Navoiyga zamondosh voizlar - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.2MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Navoiyga zamondosh voizlar

Купить

NAVOIYGA
ZAMONDOSH VOIZLAR


Notiqlik san’ati musulmon Sharqida voizlik deb atalgan. «Va’z» sozi arabcha
targ’ib qilish, pand-nasihat degan ma’nolarni anglatadi. «Voiz» so щ i esa va’z
aytuvchi, nutq sozlovchi shaxs ma’nosini bildiradi. Voizlik san’ati
tinglovchining, jamoaning ongiga, his-tuyg’usiga ta’sir etish mahoratidan
saboq bergan.

Garchi voizlik san’atining shakllanishi olkamizga Islom dinining kirib kelishi
va "Qur’on"ni targ’ib etish bilan bog’liq bolsa-da, ritorika tarixi uzoq
otmishdan boshlangan. Xususan, eramizdan avvalgi VII asrga mansub
"Avesto" kitobi, qadimda shakllanib, bizning kungacha yetib kelgan xalq
og’zaki ijodi namunalari, V-VI ayerlarga doir Orxun-Yenisey yodgorliklari
nomini olgan tosh bitiklar va yana koplab manbalarda nutq odobi, bahs
yuritish san’ati, da’vat etish mahorati, muomala madaniyatiga oid qimmatli
fikr va namunalarni uchratish mumkin. Masalan, "Avesto"ning tarkibiga
kirgan "Vandedod" asosan Axuramazda bilan Zardushtning savol-javoblari
shaklida yozilgan bolib, suhbat, bahs yuritish san’a tining namunasini
ifodalasa, "Yasna", "Yasht" va boshqa kitoblarda xudolar madhiyasi -
gotlarni oz ichiga Olgan va ularni "tantanali notiqlik" namunalari sifati-da
organish mumkin.


Umuman, zardushtiy ta’limotining asosini uch axloqiy kategoriya:
"gumantu" ~- ezgu oy, "gutka" - ezgu soz va "gvarshita" - ezgu amal
tashkil etgan. Zardushtning "Madh etaman ezgu oy, ezgu soz, ezgu
amalni. Jami ezgu oy, ezgu soz, ezgu amalga bag’ishlanaman, jumla
yovuz oy, yovuz soz va yovuz amallardan yuz ogiraman", - degan
sozlari har qanday davrda notiq uchun amal qilishi lozim bolgan
qoidani ozida ifodalaydi.

IX asrgacha Sharqda voizlik vazifasini shohlar, xalifalar otaganlar.
Ular juma kunlari, hayit va boshqa bayralarda jamoani yig’ib, davlat
siyosati, fuqarolarning burchlari, boshqa mamlakatlardagi vaziyat,
dushmanlarning kirdikorlari, mudofaa masalalari haqida va boshqa
mavzularda va’z sozlaganlar.


X V asrning ik k inchi y armida X urosonda A lisher
N av oiy at rofi da t oʻplangan alloma, shoir v a
donishmandlar orasida mashhur v a qomusiy
t alant egalaridan biri Voiz Koshifi y dir.

Kamoliddan Husay n Voiz Koshifi y t axminan 1440
y illarda X uroson v iloy at idagi Sabzav or shahrining
Bay haq k ent ida t ugʻilgan, uning ot a-onasi, bolaligi
haqida hozircha hech qanday aniq maʼlumot y oʻq.
Bizningcha, u boshlangʻich maʼlumot ni Sabzav orda
olgan. U arab, fors, t urk iy t ili, mat emat ik a,
ast ronomiy a, k imy o, musiqa, adabiy ot , fi qhdan
t oʻliq maʼlumot ga ega boʻlgan. Yoshligidanoq
v oizlik – soʻz sanʼat i bilan shugʻullangan.


Vaqt otishi bilan va’z san’atiga qoyiladigan talablar mukammallashib borgan,
va’zxonlik esa alohida tayyorgar-likni, bilimlarni talab eta boshlagan(1.44-45-b.).
Shu tariqa asta-sekin notiqlik kasbga aylangan va davlat hukmdorlari bu tadbirni oz
ixtiyorlaridagi maxsus soz ustalariga yuklab, ularni voizlar deb atay boshlaganlar.
«Voiz» sozi hatto ularning ismi-shariflariga qoshib aytilgan va yozilgan.

Dastlab Abu Rayhon Beruniy, Abu Nasr Forobiy, Ibn Sino, Abu Abdulloh al-
Xorazmiy, Yusuf Xos Hojib, Mahmud Koshg’ariy, Zamaxshariy kabi allomalar
ozlari-ning turli mazmundagi asarlariga til, nutq, notiqlikka oid fikrlarini
singdirganlar, xususan Beruniy yaxshi nutq tuzish qoidalari, soz me’yori, tog’ri
fikrlash va sozlash mezonlari xususida fikr yuritar ekan, jumladan, shunday yozadi:
"Yaxshi nutq tuzish uchun nahv (grammatika), aruz (she’r olchovi), mantiq fanlari
hamkorligidan foydalanish zarur boladi. Ularning birontasiga ahamiyat bermaslik,
bulardan birining qoidasi buzilishi qolgan ikkitasiga ta’sir qilmay qolmaydi".

Abu Nasr Forobiy ham "qanday qilib ta’lim berish va ta’lim olish, fikrni qanday
ifodalash, bayon etish, qanday sorash va qanday javob berish"dan saboq berar ekan,
buning uchun til haqidagi ilm, grammatika va mantiqning ahamiyati haqida batafsil
toxtaladi.


Koshifiy Sabzavorda tez orada ko zga ko ringan voiz – ʻ ʻ
notiq bo lib tanilgan. Keyinchalik Nishopurda 1455–
ʻ
1468 yillarda esa Mashhadda yashab, voizlik qilgan.
1468 yilning oxirlarida Abdurahmon Jomiyning
tavsiyasi bilan Husayn Voiz Koshifiy Hirotga keladi va
qolgan um-rini asosan Hirotda Temuriylar
rahnamoligida o tkazadi. Ma lumki, XV asrning
ʻ ʼ
ikkinchi yarmida Temuriylar, xususan Husayn
Boyqaro davrida Hirot Sharqning madaniyat markazi
edi. Tarixchi olim Sayyid Nafisiyning aytishicha,
Koshifiy umrining oxirida Hindistonga qilgan safari
haqida ham deyarli ma lumot yo q.
ʼ ʻ


Husayn Voiz Koshifiyning ikki kizi va bir o g li bo lib, ʻ ʻ ʻ
o g li Faxriddin Ali as-Safiy o z davrining katta shoiri,
ʻ ʻ ʻ
yozuvchisi va olimi (“Rashohoti ayn al-hayot” asari
bilan mashhur) bo lib yetishgan. Ali as-Safiyning islom
ʻ
tarixiga, payg ambarlar hayotiga, adabiyotga, Xo ja
ʻ ʻ
Ahrorga, axloqqa, kimyoga bag ishlangan o ndan
ʻ ʻ
ortiq ilmiy va badiiy asarlari bor. Husayn Voiz
Koshifiy 1505 yilda Hirotda vafot etadi.Kamoliddin
Husayn – allomaning ism sharifi, voiz (notiq) – laqabi,
Koshifiy (kashf qilmoq, yaratmoq) – adabiy
taxallusidir.


Husayn Voiz Koshifiy asarlarini o z davrining ilmiy tili – ʻ
fors tilida yozgan bo lib, undan ko pgina ilmiy, badiiy
ʻ ʻ
tarjima asarlari ham meros qolgan. U falsafa, axloq,
tilshunoslik, adabiyotshunoslik, siyosat, tarix, kimyo,
astronomiya, matematika, musiqa, voizlik, she r san ati,
ʼ ʼ
din tarixi, fiqh, tibbiyot kabi fanlarga oid 200 dan ortiq
asar yozganligi manbalardan ma lum. Koshifiyning
ʼ
O zbekiston Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy
ʻ
nomidagi Sharqshunoslik va H. Sulaymonov nomidagi
Qo lyozmalar institutlarida 45 nomdagi asarlarining 197
ʻ
qo lyozma va 75 tosh bosma nusxalari saqlanmoqda.
ʻ


Bundan tashqari u o z davrining ko zga ko ringan ʻ ʻ ʻ
iloxiyotchi olimi bo lib, hadisni, Qur oni karimni
ʻ ʼ
yoddan bilgan, hatto Qur onga to rt kitobdan iborat
ʼ ʻ
sharh ham yozgan. Koshifiyning “Axloqi Muhsiniy”,
“Risolai Hotamiya”, “Anvori Suxayliy”,
“Futuvvatnomai Sultoniy”, “Tavsiri Husayniy”,
“Javohirnoma” kabi o ndan ortiq asari arab, tatar, eski
ʻ
o zbek, urdu, turk, nemis, ingliz, fransuz va boshqa
ʻ
tillarga tarjima qilingan. Hozirgi kunda Koshifiy
asarlari Parij, London, Berlin, Sankt-Peterburg,
Moskva kabi shaharlarda, Iroq, Turkiya, Eron,
Afg oniston, Hindiston, Bangladesh va boshka sharq
ʻ
mamlakatlarining kutubxonalarida saqlanmoqda.


Chet mamlakatlarda Koshifiy asarlariga qiziqish XVIII–XIX
asrlardayoq kuchli bo lib, G arbiy Ovro poning X. G. Kin, M. ʻ ʻ ʻ
Duayt, D. D. Donalson, E. Braun, A. A. Arberri, E. S. Kennedi,
E. Rozental, X. Masse, K. S. Lambton, R. Levi, A M. Shasteri
kabi mashhur olimlari Markaziy Osiyo va Eronning XIV–XV
asrlardagi madaniyati tarixini atroflicha o rganishga harakat
ʻ
qilganlar va Koshifiyning ijodi, merosiga yuqori baho
berganlar.

Koshifiy ijodini o z davrining yirik tarixchisi Xondamir
ʻ
“Xulosat ul-axbor” asarida: “Ul janob nujum ilmida ham zo r
ʻ
mahoratga ega edi, chunonchi uning ta birlari Qazo o qi singari
ʼ ʻ
bexatar bo lardi. Uning balog atoyotlik hamda fasohatsifatlik
ʻ ʻ
kitoblari ko p va behisob bo lib, ularning ko pi oliymaqom amir
ʻ ʻ ʻ
Alisherning atoqli nomi bilan ziynatlangan.


Amir Alisherning inoyati va iltifoti ul janobning hol
sahifasiga hamma vaqt tushib turardi…” deb
ta riflaydi. Alisher Navoiy “Majolis un-nafois” ʼ
asarining to rtinchi majlisida: “Mavlono Husayn Voiz
ʻ
“Koshifiy” taxallus qilur, Savzavorliqdur. Yigirma
yilg a yaqin borkim, shahrdadur va Mavlono zufunun
ʻ
va rangin va purkor voqe bo lubtur. On fan
ʻ
bo lg aykim, dahli bo lmag ay. Xususan va z, insho va
ʻ ʻ ʻ ʻ ʼ
nujumki, aning haqqidur va har qaysida muttayyin va
mashhur ishlari bor…” deb yuksak baholagan.


Husay n Voiz Koshifi y Hirot madrasalarida t alabalarga
t aʼlim-t arbiy a bergan, X uroson shaharlarida axloq-
odobdan v aʼz ay t gan. Koshifi y oʻz asarlarida ijt imoiy -
axloqiy hay ot , maʼnav iy at masalalariga k at t a oʻrin
ajrat adi, siy osat , dav lat ni boshqarish, shoh bilan
fuqarolar oʻrt asidagi munosabat , jamoani idora et ish,
y et uk insonni t arbiy alash muammolari uning ijodida
k at t a oʻrin egallay di. Ularda insonparv arlik ,
xalqparv arlik , y uqori maʼnav iy at ga ega boʻlish,
madaniy y uk salish gʻoy alarini ilgari suradi. Uning
“Ax loqi Muhsiniy ” , “ Risolai Hot amiy a” , “Anv ori
Sixay liy ” , “A xloqi Karim” , “ J av ohirnoma” , “ Lubbo ul-
maʼnav iy fi -int ixobi masnaʼv iy ” , “ I sk andar oy nasi” ,
“ Tafsiri Husay niy ” , “ Fut uv -v at nomai Sult oniy ” k abi
asarlari shular jumlasidandir.


Bu asarlardan X uroson mamlak at ida, Hirot da v a
boshqa shaharlardagi madrasalarda t alabalar uchun
darslik sifat ida foy dalanilgan. Mut afak k ir bu
asarlarida oʻzining hay ot dan olgan soboqlari,
t ajribalari asosida xalqchillik , insonparv arlik ,
ijt imoiy hay ot , adolat , halollik , sofdillik , pok lik ,
t oʻgʻrilik , rost goʻy lik haqidagi fi k rlarini oʻqimishli,
qiziqarli hik oy at lar, riv oy at lar y ordamida bay on
et adi. Bu asarlar Koshifi y t ili bilan ay t ganda
“ Hik mat i amaliy ” asosida y ozilganligidan bugungi
k unda ham juda k at t a t arbiy av iy ahamiy at ga egadir.


Husayn Voiz Koshifiy insonni dunyodagi eng yuksak
olijanob mavjudot deb biladi.

Odam nomi yaxshilik bilan eslash tufayli boqiydir,

Hayotlik ayyomining hosili yaxshi nom orttirishdir,

– deydi.

Bu Voiz Koshifiy axloqiy ta limotining yetakchi
ʼ
g oyasidir. U salbiy axloqiy xislatlarni qoralaydi va
ʻ
ularning inson hayotida va jamiyat uchun katta zarar
olib kelishini qator hikoyat va rivoyatlar bilan
ko rsatadi.
ʻ


Husayn Voiz Koshifiy yaxshilik va yomonlik, adolat, vijdon,
burch tushunchalari haqida ham atroflicha fikr yuritadi. Axloq
normasi insonlarning xulq, fe l atvorlarini tartibga solib ʼ
turuvchi axloqiy talablardir. Koshifiy ijobiy xislatlarni
kishilarda bo lishi shart bo lgan insoniy fazilat deb tushunadi
ʻ ʻ
va sabr, hayo, iffat, pokizalik, sobitqadamlik, saxiylik, saxovat,
rostgo ylik, shijoat, kamtarlik, hushyorlik, baland himmatlik,
ʻ
diyonatlilik, ahdiga vafolik, andishalilik, izzat-hurmatni bilish,
sir yashira olish kabi fazilatlarni birma-bir ta riflab o tadi.
ʼ ʻ
Koshifiy axlokdi inson deganda, ilm-ma rifatga intiluvchi,
ʼ
haqiqat va adolatni sevuvchi, adolatsizlikka qarshi kurashuvchi,
mard, harakatchan, olijanob, saxiy, ochiq qalb insonni
tushungan.


Axloq masalalarini y orit ishda Koshifi y ning “Axloqi
Muhsiniy ” (Husay n Boy qaroning oʻgʻli – Abdulmuhsin
Mirzoga bagʻishlangan) asari eng mashhur v a muhim
ahamiy at k asb et adi. Koshifi y oʻz asarlarida siy osat ,
dav lat ni boshqarish masalalari boʻy icha ham oʻz dav ri
uchun muhim fi k rlarni olgʻa suradi. U dav lat ni odilona
boshqarishda siy osat dan foy dalanish k erak ligini alohida
t aʼk idlay di:

J ahonda pok suv ichmak k a boʻlmas he ch k im qodir,

A gar shohlar siyosat t igʻin e liga qilmasa zohir,

– dey di.Siy osat mamlak at ni boshqarish uchun zarur, u
shaxsiy ish emas, balk i ijt imoiy ishdir. Siy osat adolat li boʻlsa,
mamlak at , jamiy at riv oj t opadi, xalqi farov on y ashay di.
Siy osat ni odil podshohlar adolat bilan boshqarishlari k erak :


Mamlak at t obqoy siy osat din nizom,

Gar siyosat boʻlmasa ye t gay xalal,

Topmagʻay olam ishi aslo t uzut .

Be siyosat he ch vaqt u he ch mahal.

Yok i:

“ … Adl (adolat – R. M. ) siy osat siz mav jud boʻlmas.
Siy osat y oʻq boʻlsa, sardorlik zaif. Na uchunk im
mulk u-millat ziy nat i, dinu dav lat i musallahi
siy osat dur ” , deb mamlak at t araqqiy ot ini, adolat
qaror t opishini ham Koshifi y siy osat ga bogʻlay di.


Demak, Husayn Voiz Koshifiy shoir, yozuvchi, olimgina emas,
balki dono siyosatchi ham bo lgan. Uning jamiyat, davlat, ʻ
tinchlik, ixtiloflarni osoyishtalik bilan hal etish zarurligi
to g risidagi fikrlari hozir ham o z ahamiyatini saqlab
ʻ ʻ ʻ
kelmoqda.

Voiz Koshifiy Alisher Navoiyning ma naviy davrasida bo lgan
ʼ ʻ
XV asr Xuroson va Movarounnahr madaniyatining rivojiga
katta hissa qo shgan hamda o z asarlari bilan so nggi
ʻ ʻ ʻ
avlodlarga katta ta sir ko rsatgan mashhur allomalardan bo lib
ʼ ʻ ʻ
tarihda qoldi. U qomusiy ijodi bilan o z davri ma naviy
ʻ ʼ
yuksalishi yo lida faol xizmat qildi va nafaqat Markaziy Osiyo,
ʻ
balki butun Sharq umuminsoniy, madaniy boyliklarini
kuchaytirishga sezilarli ta sir ko rsatdi.
ʼ ʻ

E’TIBORINGIZ UCHUN
RAXMAT

Navoiyga zamondosh voizlar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish