Naqqoshlikda loyiha ishlarini bajarish - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	55.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Naqqoshlikda loyiha ishlarini bajarish

Купить

Mundarija.
Kirish …………………………………………………………………………
I.Bob. O`zbek milliy san’atida badiiy naqqoshlikning ro`li.
I.1.Naqsh turlari va samaralari,loyihalashga oid masalalar …………………
I.2. Naqqoshlik san’ati ………………………………………………………
II.Bob.Badiiy bezash san’ati fanida rang va kompozitsiya.
II.1.Naqsh hosil qilishda zamonaviy texnika va texnologiyalardan foydalanish
II.2.Badiiy bezash ishlarida amaliy san’atning o`rni……………….
Umumiy xulosa ………………………………………………………………
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati ……………………………………….
Ilova ………………………………………………………………………….
1

Kirish
Bizning vazifamiz — to‘plangan tajriba va ilg‘or
xalqaro amaliyotga suyangan holda, o‘zimizning
taraqqiyot va yangilanish modelini qat’iy amalga
oshirishdan iborat.
Sh а vkat Mirziyoyev,

O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Bugungi kunda jahonning qaysi bir
rivojlangan mamlakatlarini olmaylik, ta’lim sohasida, ayniqsa maktab yoshidan
boshlab san’at, xususan, tasviriy va amaliy san’at haqidagi bilimlarini
rivojlantirishga katta ahamiyat berib kelinmoqda. Mamlakatimizda o‘rta ta’limning
yana o‘n bir yillik bo‘lishi va unda kasbga yo‘naltirish maqsadida o‘quv
markazlarining tashkil etilishi, shuningdek akademik litsey, kasb-hunar kollejlari,
oliy ta’lim muassasalarida tahsil olayotgan yoshlarning badiiy va estetik
tarbiyasiga katta e’tibor berilmoqda. O‘zbekiston Respublikasining prezidenti
Shavkat Mirziyoyev o‘zlarining Konstitutsiyamizning 24 yilligiga bag‘ishlangan
ma’ruzalarida «...farzandlarimiz uchun zarur sharoitlar yaratish, yangi-yangi
ta’lim-tarbiya, madaniyat, san’at va sport maskanlarini barpo etish, yosh oilalar
uchun uy-joylar qurish, yoshlarni ish bilan ta’minlash, ularni tadbirkorlik sohasiga
keng jalb etish bo‘yicha boshlagan ishlarimizni yangi, yuksak
bosqichga...»ko‘tarish zarurligini aytib o‘tadilar. Kadrlar tayyorlash mazmuni va
tuzilmasini yangilash, uni maorif, fan, texnika, texnologiya, iqtisod, madaniyat
sohalarida respublika hamda xorijda erishilgan yutuqlar asosida qayta ko‘rib
chiqish, ta’lim tizimini isloh qilish, uning yagona o‘quv-ilmiy ishlab chiqarish
majmui tarzida muttasil rivojlanib borishini ta’minlash, davlat ta’lim standartlarini
yaratish va amalga kiritishning ilmiy asoslarini ishlab chiqish, ta’lim tizimi, ilm-
2

fan, ishlab chiqarishga turli darajadagi kadrlar tayyorlash, qayta tayyorlash va
ularning malakasini oshirishning o‘zaro ta’sir ko‘rsatish mexanizmini ishlab
chiqish, milliy uyg‘onish mafkurasi asosida o‘quvchi-yoshlar hamda
mutaxassislarni tarbiyalashning surunkali dasturini ishlab chiqish va amalga
oshirish, uzluksiz ta’lim tizimining barcha bo‘g‘inlaridagi o‘quv-tarbiya
jarayonlarini ilmiy-uslubiy jihatdan ta’minlash, o‘quv jarayoniga ilg‘or pedagogik
tajribalarni joriy etish, kadrlar tayyorlash jarayonini o‘quv-dasturiy hujjatnomalar,
didaktik va uslubiy jihatdan ta’minlashni yangi pedagogik va axborot
texnologiyalarini fundamental hamda amaliy ilmiy-tadqiqot ishlari asosida
rejalashtirish va ishlab chiqish, ta’lim tizimining barcha bosqichlarida o‘quv
jarayonining axborot bilan ta’minlanishini yuksaltirish, yangi pedagogik va
axborot texnologiyalarini qo‘llash, o‘quvchilarning shaxsiy xususiyat va
qobiliyatlarini, shuningdek, yetuk mutaxassisning shakllanishi, o‘qishi, tarbiyasi va
mehnatini baholash muammolari bo‘yicha psixologik–pedagogik tadqiqotlar olib
borish, ta’lim jarayoni sifatini xolis baholash tizimini yaratish va amaliyotda
qo‘llash hamda shunga o‘xshash boshqa yechimini kutib turgan muammolarni
bartaraf etish, uzluksiz ta’lim tizimini yanada takomillashtirish yo‘lini davom
ettirish, sifatli ta’lim xizmatlari imkoniyatlarini oshirish, mehnat bozorining
zamonaviy ehtiyojlariga muvofiq, yuqori malakali kadrlar tayyorlash, ta’lim
muassasalarini qurish, rekonstruksiya qilish, kapital ta’mirlash, ularni zamonaviy
o‘quv-laboratoriya uskunalari, kompyuter texnikasi va o‘quv-metodik qo‘llanmalar
bilan jihozlash bo‘yicha ishlarni amalga oshirish orqali ularning moddiy-texnika
bazasini mustahkamlash yuzasidan aniq maqsadga qaratilgan chora-tadbirlarni
ko‘rish, maktabgacha ta’lim muassasalari tarmog‘ini kengaytirish, bolalarning har
tomonlama intellektual, estetik va jismoniy rivojlanishi uchun ushbu
muassasalaridagi shartsharoitlarni tubdan yaxshilash, bolalarning maktabgacha
ta’lim bilan qamrab olinishini jiddiy oshirish va uning qulayligini ta’minlash,
pedagog va mutaxassislarning malaka darajasini yuksaltirish, umumiy o‘rta ta’lim
sifatini tubdan oshirish, chet tillar, informatika hamda matematika, fizika, kimyo,
3

biologiya kabi boshqa muhim va talab yuqori bo‘lgan fanlarni chuqurlashtirilgan
tarzda o‘rganish borasida izlanishlar olib borilmoqda va mavjudlari bartaraf
qilinmoqda .

Mavzuning dolzarbligi: Mavjud ta’lim tarbiya tizimini tubdan isloh qilish,uni
zamon talablari darajasiga ko`tarish,milliy kadrlar tayyorlashning yangi tizimini
barpo etish.
Maqsad va vazifalri :Yozuv kompozitsiyasi oddiy naqsh namunalarini
chizish,bo`yash va pardozllash mahoratini rivojlantirish.
Amaliy ahamiyati :Me’morlik loyihalashda ko`rilgan tadbirlar qatorida
o`quvchilar qo`li bilan bezatilgan ko`rgazmalar yaratish.
4

I.Bob. O`zbek milliy san’atida badiiy naqqoshlikning ro`li.
Amaliy san’at va uning turlari
Amaliy san’at xalq hunarmandchiligining asosini tashkil etib
kelgan.Zero, o‘zbek xalq hunarmandchiligining tarixiy ildizlari amaliy san’at
asosida taraqqiy etib juda qadimiy, mumtoz hamda ota bobolarimizning asriy
tajribalarga tayanib o‘zining serunum, serjilo, shu bilan bir vaqtda har bir insonni
hayratga solib kelgan madaniy merosimizni o‘z ichiga oladi. Odamzotning yaxshi
yashashga, madaniyatga bo‘lgan ilk qadami ibtidoiy davrdan boshlanganligini
tarixiy manbaalardan bizgacha yetib kelgan ma’lumotlardan bilib
olishimiz mumkin. Chunki, har bir mavzuda Vatanimiz madaniyati va san’ati
durdonalarini o‘rganish bilan birga o‘tmish ajdodlarga bo‘lgan mehr-muhabbat
kuchayib, uni kelajak avlodga o‘rgatish xissioshib boradi. Shu bilan
ajdodlarimizdan bizgacha yetib kelgan boy ma’naviyatimizdan boxabar bo‘lib
boramiz. Iqtisodiy ahvolning yaxshilanishi esa insonning aqliy kamoli va ma’naviy
rivoji uchun kuchli turtki berdi. Bu davrga kelib suv havzalari bo‘ylarida o‘z
xususiyati jihatidan qishloq jamoalariga o‘xshash jamoa manzillari ko‘paya bordi.
Xorazm va Buxoro havzalarida esa ovchilarning o‘ziga xos madaniyati shakllandi.
Kaltaminor madaniyati miloddanavvalgi VII–III-minginchi yillarga neolitning
so‘nggi va bronza asriga to‘g‘ri keladi. Bu madaniyat Jonbosqal’a balandliklari
yodgorliklarini o‘z ichiga olib katta hududni tashkil qiladi. Bu yerda chayla
tipidagi turar joy topilgan. Bu turar joyda bir qancha oila guruhi yashagan.
Kaltaminor madaniyatida kulolchilik rivojlangan. Ularning shakllari rang-barang.
Neolit davrida yangi usullar — silliqlash, parmalash va arralash usullarini ixtiro
etdilar. Toshdan boltalar yasalgan, kulolchilikda ayollar dastlabki yumaloq idishlar
yasaganlar, keyin bu ishni erkaklar bajarganlar. Jundan ip yigirib matolar
to‘qiganlar, yopinchiqlar o‘rniga kiyim-kechaklar to‘qiganlar. Dehqonchilik
madaniyati vujudga kelgan. Miloddan avvalgi V–III-ming yilliklarda Xorazm va
Buxoro vohasi hududlarida Kaltaminor madaniyati vujudga kelgan. U yerdan
5

topilgan idishlarning tagi yumaloq, sirti chizma naqshlar bilan bezatilgan. Turli xil
sopol idishlar — ko‘za, kosa va cho‘michga o‘xshash idishlarning yuzasiga
turlicha yo‘nalgan siniq chiziqlar naqsh hosil qilish vositasi sifatida keng
ishlatilgan. Bu madaniyatga oid sopolbuyumlar yuzasi o‘yma va chizma naqshlar
bilan bezatilgan. Turmush, tirikchilik hamda uy-ruzg‘or taqozosi talabalari bilan
vujudga kelganbuyumlar, kundalik zarurat uchun kerakli bo‘lgan asbob-anjoblar
yasash hamda ularni har xil ko‘rinish va shakllarda ijod etish har bir davrning
majburiyatiga aylanib qolgan. Bu buyumlar turmushda foydalanishga qulay, sodda,
shu bilan bir qatorda katta kuch talab qilmay yasash mumkin bo‘lgan va yillar
o‘tishi bilan ularning zamon talablariga moslanishi, yangicha nusxa va
ko‘rinishlarda ijod etilishi o‘z davrining mohir ustalaridan ijodiy izlanish va
safarbarlik talab etib kelgan. Madaniy merosimiz hisoblanmish mahobatli
me’moriy obidalar, noyob va go‘zallikni o‘zida tarannum etgan zebu-ziynatlar, har
xil ro‘zg‘or anjonlari, ip va ipakdan tikilgan matolar, loy va ganchdan yasalgan
sopol hamda chinni idishlar, xum va xumdonlar, kulolchilik san’atiga mansub
bo‘lgan buyumlar barchasi xalqimizning moddiy hamda madaniy merosi bo‘lib
kelmoqda. Shu boisda xalq ustalari yaratgan noyob asarlarga e’tibor yanada
kuchaymoqda. Ustobobokalonlarimizning hayotiy va ijodiy yo‘lini o‘rganish,
ularning sermahsul an’analarini bilish, ular yaratgan uslub va yo‘llarni yanada
takomillashtirish bugungi davr talabi. Qadimshunos va tarixchi olimlarning
tadqiqotlaridan ko‘rinib turibdiki, O‘zbekiston hududida qadimdan har vohaning
amaliy hunarmandchiligi markazlari vujudga ta’kidlaganimizdek, xalq ehtiyoji
uchunkerakli bo‘lgan buyumlar ishlab chiqarilgan va bozorlarda sotilgan.
Farg‘ona viloyatining Marg‘ilon, Qo‘qon, Namangan viloyatining Chust, Andijon
viloyatida Shahrixon, Buxoro viloyatida G‘ijduvon, Buxoro shahri, Qashqadaryo
viloyatida Qarshi, Samarqand viloyatida Urgut, Surxondaryo viloyatida Boysun
ana shu markazlardandir. Bu shaharlarda hunarmandlar alohida-alohida yoki to‘p-
to‘p bo‘lib yashashi natijasida har bir mahalla muayyan kasbiy hunar nomi bilan
atalib kelingan. Bular misgarlik, to‘qimachilik, po‘stindo‘zlik, yo‘rmado‘zlik,
6

pichoqchilik, zargarlik, ko‘nchilar, mahsigarlar, do‘ppido‘zlik, tandirchilar va
o‘nlab boshqa turdagi hunar nomlarini misol qilib keltirish mumkin.
Bobokalonimiz sohibqiron Amir Temur chet el yurishlaridan keyin
Samarqandga150 000 dan ziyod turli kasb egalari va hunarmandlarni olib
kelib,ular uchun shaharlarda va ayrim qishloqlarda hunarmandlar mahallalarini
tashkil qilganlar. Bunday harakat va uzoqni ko‘ra bilish albatta Movaraunnahrning
moddiy-madaniy taraqqiyotini yanada yuksaltirishga qaratilgan reja bo‘lgan.
Albatta bunday jamoatchilik an’analariga tayanish, maxsus mahallalarda yashab
bir-birlari bilan yaqindan kasbiy-ijodiy aloqada bo‘lish o‘zi va hamkasbining
shaxsiy manfaatini qo‘llab-quvatlash, kerak bo‘lsa uni kezi kelganda qo‘llash
maqsadini olg‘a surgan. O‘tmishda mamlakatimizning ba’zi bir sarhadlarining
tarixiy va etnik rivojlanish sharoitlari o‘zlarining hududiyxususiyatlariga ega
bo‘lib, xalq amaliy san’ati hamda hunarmandchiligida o‘sha zaminning tabiati,
iqlimi, hayvonot va nabotot olami, shuningdek, mahalliy, tub axolining yashash
tarzi, urf-odatlari, an’analari, qadriyatlari asosida mahalliy maktablarning vujudga
kelishiga olib kelgan. Bunga misollar talaygina. Masalan, erkakmi yoki ayol
bo‘lsin boshidagi do‘ppisining guli yoki ustidagi kiyimiga, ko‘p hollarda
kiygan to‘niga qarab o‘tkinchining qaysi hududdan ekanligini bilib
olishimiz mumkin. Xalq amaliy san’atining naqqoshlik, yog‘och o‘ymakorligi,
ganch o‘ymakorligi, tosh o‘ymakorligi, suyak o‘ymakorligi, kashtachilik,
zardo‘zlik, zargarlik, misgarlik, do‘ppichilik, xattotlik, bo‘yrachilik, pichoqchilik,
gilamchilik, matoga gul bosish, chitgarlik, ko‘nchilik, kulolchilik, kandakorlik,
savatchilik, taqachilik, beshikchilik, shishasozlik, kigizchilik, jiyakchilik,
koshinkorlik, to‘qimachilik kabi 150 dan ortiq turi mavjud.
Tosh o‘ymakorligi toshni o‘yib, yo‘nib, tirnab naqsh yoki biror tasvir ishlash
kasbi bo‘lib, toshtaroshlik yoki sangtaroshlik deb ham yuritiladi Tosh o‘ymakorligi
xalq amaliy bezak san’atiningnoyob turlaridan biri hisoblanadi. Bu san’at kishidan
iste’dod va intilishdan tashqari mehnatsevarlik va g‘oyatda zo‘r sabr-toqat talab
7

qiladi. Toshni o‘yib ishlashning chiziqli o‘yma, zanjira o‘yma, yassi o‘yma, chuqur
o‘yma, panjarasimon o‘yma va hajmli o‘yma turlari bor.
Tosh o‘ymakorligida ishlatiladigan materiallar o‘rni, maqsadi hamda
vazifasiga qarab yumshoq, o‘rtacha qattiqlikdagi va qattiq toshlar ishlatiladi.
Yumshoq toshlarga gipstosh, ohaktosh, o‘rtacha qattiqlikdagi toshlarga oniks,
porfir, ohakli marmar, marmar va qattiq toshlarga lazurit, amozon, agat, malaxit,
jadent, nefrit, yashma va boshqalar kiradi. Bu toshlardan qozon, ko‘za, lagan,
piyola, haykalcha va haykallar tayyorlanadi. Yurtimiz sarhadlaridagi vodiy va
tog‘lar insoniyat taraqqiyotidagi uzoq o‘tmishda moddiy madaniyatning o‘chog‘i
hisoblangan. Tabiiy g‘orlarga, qoyalarga tushirilgan rasmlar (petrogliflar) qadimiy
yodgorliklar tarixidan dalolat berib turibdi. O‘yib ishlangan tasvirlarni qoya
toshlarda va so‘qmoq hamda daryo yon bag‘ridagi toshlarda ko‘rish mumkin. Tosh
asrida ovchilar faqat hayollariga kelgan shakllarni o‘yib, chizib tashlamasdan,
balki, voqelikni aks ettirganlar. Qadimgi avlod-ajdodlarimizning qoyalarga hamda
toshlarga ishlagan tasvirlari o‘tmish kishilarining hayoti, turmush tarzi, an’analari
va qadriyatlarini o‘rganishda noyob hujjat bo‘lib xizmat qiladi. Insonlar mehnat
faoliyati davomida qadimdan turli toshlardan foydalanib kelgan. Ular
vulqonlarning otilishi yoki zilzilalar tufayli vujudga kelgan o‘tkir qirrali toshlardan
mehnat quroli vositasi sifatida foydalanganlar. O‘tkir qirrali toshlardan go‘sht
maydalashda, yog‘och yo‘nishda, chopishda, tilishda va boshqalarda
foydalanilgan. Poleolit davriga kelib esa tosh asosiy mehnat quroliga aylandi va
undan keng miqyosda foydalanganlar. Shuningdek, tosh qurilishda asosiy material
sifatida xizmat qildi. Odamlar toshning turli navlaridan qurol va asboblar, uy-
ro‘zg‘or buyumlari va bezak ashyolari sifatida foydalanganlar. Qadimiy O‘rta
Osiyo hududlarida istiqomat qilgan odamlar qimmatbaho toshlardan turli bezak
buyumlari tayyorlaganlar va insoniyatga bezak vositasiga aylandi. Bu yerlarda turli
toshlardan tashqari yog‘och, ganch juda ko‘p bo‘lgan. Geografik sharoiti taqozosi
bilan me’morchilikda bezak sifatida toshlardan juda kam foydalanilgan. Bundan
tashqari, islom dini jonli mavjudotni tasvirlashni man etganligi haykaltaroshlikning
8

rivojlanishiga katta to‘siq bo‘lgan. Ammo yirik monumental binolarni bezashda
asosan marmar va xarsangtoshdan foydalanib kelganlar. I–III asrlarda
O‘zbekistonning janubida binolarni ustunlari hamda poydevorlarni bezashda
xarsangtosh, marmartosh va ohaktoshdan foydalanganlar. Fayoztepa, Ayritom,
Qoratepa kabi xarobalardan ko‘rinib turibdiki, marmar va xarsangtoshdan bezash
ishlarida keng foydalanilgan. Toshni kesish, unga badiiy ishlov berish sirlari
to‘g‘risida Sharq mamlakatlarida risolalar yozib qoldirilganXV asrda O‘rta
Osiyoda ayniqsa, toshtaroshlik rivojlandi va takomillashdi. Masalan, Amir Temur,
Ahmad Yassaviy maqbarasi, Bibixonim masjidi va boshqalar jozibador qilib
bezatildi.
Poyustun
Poyustun — aksariyat, mahalliy me’morchilikka xos arxitektura detali bo‘libustun
o‘rnatiladigan asos, tagkursi U yog‘och ustunlarni chirishdan saqlaydi hamda
ularning balandligini ta’minlaydi. Poyustun marmarni, toshni o‘yib ishlangan
naqshlar islimiy, geometrik, chiroyli yozuvlar, naqshu nigoralar bilan bezatilgan.
Ayniqsa, Xivadagi Toshhovlida kishiga zavq bag‘ishlaydigan poyustunning ajoyib
namunalari bor. Bu esa tosh o‘ymakorlik san’atining yuksak darajada
rivojlanganligidan dalolat beradi. Nurota va G‘ozg‘on qishloqlarida marmardan
idishlar,ya’ni lagan, piyola va boshqalar tayyorlash avj oldi.Kulolchilik san’ati esa
asrlar davomida qora loydan mo‘jizakor go‘zallik yaratib, undan nafaqat uy-
ro‘zg‘or buyumi sifatida, balki Sharqning eng qadimiy hamda navqiron san’at
turlaridan biriga aylangan amaliy bezak san’ati turlaridan biridir (8-rasm). Bu qora
loy, sahovat, halollik, ezgulik timsolidir. Tuproq insonlarning barcha ehtiyojini
qondira oladigan farovonlik, to‘kinlik, rizq-ro‘z, go‘zallikning eng oliy
ko‘rinishidir. Kulolchilik bilan dunyodagibarcha xalqlar shug‘ullanadi. Ular o‘ziga
xos tomonlari bilan birbiridan farq qiladi. O‘zbek kulolchiligi uzoq tarixga, ajoyib
an’analar,shakl, mazmun, ijodiy jarayon va o‘ziga xos uslubga ega. Sopol
buyumlari sodda bo‘lsada uning ko‘rinishi qismlarining aniqligi, mutanosibligi
saqlanishi, naqshlarining badiiy joylashishi, shakl va mazmunining birligi,
9

uyg‘unligi o‘zbek kulollarini jahonga tanitib kelmoqda. Kulolchilik hunari loydan,
piyola, kosa, tovoq, ko‘za, lagan, xurmacha, tog‘ora, xum, tandir, buyum,
o‘yinchoqlar, qurilish materiallari va boshqalar tayyorlaydigan soha bo‘lib, u uzoq
tarixga ega. Maxsus tuproqni o‘ta qizdirganda toshsimon bo‘lib pishishini, undan
har xil idishlar tayyorlashni odamlar juda qadimdan neolit davrining boshlaridayoq
bilganlar. Ular avval loydan idish-tovoqlar yasab, gulxanda qizdirib pishirganlar.
Tuproq jahonning hamma yerlarida bo‘lgani uchun kulolchilik keng tarqalgan
bo‘lib, dastlab bu hunar bilan ayollar shug‘ullanganlar.Kulolchilik charxi miloddan
avvalgi III ming yillikning boshlarida ixtiro qilingandan keyin bu san’at turi bilan
erkaklar shug‘ullana boshlaganlar. Keyinchalik loydan yasalgan idish-tovoqlarni
maxsus o‘choq hamda xumdonlarda pishirganlar. Neolit davrida idishlarni tagi
uchli qilib tayyorlanib yerga sanchibqo‘yilgan. Enolit davrida esa Sharq
mamlakatlarida hamda Qadimgi Gretsiyada nafis kulolchilik idishlari rivojlangan
va me’morchilikda sopoldan foydalana boshlangan. VIII–XII asrlarda kulolchilik
O‘rta Osiyoda yaxshi rivojlangan. Buni Afrosiyobda va O‘rta Osiyoning boshqa
yerlarida topilgan kulolchilik buyumlari isbotlab berdi. O‘sha davrda O‘rta Osiyo
madaniyati tez sur’atlar bilan rivojlandi. Ko‘pgina olim, yozuvchi va
mutafakkirlar, ya’ni Abu Ali ibn Sino, Abu Rayxon Beruniy, Firdavsiy va
Rudakiylar yetishib chiqdi. Butun dunyoga mashhur bo‘lgan me’morchilik
yodgorliklari bunyod etildi. Buxoroda Ismoil Somoniy maqbarasi qurildi. XIII–
asrda mo‘g‘ullar bosqinchiligi oqibatida Buxoro, Samarqand, Urganch, Mavr va
Balx yong‘in ostida qoldi. Oqibatda kulolchilik san’ati rivojiga putur ketdi. XIV
asrdan boshlab O‘rta Osiyo sarhadlarida kulolchilik tez sur’atlar bilan rivojlandi.
Amir Temur xalq amaliy san’atini rivojlantirishda juda katta xizmat qildi. Bosib
olingan joylardan ustalarni olib kelib ular uchun rastalar ochtirdi. Mashhur go‘zal,
nafis binolar, qasrlar va saroylar qurdirdi. Amir Temur vafotidan so‘ng o‘zaro
ichki janglar oqibatida Temuriylar xonligida markazlashgan xonlik kuchsizlanib
ketdi. Natijada Buxoro, Xiva va Qo‘qon xonliklari paydo bo‘ldi. O‘rta Osiyoda bir
necha feodal davlatning bunday ajralishi natijasida o‘zaro aloqa susayib ketishiga
10

sabab bo‘ldi. Shuning uchun ham kulolchilik turli yerlarda turlicha rivojlandi.
O‘rta Osiyoda suvga bo‘lgan ehtiyoj katta bo‘lgani uchun sopol idishlarni tez
sur’atlar 28bilan ishlab chiqarishga ehtiyoj sezildi. Asrlar osha ularning shakli va
bezagi nafislashib bordi. Ustalar turli-tuman kulolchilik buyumlarini yasashdan
tashqari ularni yuksak did bilan bezay boshladilar. XIX asrda arzon baho chinni
ishlab chiqarilishi va Rossiyadan chinni idishlarni ko‘plab olib keltirilishi O‘rta
Osiyo hududlarida sopol buyumlar ishlashni birmuncha pasaytirib yubordi. Lekin
arzon sopol idishlarni me’morchilikda keng foydalanilishi kulolchilikning
rivojlanishiga to‘sqinlik qila olmadi. XIX asrda O‘rta Osiyoda tojik va o‘zbek
xalqlari o‘rtasida kulolchilik juda keng rivojlanib G‘ijduvon, Panjikent,
Samarqand, Shahrisbz, Toshkent, Rishtonda kulolchilik markazlari paydo bo‘ldi.
Ular sopol idishlarini sirlab bezatishning o‘ziga xos uslublarini vujudga keltirdilar.
Ayniqsa, ishlab chiqarilayotgan kulolchilik mahsulotlarining sifatliligi, chiroyliligi,
naqshlarining nafis va ta’sirchanligi bilan shuhrat qozondilar. 1930-yilda
Toshkentda eksperimental keramika va Samarqandda keramika ustaxonalari
ochildi. 1932-yilda Toshkentda o‘quv-ishlab chiqarish ustaxonasi tashkil etilib u
yer xalq amaliy san’ati ustalari shu qatori kulollar tayyorlaydigan kurslar tashkil
etildi. 1943-yilda Shahrisabzda o‘quv-ishlab chiqarish badiiy kombinati ishga
tushdi. Kulolchilik sir-asrorlarini mashhur kulollar yoshlarga sitqidildan
o‘rgatdilar. Bular rishtonlik Uzoq Shermatov, Xolmat Yunusov, g‘ijduvonlik
Muhammad Siddiq, Usmon Umarov, toshkentlik Turob Miraliyev, shahrisabzlik
Rustam Egamberdiyev, Karim Hazratqulov va boshqalar shular jumlasidan.
Ko‘pgina kulolchilik ustaxonalari, artellari tashkil etildi. O‘tgan asrning 4yillarda
G‘ijduvondagi «Namuna», Rishtonda «Yangi hayot» artellari faqat
mamlakatimizda emas, balki butun dunyoga mashhur bo‘ldi. Ayniqsa,
kulolchilikni tatbiq etishda O‘zbekiston xalq rassomi, san’atshunoslik nomzodi
Muhiddin Rahimov samarali mehnat qildi. U o‘ziga xos kulolchilik maktabini
yaratib, xalq san’atiga oid bir qancha asarlar va ajoyib shogirdlar qoldirdi.
11

I.1.Naqsh turlari va samaralari,loyihalashga oid masalalar
Naqshli to‘qimalarning o‘ziga xosligi shundan iboratki, ularda
halqa,protyajka, nabroska o‘lchamlari turlichadir. OMchamlari kattaroq
halqa,protyajka, nabrosok, futer ip, arqoq iplar qatnashgan turli to‘qima
tuzilishlarini ko‘rib chiqadigan bo‘lsak, u yoki bu turkumdagi naqshli to‘qima
uchun naqshli to‘qima elementlarining yig‘indisi shu to‘qima uchun
naqshsamarasini, uning ko‘rsatkichlarini, xususiyatlarini
mujassamlashtiradi,ifodalaydi va tuzilishini asoslab bera oladi. Almashinuvchan
yopqichli va tashlab to‘qilgan yopqichli trikotaj to‘qimalari tuzilishi keltirilgan.
Ulaming birida iplar o‘m i almashtirilishi hisobiga naqsh samarasiga erishilsa,
ikkinchisida m a’lum halqalarda tashlab o‘tilgan iplar borligi va bu iplar
to'qimada protyajka holida joylashishi hisobiga naqsh
samarasiga erishiladi. Issiqlik saqlash xususiyati yuqori bo‘lgan tukli to‘qima va
arqoq to‘qimasi tuzilishlarini tahlil qiladigan bo‘lsak, ko‘rinib turibdiki, ular
ikkita ipdan tashkil topgan. Bu iplar to'qimada qay tarzda joylashishi bilan bir-
biridan farq qiladi. Ulaming birida qo'shimcha ip halqa bilan birga to‘qilib,
uzaytirilgan protyajkalar hosil qilgan bo'lsa, ikkinchisida qo‘shimcha ip faqat
halqa protyajkalari orasidan o‘tib joylashgan. Bunday joylashish to‘qimaning
tashqi ko'rinishi, xususiyatlari va naqsh samarasiga o‘z ta’sirini ko‘rsatadi. Ajur
to‘qimasida ko‘zchalar hosilqilingan bo'lsa, ba’zi yuqori indeksli press
to‘qimasida ham ajur samarasini beradigan naqsh hosil qilish mumkin.
Jakkard to‘qima tuzilishi. Bu to‘qimada oddiy halqalar bilan birga
uzaytirilgan halqalar va uzaytirilgan protyajkalar qatnashadi. Halqalar va
protyajkalarning o‘lchamlari to‘qimada necha xil rangdagi ip qatnashayotganiga
bog‘liq. Jakkard to'qimalarida ignalarni tanlab ishlatish hisobiga berilgan
shakldagi va oMchamdagi naqshni berilgan rapportda olish imkoniyati bor.
Quyidagi 16 ta mumtoz naqshli trikotaj to‘qima tasnif bo‘yicha
12

keltirilgan, ularni ushbu matnda o‘zlashtirish tartibi esa har bir to'qimaning
tuzilishi, xususiyatlari, to‘qish jarayonining murakkabligi, ishlab chiqarishda
qoMlanish darajasi va boshqa omillari e’tiborga olingan holda bayon etilgan.
1. Ajur trikotaj to‘qimalar
2. Ananas trikotaj to‘qimalar
3. Kiper trikotaj to‘qimalar
4. Bo‘ylama to‘qilgan filey trikotaj to'qimalar
5. Yopqichli trikotaj to‘qimalar
6 . Arqoq trikotaj to ‘qimalar
7. Tukli trikotaj to ‘qimalar
8 . Futer trikotaj to‘qimalar
9. Press trikotaj to‘qimalar
10. Jakkard trikotaj to‘qimalar
11. Chap - rost trikotaj to‘qimalar
12. Notekis trikotaj to‘qimalar
13. N oto‘liq trikotaj to ‘qimalar
14. Qayta qo‘shib to‘qilgan trikotaj to‘qimalar
15. Ko‘ndalang qo‘shib to‘qilgan trikotaj
16. Bo‘ylama qo‘shib to‘qilgan trikotaj
Xullas, qismning mazmuni bu naqshli va aralash to‘qimalar
haqida, ularning tuzilishi, olish va ishlash usul va jarayonlari, xususiyatlari,
naqsh turlari va samaralari, loyihalash asoslariga oid masalalardan iboratdir.
I.2. Naqqoshlik san’ati
Orta Osiyo naqqoshlik san’ati qadimdan dunyoga mashhur. O‘tmishda ota-
bobolarimiz qurgan muhtasham binolar hozirgi kungacha maftunkor jilvasini
yo‘qotmagan. Yuksak did bilan ishlangan naqshlar bizni hayratga solib kelmoqda.
13

Milliy naqshlarimiz g‘oyatda boy mazmunga ega. Oddiy qoshiq, lagan, quticha,
sandiq, belanchak, cholg‘u asboblari, uy-ro‘zg‘or buyumlaridan tortib turar joy va
jamoat binolarining devor hamda shiftlariga solingan naqshlar insonni hayratga
soladi, uni o‘ylantiradi. Bu go‘zal naqshlar naqqoshlar tomonidan yaratilgan
bo‘lib, asrlar davomida shakllandi, rivojlandi, me’morchilik hamda tasviriy san’at
rivoji bilan bog‘langan holda takomillashib bordi.Naqsh — arabcha tasvir, gul
degan ma’noni anglatadi. Qush, hayvon, o‘simlik, geometrik va boshqa
elementlarni ma’lum tartibda takrorlanishidan hosil qilingan bezakdir.
Ganchkorlik, kandakorlik, kashtado‘zlikda, zardo‘zlik, kulolchilik, zargarlik, gilam
to‘qish, to‘qimachilik, panjaralar va hokazolarda har xil yo‘llar bilan naqshlar
ishlanadi. Masalan, o‘yib, chizib, chok yordamida, zarb bilan, qadab va boshqa
usullarda naqsh solinadi. Naqqoshlik san’ati tarixi insoniyat madaniyati bilan bir
qatorda qadimdan shakillanib kelgan. Madaniyatning rivojlanishi natijasida
rassomlik va naqqoshlik ajralib chiqdi hamda rivojlandi. Har xil arxeologik
qazilmalar shuni ko‘rsatadiki, naqqoshlik jahondagi barcha xalqlarda qadimdan
mavjud ekanligi bizga ma’lum bo‘ldi Xitoyda, Qadimiy Eronda, Hindistonda va
boshqa joylarda naqshning har xil turlarini ko‘rish mumkin. Naqqoshlik har bir
davlatning o‘ziga xos muhitiga: geografik o‘rniga, o‘lkaning o‘simlik dunyosiga
ko‘ra rivoj topdi. Masalan, arman va gruzinlarda uzum va uzum bargi, shimol
xalqlarida gullar, qalampir va boshqalarni ramziy naqsh tariqasida ishlatilganligini
ko‘rasiz. Yevropada barokko, gotika, roman, klassitsizm uslublari har xil davrlarda
hukmron bo‘ldi. Bu esa o‘z-o‘zidan naqqoshlik san’atining rivojlanishiga ta’sir
etdi. O‘zbekiston hududidagi arxeologik qazilmalardan Xorazm, So‘g‘d,
Baqtriya va boshqa viloyatlarda naqsh san’atining rivojlanganligi ma’lum.
Olimlarimiz Surxondaryo viloyatidagi Fayoztepa (I–II asr), Dalvarzintepa (I asr)
budda ibodatxonalari qazilmalaridan topilgan rasm, naqsh qoldiqlari orqali isbotlab
berganlar. Xorazmdagi Tuproqqal’a zallari monumental naqshlar bilan
bezatilganligi bizga ma’lum. VI– VII asrlarda ibodatxonalar, qasrlar va boylarning
14

uylari o‘yma naqshlar hamda tasvirlar bilan bezatilgan. Tantanali marosimlarga
mo‘ljallangan xonalardagi dabdabali ajoyib naqsh, rasmlarni ko‘rib hayron bo‘ladi
kishi. Ularning birini qarasangiz devorlarda bazmi jamshid, ov, urish manzaralari
hamda diniy rasmlar tasvirlangan. Jonli mahluqlar qizil va ko‘k ranglar bilan
bo‘yab tasvirlangan. VII asrning oxiri VIII asrning boshlarida O‘rta Osiyoni
arablar bosib olishi natijasida qaror topgan islom dini o‘zidan oldingi
madaniyatning ildiziga bolta urdi. Yangi din hamda yangi g‘oya O‘rtaOsiyo
tasviriy san’atiga ta’sirini o‘tkazdi. Jonli mavjudotlarni aks etdirish man etildi.
Islom talablariga bo‘ysunish oqibatida jonivorlar, parrandalar va odamlarni
tasvirlash yo‘qolib borib naqqoshlik rivoj topdi. Arab yozuvi o‘zlashtirildi.
Natijada naqshlar bilan unvonli yozuv (epigrafika) uslubi paydo bo‘ldi. Arab
yozuvi naqshlar bilan birga chizildi. Arab yozuvi ham bezak, ham duo afsunlar
vazifasini bajardi. Buning hisobiga xalq amaliy bezak san’ati naqqoshlik hisobiga
rivoj topdi. IX–X asrlarda O‘rta Osiyoda naqqoshlik san’ati avj olib rivojlandi.
Arxitekturada g‘isht qalab naqsh solish yuksak darajada rivojlandi, binolarning
ichki tomoniga ganch, yog‘och o‘ymakorligini qo‘llash yuksak rivoj topdi.
Ayniqsa maqbaralarning peshtoqlari devor va ravoqlar ganch naqshlar bilan juda
nafis bezatiladi. Naqshlar murakkablashib bordi. Ularning yangi nusxalarida ramz
tasvirlar, timsol, duo-afsunlar, tasbih va boshqalarni ko‘ramiz. Ramziy naqshlar
dunyoda sodir bo‘layotgan voqeliklar, tilaklarni aks ettirgan. Har bir chizilgan
naqshda o‘ziga xos ma’no bo‘lgan. Chunonchi, o‘simliksimon naqsh gulsapsarni
olaylik, u osoyishtalik va umr uzoqlik timsoli, «pechak islimiy» naqshi boylik va
farovonlikni, novda va yaproqlar esa to‘kinchilik hamda bahor chog‘ida
uyg‘onishni bildiradi. Musavvirning tasvirlari bu uning ona tabiatga bo‘lgan
muhabbatini bildiradi. Uning ranglari o‘ziga xos ma’no va xarakterga ega. Naqsh
o‘zbek madaniyatining hamma bosqichlarida hamroh bo‘lib kelgan. Eng oddiy
prinsiplari bir biriga mutanosiblik, uyg‘unlik, yo‘sin va usullarini ajoyib qayta-
qayta takrorlashuvidir. Xalq naqqoshlari naqshlarning har bir detaliga alohida
e’tibor berib, uning tabiiyligini yo‘qotmaganlar, har bir element ustida puxta fikr
15

yuritganlar. Har bir naqsh negizda ma’lum ramziy ma’no singdirilgan. XI–XII
asrlarda O‘zbekiston hududida arxeologik topilmalar shuni ko‘rsatadiki, naqshlar
ichida geometrik naqsh ko‘p ishlatilgan. XIV–XV asrlarda O‘rta Osiyo xalqlari
tarixida taraqqiy etgan feodalizm iqtisodiy-ijtimoiy formatsiyasi davrida feodal
ishlab chiqarishga asoslangan o‘ziga xos bir iqtisodiy-madaniy ko‘tarinkilik
ro‘y berdi. Bu davrni biz hozir Alisher Navoiy, Abdurahmon Jomiy, Zahiriddin
Muhammad Bobur, Kamoliddin Behzodga o‘xshash juda ko‘p iste’dodli adiblar,
olimlar, mutafakkirlar, san’atkorlar nomlari bilan bog‘liq bo‘lgan Uyg‘onish
(Renessans) davri deb ataymiz. XIV–XV asrlarda Samarqandda tez sur’atlar bilan
turli-tuman inshootlar qurila boshlagan. Bu qurilishlarda Hindiston, Eron, Iroq,
Zakavkaze, xullas Amir Temur hukmronligi ostida bo‘lgan barcha o‘lkalardan
kelgan me’morlar, hunarmandlar, ustalar, san’atkorlarni ko‘rish mumkin edi. Ular
o‘zlari bunyod etayotgan inshootlarga butun bilimlari, hunarlari va san’atkorona
mahoratlarini baxsh etganlar. O‘sha davrda Samarqand va Movarounnahrning
boshqa joylarida bunyod etilgan juda ko‘p hashamatli tarixiy madaniy obidalarda
O‘rta Osiyo xalqlaridan tashqari butun yaqin va O‘rta Sharq xalqlarining o‘ziga
xos boy, sermazmun badiiy-estetik merosining sintezi qorishib,
uyg‘unlashib ketgan. Temuriylar xonligida hunarmandchilik yuksak darajada
rivojlandi. U bosib olgan yerlardagi hamma ustalarni Samarqandga yig‘di. U
tikuvchi, toshtarosh, zargar, kulol, naqqosh va boshqa ustalarni olib kelib o‘z
hunarlari va mahoratlarini namoyon etish imkonini berdi. Shu san’at turlari qatori
naqqoshlik ham tez rivojlana boshladi. Temur hukmronligi ostida juda ko‘p bino,
masjid, madrasa va boshqalar qad ko‘tardi. Undagi bezaklar yanada
badiiylashtirildi.
16

II.Bob.Badiiy bezash san’ati fanida rang va kompozitsiya.
O‘quv yurtidagi badiiy bezash ishlarining asosi bo‘lgan intererlarni
yoritish masalalariga o‘zaro uzviy bog‘liq qarash lozim. Insonko‘zi sirtlardagi
yorqinlik va ranglarni shu sirtlarga tushayotgan yorug‘likning qaytishi natijasida
idrok qiladi. Sirtlarning yorqinligi, birinchidan, ularni qanday rangli yorug‘lik
nurlari bilan yoritilganiga, ikkinchidan, shu sirt unga tushayotgan nurlarni qanday
aks ettirishiga bog‘liq. Kunduzgi yorug‘likda ranglar va ularning tuslari yaxshi
ko‘rinsa, kam yoritilgan joylarda ranglar to‘qnashadi va bir-biridan
farqlanishi qiyinlashadi. Ranglar spektrida mavjud bo‘lgan barcha ranglarni 3 ta
asosiy ko‘rsatkich bo‘yicha xarakterlash qabul qilingan: 1. Rang qaytarish
koeffitsiyenti o‘lchanadigan yorqinligi (sirtga tushayotgan yorug‘lik va sirtdan
qaytuvchi yorug‘lik nisbatlari) bilan. 2. Rang to‘lqinidagi aynan o‘sha rangning
o‘zi bilan. 3. Rangning to‘yinganligi va tozaligi (rangning ranglar spektridagi
boshqa ranglarga nisbat miqdori) bilan. Ta’lim muassasasi intereridagi rang va
yoritilish masalasida eng avvalo ko‘rish uchun optimal sharoit yaratish talablaridan
kelib chiqish lozim. Yorug‘lik va ranglar dars samaradorligiga, ko‘rish
uchun qulaylik darajasiga, talabalar va o‘qituvchilarning umumiy salomatligiga
bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ish xonalari: auditoriyalar, laboratoriyalar, ustaxonalar,
kutubxonalar va umuman ko‘zga hamda diqqatga zo‘r keladigan joylarda yorug‘lik
va rangga mehnatni, hissiyot va kayfiyatni yaxshilash hamda tez charchashning
oldini olish vositasi sifatida qarash kerak. Rangning psixologik vaziyatlari turli
ranglar va rang birikmalarining kishilardagi hissiy holatlarga ta’sir etish
qobiliyatidan kelib chiqib yaratiladi. Garchi rangni idrok qilishda kishining shaxsiy
xususiyatlariga, hayotiy tajribasiga bog‘liq juda ko‘p subyektivlik mavjud bo‘lsa-
da, mutaxassislar rang kishiga ta’sir ko‘rsatishining qator umumiy xususiyatlarini
ifodalaydilar. Tadqiqotlardan ma’lum bo‘lishicha, xona va intererlarni jihozlash,
ommaviy tadbirlar: munozara, miting, tantanali marosim va kechalar
o‘tkaziladigan joylarni bezash uchun nurni filtrlaydigan rangli yoritkichlar va
17

applikatsiyalardan foydalanish kerakli kayfiyatni vujudga keltirishda katta rol
o‘ynashini ta’kidlaydilar. Buning dalili sifatida shuni aytish mumkinki,
munozaralarda sariq, to‘q sariq, yashil, och jigarrang yoritkichlar yordamida
qo‘shimcha ishonchlilik, oshkoralik vaziyati, kechalarda och tusli qizil, sariq, havo
rang yoritkichlar orqali ko‘tarinkilik kayfiyati, tantanali mitinglarda sariq, ko‘k,
to‘q sariq, yashil rangli yoritkichlar bilan jiddiylik, batartiblik vaziyati vujudga
keltiriladi. Dam olish xonalaridagi rang va yorug‘lik talabalar va o‘qituvchilarning
ishdan va o‘qishdan bo‘sh vaqtlarida yaxshiroq hordiq chiqarishlari uchun qulay
sharoit yaratadigan bo‘lishi lozim. Zamonaviy ta’lim muassasasi intererini badiiy
bezatishda uning yoritilganlik darajasi muhim ahamiyatga ega. Intererni yoritishda
tabiiy yorug‘lik manbayidan to‘g‘ri, oqilona foydalanish ancha murakkab ishdir.
Bunda, birinchidan, xonalarning yorug‘lik tushadigan tomonini hisobga olish
zarur. Masalan, tasviriy san’at, bichih-tikish mashg‘ulotlari uchun ajratilgan
xonalarga tabiiy yorug‘lik manbayi chap tomondan tushishi maqsadga muvofiqdir.
Chunki, aynan shunday yorug‘likda ranglarning nozik tomonlarini ilg‘ab olish
uchun qulay sharoit tug‘iladi. Shuni ham ta’kidlash lozimki, havo bulutli paytda
bichish-tikish xonasida shug‘ullanayotgan talabalar qora matodagi 40 qa yaqin
rang tuslarini farqlay olishlari mumkin. Agar havo charaqlab turgan bo‘lsa, nurlar
ko‘kimtir tus oladi, bu esa ranglarni taqqoslash imkonini pasaytiradi. Ikkinchidan,
auditoriya yoki ustaxonaga yorug‘likning tushishi hajmini aniqlashda muayyan
sharoitlarni hisobga olish lozim. Yorug‘lik tushadigan deraza qancha katta bo‘lsa,
tushayotgan yorug‘lik hajmi shuncha ko‘p bo‘ladi. Lekin bu derazaning kattaligi
shimoliy hududlarda auditoriya yoki ustaxonani isitishni qiyinlashtirsa, janub
tomonlarda xonalar haddan tashqari isib ketishiga sabab bo‘ladi. Shuning uchun
me’morchilikda tabiiy yoritilganlik koeffitsiyenti normallashtiriladi.
Me’morchilikning vazifasi barcha hollar uchun optimal variant topish, xonalarini
yorug‘lik bilan bir tekis ta’minlash choralarini qo‘llashdir. Uning ixtiyorida turli
sun’iy yoritish manbalari ham bo‘ladi. O‘quv ustaxonalarini yoritishda ko‘proq
yuqoridan sun’iy yorug‘lik berish usuli qo‘llaniladi. Bu usul nurlarni bir xil
18

yo‘llab, to‘g‘ri soya hosil qiladi. Yorug‘lik gigiyenasi juda zarur komponent
ekanini doimo yodda tutish lozim. Shifokorlar to‘g‘ri yoritilgan xonadagi muayyan
sharoit ish unumdorligiga, o‘qitish sifatiga, talabalarning salomatligiga ijobiy
ta’sir ko‘rsatishini aniqlaganlar. Yoritish qoidalari uncha ko‘p emas va ularga amal
qilish aytarli qiyinchilik tug‘dirmaydi. Birinchidan, auditoriya yoki ustaxonaning
umumiy yoritilganlik darajasi (stol lampasi yoki boshqa turdagi manbaa bo‘lganda
ham) yetarli bo‘lishi kerak. Ikkinchidan, yoritish manbayini to‘g‘ri joylashtirish
kerak, ya’ni u chap tomondan tushishi maqsadga muvofiqdir. Yorug‘lik
lampasidan ko‘zga to‘g‘ridan-to‘g‘ri yorug‘lik tushmasligi, yorug‘ bilan soya,
yoritilgan sirtlar bilan yoritilmagan sirtlar o‘rtasidagi kontrast juda keskin
bo‘lmasligi, shuningdek, partalar ustida bir necha yorug‘lik manbayidan
buyumlarning soyalari tushishiga yo‘l qo‘ymaslik kerak. Mashg‘ulotlarning 3–4-
soatlariga borib imkon bo‘lsa, xonalarning yoritilganlik darajasini oshirish
talabalar ish qobiliyatini yaxshilaydi. Agar yoz paytlarida respublikamiz ta’lim
muassasalarida bu masala tabiiy yorug‘lik ortishi hisobiga hal etilsa, qish kunlari
bu masalaga alohida e’tibor berish lozim. Atrofdagi buyumlarga soya tushiradigan
yorug‘lik manbayi ulardagi ranglarni idrok etishni qiyinlashtiradi. Tasviriy san’at
xonasi, kartinalar galereyasi tashkil etilgan joylarda texnik tavsiyalarga muvofiq
keladigan yoritish vositalarini o‘rnatish zarur. Xonalarning yoritilish darajasi
normadan kam bo‘lsa, ko‘z juda qiynalib ishlaydi. Bu faqat ko‘rish apparatini
emas, balki butun organizmni charchatadi. Bunday sharoitda surunkasiga
shug‘ullanish esa ko‘zning kasallanishiga ham olib keladi. Yoritilish darajasi
talabalarning ko‘rish faoliyatigagina emas, balki psixik holatlariga ham ta’sir
qiladi. Ko‘rish maydonidagi yorug‘likning nisbatlariga rioya qilish ko‘rish uchun
juda muhimdir. Inson ko‘zi turli darajadagi yoritilganlikka moslashishi mumkin.
Raqamlar bilan hisoblaganda sezilarli darajada bo‘lsa-da, ko‘rish qobiliyati
yoritilganlik darajasi juda yuqori bo‘lgan sharoitga ham, juda past bo‘lgan
sharoitga ham ko‘nikadi. Yoritilganlik darajasi tez-tez o‘zgarib tursa, ko‘z tez
charchaydi. Sababi ko‘z har bir o‘zgarishga moslashishi kerak. Ko‘nikma jarayoni
19

tez-tez takrorlanib turishi ko‘zning toliqishiga olib keladi. Shuningdek, ko‘rish
maydoni qamrab olgan sirtlarning yorqinligidagi farqlar ko‘zni toliqtirib qo‘yadi.
Shuning uchun taxta, devorlar, stol va pollarning rangi qat’iy reglamentlashtirilgan
bo‘lishi kerak. Ma’lumki, yorug‘lik hamma ranglar gammasini vujudga keltiradi.
Rang quyosh nurlari yoki yoritish manbalarisiz hosil bo‘lmaydi. Hamma ranglar
axromatik (oqdan qoragacha) va xromatik (spektr ranglari) ranglarga bo‘linadi.
«Rangning yorug‘ligi (yoki yorqinligi), — deydi Ye.S.Xmelevskaya, — uning
oqqa yaqinlik darajasidir. Qizil va pushti bir xil tusdagi va yorug‘ligi har xil
ranglar bunga misol bo‘la oladi». Intererlarni bo‘yashda bo‘yoqlar rangining
ta’sirini albatta hisobga olish kerak. Tibbiyotda ranglar kishining organizmiga
ta’sir qilish jarayoni kompleks tarzda kechishini, ya’ni barcha sezgi a’zolarini
qamrab olishini isbotlangan. Odam organizmi rang va yorug‘likning
ozgina o‘zgarishini sezadi. Ayrim ranglarning spetsifikasi harorat, kattalik, og‘irlik
va masofani psixologik o‘zgarishiga olib keladi. Och ranglarga bo‘yalgan sirtlar
to‘q ranglarga nisbatan yuqoriroqqa chiqqandek tuyuladi. Yana shu narsa
ma’lumki, och rangga bo‘yalgan buyum yengilroq, to‘q rangga bo‘yalgan buyum
esa og‘irroq deb tasavvur qilinadi. Yana shularga alohida e’tibor berish kerakki, oq
devordagi qora taxta oqqa bo‘yalgan stolning ustki, sirti yoki qora rangli stol va
partalar fonidagi oq qog‘oz, daftarlar ko‘zni tez toliqtiradi, talaba organizmining
umumiy charchashi mehnat layoqatining sustlashishiga olib keladi. Ko‘rish
maydonining yon tomonlaridagi yorug‘lik taqsimlanishida xonadagi barcha
sirtlarni umumiy yoritish muhim ahamiyatga ega. Xonadagi sirtlarning yorug‘
qaytarish koeffitsiyentlari yuqori bo‘lsa, qaytariluvchi tarqoq nurlar bilan
yoritiladi. Bunda to‘q rang soyalar yo‘qolib ketadi. Kunduz kunlari xona devorlari
qaytaruvchi nurlar bilan kamroq yoritilgan bo‘ladi. Ikki smenada ishlaydigan
ta’lim muassasalarda (ayniqsa, qish paytlarida) ko‘rish maydonining yon
tomonidagi derazali devorlar sun’iy yoritish manbalaridan tushayotgan nurlar
hisobiga yorqinlashadi. Shuning uchun derazani qarama-qarshi tomondagi devor
rangiga bo‘yash, oynani esa yorug‘lik qaytarish koeffitsiyenti devorning yorug‘lik
20

koeffitsiyentiga mos rangli parda bilan berkitib quyish lozim. Yana shuni
ta’kidlash kerakki, yorug‘lik tushganda yaltirash xususiyatiga ega bo‘lgan
buyumlar har tomonlama talabga javob beradigan qilib yoritilgan xonalardagi
komfortni buzadi. Ko‘rish a’zoni kamroq charchashi uchun auditoriya va usta
xonalarni to‘g‘ri yoritish bilan birga ulardagi ranglar gammasiga jiddiy e’tibor
berish kerak. Auditoriya va ustaxonalarni bo‘yashuchun ranglar spektridagi yashil,
sariq va oq ranglar eng optimal ranglar hisoblanadi. Chunki ko‘z bu ranglarga
o‘rganishda boshqa ranglarga o‘rganishdagiga nisbatan kamroq charchaydi.
Shuning uchun auditoriya va ustaxonalarni to‘yinganlik darajasi uncha katta
bo‘lmagan issiq gammaga bo‘yash kerak. Issiq yoki sovuq gammadagi ranglarni
tanlashda mahalliy sharoitlardan kelib chiqiladi. Katta sirtlarni (devor, pol va
hokazolarni) bo‘yashda tanlangan ranglar kichik sirtlarda uncha yorqin
ko‘rinmaydi. Chunki katta sirtlarga xonadagi boshqa sirtlardan qaytuvchi nurlar
ko‘proq tushadi. Katta sirtlarni kul rang yoki uning yuqorida aytilgan ranglar bilan
aralashmasiga bo‘yash muvoffiq. Toza oq rang auditoriyalaridagi ichki sirtlarni
bo‘yash uchun tavsiya etilmaydi, chunki u ranglar yorqinligidan kontrastni juda
oshirib yuboradi. Auditoriya va ustaxonalardagi buyum va sirtlarning
ayrim qismlarini qora rangga bo‘yash xuddi yuqoridagi vaziyatni vujudga keltiradi.
Undan tashqari, qora rang o‘zining yorug‘likni yutish xususiyati bilan xonaning
umumiy yoritilganlik darajasiga ham salbiy ta’sir o‘tkazadi. Ta’lim muassasasi
binosini rang jihatidan bezashda uning hamma joylarida bir xil rangning
qaytarilishi mutlaqo noto‘g‘ri. Afsuski,
ayrim ta’lim muassasalarida bu hol yuz berib turadi. Ta’lim muassasasi koridorlari,
auditoriya va ustaxonalarning panellarini bir xil rangga (misol uchun yashil yoki
havo rangga) bo‘yaladi. Ranglardagi haddan tashqari monotonlik odamni tez
zeriktiradi va charchatadi. Estetik nuqtayi nazardan olganda ranglardagi
to‘yinganlik va yorqinlik darajasi turli variantlarda olingan taqdirda ham talablarga
javob bermaydi. Bir xil ranglar charchash, hatto, to‘yingan ranglarga ega bo‘lgan
sirtlar ham uncha nazarga tushmay qolishga olib keladi. Shunga ko‘ra auditoriya
21

va ustaxonalardagi ranglar ikki-uch xildan oshmasligi lozim. O‘quv yurtidagi
umumiy ranglar uyg‘unligini saqlash uchun bir xil ranglarning to‘yinganlik va
yorqinlik darajasi bir necha variantlarda olinishi mumkin. Talabalar yoqtiradigan
yorqin, to‘yingan ranglarni o‘quv mashg‘ulotlari o‘tkaziladigan xonalarda qo‘llash
mumkin. Dam olish xonalari, vestibyul, zinapoyalar, oshxona, majlislar zali va
boshqa joylarda qo‘llaniladigan ranglarning yorqinligi va gammasiga qo‘yiladigan
qat’iy talablarga javob beradigan ranglardan foydalanish kerak. Bu joylardagi
ranglarning yorqinlik jihatidan kontrast bo‘lishi talabalarning binoga kirib
kelishida, tanaffus paytlarida ularning kayfiyatini ko‘taradi. Ammo yorqin
to‘yingan ranglar bilan katta sirtlarni bo‘yash tavsiya etilmaydi. Chunki bu hol
umumiy yoritilganlikni pasaytiradi, talabalarda tig‘izlik taassurotlarini keltirib
chiqaradi, ularning ko‘zini charchatadi. Ranglarning tusini tanlashda xonalar va
boshqa joylarning yoritilganligini to‘g‘ri baholash kerak. Shundagina auditoriya va
ustaxonalarni talab darajasida yoritish, ranglarning mutanosibligiga erishish
mumkin.Jilo va rangni his etish paytida nurning fizik xususiyatlari tufayli yuz
beradigan ba’zi qonuniyatlar hozir yaxshi ma’lum. Jilo — yorqin tasavvur hissiyoti
faqat ko‘zning to‘r pardasiga tushayotgan nurning intensivligiga emas, balki
ko‘zning to‘r pardasiga bundan oldingi tushgan nurning intensivligiga ham
bog‘liqdir. Agar ko‘z ma’lum vaqt qorong‘ilikda turgan bo‘lsa, u sezgirroq bo‘lib,
nur yorqin bo‘lib tuyuladi. Bu hodisani qorong‘ulik adaptatsiyasi deb
ataladi.Yorqinlikni his etishni belgilaydigan yana boshqa omil — his etayotgan
obyektni qurshab turgan maydon yorug‘ligining intensivligidir. Qora fon o‘rtasida
turgan narsa yuzasi yorqinroq ko‘rinadi. Uning rangi qo‘shimcha nur tushayotgan
atrof maydon yoki kenglikdagi yorqinlik kontrasti deb ataladi. Agar qo‘ng‘ir
kvadrat qora fonga qo‘yib qaralsa, u yorug‘ fondagi qo‘ng‘ir kvadratga nisbatan
yorug‘roq ko‘rinadi.
II.1.Naqsh hosil qilishda zamonaviy texnika va texnologiyalardan foydalanish
22

Musavvir detsinator faoiiyatining birdan-bir muhim jabhasi odamlarning
mehnat, hayotiy dam olishdagi ko'rgazmali muhitidir. Ushbu m uhitni tashkil
etishda turli kasb mutaxassislari qatnashadilar. M uhitni ko‘rgazmali badiiy
loyihalash bizning jam iyatimiz madaniyatini boyitish imkoniyatini yaratadi.
Badiiy loyihalash — bu faqatgina buyumlar yaratish emasdir. M usaw ir
buyumlaiga m a’lum estetik va funksional xususiyatlar baxsh etib kishi
madaniyatini shakllantiradi. U o ‘z navbatida ushbubuyumlardan foydalanib, shu
buyumlarga m a’lum munosabatlami tarbiyalaydi, ular orqali odamlarga va
jamiyatga o*z ta’siriniko‘rsatadi. Badiiy loyihalashning muhim tarbiyaviy vazifasi,
uning jamiyatdagi madaniy va ijtimoiy siyosiy o ‘m i mavjud. Umiy-texnik
taraqqiyot, ishlab chiqarish texnologiyasining murakkablashishi mahsulot
yaratishda ishtirok etuvchi m usavir ditsenatordan chuqur maxsus bilimlami, sifatli
ish va takomillashtirilgan uslublarni talabetadi. Shu murtosabat bilan sanoat
mahsuloti yaratishda va ishlab chiqarishda m usaw irditsenatom ing o‘m i o
‘zgaradi. Loyihalovchi-musawir, muhandis-texnologlar va iqtisodchilar
bilan birgalikda ko‘pchilik mahsulot yaratuvchilar jamiyati a ’zosi bo'ladi. U lar
mahsulotlar to ‘plamini yaratishning umumiy maqsadini ishlab chiqaradi, ushbu
maqsadni amalga oshirish uchun barchaning harakatlarini birlashtiradi, m ato va
mahsulotlar modelini ishlab chiqaradi va ushbu jarayonga mualliflik nazoratini
olib boradi.

II.2.Badiiy bezash ishlarida amaliy san’atning o`rni
Amaliy san’at keng miqyosda rivojlanayotgan xalq amaliyijodi turlaridan biridir.
Unda kishining haqiqiy san’atga estetik munosabati yaqqol namoyon bo‘ladi. Xalq
amaliy san’atining bu turi haykaltaroshlik, rangtasvir, me’morlik, raqs va musiqa
bilan hamohangdir. Bezak san’atining o‘ziga xos estetik jihatlarini tushunish uchun
uning mavzui, mazmuni, asardagi tiplar, badiiy taxnika vositalari diapazonining
odatdan tashqari katta miqyosini nazarda tutib qarash kerak. Bu badiiy bezak
o‘ymakorligi — monumental, dastgohli, predmetli-miqyos va turli xalqlarning
23

milliy kiyimlari, so‘zanalar, taqinchoqlar va istirohat bog‘lari san’ati, devorlardagi
monumental dekorativ rasmlar, vitrina, devoriy gazeta, tabriknomalarning
bezaklari hamda mebel buyumlaridagi o‘ymakorlik va hokazolardir. Shakllari bir–
biriga o‘xshamagan bu asarlarni o‘zaro biriktirib turgan jihat ularning asosiy
vazifasi — insonni qurshab turgan muhitni estetik bezashdan iboratligidadir. Shuni
ta’kidlash kerakki, dekorativ san’at turlari rang-barang bo‘lsa ham, ularning
ko‘pchiligi amaliy-foydali obyektlarga: liboslar, mebel, o‘yinchoqlar, vitrinalar,
binolar va hokazolarga badiiy ishlov berish jihati bilan o‘zaro bog‘lanadi. Mana
shu ma’noda dekorativ-amaliy san’at deyiladi. Biroq bezak san’atiga, yuqorida
aytganimizdek, amaliy jihatdan bevosita foydasi sezilmaydigan asarlar
ham qo‘shiladi. Masalan, zargarlik buyumlari, turli taqinchoqlar, o‘ymakorlik
buyumlari va boshqalar. Bularning hammasi rassomlik yoki haykaltaroshlikdan
farqli o‘laroq kundalik konkret muhitda, o‘zlarining xususiyatlariga ko‘ra konkret
holatda foydalanilsagina
estetik ma’no kasb etadi.
Inson yashayotgan va harakat qilayotgan muhitning nafosat
boyligi ana shu muhitga olib kirilgan zeb-ziynat buyumlarining soni bilangina
belgilanmaydi. Muhimi shundaki, bu zeb-ziynat elementlarimazkur muhitning
hayotiy sharoitiga moslashib, uning ijtimoiy mazmuniga, odamlarning amaliy va
ma’naviy ehtiyojlari vujudga keltirgan talablarga nechog‘liq javob berishiga qarab
baholanadi. Nafosat elementlari muhitni shunchaki bezabgina qolmasdan, balki
uning badiiy obrazli mazmunini kuchaytirib, oshirib, rivojlantirib ham ko‘rsatadi.
Dekorativ san’at mana shu vazifasini san’atning boshqa turlari — me’morlik,
rassomlik, haykaltaroshlik bilan birgalikda bajarsa, uning qimmati yanada ortadi.
Bezak san’ati asarlari vositalarida ma’lum davr doirasida sharoitning badiiy obrazli
mazmunini dinamik tarzda o‘zgartira olish mumkinligi ularning o‘ziga xos
xususiyatidir. Dekorativ san’atning shu xususiyatiga binolar, ko‘chalarning
bayramona bezatilishi misol bo‘ladi. Bu bezaklar o‘sha joylarning odatdagi
24

qiyofasini ma’lum vaqtgacha o‘zgartirib turadi. Bezak san’atining barcha turlariga
oid asarlar, shu jumladan, ularga yaqin turuvchi grafik san’at asarlari ham
ma’lum darajada mana shunday rolni bajarishi mumkin. Masalan, bayramona
tabriklar yoki tasvir tushirilgan vimpellar. Har bir tarixiy davr alohida g‘oyaviy va
axloqiy tasavvurlarni olg‘a surib, kishilar ijtimoiy hayotining alohida ideallarini
ifodalar ekan, takrorlanmas dekorativ san’atni vujudga keltirgan. Bezak san’at
asarlarida inson, jamiyat va davrning xarakterli hissiyotlari to‘g‘risida mavjud
g‘oyaviy hamda axloqiy tasavvurlarni ifodalash san’atning rostgo‘yligi yoki
ta’sirchanligining asosiy shartidir. Mana shu tamoyilga amal qilinmasa, badiiy
maqsad hamda shaklni hal qilishda yasamachilik,
asarda emotsional qiyofa bo‘lmasligi, formalizm vujudga keladi. Bezak san’atning
ta’sirli chiqishi uchun tasvirdagi realizm birdan– bir shart emas. Bezak san’at
asarlariga qo‘yiladigan talablar talaygina. Shaklni ifodalashda ishlatilayotgan
materiallarning, ko‘p hollarda esa usullarning o‘ziga xos jihatlari (o‘ymakorlik,
to‘qimachilik buyumlari va boshqalar), o‘ziga xos tomonlari yaqqol ifodalanishi
talab etiladi. Bezak san’atida umuman materiallar, ulardagi xususiy jiloning
go‘zallik sifatlari ayniqsa muhim, ayrim hollarda yetakchi o‘rin tutadi. Bu holat
bezak asarlar shakllarining o‘ziga xos jihati bo‘lib, u asarlar mazmuni
umumlashtirilganligi va mavhumligining natijasidir. Ularni ko‘pincha so‘z bilan
ifodalab bo‘lmaydi. Biroq bu materialning ko‘rki bezak san’at asarlari
mazmunidagi kamchilikni to‘ldirish, uni «bo‘yab ko‘rsatish» kerak, degani emas.
Ijodiy vazifalarni bunday tushunilsa, har doim asarlarning kompozitsiyasida
formalizm, mazmunan qashshoqlikka yo‘l qo‘yiladi. Bezak san’atida qo‘llanadigan
materiallarning estetik jiqatdan eng kerakli sifatlari — yorqinligi, rangi, fakturasi,
hajmi, vazni yoki pishiqligi sanaladi. Bular yaratilayotgan shakllarning aniqlik
darajasi, umumiy hajmning mutanosibligi va boshqalarda ko‘rinadi.
Materiallarning mana shu sifatlarini nazarda tutib to‘g‘ri tanlanishi asar shakli va
qiyofasini yaratayotganda bu sifatlardan to‘g‘ri foydalanish mazkur asar beradigan
taassurotlarning (masalan, bayram, sport o‘yinlari, tantanalar va sh.k. ruhini)
25

yorqinligini ta’minlaydi. Intererni badiiy bezashda dekorativ–amaliy san’atning
yog‘och va ganch o‘ymakorligi, naqqoshlik, dekorativ haykaltaroshlik, mozaika,
vitraj, chekanka va boshqa turlaridan foydalaniladi. Badiiy bezash ishlarida amaliy
bezak san’atining ana shu turlarini qo‘llashdan maqsad ta’lim va tarbiya maskani
bo‘lmish o‘quv yurti intererining o‘ziga xos xususiyatlarini to‘laroq yoritishdan,
yoshlarda san’atga qiziqish uyg‘otishdan va amaliy bezak san’at sirlaridan voqif
bo‘lishlari va bu san’atga yaqinroq bo‘lishlarini ta’minlashdan iboratdir. Afsuski,
ba’zi o‘quv yurtlarining intererini badiiy bezashda g‘oyat jiddiy nuqsonlar va
kamchiliklarga yo‘l qo‘yiladi.
Umumiy xulosa
Darhaqiqat, inson ijodiy faolligi uning har tomonlama kamol
topishidamuhim omil bo‘lib, uni estetik to‘laqonliksiz tasavvur etib bo‘lmaydi.
Inson hayoti jism va buyumlar qurshovida kechadi. Rangbarang buyum va jismlar
borliqqa go‘zallik va nafosat baxsh etadi, insonga shu qonuniyatlar orqali qarashga
undaydi. O‘sib kelayotgan yosh avlodni jahon andozalariga javob beradigan
barkamol etib tarbiyalashda amaliy va badiiy bezak san’ati fani alohida ahamiyat
kasb etadi. Yoshlarga badiiy ma’lumot berishda tabiat unsurlarini stillashtirish
mashg‘ulotlarining ahamiyati benihoya katta bo‘lib, bu ularning umumiy
dunyoqarashlarini o‘stirishda muhim. Yozuv kompozitsiyasi, yozuvlarni yozishni
o‘rganish, oddiy naqsh namunalarini chizish, bo‘yash va pardozlash mahoratini
rivojlantirishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘yadi. Mavjud ta’lim-tarbiya tizimini
tubdan isloh qilish, uni zamon talablari darajasiga ko‘tarish, milliy kadrlar
tayyorlashning yangi tizimini barpo etish, kelajak uchun barkamol, salohiyatli
avlodni tarbiyalash O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining barkamol avlodni
voyaga yetkazish to‘g‘risidagi farmonlari hamda harakatlar strategiyasi negizini
tashkil qiladi. Bu dolzarb vazifalar prezidentimiz va hukumatimizning doimiy
26

e’tiborida bo‘lib, boshqa farmon va qarorlarda o‘z aksini topmoqda. Go‘zallikni
his qila olishni rivojlantirish, yuqori estetik didni shakllantirish, san’at asarlarini,
tarixiy va me’morlik yodgorliklarini, ona tabiat go‘zalliklarini, boyligini tushunish
va kadrlarni shakllantirish maqsadida har bir o‘quv fani, ayniqsa shaxsning bilim
doirasini kengaytirishga xizmat qiladigan va katta tarbiyaviy kuchga ega bo‘lgan
adabiyot, musiqa, tasviriy san’at estetika kabi fanlar imkoniyatlaridan unumli
foydalanish kerak. Amaliy va badiiy bezak san’atini o‘rganish yoshlarga atrofdagi
jismlarning stillashtirgan holda, badiiy tafakkur, ijodiy qobilyat, ko‘rib eslab
qolish, fazoviy tasavvurni shakllantirish, san’at asarlariga nisbatan estetik
munosabatni, go‘zallikka bo‘lgan muhabbatni rivojlantirish, amaliy va badiiy
bezak san’atida kompozitsiya masalalari, naqsh turlari, badiiy naqqoshlikda
zamonaviy ramzlar, o‘quv va tarbiyaviy jarayonda badiiy bezak san’atining o‘rni,
amaliy bezak san’atida kompozitsiya, shriftlar, reklama, e’lon, shior, tabrik matni
namunalari, interer va ekstererda badiiy bezash bilan tanishtirish orqali nazariy
jihatdan o‘rgatadi hamda ularning estetik didlarini o‘stirishga xizmat qiladi. Bu
esa, o‘z navbatida, o‘rta maxsus, kasbhunar va oliy o‘quv yurtlarida o‘qitilayotgan
maxsus fanlarning chuqur va asosli bo‘lishini taqozo etib, pedagoglar, olimlar,
ustalar va rassomlar zimmasiga mashaqqatli va ayni paytda sharafli va yuksak
mas’uliyat yuklaydi. Yoshlarga yuqori darajada ta’lim-tarbiya berish — bo‘lajak
rassom-pedagogdan amaliy va badiiy bezak san’ati sohasida amaliy malakalarini
yuqori darajada egallagan bo‘lishdan tashqari, psixologiya sohasida ham yetarli
ma’lumotga ega bo‘lishni taqozo etadi.Hozirgi vaqtda o‘rta maxsus kasb-hunar
kollejlarida mutaxassislik fanlar, jumladan tasviriy san’at mashg‘ulotlarini
o‘qitishning nazariy va uslubiy asoslarini ishlab chiqish va ilmiy jihatdan
asoslangan yangi yo‘li, shakli, mazmuni hamda usullarini takomillashtirish eng
dolzarb muammolardan hisoblanadi.
27

Foy dalanilgan adabiy ot lar
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. –T.: O‘zbekiston, 2014, – 46 b.
2. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch. –T.: Ma’naviyat, 2008, –
176 b.
3. O‘zbekiston Respublikasining Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganining 24 yilligiga bag‘ishlangan
tantanali marosimdagi «Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash —
yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi» mavzusidagi ma’ruzasi. //Xalq
so‘zi, 2016- yil, 8-dekabr.
4. Mirziyoyev Sh.M. «Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz». O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga
kirishish tantanali marosimiga bag‘ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo‘shma
majlisidagi nutqi. –T.: O‘zbekiston, 2016, –56 b.
5. Mirziyoyev Sh.M. «Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib – intizom va shaxsiy
javobgarlik — har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi shart».
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2016-yil yakunlari va 2017-yil
istiqbollariga bag‘ishlangan majlisidagi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
nutqi. –T.: O‘zbekiston, 2017, –104 b.
6. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga
quramiz. –T.: O‘zbekiston, 2017, –486 b.
7. 2017–2021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta
ustuvor yo‘nalishlari bo‘yicha harakatlar strategiyasi. –T.: 2017.
8. Abdullayev N. San’at tarixi (1 tom). –T.: O‘qituvchi, 1986.
9. Abdullayev N. San’at tarixi (2 tom). –T.: San’at, 2001, –192 b.
10. Abdirasilov S., Azimov V. Rangtasvir. –T.: Musiqa, 2011.
11. Abdirasilov S.F., Boymetov B.B., Tolipov N.X. Tasviriy san’at.
–T.: Ilm ziyo, 2010, –176 b.
28

Naqqoshlikda loyiha ishlarini bajarish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish