Muzeylarning ilmiy- tadqiqotchilik faoliyati - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	81.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Muzeylarning ilmiy- tadqiqotchilik faoliyati

Купить

Muzeylarning ilmiy- tadqiqotchilik faoliyati.
REJA.
1. Muzey tadqiqot markazi sifatida.
2. Tadqiqotchilik faoliyati asoslari.
3. Tarixiy muzeydagi muzeyshunoslik tadqiqoti.

Muzeylarning eng asosiy ijtimoiy vazifalaridan biri ilmiy tadqiqot ishidir. Juda
ko’p ilmiy tadqiqot institutlaridan farqli o’laroq ravishda muzeylarning ilmiy
tadqiqot ishlari o’ziga xos xususiyatlarga ega. Uning o’ziga xosligi asosan
shundaki, muzeyda olib boriladigan ilmiy tadqiqotlar juda keng tarmoqli bo’lib,
o’z navbatida uning natijalari ko’p tarmoqlarga ta`sir etadi. Bu ilmiy tadqiqotlar
biror-bir tarixiy manbani o’rganish maqsadida, shuningdek, tarixiy manbalarni
yoki bir turdagi muzey predmetlarini konservatsiyalash, restavratsiya qilish,
saqlash, qo’riqlash, xizmat ko’rsatish maqsadida ham bo’lishi mumkin. Tadqiqot
ishlarida sohaga ko’ra deyarli barcha fanlar, jumladan pedagogika, psixologiya,
sotsiologiya fanlarining ham uslublari qo’llaniladi. Muzey predmetini o’rganishga
yunaltirilgan ilmiy tadqiqot ishlarida shu predmet ta’aluqli bo’lgan fanlar
uslublaridan foydalanilsa, shu predmetni muzeyshunoslik nuqtai nazaridan tadqiq
etganda yoki umuman muzeyshunoslik tadqiqotida zarur bo’lgan tabiiy fanlardan
tashqari yuqorida ta`kidlaganimizdek, pedagogika, psixologiya, sotsiologiya
fanlarining uslublaridan foydalaniladi. Muzeylarning tadqiqotchilik faoliyatiga
e`tibor kundan-kunga oshib bormoqda. 1968 yil Irji Neustupniy o’zining "Muzeyi
issledovanie" asarida muzeylarni o’ziga xos ilmiy tadqiqot instituti deb baholagan
edi. IKOM (Xalqaro Muzeylar Kengashi) - YUNESKO qoshidagi muzeylar
faoliyatini koordinatsiyalashtirish bo’yicha xalqaro markaz o’zining 1978 yilgi
kengashida muzeylarning tadqiqotchilik faoliyatini o’rganib, bundan buyon shu
jarayonni doimiy qo’llab-quvvatlab, nazorat qilib borishni o’z oldiga asosiy
maqsad qilib quygan edi.
2. Muzeyning tadqiqotchilik faoliyati asosi bo’lib, agar bu faoliyat muzey
predmetini manbaviy nuqtai nazardan o’rganishga yo’naltirilgan bo’lsa, muzey
fondlarida saqlanayotgan moddiy, tasviriy va yozma muzey predmetlari xizmat
qiladi. Muzeyda olib borilayotgan tadqiqot ishlarini shu nuqtai nazardan uch
guruxga bo’lish mumkin:
muzey predmetlarini umumtarixiy nuqtai nazardan tadqiq etish. Muzeyda
saqlanayotgan yoki muzey fondiga yangi qabul qilingan predmetlarning paydo
bo’lish joyi va davri, uning muallifi hamda shu predmetdan foydalangan davr

aniqlanadi. Aynan shu jihatlar predmet ya`ni tarixiy manba haqida fikr yuritishda
asos bo’lib xizmat qiladi. CHunki, tarixiy manbaning, misol uchun, yozma
manbaning muallif tomonidan yozilgan davri va etib kelgan nusxaning xattotlar
tomonidan ko’chirilgan davr o’rtasidagi farq, muallifning shu manbada
yoritilayotgan voqealarga qanchalik daxldorligi haqidagi ma`lumotlar shu
manbaga bo’lgan ishonch darajasiga ham ta`sir qiladi. Bu misolni muzeyda
saqlanayotgan barcha tarixiy manbalarga nisbatan qo’llash mumkin.Komplektlash
jarayonida umumtarixiy tadqiqot. Muzeylarni komplektlab borish faqat muzey
predmetlari kollektsiyasini to’ldirib borish uchungina emas, balki tarix fanining
bundan keyingi rivojlanishi uchun ham zarurdir. SHundagina muzey ko’rgazmalari
asl-nusxa muzey predmetlari bilan ta`minlab boriladi. Lekin bu boradagi eng
muhim vazifa komplektlash kontseptsiyasini ishlab chiqishdir. Muzey fondini
komplektlash kontseptsiyasini ishlab chiqish, ayniqsa, zamonaviy muzey
predmetilarini to’plash uchun juda muhimdir. CHunki bugungi kun ham ertaga
tarixga aylanadi. Lekin bu bugungi kunga oid hamma narsani muzeyga qabul qilish
zarur degani emas, albatta. Aynan qanday predmetlarni muzey fondiga qabul qilish
zarurligi muzey fondini komplektlash kontseptsiyasida ko’rsatilgan bo’lishish
shart. Komplektlash jarayonida tadqiqotchilik faoliyatida turli uslublardan
foydalaniladi. Ular ichida eng muhimi va ko’p samara beradigani dala tadqiqotidir.
Bu uslub asosan arxeologiya, etnografiya, san`atshunoslik va boshqa bir qator
fanlar yo’nalishida qo’llaniladi. Arxeologlar turli hududlarda qazilma ishlarini olib
borib muzey fondlarini asl-ilmiy predmetlar bilan to’ldirib borsa, etnografiya va
san`atshunoslik turli qishloqlarda hozirgi kunda ham saqlanib qolgan, tarixiy va
ilmiy ahamiyatga ega bo’lgan ko’plab ma`lumot va ashyolar to’plab, muzey
fondini yanada boyitishlari va o’z navbatida fan rivojiga katta hissa qo’shishlari
mumkin.Tarixiy eksponatlarni ilmiy tayyorlash. Muzey ko’rgazmasini tashkil etish
muzey faoliyatining yana muhim qirralaridan biridir. Muzey ko’rgazmasi ilmiy
asosda tashkil etilishi va ko’rgazma eksponatlari joylashuvi ham tarixiy nuqtai
nazardan to’g’ri bo’lmog’i kerak. Ma`lum bir mavzular bo’yicha shoshilinch
ko’rgazmalar tashkil etish zarur bo’lib qolgan hollarda esa ba`zi bir maxsus

eksponatlarni tez va chuqurroq o’rganish, yangi predmetlarni eksponat sifatida
tayyorlash lozim bo’ladi. SHuningdek, mavzuni yaxshiroq yoritish uchun ilmiy-
ko’makchi materiallar (xarita, chizma, jadval va boshqalar)ni tayyorlash ham kerak
bo’ladi. Demak, tarixiy eksponatlarni ko’rgazmaga tayyorlash ham kerak bo’ladi.
Demak, tarixiy ekmponatlarni ko’rgazmaga tayyorlash ilmiy asosda tashkil etiladi
va ma`lum bir ilmiy tadqiqotlar olib borishni talab etadi.
3. Muzey faoliyatida muzeyshunoslik tadqioti ham muhim ahamiyatga
egallaydi. Muzeyshunoslik tadqiqotiga muzey faoliyatini yanada yaxshilash,
muzey predmetidan yanada samaraliroq va faolroq foydalanish, muzey predmetini
saqlash va qo’riqlash ishini yaxshilash sohasidaga tadqiqotlar majmui kiradi.
Muzeyshunoslik tadqiqoti quyidagi yo’nalishlarda olib boriladi:
1. Fondni muzeyshunoslik nuqtai nazaridan tadqiq etish. Bu yo’nalishda asosan
muzey fondini komplektlashning umumiy konseptsiyasini ishlab chiqish, uning
shakl va uslublarini aniqlash, yig’ish va saqlash ishi bo’yicha xujjatlashtirish
nizomlarini ishlab chiqish, muzey predmetlarini fond bo’limlariga joylashtirish
bo’yicha ilmiy tadqiqotlar olib boriladi. Bu tadqiqotlar natijasi fond ishini yanada
yaxshilash, ularga predmetlarni va ilmiy ko’makchi materiallarni to’g’ri
joylashtirishga olib keladi.
2. Muzey fondlarini saqlash, qo’riqlash yo’nalishidagi tadqiqotchilik. Muzey
faoliyatining asosiy yo’nalishlaridan biri muzey predmetini kelgusi avlodlarga
etkazish uchun saqlash va qo’riqlashdir. Bu sohani yanada rivojlantirish doimiy
izlanishlarni talab etadi. Bu borada konsevatsiyalash va qayta tiklash ishlari ham
olib boriladi. Faoliyat natijasini yanada yaxshilash esa tabiiy fanlar yutuqlaridan
doimiy xabardor bo’lish va ulardan keng foydalanish, ko’plab tajribalar olib borish
vazifasini qo’yadi.
3. Muzey kommunikatsiyasi yo’nalishidagi tadqiqotchilik. Bu yo’nalishdagi
tadqiqotchilik o’ziga xos xususiyatlariga quyidagi guruxlarga bo’linadi:
" ko’rgazmalilik yo’nalishidagi tadqiqotlar muzey eksponati faqat ilmiy
axborot berish qobiliyatiga emas, balki o’ziga xos tomoshabinlilik, ko’rgazmalilik
xususiyatiga ham ega bo’lishi kerak. Muzey ko’rgazmasi badiiy-me`moriy jihatdan

mukammal echimga ega bo’lishi, tomoshabin didi va saviyasi talablarga javob bera
bilishi ham zarur. Muzey ko’rgazmasini badiiy-texnik echimini ishlab chiqayotgan
paytda tomoshabinlarning jismoniy imkoniyatlarii ham xisobga olinishi ham
muhim ahamiyat kasb etadi. Misol uchun eksponat joylashtirilayotgan paytda
tomoshabinlarning o’rtacha bo’yi, ko’rish qobiliyati, ko’rish maydoni, maydonni
yoritilish miqdori, tomoshabinlar yo’nalishi (marshruti) va boshqa jihatlar
e`tibordan chetda qolmasligi shart. Aynan shu yo’nalishdagi muzey faoliyatini
rivojlantirib borish bir qator tabiiy fanlar va muzey mutaxassislari bilan birgalikda
doimiy tadqiqotlar olib borishni talab etadi. Muzey pedagogikasi tadiqoti. Muzey
ta`lim-tarbiyaviy jarayon ham muzey faoliyatining asosiy yo’nalishlaridan biridir.
Bu yo’nalishda muzey pedagogikasi muhim o’rin tutadi. Muzey pedagogikasi
tadqiqoti muzeyning ta`lim-tarbiyaviy jarayonini yanada rivojlantirish, yangi
uslublarni yaratish va qo’llash yo’nalishida izlanishlar olib boriladi. Faqat muzey
ko’rgazmasi jarayonida pedagogik faoliyat olib borish bilan cheklanmasdan,
jamiyat talabiga qarab turli uchrashuvlar, tugaraklar, ko’chma ko’rgazmalar tashkil
etish va uni yuqori darajada o’tkaza olish ham muzey pedagogik faoliyati va
tadqiqoti natijasidir.Sotsiologik tadqiqot. Muzey fondidan to’laroq, kengroq
foydalanish va ularning samaradorligini yanada oshirish uchun sotsiologik tadqiqot
ham zarur bo’ladi. Bu uslub aslida muzeyshunoslikda o’tgan asrning 30-yillaridan
boshlab qo’llanila boshlagan. Sotsiologik tadqiqot muzey faoliyatini xalq orasida
qanday ta`sirga ega ekanligini, uni samaradorlik darajasini aniqlab beradi.
SHuningdek, bu tadqiqot natijasida muzeyga asosan aholining qanday yoshdagi
qismi, qatlami tashrif buyurayotganligi va ular asosan qaysi predmetlarga yoki
mavzularga qiziqayotganligi ma`lum bo’ladi. Bu esa muzeyning yaqin kelajakdagi
rejalarini tuzishda, uni ishini to’g’ri tashkil qilishda va zamon talablariga
moshlashtira olishda, raqobatbardosh bo’lishda katta ahamiyatga egadir.
Sotsiologik tadqiqotlarni doimiy ravishda va keng miqiyosda olib borayotgan
muzeylar – o’z kelajaklarini ta`minlayotgan, muzeylarning raqobat maydonida o’z
o’rinlarini mustahkamlab borayotgan muzeylardir.Psixologik tadqiqot. Muzey
faoliyatini o’z o’rinlarini jamiyat psixologiyasini, aholi qatlamlari psixologiyasini

doimiy o’rganib, kuzatib borish va muzey ishini tashkil etishda shu o’rganish va
kuzatish natijalarini ham xisobga olish muhim ahamiyatga ega. Psixologik tadqiqot
natijalari muzeyning barcha bo’limlari uchun, jumladan muzey pedagogikasi,
muzey ko’rgazmalarini badiiy-me`moriy jihatdan tashkil etish ishlarida ham katta
yordam beradi.
“Buyuk İpak yuli” o’tgan jozibali o’lkamiz qadimdan-oq barcha davlatlarda
chet el istilochilarining diqqat markazida bulgan. Shu sababli taqdir taqozasi bilan
O’rta Osiyoning tarixiy qismati juda og’ir kechdi.
Tarix guvohligicha, X asrdagi Buxoro va Sheroz amirliklar kutubxonalarida
insoniyat yaratgan hamma nodir kitoblar bo’lgan. Xorazmshohlar davridagi
to’plangan nodir moddiy-ma’naviy boyliklar mug’ullar bosqinida yuqatildi,
kutubxonalar yondirildi. Natijada hayot 100 yillar orqaga chekindi. Oradan 150
yil o’tgach, ayniqsa Amir Temur davrida fan va madaniyat qayta kurtaklay
boshladi. Amir Temur musulmon dunyosining muxaddas kitobi bulmish «Usmon
quroni» ning asl nusxasini Samarqandga keltiradi. Temur va Temuriylar
kutubxonasi dunega mashxur edi.
Buxoro, Xiva, Quqon xonliklarida ham nodir qulyozmalar kollektsiyasini
to’plab saroy va shaxsiy kutubxonalar barpo etish odat bo’lgan. Toshkentda
Jurabekning, Andijonda Dukchi Eshon shaxsiy kutubxonalari mashxur edi.
Yuqoridagi bu faktlar asosida Orta Osiyo diyorida moddiy va ma’naviy
yodgorliklarni to’plash asriy anana bulib, milliy xususiyatlarga rioya qilgan holda
amalga oshirilganligini ko’ramiz.
Moddiy ma’naviy boyliklarning tashib ketilishi xilma-xil yullar bilan amalga
oshirildi. Elchilarga sovg’a sifatida berildi, sayyohlar, savdogarlar orqali va
bosqinchilik xarakatlari tufayli ular xorijiy mamlakatlarga utib ketdi. Masalan:
1831-1833-yillarda Ost-İndiya kompaniyasining leytenanti Aleksandr Byorns
Buxoroda yashab qadimiy tilla va kumush tangalarni yigadi va 200 dan ortiq nodir
numizmatika kollektsiyasini barpo etib, Britaniya muzeyiga taqdim etadi.
Peterburgdagi Osiyo muzeyining direktori, sharqshunos olim X.D.Fren
1834-yil O’rta Osiyodan izlab topilishi mumkin bo’lgan sharq mualliflariga

mansub «Yuz asarning xronologik ruyxati»ni tuzib chiqadi. Orenburg bojxonasiga
savdogarlar yullash va kursatilgan qulyozmalarni Peterburgga yuborish haqida
farmoyish berildi. Bu O’rta Osiyo moddiy va ma’naviy yodgorliklarning olib
kelinishining birinchi bosqichi edi.
1869-yildan planli o’lja yig’ish choralari ishlab chiqildi. Soldat-ofitserlar
qullariga Peterburgda yozilgan tavsiyanomalar berilib qanday narsalarga
ahamiyat berishlik kursatilgan edi. Asosiy maqsad qulyozmalar, hujjatlar, tanga,
muxr, amaliy sanat namunalari, asari-atiqa buyumlar, mahalliy
hunarmandchilarning ijod maxsulotlari, gilamlar, zargarlik buyumlari, ayniqsa
metaldan yasalgan qilich, xanjar, pichoq va boshqa buyumlar Peterburgga
junatilishi kerak edi. Harbiy boshliq va amaldorlar bu qimmatbaho
yodgorliklardan o’zlariga kollektsiya to’plashni ham unutmadilar. 1869-yili
Turkiston general gubernatori K.P.Fon Kaufman (1867-1882) muxaddas kitob XV
asr kufa qulyozma yodgorligi «Usmon Quroni»ni Peterburg imperatoriga junatdi.
1870-yilda Shahrisabz va Kitob bekliklaridagi qo’zg’olonni bostirish
bahonasida 97 jild qadimiy qulyozmalar tortib olindi.
Moddiy va man’aviy yodgorliklarni ilmiy asosda yig’ish 1873-yil Xiva
xonligiga yurish oldidan juda mukammal tashkil qilindi. Sharqshunos olim
P.İ.Lerx, xonlikda nimalarga etibor berish va yig’ish haqida mukammal dastur
ishlab, Turkistonga yuboradi va bu «ko’rsatma» soldat va ofitserlarga tarqatiladi.
Ayniqsa O’rta Osiyo allomalarining asarlarini to’plashga etibor berildi. Bu ishlar
Turkiston general gubernatori faxriy maslaрatchisi A.Kun zimmasiga yuklatildi.
Xiva xoni taxti 1874-yili Moskva qurol-aslaxa palatasiga topshirildi. Xon
saroyidan olingan uljalar ichida 25 pud tilla va kumush, 200 dan ortiq qadimiy
tanga, tilla buyumlar buldi. Ular Moskva, Peterburg muzeylariga junatildi. 1875-
1876 yillarda Qo’qanga yurish natijasida, xonlik tugatilib, xazina Peterburgga olib
ketildi. Keyingi davrda jalb etildi. Shu maqsad yulida 1807-1917-yillarda
Turkistonda 15 ilmiy jamiyat ishlab turdi. 1895-yilda tuzilgan Toshkent
arxeologiya etnografiya va antropologiya tugaragining ham asli vazifasi shunday
buldi.

Tarqoq kollektsiyalarni birlashtirish va ularni Peterburgga junatish uchun
saralash markazi lozim buldi. Bunday markaz muzey bulishi mumkin edi. Shu
tarixa Turkiston muzeyi tashkil topdi. Bunday maqsad “Qizil imperiya” davrida
xam uz kuchida qoldi. Yuqoridagi faktlar bugungi mustaqilligimizning naqadar
azizligini, qadrli va muxaddasligini asoslab beradi.
O’zbekistonda dastlabki muzeylarning shakllanishi va rivojlanishi haqida
tuxtaydigan bo’lsak, 1876-yilda Toshkentda Turkiston muzeyi tashkil etiladi (12-
iyul).
1877 yil yanvarda muzey etnografiya, texnik ishlab chiqarish, qishloq
xujaligi, tabiat tarixi va arxeologiya buyicha 1500 dan ortiq predmetlarga,
800 qadimiy tanga va medallarga ega edi. Muzey ancha shakllangach, 1877
yildan xavaskor tabiatshunoslar jamiyatining OLEAE Turkiston bo’limi
a`zolari komitetiga raxbarlik qiluvchi statistika komiteti ixtiyoriga utkazildi.
Uning mudiri ”Turkestanskie vedomosti”ning sobik redaktori N.A.Maev
bulib, muzeyga bino berilmaganligi sababli uni uz uyiga joylashtirdi. Muzey
ta`minoti uchun arzimas mablag (300 sum) ajratilar edi xolos, yana ayrim
shaxslar tomonidan uncha-muncha exsonlar tushib turar edi. Aslida
Maevning hisob kitobiga qaraganda, yiliga 1600 sumlik mablag talab
etilardi. Bu muzey 4 bo’lim - etnografiya va texnika, tabiat tarixi va
arxeologiya, numizmatika, qishloq xujaligidan iborat bulib, maxalliy suratlar
va turli kollektsiyalar bilan boyitilgan edi.
1888 yil muzey nizomi ishlab chiqilib, tasdiqlandi. Unda muzey
ixtisosi, vazifasi, ish xarakteri belgilab berildi. Muzeyga raxbarlik qilishi
besh kishidan iborat Nazorat komitetiga yuklandi. Ustavga muvofiq
muzeygga geologiya, botanika, zoologiya, etnografiya, arxeoliya,
numizmatika, sanoat va qishloq xujaligi buyicha materiallar tuplash va
saqlash huquqi berildi.
1919-yil fevralda Turkiston General Gubernatorligi qarorgohi, «oq uy» ning bir
qismiga muzey ko’chiriladi.

Bu O’zbekiston xalqlari tarixi muzeyi fondida 1978 yildayoq arxeologik
materiallardan 52 mingtagacha buyum, numizmatikadan 43 mingdan, oshiq tanga
pul, medal va boshqa xil pullar, etnografiyada 1800 tadan oshiqroq yodgorlik
buyum bo’ldi. Muzey kartotekasi va arxividagi fotosuratlar negativ va hujjatlar
soni 100 mingdan oshgan.
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 21-aprel 1992-yil, 203
sonli qarori asosida muzey qayta tashkil etildi. U O’zRFA O’zbekiston tarixi
Davlat muzeyi deb nomlandi (Muzey jamoasi 86 kishidan iborat. 23 kishisi ilmiy
xodim jumladan 3 fan doktori, 8 fan nomzodi bor. Umumiy maydoni g ming
kv.m. 12 ming eksponat o’rin olgan).
Turkiston muzeyidan tashqari 1895-yilda Farg’ona viloyat muzeyi ochilib,
u dastlab shahar xalq muzeyi deb atalgan. 1896-yilning 21-iyunida Samarqandda
«Samarqand statistika komiteti muzeyi» (hozirgi O’zR madaniyat va san’at tarixi
muzeyi) ekspozitsiyasining tuzilishi odatdagi kunstkamera sifatida bulgan, unda
xar xil materiallar tuplangan. Ularni to’ldirishda rus havoskor kollektsionerlardan
A.İ.Dobrosmıslov, N.S.Likoshin, N.P.Ostroumov, A.L.Vyatkin, N.N.Karazin,
maxalliy vakillardan Mirzo Buxoriy, Mirzo Qosimov) A.Asqarovlarning faolyaiti
katta bo’lgan.
1918-yil 10-dekabrda muzey va kollektsiyalarni hisobga olish va saqlash
haqida Dekret elon qilinadi. 1919-yil 20- avgustda «Turkiston xalq muzeyi haqida
Nizom» tasdiqlandi. 1943-yilda bu muzey O’zFA tizimiga o’tkazildi.
1920-yilda Namangan shahar o’lkashunoslik muzeyi, 1923-yilda Buxoro
Muzofat tarix o’lkashunoslik muzeyi, 1934-yilda Chirchiq shahar o’lkashunoslik
muzeyi tashkil qilindi.
1913-yilda hozirgi O’zbekiston hududida 3 ta muzey bo’lgan. 1924-yilda,
soni 8 ta, 1940-yilda esa 17, 70-yillar oxirida 27 muzey ishlab turdi.
Turkkomstaris – Turkestanskaya komissiya po oxrane pamyatnikov starini
i iskusstva – qadimiy san’at yodgorliklarini, tabiatni qo‘riqlash bo‘yicha Turkiston
komissiyasi edi. 1921 yil 22 mayda Turkiston Respublikasi XKS Maorif xalq
komissarligi tarkibida Turkkomstaris – muzey ishlari, qadimiy yodgorliklarni, san’at

va tabiatni qo‘riqlash ishlari bo‘yicha komissiya tuzish to‘g‘risidagi nizom
tasdiqlanadi. Komissiyaning zimmasiga Turkiston Respublikasidagi barcha
muzeylarni birlashtirish va boshqarish, qadimiy yodgorliklarni, san’at va tabiatni
qo‘riqlash va ta’mirlash funksiyasi yuklatildi.
Turkiston Xalq Komissarlari Sovetining 1923 yil 3 noyabr qaroriga binoan
Turkiston o‘lkasining turli viloyatlarida joylashgan 20 ta qadimgi yodgorlik
Turkkomstaris ixtiyoriga o‘tkazildi. Tarixiy-arxeologik jihatdan ahamiyatga ega
bo‘lgan 52 ta yodgorlik hisobga olindi. Turkiston ASSRning ettita muzeyida
(Buxoro va Xivani qo‘shganda) osori-atiqalar soni 114075 taga etadi .
Mahalliy muzeylar taraqqiyoti o‘lkashunoslik harakati bilan bevosita bog‘liq
holda borgan. «O‘lkashunoslik muzeylari» atamasi ham o‘tgan asrning 20-yillari
o‘rtalaridan keng tarqaladi. Ularning faoliyati, mazmun mohiyati o‘lkashunoslikka
oid nashrlarda muhokama etildi. O‘lkashunoslik harakatini taniqli olimlar va
madaniyat arboblari akademik V.V.Bartold, professor A.A.Semyonov,
A.A.Divaev, V.L.Vyatkin, M.E.Masson, L.V.Oshanin va boshqalar boshqarib,
muntazam ravishda o‘lkashunoslik konferensiyalarini o‘tkazib turganlar.
Rossiyada 1918–1923 yillari 150 dan ortiq muzey yaratilgan bo‘lsa 1
, Turkistonda 4
ta, jumladan Toshkentdagi san’at, Namangandagi shahar o‘lkashunoslik, Xorazm
tarixiy-inqilobiy va Buxoro muzeylari tashkil qilindi.
1923 yili barcha muzeylarning fondi davlat mulki deb e’lon qilindi. Maxsus
qarorlarga binoan 1922–1926 yillari muzeylarga tarixiy-badiiy qiymatga ega
bo‘lmagan buyum va ashyolarni, eskirgan narsa, takrorlanadigan fondlarni sotishga
ruxsat berildi. Ushbu yangi iqtisodiy siyosat davrining majburiy chorasi hamda
1929 yili davlat muzey fondlari omborxonalarining tugatilishi haqidagi qaror
antikvariat bozorini shakllantiribgina qolmasdan, muzey kolleksiyalarining
sotilishiga va tiklab bo‘lmas yo‘qotishlarga olib keldi.
Sredazkomstaris 1928 yil 7 aprelda tugatilib, uning muassasalari – O‘rta
Osiyo bosh muzeyi, Markaziy badiiy muzey, Hayvonot bog‘i va inqilob muzeyi,
O‘zbekiston maorif xalq komissarligi fan bo‘limi ixtiyoriga o‘tkazildi. Natijada
1
Содиқова Н. Маданий ёдгорликлар хазинаси. – Т ошкент : Фан, 1981. – Б. 76.

muzeylarning ilmiy-yig‘uv va ilmiy-ekspozitsion faoliyati maydoni torayib,
O‘zbekiston hududi bilan cheklanib qoldi.
O‘zbekiston Maorif XKS ning 1928 y il 28 martdagi buyrug‘iga binoan,
Samarqandda muzey ishlari o‘tmish san’at va tabiat yodgorliklarini muxofaza
etish O‘zbekiston komiteti – O‘zkomstaris tashkil etildi.
Taniqli olim YA.G‘.G‘ulomov tomonidan yozilgan asarda O‘zbekistonning
moddiy madaniyat yodgorliklarini asrash va muhofaza qilish masalalari o‘z
ifodasini topgan 2
. Me’moriy obidalar va yozma yodgorliklarni o‘rganish bo‘yicha
yirik mutaxassis tomonidan bu asar o‘zbek tilida yaratildi. Unda moddiy
madaniyat yodgorliklarining katta tarbiyaviy ahamiyati belgilab berildi.
Muzeyshunoslik adabiyotlarda O’zbekiston muzey ishlarini rivojlantirishning
birinshi davri (1917-1923 yy) Qadimgi va sanat yodgorliklarini muhofaza qilish
komitetlari (Turkkomstaris, Sredazkomstaris, Uzkomstaris) faoliyati bilan
belgilandi. Turkrespublika Markaziy Ijroiya komitetining 1920 y 30
yanvardagi dekretiga muvofik bu vazifa Turkrespublika Arxivlar markaziy
boshqarmasiga yuklatildi. Biroq bu boshqarma o’z zimmasiga yuklatilgan
vazifalarni hayotga muvofakkiyatli tadbiq etishga ojizlik qildi. Shu
munosabat bilan tabiat, san`at obidalari va utmish yodgorliklarini
saqlaydigan, muzeylar tashkil etish va ularni kuriklash ishi bilan
shugullanadigan maxsus tashkilot tuzish tug’risidagi masala yuzaga keldi.
Turkomstaris xuddi shunday tashkilot buldi. Turkomstaris tuzilishi jihatidan
muzey, qadimgi yodgorliklar va san`at asarlarini muhofaza etish hamda,
ta`mirlash, arxeologiya va tabiatni muhofaza etish singari to’rt sektsiyaga
bo’lindi. Komitet yodgorliklarni hisobga olish va quriqlash borasida katta
ishlar olib borildi, koordinatsiyalovchi ilmiy-tadqiqot markaziga aylandi.
İkkinchi davri (1923-1930 yillar) tuplangan materiallarni tartibga solish,
muzeylarning asosiy turlarini (markaziy, viloyat, mahalliy) ahamiyatga kura
aniqlash materiallar to’plashda muayyan chegarani belgiladi. Uchinchi davri
(1930-1941 yillar) urushgacha bulgan davr rekonstruktiv, xarakterga ega buldi.
2
Ғуломов Я. Ўзбекистонда моддий-маданий ёдгорликларни сақлаш, ўрганиш йўллари. – Тошкент: 1934. –
120 б.

Muzey shaxobchalari kengaydi. Shu davrda, 1933-yil, Toshkentda muzey ishini
yanada rivojlantirishga oid asosiy yunalishlarni belgilash masalasi muxokamasiga
bagishlangan muzey xodimlarining birinchi respublika konferetsniyasi chaqirildi.
Unda uch komissiya tashkil etiladi:
1. Muzey tarmogi va qurilishini planlashtirish
2. Muzeylarning ilmiy-tadqiqot ishlari
3. Muzeylarning ommaviy ma’naviy faolyaiti bo’yicha
To’rtinchi davri Vatan urushi yillariga (1941-1945 yillar) tugri keladi.
Respublikaning urushdashi ishtirokini ifodalovchi ekspozitsiyalar yaratildi, muzey
xalqni mardlik va vatanparvarlik ruhida tarbiyalashda ahamiyatli bo’ldi. Statsionar
va sayyor ko’rgazmalar tashkil qilingan. Muzey eksponatlari faqat ilmiy
izlanishlar manbagina bulib qolmasdan, amaliy maqsadlarga ham xizmat qildi.
Urushi yillarida ko’pgina muzeylar binolarini evakuatsiya qilgan
muassasalar uchun bushatib berdi. Muzey tarmoqlari vaqtincha qisqardi.
Misol: tabiat va politexnika muzeyi birlashdi. San`at, Adabiyot va
Uzbekiston tarixi muzeylari ham bir nom ostida birlashtirildi. Muzey
xodimlarining ko’plari frontga kendilar. Front orqasida qolganlar esa
sidqidildan mehnat qildilar. Ular Vatanparvarlar mavzusida bir necha
ekskursiyalar turkumini yaratdilar. Xalq orasidagi ommaviy-siyosiy ish olib
bordilar. Muzeylarning tarix bo’limida ko’rgazma shaklida “Ulug Vatan
urushi” deb nomlangan maxsus bo’lim ajratildi. Bu jangchilarni frontga
ko’zatish, bu jarayondagi tantanali mitinglar front ortida mehnat
qilayotganlar frontga jo’nash haqidagi xat va arizalar hamda suratlari jang
maydonlarida Uzbekistonliklarni jasoratlari aks etgan eksponatlar o’z
ifodasini topgan edi. Brest qal`asini oldida, mashxur I.V.Panfilov nomi 8-
dviziyasida, partizanlikda va jang maydonida jasorat ko’rsatgan o’zbek
farzandlarining qahramonliklari bu bo’limdan o’rin oldi.
Beshinchi davr. 1946-1964 yillar urushdan keyingi qayta tiklash davriga
tug’ri keladi. Keyingi mustaqillikgacha bulgan davrdagi muzeylar faoliyatida
albatta totalitar tuzum goyalari ustunlik qilardi va bu milliy qadriyatlar

durdonalarini muzey orqali dunyoga tanitish ishlarini markazga bog’lab quyardi.
Faqat mustaqilligimiz tufayligina cheklashlarga chek quyildi. Milliyligimiz,
o’zligimizni namoyon qiladigan muzeylar paydo bo’ldi. Masalan: Temuriylar
Davlat muzeyi (1996-y, 18-oktyabr), Olimpiya shon-shuhrati muzeyi (1996-yil 1 -
sentyabr) va xokazolar.
Qoraqalpogiston Davlat O’lkashunoslik muzeyi To’rtkul shahrida 1929-yilda
tashkil qilingan. Bunda akademiklar S.F.Oldenberg, A.S.Samoylovich, akademiya
muhbir a’zosi S.P.Tolinskiy va O’zbekiston, Qozog’iston olimlari yordam
berishgan. 30-yillar boshida muzey ishlariga, Moskva Universiteti bitiruvchilari
N.A.Baskakov, N.V.Torchinskaya va keyinchalik filologiya fanlari doktori,
professor bulgan Qalli Ayimbetovlar faol ishtirok etadi. Olimlardan Melkov,
Morozova, S.P.Tolstov, T.Jdanko va boshqalar keyingi davrlarda bu muzey
eksponatlarini to’ldirishda xissa qo’shgan. Muzey 1944-yilda suv tashqiniga
binoan To’rtkuldan Nukus shahriga kuchirilgan. 1965-yilda esa shahar
markazidagi binoga keltirilgan. Qoraqalpog’iston Davlat san’at muzeyi esa
1966-yilda ochildi.
Muzeyning asoschisi I.V.Savitskiy hisoblanadi’ 3
. U 1915 yili 4 avgustda
Kiev shahrida tug’ilib, 1941-1946 yillarda Moskvada Syurikov nomidagi
rassomchilik institutida tahsil oladi. 1942 yili o’zi o’qiyotgan institutning
Samarqandga evakuaciya etilishi sharq xalqlari madaniy merosi, san’ati, urf-
odatlari bilan tanishishiga sabab bo’ldi. S.P.Tolstov boschiligidagi Xorazm
arxeologik, etnografik ekspediciyasiga I.V.Savitskiy chaqirilib, 1950-1957 yillarda
ushbu ekspediciyada rassomlik qiladi. U rassomlikdan tashqari xalq amaliy san’ati
manbalarini to’plash maqsadida Qoraqalpog’iston ovullariga tashkillashtirilgan
safarlarda qatnashgan. Natiyjada mahalliy xalqning o’tmishiga xos muzey tashkil
qilishni maqsad qiladi va Moskvadan Nukusga ko’chib keladi. 1957-1966 yillar
qoraqalpoq xalqiga oid xalq amaliy san’ati durdonalarini to’plashning eng faol
davri bo’ldi. Zargarlik buyumlari, gilamlar, milliy kiyimlar, qora uy bezaklari
yig’iladi. Va hihoyat, 1966 yili Nukus shahrida Badiiy san’at muzeyi ochiladi.
3
Бабаназарова М. Государственный музей искусств Республики Каракалпакстан им. И.В.Савицкого //
Мозийдан садо. – Ташкент, 1999. - № 1-2(01). – С. 29.

Muzeyda noyob hisoblanadigan A.Shupov, L.Kramarenko, N.Ulyanov, R.Falk,
M.Voloshin, R.Mazel, A.Volkov, M.Kurzin, N.Karaxan, U.Tansiqboev,
V.Ufimtsev va boshqalarning asarlari saqlanmoqda. Rus avangard kollektsiyasi
bo’yicha dunyoda Sankt-Peterburgtagi Rus muzeyidan keyingi ikinchi o’rinda
turadi.
Fidokorlik mehnatlari uchun 2002 yili I.V.Savitskiy «Buyuk xizmatlari
uchun» ordeni menen taqdirlangan.
Tayanch iboralar.
Ilmiy tadqiqot, IKOM, muzey predmetini umumtarixiy tadqiq etish,
komplektlash tadqiqoti, tarixiy ekmponatlarni tayyorlash, muzeyshunoslik
tadqiqoti, fond ishini tadqiq etish, ko’rgazmalilik tadqiqoti, pedagogik tadqiqoti,
sotsialogik tadqiqot, psixologik tadqiq
Nazorat uchun savollar.
1. Muzeyda tadqiqotchilik faoliyatini asosan necha yo’nalishda bo’ladi?
2. Muzeydagi tadqiqot ishlarnining o’ziga xosligi nimada?
3. IKOM qanday tashkilot?
4. Irji Neustupno`y muzeyning tadqiqotchilik faoliyati haqida qanday fikr
bildirgan?
5. Muzey predmetini umumtarixiy nuqtai nazardan tadqiq etish deganda
nimani tushunasiz?
6. Muzeyshunoslik tadqiqoti haqida nima bilasiz?
7. Ko’rgazmalilik tadqiqoti qanday ahamiyatga ega?
8. Muzey pedagogikasi tadqiqoti haqida gapirib bering

9. Sotsiologik tadqiqot muzeyga nima uchun kerak?
10. Psixologik tadqiqot muzey faoliyatin uchun zarurmi?
Adabiyotlar.
1. Muzeevedenie. M.1988 g.
2. N. Sodiqova. Madaniy yodgorliklar xazinasi. T.1981 yil.
3. Kirienko E. M. Istoricheskiy muzey. M.1984 g.

Muzeylarning ilmiy- tadqiqotchilik faoliyati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish