Navoiyning Hayrat-ul abror dostonida so‘z, nutq haqida fikrlar - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.9MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Navoiyning Hayrat-ul abror dostonida so‘z, nutq haqida fikrlar

Купить

Navoiyning "Hayrat-ul abror"
dostonida so'z, nutq haqida fikrlar.

Navoiyning
"Hayrat-ul
abror"
dostonida so'z,
nutq madaniyati
haqida fikrlar

REJA:

“ Xamsa”ning birinchi dostoni “Hayrat ul-abror”
da didaktik ruhning ustuvorligi

“ Hayrat ul-abror” dostonida rostlik, to g rilik ʻ ʻ
hamda yolg onchilik, egrilik masalalari
ʻ

Shoirning egrilik illatini xarakterlashda tanlagan
timsollari

“ XAMSA”NING BIRINCHI DOSTONI “HAYRAT UL-ABROR”
DA DIDAKTIK RUHNING USTUVORLIGI

“ Xamsa”sining birinchi dostoni “Hayrat ul-abror” didaktik ruhning ustuvorligi, obrazlar rang-barangligi,
o sha davr jamiyatidagi bir qator dolzarb muammolarning ro y-rost ochib berilishi bilan “Xamsa”ning keyingi ʻ ʻ
dostonlaridan ajralib turadi.

Navoiy asarlariga qiziqish, kompozitsion jihatlari, obrazlar tizimi, g oyalarini o rganish, shoir mahorati va
ʻ ʻ
ilmiy faoliyatini tadqiq qilish, she riy asarlarining mukammal nasriy matnini yaratish borasidagi izlanishlar
ʼ
turli davr adabiyotshunosligining dolzarb vazifasi hisoblangan. Shu jumladan, “Hayrat ul-abror” dostonini
o rganish ham o tgan asrning boshlaridan bir qator adabiyotshunos olimlarning diqqat markazida turgan.
ʻ ʻ
Jumladan, Maqsud Shayxzoda va Oybekning “Hayrat ul-abror” dostoni, undagi dolzarb masalalar tadqiqiga
bag ishlangan ilmiy ishlari bugungi kun adabiyotshunosligining g oyat qimmatli materialidir. Ayniqsa,
ʻ ʻ
“Hayrat ul-abror”ning ilmiy-tanqidiy matni borasida adabiyotshunoslar S. Muttalibov va Porso
Shamsiyevlarning ilmiy tadqiqotlari ahamiyatga molik. Bundan tashqari, Abduqodir Hayitmetov (dostonning
nasriy bayoni matnini tayyorlagan), Najmiddin Komilov, Abdurashid Abdug ofurov, Ibrohim Haqqulov va
ʻ
boshqa bir qator olimlar ijodida “Hayrat ul-abror” va unda insoniylik masalalarining tasvirlanishi, badiiy
tasvir vositalari, obrazlar tizimi, muallifning timsol qo llashdagi mahorati, mohirlik bilan ochib berilgan.
ʻ


Hassos shoir mazkur asarida insonni har jihatdan mukammallashtirib
boruvchi bir qator odamiylik fazilatlari to g risida to xtalib o tgan.ʻ ʻ ʻ ʻ

“ Komil inson” tushunchasi borasida Navoiyning o z mezoni bor.
ʻ
Navoiy idealidagi komil inson – iymonli, xalqqa nafi tegadigan, xalq
g ami bilan yashaydigan, hunarli, kamtarin, vafoli, qanoatli, bir so z
ʻ ʻ
bilan aytganda, barcha insoniy xislatlarni o zida mujassamlashtirgan
ʻ
shaxs. Haqiqiy insonga xos bo lgan fazilatlardan yana biri bu – rostlik,
ʻ
to g rilikdir. Navoiy “Hayrat ul-abror” dostonida mazkur mavzu
ʻ ʻ
tadqiqiga alohida maqolat bag ishlaydi; rostlik, to g rilik hamda
ʻ ʻ ʻ
yolg onchilik, egrilik masalalariga keng to xtaladi.
ʻ ʻ

Navoiy to g rilikni bir necha qirralarda ko radi:ʻ ʻ ʻ
Birinchidan, ko z yoki nazar to g riligi. Navoiy fikricha “Rostdur ul kim, nazari to g ridur”. Egri ko zning
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
odatini esa, birni ikki ko rish, vaziyatni noto g ri baholashdir, deya e tirof etadi:
ʻ ʻ ʻ ʼ
Ko zki erur egri aning xilqati,
ʻ
Birni iki ko rmak erur san ati.
ʻ ʼ
Shoir mazkur fikrlarini dostonning o n uchinchi maqolatida ham davom ettiradi. Jamiyatda shunday
ʻ
insonlar ham borki, bunday kishilarning fikri, xayollari buzuq. Nazari egri bunday kimsalarning ko ziga
ʻ
oddiy tosh – la l, sadafning siniqlari – inju, arqon – ilon va oddiy igna – nayza singari ko rinadi:
ʼ ʻ
La l hisobida tutar xorani,
ʼ
Inju sonar borcha sadaf porani.
Ham ko rinur igna sinoncha anga,
ʻ
Ham bilinur rishta yiloncha anga.

Birovning dasturxonidagi “qursi patir” (yumaloq patir)ni osmondagi “badri
munir”(to lin oy), deb bo rttiradi. Biroq ular atrofdagi hodisotlarni ʻ ʻ
shunchaki noto g ri ko rish bilan kifoyalanmaydi. Balki, shu egri qarash
ʻ ʻ ʻ
orqali atrofidagi to g ri insonlarga nisbatan hasad nigohini shakllantirgan:
ʻ ʻ
Ulki xayoli bori fosid durur,
Borcha saloh ahlig a hosid durur.
ʻ
Ikkinchidan, qo l rostligi, to g riligi. Navoiy talqinicha, xatni to g ri
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
yozadigan kishilar haqiqiy sog lom shaxslardir: “Rostqalam xalq erurlar
ʻ
salim”. Shoir xatni to g ri yozadigan insonlarni “Tengri nasib aylab anga
ʻ ʻ
shodliq”, deya ta riflaydi.
ʼ

Shoirning egrilik illatini xarakterlashda tanlagan timsollari
Shoir egri qo l sohibini ikki ma noda tushunadi:ʻ ʼ
1) xatni egri yozuvchilar, yolg onni bo rttiruvchi kotiblar timsolida;
ʻ ʻ
Egri xat sohibining o zini ham to g rilikka odatlangan deyish dushvor: “Egri durur xatki, emas
ʻ ʻ ʻ
mustaqim”.
2) o g ri-kazzoblar timsolida. Qadimdan xalqimizda “qo li egri” iborasi o g ri kishilarga nisbatan
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
ishlatilib, xalqning ularga nafrati bisyor bo lgan. Shuningdek, “O g ri qo li kesilmaguncha, o g riligini
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
qo ymas” maqolida xalqda biror shaxs o g rilik qilganida unga qo lini kesib tashlash orqali jazo
ʻ ʻ ʻ ʻ
berilganiga ishora bor. Shu an anani Navoiy ham o z dostonida tilga oladi:
ʼ ʻ
Bo lsa ilik egrilik ichra samar,
ʻ
El ani kesmakda tuz etgay magar.

Bir o rinda o g riga “qo lini kesish” orqali beriladigan jazoni loyiq ko rgan shoir bir o rinda afv etish, gunohlaridan o tish ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
orqali ham uning zimiston qalbini ma rifat yog dusi ila ravshan qilish mumkinligini uqtiradi va bunday yuksak vazifani
ʼ ʻ
dostonning o n uchinchi maqolatida marhamatli Ayyub zimmasiga yuklaydi. Shoir e tiroficha, aslida, o g ri ham
ʻ ʼ ʻ ʻ
jamiyatning a zosi. Uzoq yillar davomida xalqqa ma naviy madadkor bo lib kelgan Navoiy o g riga har doim qattiq jazoni
ʼ ʼ ʻ ʻ ʻ
loyiq ko rishi mumkin emas edi. O g rini kechira bilish ham o g ri shaxsiyatidagi mudrab yotgan to g rilik xislatlarini
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
uyg otishi, uni rostlik vodiysiga muyassar aylashi mumkin.
ʻ
Uchinchidan, til rostligi, to g riligi. “Til pokligi, avvalo, inson lisoni – nutqining ezgu, olijanob niyat, komil, nuktadon
ʻ ʻ
fikrlar, shoirona lutf – fasohatli so z bilan ziynatlangan, yolg on, riyo va qalloblikning turfa ko rinishlaridan xoli bo lgan,
ʻ ʻ ʻ ʻ
to g ri, mantiqli va tamizli xususiyatlaridan dalolat beradi” Navoiy talqinicha, faqat nazmdagi yolg on (mubolag a)ni
ʻ ʻ ʻ ʻ
tushunish, kechirish mumkin. Aslida, “so z aro yolg on kibi yo q nopisand”. Navoiyning to g rilik dunyosiga
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
intilayotganlarga ko rsatgan ikki yo lining birinchisi – insonning so zi to g ri bo lishi lozimligi. Til to g riligi, rostgo ylik
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
– komil shaxs uchun muhim xususiyat. Bu xususiyatni o zida aks ettirolmagan inson – yolg onchi. Navoiyning
ʻ ʻ
yolg onchilarga munosabati aniq: ularni hattoki musulmon sanamaslik kerakligini aytadi:
ʻ
Ulki shior ayladi yolg on demak,
ʻ
Bo lmas ani eru musulmon demak.
ʻ

“ Hayrat ul-abror”ning o ninchi maqolatida yolg onchilikning ʻ ʻ
fojiali yakunini kitobxonga teranroq anglatish uchun shoir
dostonga “Sher va durroj” hikoyatini kiritadi. Durroj
do stlikning shartlariga sodiq qolmadi: do stini aldadi, uning
ʻ ʻ
so zlariga quloq osmadi. Hayotining eng mushkul nuqtasi –
ʻ
ovchining tuzog iga tushganida “hamdamu hamrozi” sherning
ʻ
yordamga yetib kelmasligi va hayotining fojia bilan nihoya
topishiga sababchi qilib shoir durroj shaxsiyatidagi egrilik,
xususan, yolg onchilik illatini ko rsatadi.
ʻ ʻ

Alif – arab alifbosidagi harflar ichida tik, adil holatda yozilgani uchun
mumtoz adabiyotda bir qancha to g rilikni o zida mujassam etgan ʻ ʻ ʻ
timsollar sifatida kela oladi. Bu o rinda to g ri inson timsolini
ʻ ʻ ʻ
anglatayotgan – alif to g rilikni shior aylagani uchun balolar orasida
ʻ ʻ
sargardon. Bunda shoir balo so zining arabcha yozilishiga e tibor
ʻ ʼ
qaratib, so z so nggida keladigan alifni balo ichida qolgan insonga
ʻ ʻ
mengzaydi. Alifning baytda timsol sifatida olib kirilishi o z-o zidan
ʻ ʻ
kitobat (harf) san atini yuzaga keltiradi va shu orqali mavzu mohiyati
ʼ
aniqroq va ta sirchanroq ifodalanadi.
ʼ

Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Ziyonet.com sayti
2. Karimov S. Nutq madaniyati va mutolaa
san'ati. - S, 2020

Navoiyning Hayrat-ul abror dostonida so‘z, nutq haqida fikrlar

Купить