Nafas olishning ichki va tashqi sharoit omillariga bog‘liqligi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	25.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Nafas olishning ichki va tashqi sharoit omillariga bog‘liqligi

Купить

Nafas olishning ichki va tashqi sharoit omillariga bog‘liqligi
REJA:
1. Nafas olishda tashqi omillarning ta’siri.
2. Nafas olishda ichki omillarning ta’siri.
3. Hosilni saqlashda nafas olishning ahamiyati.
4. Nafas olish o‘z-o‘zini boshqaruvchi jarayon.

Nafas olishda tashqi omillarning ta’siri. Nafas olish tezligi o‘simliklarning
turlariga , yoshiga va yashash sharoitidagi omillar ta ’ siriga bog‘liq . Hatto bu tezlik
o‘simlikning har xil qismlarida turlicha sodir bo‘ladi . o‘simlik qancha yosh va
modda almashinuvi jarayoni qancha faol bo‘lsa , nafas olish ham shuncha kuchli
bo‘ladi . Pishib yetilgan , quruq urug‘larda nafas olish tezligi juda past , unayetgan
o‘simliklarda juda faol bo‘ladi . Masalan tarkibida 10-12% suvi bo‘lgan bir
qilogramm arpa urug‘i bir sutkada 0,3-0,4 mg CO
2 ajratadi . To‘la bo ‘ rtgan va
unay о tgan urug‘larda esa nafas olish tezligi 10 ming martadan yuqori bo‘ladi .
Umuman o‘simliklarning nafas olish tezligi ichki va tashqi omillar ta ’ siriga
bog‘liq .
Kislorodning miqdori . Nafas olish jarayoni uchun kislorodning miqdori eng
muhim omillardan biri hisoblanadi . Havo tarkibidagi kislorod (21%)
o‘simliklarning nafas olishiga to‘la yetarli bo‘lib , hatto uning miqdori 9% gacha
kamaysa ham o‘simliklarga zararli ta ’ sir qilmaydi . Faqat atmosferada kislorod
miqdori 5% ga tushgandan so‘nggina uning yetishmasligi sezila boshlaydi .
o‘simlik to‘qimalaridagi kislorod miqdori atmosfera tarkibidagi kisloroddan
kamroq bo‘lib , o‘zgarib turadi . Masalan , qand lavlagisining barg to‘qimalarida bu
ko‘rsatgich miqdori bir sutka davomida 7,1% dan 17,4 gacha o‘zgaradi . Demak ,
atmosferadagi kislorod o‘simliklar uchun to‘la yetadi .
Karbonat angidridning miqdori . Karbonat angidridning miqdori ham nafas
olish jarayonida ma ’ lum bir ahamiyatga ega . To‘qimalarda u ko‘p miqdorda
to‘planganda nafas olish tezligi pasayadi . Karbonat angidridning to‘planishi
ko‘pincha pishib yetilgan va qattiq po‘st bilan qoplangan urug‘larda sodir bo‘ladi .
ko‘pchilik yovvoyi o‘simliklarning qattiq po‘st bilan o‘ralgan urug‘lari uzoq yillar
davomida o‘zining ko‘karish qobiliyatini yo‘qotmaydi , Chunki ularning po‘sti
ostida to‘plangan karbonat angidrid ta ’ sirida nafas olish tezligi juda sust bo‘lib ,
organik modda juda tezda sarflanmaydi . Omborlarda CO
2 ning miqdori ko‘p
bo‘lganda mevalar uzoqroq muddatgacha yaxshi saqlanadi .
Harorat . O‘simliklarning nafas olish jaryoni harorat ta ’ siriga uzviy bog‘liq .
Bu bog‘liqlik malum harorat darajalarida Vant - Goff qoidasiga boysunadi . Ya ’ ni

harorat har safar 10 o
ga ko‘tarilganda nafas olish tezligi ikki baravar oshadi .
Masalan u 0 0
dan 20 0
gacha oshib borganda reaksiya tezligi ham 2-3 marta oshib
boradi. Lekin 20 0
C dan yuqori haroratda reaksiya tezligi kamroq oshib boradi.
Harorat oshganda nafas olish kuchi ham oshadi va 40 0
C yetguncha Vant –
Goff qoidasiga buysunadi. ko‘pchilik madaniy o‘simliklarda, harorat 40 0
c dan
oshgach nafas olish ham darhol yuqoriga ko‘tariladi. 50 0
S atrofida keskin pasayib
qoladi va o‘simlik qattiq zararlanadi.
Shuning uchun ham nafas olish dastlab kuchayib so‘ngra pasayadigan
harorat emas, balki bu jarayon doim yuqori darajada bo‘ladigan harorat optimal
deyiladi. ko‘pchilik o‘simliklar uchun 30-40 0
C atrofida bo‘ladi. Bu fotosintezning
optimum darajasidan 5-10 0
C yuqori. Maksimal harorat esa 45-50 0
s atrofida bo‘lib,
har bir o‘simlik oqsilining xususiyatlariga bog‘liq. Nafas olishning optimal darajasi
tanadagi modda almashinuv jarayonidagi barcha bioximik reaksiyalar va
fermentlarning faolligi uchun ham ancha qulaydir.
Suv rejimi . Nafas olish tezligiga hujayralarning suv bilan ta’minlanish
darajasi ham katta ta’sir etadi. o‘simliklarning barglarida birdaniga suvning
kamayishi sababli dastavval nafas olish tezlashadi. Keyinchalik esa suv tanqisligi
ortib borishi bilan nafas olish tezligi ham pasaya boradi. Buni urug‘larda yaxshi
kuzatish mumkin. Yetilmagan urug‘larda suv miqdori ko‘p, nafas olish ham
nisbatan kuchliroq bo‘ladi. Urug‘lar pishib yetilgach suv miqdori ham eng kam 10-
11%bo‘ladi. Bunday urug‘larda nafas olish ham eng past darajada borib, ular
yaxshi saqlanadi. Ekish oldidan ivitilgan urug‘lar suvni 30-40 % gacha shimib
olgandan so‘ng ularning nafas olish tezligi bir necha ming martadan oshib ketadi
va unish jaryoni boshlanadi. Urug‘larda kechadigan bu fiziologik jarayonlarni
boshqarish yo‘li bilan donlarni sifatli saqlash va ulardan yuqori darajada
foydalanish mumkin. Urug‘lar ortiqcha suvni shimib olganda ham aerasiya jaryoni
buzilib, bijg‘ish boshlanishi va urug‘lar nobud bo‘lishi mumkin. Bunday hollarda
urug‘ qorayib qoladi va unuvchanlik qobiliyatini yo‘qotadi.
Yorug‘lik. Yorug‘lik yashil o‘simliklarga ta’sir etganda haroratning
ko‘tarilishi kuzatiladi va buning natijasida nafas olish ham tezlashadi. Fotosintezga

yorug‘likning ta’siri natijasida esa nafas olish jaryoni uchun eng zarur organik
modda hosil bo‘ladi. Demak, yorug‘lik yashil o‘simliklarning nafas olishiga
to‘g‘ridan-to‘g‘ri emas, balki boshqa fiziologik jaryonlar orqali ta’sir etadi.
Nafas olishda ichki omillarning ta’siri. O‘simliklarning har xil turlari va
ekologik formalari turli intensivlikda nafas oladi. Yorug‘likni sevuvchi
o‘simliklarning nafas olishi ntensivligi soyaga chidamlilarga juda yuqori bo‘lishi
bilan ajralib turadi. Shimoliy o‘simliklar janub o‘simliklariga nisbatan sezilarli
darajada yuqori intensivda nafas oladi. O‘simlikning tinim xolatidagi organlari va
o‘sishdan to‘xtagan organlar past intensivda nafas oladi. Past nafas olish
intensivligi qoplovchi to‘qimalarda, qoplamaning o‘tkezuvchi to‘qimalarida
kuzatiladi.
Nafas olishni yuqori intensivligi esa gullarda, floyelli=lubtolali xujayrada
uchraydi. Nafas olish intensivligi o‘simliklarni yoshiga ham bog‘liq. Urug‘ni unib
chiqishi davrida o‘simtalarda nafas olish intensivligi oshib boradi va 5-6 kundan
keyin pasayishi kuzataladi. Barglarni to‘la shakllangandan keyin nafas olish
intensivligi ortadi, keyin yana pasayadi. O‘simlik nobud bo‘lish oldida ayrim
o‘rgilarida nafas olishi qisqa vaqtli oshishi sodir bo‘ladi. Bunday xolat
to‘qimalarni degeniratsiyasi bilan bog‘liq deb qaraladi, ya’ni bu vaqtda murakkab
birikmalar oddiy moddalarga parchalanadi va nafas olish submtratlarining
miqdorini oshiradi. Nafas olish fosforidlarsiz sodir bo‘lib, keskin pasayib ketadi.
Ko‘pkina o‘simliklarda nafas olish intensivligi gullash fazasining boshlanishida
maksimal ko‘rsatkichga ega bo‘lad. Nafas olish organi kislorod bilan
taminlanganligiga bog‘liq. Barglarga kislorod erkin kiradi va barcha hujayralarda
uchraydi. Ildizmeva, tuganaklar, mevalar kislorod bilan yetarli miqdorda
taminlanmaydi. Demak, bu organlarda nafas olish jarayoni anaerob tomonga qarab
siljigan bo‘ladi. Shunday qilib, xar xil organlar turli intensivlik bilan birga, nafas
olish jarayoni sifatini xar xil bo‘lishi bilan ham farqlanadi.
Hosilni saqlashda nafas olishning ahamiyati . Don meva va sabzavotlarni
saqlashda nafas olishning ahamiyati. O‘simliklarning nafas olish jarayoni ulardagi
modda almashinuvining muhim qismini tashkil etib, o‘sish, rivojlanish va

hosildorlikning asosini tashkil etganidek, yetishtirilgan mahsulotlarni uzoq
muddatga va sifatli saqlash nafas olish tezligini boshqarishga asoslangan.
Mahsulotlarni saqlashda nafas olish jadalligi qancha past bo‘lsa, organik
moddalarning miqdori shuncha kam sarflanadi va ular sifatli saqlanadi. Nafas olish
jadadligining darajasi eng avvalo harorat va namlik miqdoriga bog‘liq.
Donlarning tarkibidagi suv miqdorini va ular saqlanadigan omborlar
haroratini boshqarish katta ahamiyatga ega.
Suv miqdori gallasimonlarning donlarida 14 % va moyli o‘simliklarning
donlarida 8-9 % dan oshmaganda, harorat esa 0 0
atrofida bo‘lganda nafas olish eng
past darajada saqlanadi. Namlikning miqdori 18 -22 % va harorat 45-50 0
ga
yetganda nafas olish jadalligi ham keskin oshadi. Natijada urug‘lardagi zapas
organik moddalar tezlik bilan sarflanadi. Buning natijasida ajralib chiqqan
kimyoviy energiya issiqlik energiyasiga aylanadi, omborlarning harorati yanada
oshadi va har xil chirituvchi mikroorganizmlarning rivojlanishiga sharoit
yaratiladi. Bunday sharoitda saqlangan donlar unib chiqish qobiliyatini yo‘qotadi.
Shuning uchun ham donlarni saqlashda namlik kam miqdorda bo‘lishi maqsadga
muvofiq.
Meva sabzavotlarni saqlash donlarni saqlashdan biroz farq qiladi. Chunki
ularning tarkibida suv juda ko‘p (75-90 % gacha). Suvni kamaytirish ular sifatining
pasayishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shuning uchun ham meva- sabzavotlarni
saqlashda bosh omil harorat hisoblanadi. Eng qulay harorat 0 0
atrofida bo‘lishi
aniqlangan. Maxsus xonalarda va muzlatgichlarda saqlanganda ham harorat 3-7 0
С
dan oshmasligi kerak. Masalan, kartoshka uchun saqlash harorati 2-4 0
С , karam
uchun 0 0
dan -1 0
С , qolgan meva va sabzavotlar uchun +0+1 0
С eng qulay ekanligi
aniqlangan. Bunda nafas olish tezligi past bo‘lib, mahsulotlar sifatli saqlanadi.
Meva va sabzavotlarni saqlashda CO
2 ning miqdori ham katta ahamiyatga ega. U
ko‘p bo‘lsa, nafas olish jadalligi pasayadi.
Qishloq xo‘jalik mahsulotlarini saqlashda nafas olishini boshqarish usullari.
Qishloq xo‘jalik mahsulotlari saqlanayotgan davrda ularda nafas olish davom
etadi, boshqa issiqlik holidagi energiya, So2, va N2O ajraladi. Demak

biomassadagi organik modda nafas olishga sarf bo‘lmoqda va uning biomassasi
kamaymoqda. Boshoqli va dukkakli o‘simlik mahsulotlarini (urug‘ni) normal
saqlash uchun ulardagi namliknining miqdori 14-15% moyli o‘simliklar uchun 8-
9% bo‘lishi talab qilinadi. Agar namlik ko‘payib ketsa nafas olish keskin oshadi va
to‘qimalarda erkin suv paydo bo‘lib, moddalar almashinuvini faollashtirib
yuboradi. Natijasida bu issiqlikni to‘planishiga (akkumiliyatsiya) va urug‘larni o‘z-
o‘zidan qizib ketishiga olib keladi. Mana shuning uchun ham namligi yuqori
bo‘lgan urug‘larni qalin qatlam qilib saqlab bo‘lmaydi. Urug‘larga havo kam
berilsa, ularda anaerob nafas olish ustunlik qiladi va etil spirti hosil bo‘ladi, bu
modda murtakka salbiy ta’sir etib, urug‘larni unib chiqishini keskin pasaytiradi.
Shimol o‘lkalarda urug‘larni ekishdan oldin isiq xavo bilan ishlashib
yekishadi, chunki kuz davrida urug‘lar to‘liq pishib yetilmaydi. Bunday usul
urug‘larning ekish sifatini oshiradi, nafas olish intensivligini oshishi xisobigi
moddalar almashuvini tezlashtiradi.
Pishib yetilmagan meva va sabzavodlarni nafas olishda ularda anaerob nafas
olishning mahsulotlari va boshqalar to‘planadi.
Bunday meva va sabzavodlarni saqlash qiyin bo‘ladi va ular badbo‘y xid va
yoqimsiz mazaga ega bo‘ladi.
Nafas olish o‘z-o‘zini boshqaruvchi jarayon. Nafas olishni
almashinuvining boshqa jarayonlari bilan o‘zaro bog‘liqligi. Nfas olish
xujyrametobolizmining markazida turuvchi jarayondir va almashinuvni boshqa
jarayonlar bilan chambarchas bog‘liqdir. Fotosintez va nafas olish qarama-qarshi
jarayonlar bo‘lsa ham, turli xil xujayra organoidlarda o‘tadi, biroq ular o‘rtasida
bog‘liqlik mavjud. Nafas olish uchun substratlar (uglevodlar) zarur. Bu substratlar
fotosintez jarayonida hosil bo‘ladi. Kelvin siklidagi fotosintetik reaksiyalar nafas
almashinuvining pentozafosfat yo‘lini reaksiyalari bilan o‘xshashligi bor. Ikkala
jarayonda qant moddalarining o‘zaro o‘zgarishi sodir bo‘ladi (3-, 4-, 5-, 6-, 7-,
uglerodli atomlar). Nafas olishning oraliq mahsulotlari fotosintez jarayonida
ishlatilishi mumkin.

Glikoliz mahsulotlari. Nafas almashinuvining pentozafasfat yo‘li
pentozalarni hosil bo‘lishiga olib keladi. Pentozalar nuklein kislotalarning
nukleotidlarni tarkibida uchraydi. Erkin nukleotid va bir qator kafermentlar
tarkibiga ham kiradi.
Pentozafasfat yo‘lda eritroza-4-fosfat, hosil bo‘ladi, u fosfasiol pirovat bilan
ta’sir etib shikimat kislotani hosil qiladi. Shikimat kislota triptofanni hosil bo‘lishi
hisoblanadi.
Triptofandan o‘sish gormoni-auksin (indimilsirka kislota) sintezlanadi.
Hamda o‘simliklarni o‘sish uchun kumarin hosil bo‘ladi.
Nafas almashinuvining glikosilat sikli. Muhit sharoitiga qarab, Krebs
siklidagi organik kislotalarning o‘zgarishi buzilishi mumkin. Ayrim hollarda Krebs
sikli glioksilat yo‘li bilan almashinishi mumkin. Bunday xollarda Krebs siklida
hosil bo‘ladigan izoliman kislota dekorboksillanmasdan 2 kislotaga parchalanishi
mumkin (qaxrabo va glioksimat kislota).
Izotsitroza va m-sintetaza fermentlari yog‘larning almashinuvida muxim rol
o‘ynaydi, shuning uchun moyli o‘simliklarning urug‘ida keng tarqalgan (g‘o‘za,
kanakunjut, kungaboqar). Fermentlar xujayraning mayda tanachalari –
glioksisomalarda joylashgan bo‘ladi. Olma kislota oksidlanganda vodorodni bir
jufti NAD+ ga birikadi va nafas olish zanjiriga uzatiladi. Bu siklda 3 mol ATF va 1
mol qaxrabo kislota hosil bo‘ladi. Qaxrabo kislotadan boshqa organik kislotalar va
keyin uglevodlar xisoblanadi.
Yog‘larning parchalanishida hosil bo‘ladigan atsetidlar uglevodlarga
aylanadi. 4 mol atsetatdan 1 mol C
6 H
12 O
6 hisoblanadi. Mana shunda aerob jarayon
– glioksilat siklining fiziologik rolini moxiyati. Bu yashil barglarning yorug‘likda
nafas olishda muxim axamiyatga ega. Glioksilat kislota glikokolni hosil bo‘lishi
uchun mahsulot xisoblanadi, undan porfirinlarning sintezi va oxirida xlorofil
sintezlanidi.

Adabiyotlar:
1. Ivanov P I. Zufarova M E. Umumiy psixologiya. – T.: 2018.
2. Mirashirova.N A. Umumiy psixologiya. – T.: 2016.
3. Davletshin M.G., T о ‘ychiyeva SM. Umumiy psixologiya. - T.: TDPU, 2002.-
202 б .
4. Karimova V.M. Psixologiya. - T.: Sharq, 2000.
5. G’oziyev E. Umumiy psixologiya. -T.: Faylasuflar. 2010.
6. Салаева М.С., Ахмедова М. Психологик диагностика ва амалиёт. Ўқув
қўлланма 5140900 – Касб таълими йўналишлари бакалаврлари учун. -Т.:
Мухаррир, 2010. -118 б.
7. Салаева М.С., Ахмедова М. Психологик диагностика ва амалиёт. Ўқув
қўлланма. 5811100 – Корхоналар сервизи (корхоналар турлари бўйича)
таълими йўналишлари талабалари учун. –Т.: Фан ва технология. 2010, - 248
8. Салаева М.С., Халилова Ш.Т. Ўспиринларда креатив фикрлашни
ривожлантиришнинг психологик жиҳатлари / “Психологияни ўқитишда
замонавий инновацион ёндашув: психологлар фаолиятини ташкил этишда
илғор технологиялар” номли Республика илмий-амалий анжумани мақолалар
тўплами. Низомий номидаги ТДПУ “Психология” ўқув-илмий маркази. 2019
йил 24 декабрь. – Б.13-16.
9. Салаева М.С. О личностном характере проблемы профессионального
сознания / «Узлуксиз таълим тизимида маънавий-касбий баркамол шахс
тарбияси» Республика илмий-назарий конференция, ГулДУ. 2007 йил 16-17-
ноябрь . – Б . 208-209.
10. Salayeva, M. S., & Abduhakimova, M. (2023). Psixodiagnostik tadqiqotlarni
amalga oshirish jarayonidagi muammolar // Results of National Scientific
Research International Journal, 2(1), 69–79. Retrieved from
https://academicsresearch.com/index.php/rnsr/article/view/1470

Nafas olishning ichki va tashqi sharoit omillariga bog‘liqligi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish