухторов А. Ган чкорлик санъати: – Т.: Мусиқа, 2006.
19. Булатов С.С. Ёшларга ҳунар ўргатишнинг миллий анъанавий асослари
(методик тавсиянома). –Тошкент: РУМЦ, 1999;
77

20. Худайбердиева Х.З. Ўзбекистонда наққошлик санъати ва етакчи
наққошлар тарихи ва ривожланиши // ares.uz. vol. 2. Issue. 7. 2021. B. 52.
21. Гулямов К. Касб-ҳунар коллежларида халқ амалий санъатини ўқитиш
методикаси. Педагогика фанлари номзоди даражаси автореферати. –
Тошкент. 2012. В. 12.
22. Ғуломов К.М. Касб-ҳунар коллежларида наққошлик санъатини ўргатишда
таълимнинг замонавий технологиялари // Педагогик таълим. 2007. № 5.
23. Ғуломов С. С., Булатов С. С. Шарқона уста-шогирд одоби . – Т.: 2000
24. Ғуломов К. Амалий санъат. – Тошкент: Iqtisod-moliya. 2007 .
25. Gulmetov E . Madaniyatshunoslik . Darslik . – T . 2000. B . 74.
26 . Гюль Э. Ҳунармандчилик анъаналарини сақлаб // Санъат. 1999. №2. Б.
32;
27. Мирзаахмедов М.Х. Ёғоч ўймакорлиги.–Тошкент: Ўқитувчи, 1995. В. 37.
28. Имомназаров М. Маънавиятимизнинг такомил босқичлари. – Тошкент:
Шарқ, 1996. В. 17.
29. Нозилов Д.А. Ўрта Осиё дизайни тарихидан–Т.; Ўзбекистон, 1998. B.39
30. Қосимов Қ.Қ. Наққошлик. – Тошкент: Ўқитувчи, 1990. B. 7.
31. Давлатова С. Ўзбек анъанавий ҳунармандчилиги тарихий жараёнлар
контекстида Ўзбекистоннинг жанубий ҳудудлари мисолида) тарихий-
этнологик тадқиқот. – Тошкент: Yangi nashr, 2018. –Б. 3.
32. Дўстаев Т., Левтеева Л. Халқ ҳунармандчилиги хазинаси // Мозийдан
садо. 2007. №4. Б. 2-5;
33. Замонавий Самарқанд ҳунармандчилиги. – Тошкент: Тамаддун. 2019.
34. Зоҳидова Д.А. “Ҳунармандчиликка кириш” махсус курси бўйича дастур
ва услубий тавсиянома. –Тошкент: ЎМКҲТРИ, 2001.
35. Кулолнинг меҳнати “Ўзбекистон Республикаси халқ устаси” фахрий
унвонига лойиқ кўрилди. https://xs.uz/uzkr/post/kuloning-mehnati-ozbekiston-
respublikasi-khalq-ustasi .
36. Қличов У. Ўзбекистонда миллий ҳунармандчиликнинг ривожланиши //
Ўтмишга назар журнали. 2021. 4 жилд. № 7. 77-80 б.
78

37. Қодирова Т.Ф. Қатағон қурбонлари хотираси музейи. // Ўзбекистон
архитектураси ва қурилиши журнали. 2003, № 1-2, 3-5 бетлар.
38. Ма на кова В.Н. Художественная культура народного жилища
Узбекистана. – Т., 1990.
39. Қиличев Р. Тоталитар бошқарув даврида халқ ҳунармандчилиги //
Жамият ва бошқарув. 2005. №2. B. 76.
40. Морозова А.С., Авезова Н.А., Маҳкамова С.М. Ўзбекистон халқ санъати.
–Тошкент.: Ғофур Ғулом, 1979.
41. Мухторов А. Уста ва шогирд одоби. – Т.: Меҳнат, 1999. Б. 78;
42. Усмон Х., Нозилов Д.А. Ўрта Осиё дизайни тарихидан–Т. : Ўзбекистон,
1998.
43. Ўзбекистон санъати. – Тошкент: Шарқ, 2001. – 23 б.
44. Ўзбекистон миллий энциклопедияси. – Тошкент: Ўзбекистон миллий
энциклопедияси нашриёти. 2000. 1-жилд Б. 253-258.
45 . Ўзбекистон ҳунармандчилиги ва амалий санъати. Энциклопедия. –
Тошкент: Ўзбекистон миллий энциклопедияси. 2005.10-jild – Б. 4 53 .
46 . Самарқанд кулолчилик мактаби: қадим анъаналар Конигилда қайта
тикланмоқда. https://kun.uz/45744342 .
47. Толибова Н. Ёғоч ўймакорлиги санъати // Мозийдан садо. 2008. №4. - Б.
20-22.
48. Хакимов А. А. Ў збекистон санъати (1991–2002). – Т., 2001.
49 . Хасанов Р. Амалий безак санъати методикаси.–Тошкент. 2003 йил.Б. 27.
50. Хопфнер Г.Д. Ўрта махсус, касб-ҳунар таълими тизимида мустақил
ўрганишнинг аҳамияти. Тошкент, 2007. 72 б.
51. Ҳакимов А. То шкент халқ ҳунармандчилиги // Мозийдан садо. 2007. №2.
Б. 8-14;
52. Ўроқов М., Ғаниев К. Анъанавий ҳунармандчилик – миллий мерос
феномени сифатида // Марказий Осиёда анъанавий ва замонавий
этномаданий жараёнлар. 2-қисм. – Тошкент, 2005. – B. 137.
79

53. Ҳакимов А. Ўзбекистон бадиий ҳунармандчилиги мустақиллик
йилларида // Мозийдан садо. №3. 2013. Б. 8.
54. Ҳакимов А. Ўзбекистоннинг бадиий кулолчилик мактаблари // Восток.
1999. №1. Б. 76 – 79
55. Ҳаққулов А. Таъмир санъати. - Т: «Меҳнат», 1991.
56. Ҳасанов Р. Амалий безак санъати машғулотлари методикаси (ўқув
қўлланма). –Тошкент.: 2003. 72 б;
57. Ҳасанов Р. Амалий безак санъати машғулотлари методикаси. -Т:
ЎзПФИТИ, 2003
58. Шоёқубов Ш. Ҳунармандчилик қанот ёймоқда // Гулистон. 1995. №3. Б.
24
59. Юлдашев Х. Ҳунармандчилик сирларини янги педагогик технологиялар
асосида ўргатиш // Касб-ҳунар таълими. 2004. №1. Б. 10-11
60. Юлдашев Х.А. Устоз-шогирд одоби мавзусидаги ўқув тарбиявий
тадбирлар ўтказиш методикаси. Методик қўлланма. –Тошкент:
ЎМКҲТКМО ва ЎҚТИ, 2005. 82 б
61. Юлдашев Х.А., Булатов С.C, Устоз-шогирд одоби. Ўқув услубий
қўлланма. –Тошкент.: Ўзбекистон, 2005. 239 б
62. 3охидов П.Ш. Меъморий санъат мўъжизалари. // Мозийдан садо, 1994,
№ 1–2.
63. Қодировa Т.Ф. Қатағон қурбонлари хотираси музейи // Ўзбекистон
архитектураси ва қурилиши журнали. 2003й, № 1-2, 3-5 бетлар.
64. Centlivres-demont M. Un corpus de risola du Turkestan Afgan // Madrassa la
transmission du savoir dans le monde musulman. Sous la direction de Nicole
grandin et Mart Caborieau. Paris, – 1997. 84 – 88.;
65. Cамарқандда кулолчилик маркази ташкил этилади.
https://xs.uz/uzkr/post/samarqandda-kulolchilik .
66. Fitz Gibbon K., Hale A. uzbek embroidery in the nomadic tradition (The Jack
A/ and Aviva Robinson collection at the Minneapolis Institute of Arts)/ Singapore,
– 2007. P. 118.
80

67. Muratov X.X., Jabbarov R.R. Amaliy va badiiy bezak san’ati. – Chirchiq.
2020. B. 24.
68. To‘xsanova V. Amaliy san’at turlari. – Buxoro: Durdona, 2020. B. 53.
69. Қличев У.А. Ўзбекистонда миллий ҳунармандчиликнинг
ривожлантирилиши (1991-2006 йиллар).: Тарих фан. ном. ... дисс. – Тошкент,
2010. 162 б.
7 0 . Қураҳмедов А. Самарқандлик ҳунармандлар // Фан ва турмуш. 2005. № 5.
– 25-бет
71. Оқдарёлик ҳунармандлар // Зарафшон газетаси. 2022 йил 23-апрел. № 47.
Internet manbalari
72. Zarnews.uz/post/otameros.
7 3 . https://xs.uz/uz/post/samarqandda-hunarmandlarning-ishi-tohtab-qolgani-yo’q.
7 4 . https://zarnews.uz/post/xorijlik-sayyohlar-samarqand-zardozligiga-maftun-
boldi .
75. Milliylikning maftunkor jilolari. http://uza.uz
81

Mustaqillik yillarida Samarqandda amaliy san’at xususiyatlari va taraqqiyoti

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish