Nazorat tizimini samarali qiluvchi omillar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	25.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Nazorat tizimini samarali qiluvchi omillar

Купить

Nazorat tizimini samarali qiluvchi omillar
Reja
1. Nazorat tizimini samarali qilishda demokratiya va fuqarolik jamiyatining
o‘rni.
2.Nazorat tizimi faoliyatini samarali qilishda fuqarolik madaniyatining o‘rni.
3.Nazorat tizimini samarali qilishda daxldorlik hissini o‘rni.

1. Nazorat tizimini samarali qilishda dmokratiya va fuqarolik jamiyatining
o‘rni.
Jamiyat taraqqiyotining muhim sharti bo‘lgan adolatli ijtimoiy tartibni
o‘rnatilishi masalasi barcha vaqtlarda dolzarb muammo bo‘lganligi kabi bugungi
kunda ham o‘z dolzarbligini saqlab qolmoqda. Chunki hali hanuz insoniyat qanday
qilsak jamiyatda tartib bo‘ladi degan savolni mukammal javobini topa olgani yo‘q.
Faqat bir narsa ma’lumki ya’ni adolatli ijtimoiy taribning o‘rnatilishi nazorat
tizimini samarali ishlashiga bog‘liq ekanligi ma’lum. Shuning uchun nazorat
faoliyatini samarali qilishga qaratilgan tadqiqot bugungi kunning eng dolzarb
muammosi deb aytish mumkin. Nazorat faoliyatini samarali ishlashini ta’minlash
uchun bu borada qanday muammolar borligini aniqlab olish kerak bo‘ladi. Chunki
ana shu muammolarni bartaraf qilish nazorat tizimini samarali qiluvchi omillar
bo‘lib xizmat qiladi. Xo‘sh bugungi kunda nazorat faoliyatini samarali qilish
borasida qanday muammolar ya’ni to‘siqlar mavjud?
Bugungi kunda nazorat tizimini samarali qilishga asosiy to‘siq demokratiya
va fuqarolik jamiyatining kuchsizligidir . Bundan tashqari fuqarolik
madaniyatining darajasi demokratiya talablari darajasidan orqada qolayotganligi
ham nazorat tizimini samarali ishlashiga to‘siq hisoblanadi. Jamiyatning nazorat
faoliyatiga doir bilimining pastligi ham nazorat tizimini samarali ishlashiga
jiddiy to‘siqdir. Jamiyatda aholining ayrim qismida mavjud bo‘lgan befarqlik
kayfiyati ham nazorat tizimini samarali qilishga kuchli to‘siq hisoblanadi. Nazorat
tizimini samarali ishlashiga bo‘lgan to‘siqlardan biri nazorat borasida ijtimoiy
sheriklik amaliyotini yo‘lga qo‘yilmaganligidir. Bugungi kunda mavjud bo‘lgan
korrupsiya illati ham nazorat tizimini samarali qilishga to‘siq bo‘lmoqda.
Nazorat tizimini samarali qiluvchi omillarni topish uchun yuqorida qayd
qilingan to‘siqlarni sababini topish va ularni bartaraf qilish kerak bo‘ladi. Ularning
bartaraf qilinishi nazorat tizimini samarali qiluvchi omil bo‘lib hisoblanadi, chunki
sabab bartaraf qilinsa oqibat o‘z o‘zidan bartaraf bo‘ladi. Shuning uchun tabobat
ilmining sultoni buyuk Ibn Sino kasallikni emas sababini davolash kerak deb

aytgan. Shunday qilib yuqorida qayd qilingan to‘siqlarning sabablarini topish va
ularni bartaraf qilish nazorat tizimini samarali qiluvchi omil bo‘lib xizmat qiladi.
Xo‘sh birinchi to‘siq sifatida ko‘rsatilgan demokratiya va fuqarolik jamiyatining
kuchsizligini sababi nimada?
O‘zbekiston mamlakatida demokratiya va fuqarolik jamiyatining
kuchsizligini sabablaridan yana bir sho‘rolar zamoniga borib taqaladi. Chunki
sho‘rolar zamonida totalitar siyosiy tartib asosida kuchli davlat va nisbatan kuchsiz
jamiyat shakllangan edi. Sho‘rolar zamonida hamma narsani davlat o‘z qo‘lida
ushlab turgan va bunda odamlar gigant davlat apparatining bir murvatchasiga
aylanib qolgan. Murvatchaga aylanib qolgan odam mustaqil fikrlashi kerak emas
balki yuqoridan bo‘lgan topshiriqni ijrochisi bo‘lishi kerak edi. Shuning uchun
o‘sha vaqtda siyosatga aralashma degan fikr kelib chiqqan edi va bu fikr
hozirgacha o‘z ta’sirini saqlab qolmoqda. Qariyib 70 yil davom etgan totalitar
siyosiy tartibot asosratlaridan xalos bo‘lish uchun ma’lum bir vaqt kerak bo‘ladi.
Bunda shoshma shosharlikka yo‘l qo‘yib bo‘lmaydi chunki demokratiya bo‘lishi
uchun demokratiya sharoitida yashashga qodir bo‘lgan avlod shakllanishi kerak.
Bu esa faqat evolyusion tarzda amalga oshirilishi mumkin bo‘lgan jarayon
hisoblanadi. Bu jarayonda shoshma shosharlik qilish yoki demokratiyani eksport
qilish milliy xavfsizlikka tahdid keltirib chiqaradi. Agar jamiyat demokratiyaga
tayyor bo‘lmasa demokratiya oxlokratiyaga aylanib qoladi va ijtimoiy tartibsizlik
kelib chiqadi. Unday bo‘lsa demokratiyani kuuchli qilish uchun nima qilish kerak?
Ushbu savolga javob berishdan oldin demokratiya va fuqarolik jamiyatining
funksiyasidan kelib chiqib fikrlash kerak bo‘ladi.
Demokratiya insoniyat jamiyatida mavjud bo‘lgan uchta siyosiy tartibotdan
ya’ni totalitar, avtoritar va demokratik tartibotdan biri hisoblanadi. Boshqacha qilib
aytganda demokratiya hokimiyatni xalq tomonidan shakllantirish va nazorat qilish
orqali jamiyatda tartib o‘rnatishning siyosiy usuli hisoblanadi. Demokratiya
namoyon bo‘lishi uchun eng muhim shart jamiyat demokratiya sharoitida
yashashga qodir bo‘lishi kerak. Buning uchun esa jamiyatning siyosiy madaniyati,

huquqiy madaniyati va fuqarolik pozitsiyasi demokratiya talablari darajasida
bo‘lishi lozim. Bu uchta tushunchani ya’ni siyosiy madaniyat, siyosiy madaniyat
va fuqarolik pozitsiyasini bitta qilib fuqarolik madaniyati deb aytish mumkin.
Demak demokratiyaning kuchlilik darajasi jamiyatni fuqarolik madaniyatining
yuksaklik darajasiga bog‘liq ekan.
2.Nazorat tizimi faoliyatini samarali qilishda fuqarolik madaniyatining o‘rni.
Endi fuqarolik jamiyatining kuchsizligi to‘g‘risida gapirsak bunda ham
sabab fuqarolik madaniyatini pastligi bilan bog‘liqligini ko‘rish mumkin. Bu
tushunarli bo‘lishi uchun fuqarolik jamiyatining mohiyati va funksiyasidan kelib
chiqib fikrlash kerak. Fuqarolik jamiyati fuqarolarning birlashganlik holati bo‘lib
uning asosiy funksiyasi ijroiya hokimiyat ustidan nazorat amalga oshirish
hisoblanadi. Fuqarolik jamiyati o‘zini nazorat funksiyasini amalga oshirishga qodir
bo‘lishi uchun uning fuqarolik madaniyati yuqori bo‘lishi lozimligi oddiy
haqiqatdir. Fuqarolik jamiyatini kuchli qilish ham, demokratiyani kuchli qilish
ham fuqarolik madaniyatining kuchliligiga bog‘liqligining sababi ularning
funksiyasining umumiyligi bilan belgilanadi. Bundan tashqari demokratiya va
fuqarolik jamiyati bir biriga bog‘liq tushuncha bo‘lib hisoblanadi. Boshqacha qilib
aytganda demokratiya bo‘lishi uchun fuqarolik jamiyati bo‘lishi kerak, xuddi
shunday fuqarolik jamiyati bo‘lishi uchun demokratiya bo‘lishi kerak. Shuning
uchun nazorat tizimini samarali qilishga to‘siq bo‘lgan demokratiya va fuqarolik
jamiyatini kuchsizligini bartaraf qilish uchun fuqarolik madaniyatini yuksaltirish
kerak bo‘ladi. Demak nazorat tizimini samarali qiluvchi omillardan biri fuqarolik
madaniyatining yuksakligi deb aytishga barcha asos bor.
Nazorat tizimini samarali qiluvchi omil bo‘lgan fuqarolik madaniyatini
kuchli qilish uchun nima qilish kerak? Buning uchun eng avvalo fuqarolik
madaniyati nima ekanligini anglab olish va u nimadan tashkil topishini aniqlash
kerak bo‘ladi. Fuqarolik madaniyati deganda fuqarolarni o‘zaro munosabat
jarayonida o‘zlarini tiyib yashashga qodir ekanliklari tushuniladi. Umuman
insoniyat jamiyatida madaniy hayotni shakllanishi odamlarni o‘zlarini tiyib

yashash shakligi o‘tishlari bilan bog‘liq. Fuqarolik madaniyati shakllanishi uchun
faqat siyosiy bilim, huquqiy bilim yetarli emas buning fuqarolik pozitsiyasi ham
shakllangan bo‘lishi kerak. Fuqarolik pozitsiyasi deganda bir fuqaro ikkinchi bir
fuqaroning taqdiriga befarq emasligi tushuniladi. Buning uchun esa fuqarolar
o‘zlaridagi befarqlik kayfiyatini jilovlab daxldorlik hissi bilan yashashlari kerak.
Inson o‘zida befarqlikni jilovlab daxldorlik hissini shakllantirishi uchun
unda ma’naviyat yuksak bo‘lishi lozim. Demak fuqarolik madaniyatini yuksaltirish
uchun jamiyatning nafaqat siyosiy-huquqiy bilimi balki ma’naviyati ham
yuksalishi lozim. Ana shunda nazorat tizimini samarali qiluvchi omil bo‘lgan
fuqarolik madaniyati shakllanadi. Demak, fuqarolik madaniyati bilim va
ma’naviyat negizida ya’ni siyosiy-huquqiy bilim va ma’naviyat negizida
shakllanar ekan. Bunda asosiy e’tibor ma’naviyatni yuksaltirishga qaratilishi
to‘g‘ri chunki bilim bo‘lsayu lekin ma’naviyat bo‘lmasa madaniyat shakllanmaydi.
Nazorat tizimini samarali ishlashiga to‘siq bo‘lgan sabablardan biri nazorat
faoliyatiga doir bilimning yetarli emasligi. Har qanday faoliyatni samarali amalga
oshirish o‘sha faoliyatga doir bilimga bog‘liq bo‘lganligi kabi nazorat faoliyatining
ham samaradorligi ushbu faoliyatga doir bilimga bog‘liqdir. Bu to‘siqni bartaraf
qilib nazorat faoliyatini samrali qilish uchun jamiyatni nazorat faoliyatiga doir
bilimini oshirish kerak bo‘ladi. Buning uchun eng avvalo ta’lim tizimida nazorat
faoliyatiga doir bilimni beradigan fanni joriy qilish talab qilinadi, chunki har
qanday bilim ta’lim tizimida shakllanadi. Muammo shundaki bugungi kunda
O‘zbekistonda ta’lim tizimida biror bir fan yoshlarga nazoratga doir bilimni
bermaydi. Bu borada faqat Samarqand Davlat universitetida nazorat faoliyatiga
doir bilimni beradigan Ijtimoiy nazorat fani ishlab chiqilgan va talabalarga
o‘qitilinib kelmoqda. Buning uchun ilmiy tadqiqotlar olib borilib 2016 yilda
Ijtimoiy nazorat monografiyasi va 2020 yilda darsligi ishlab chiqilgan. Endigi
muammo ushbu fanni oliy ta’lim tizimining barcha yo‘nalishlariga joriy qilish
bilan bog‘liq bo‘lmoqda. Chunki O‘zbekistonda ilmiy g‘oyalarni amaliyotga joriy
etish mexanizmi yaxshi yo‘lga qo‘yilmagan. Agar bugun jamiyatga nazorat

faoliyatiga doir bilimni beradigan fan ta’lim tizimiga joriy etilsa ma’lum bir vaqt
O‘zbekistonda nazorat faoliyatiga doir bilim bilan qurollangan avlod shakllanadi.
Ana shu avlod nazorat faoliyatini samarali ishlashini ta’minlashga va adolatli
ijtimoiy tartibni ta’minlashga qodir bo‘ladi.
3.Nazorat tizimini samarali qilishda daxldorlik hissini o‘rni.
Nazorat tizimini samarali ishlashiga to‘siq bo‘lgan befarqlik kayfiyatini
sababini topishga harakat qilib qo‘ramiz. Eng avvalo befarqlik qanchalik yomon
illat ekanligini anglab olish kerak, chunki bizni munosabatimiz muammoni
jiddiyligidan kelib chiqib shakllanadi. Boshqacha qilib aytganda muammo
qanchalik jiddiy bo‘lsa munosabat ham shunchalik jijjiy bo‘ladi.
Donishmandlardan biri aytgan ekan: sen dushmaningdan qo‘rqma nari borsa u seni
o‘ldiradi, sen do‘stingdan qo‘rqma unari borsa senga xiyonat qiladi, sen befarq,
beparvo odamlardan qo‘rq chunki bunday odamlar bo‘lgan joyda qotillik, xiyonat
doimiy bo‘lib turadi. Ushbu so‘zlardan befarqlik qanchalik yomon illat ekanligi
yaqqol ko‘rinib turibdi. Xo‘sh befarqlik illatini qanday sabablari bo‘lishi mumkin?
Bizning nazarimizda befarqlikning bir nechta sabablari bo‘lishi mumkin lekin
muhim bu nodonlikdir. Inson aqlli bo‘lishi mumkin lekin ayni bir paytda u nodon
bo‘lishi ham mumkin. Buni tushunish uchun aqlli bilan dononi farqini bilish kerak.
Inson bilim negizida aqlli bo‘lsa, ma’naviyat negizida esa dono bo‘ladi. Ma’naviy
jihatdan qashshoq odam nodon bo‘ladi. Demak, nazorat tizimini samrali ishlashiga
to‘siq bo‘lgan befarqlik kayfiyatini bartaraf qilish ma’naviy yuksalishga bog‘liq
ekan. Axloqiy tarbiya negizida ma’naviyatni yuksaltirish orqali befarqlikni jilovlab
daxldorlik hissini shakllantirish nazorat tizimini samarali qiluvchi muhim omil
hisoblanadi.
Nazorat tizimini samarali ishlashini ta’minlashda ijtimoiy sheriklik
tamoyilidan foydalanish ham muhim ahamiyatga ega. Chunki faqat yuqoridan
bo‘lgan nazoratning o‘zi bilangina adolatli ijtimoiy tartibni o‘rnatish ilojsiz
ekanligini tarix ko‘rsatib berdi. Yuqoridan bo‘lgan nazorat kuchayib borsa
byurokratiya va korrupsiya pasayish o‘rniga aksincha kuchayib boradi. Shuning

uchun yuqoridan bo‘lgan davlat nazoratiga hamkor va sherik sifatida quyidan
bo‘lgan jamiyat nazoratiga ehtiyoj ortib bormoqda. Nazorat borasidagi ijtimoiy
sheriklik korrupsiyani to‘xtatib adolatli ijtimoiy tartibni o‘rnatishning muhim omili
hisoblanadi. Ijtimoiy sheriklikda jamiyat nazorati korrupsiyaga imkon
qoldirmaydi chunki jamiyatga pora berish iloji yo‘q. Umuman bugungi kunda
insoniyat jamiyatida mavjud bo‘lgan barcha muammolarni hal qilishning eng
maqbul usuli sifatida ijtimoiy sheriklik tan olingan. Ijtimoiy sheriklik bo‘lishi
uchun tomonlarning umumiy maqsadi bo‘lishi kerak va kuchlar nisbati teng
bo‘lishi lozim. Nazorat borasida davlat va jamiyatning umumiy maqsadi adolatli
ijtimoiy tartibning o‘rnatilganligi hisoblanadi. Chunki tartib davlat uchun ham,
jamiyat uchun ham bir ahamiyatli hisoblanadi. O‘zbekistonda 2014 yilda qabul
qilingan “Ijtimoiy sheriklik to‘g‘risida”gi qonun nazorat borasidagi sheriklikka
huquqiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Shunday qilib nazorat jarayonida davlat va
jamiyat o‘rtasida ijtimoiy sherkilikni yo‘lgan qo‘yish nazorat tizimini samarali
qiluvchi muhim omil deb aytish mumkin.
Nazorat tizimini samarali ishlashiga jiddiy to‘siqlardan biri korrupsiya
illatidir, chunki korrupsiya nazorat zaif bo‘lgan joyda kelib chiqadi va shuning
uchun ham u nazoratni kuchayishiga qarshi bo‘ladi. Shuning uchun korrupsiyaga
qarshi kurash bugungi kunning eng dolzarb muammosi bo‘lib kelmoqda. Bugungi
kunda O‘zbekistonda korrupsiyaga qarshi kurash ikki yo‘nalishda olib borilmoqda.
Birinchi yo‘nalish jinoyat sodir qilganlarni jazolashni muqarrarligini ta’minlash
bo‘lsa, ikkinchi yo‘nalish hali jinoyat sodir qilmasdan oldini olishga qaratilgan
profilaktika ishlari yo‘nalishi. Bunda asosiy e’tibor ikkinchi yo‘nalishga ya’ni
profilaktika ishlarini samarali qilishga qaratilmoqda. Profilaktika ishlarini
muhimligi shundaki u korrupsiyani sababini bartaraf qilishga xizmatt qiladi,
jazolash esa faqat oqibatni bartaraf qilishni ta’minlaydi. Sabab bor ekan oqibat
doimo mavjud bo‘ladi. Shuning uchun profilaktika ishlari juda muhim ahamiyatga
ega. Faqat buning uchun profilaktika jarayonidan odamlarga emlanadigan “halollik
vaksinasi” yaratilgan bo‘lishi kerak. Aynan ana shu “halollik vaksinasi”ni ishlab
chiqish jamiyatshunos olimlar oldida turgan dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi.

Profilaktika jarayonida “halollik vaksinasi”ni jamiyatga emlash korrupsiyani
to‘xtatishda muhim ahamiyatga ega. Korrupsiyani to‘xtatish esa o‘z navbatida
nazorat tizimini yanada samarali qilishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan manba va adabiyotlar:
.Mirziyoev Sh.M. Tanqidiy tahlil, kat’iy tartib intizom va shaxsiy javobgarlik
barcha darajadagi rahbarlarning kundalik hayot qoidasi bo‘lishi kerak. Toshkent.
O‘zbekiston. 2017 yil.
2. Mirziyoev Sh.M. 2017-2021 yillvarda O‘zbekiston Respublikasini
rivojlantirishning besh ustuvor yo‘nalishi bo‘ycha Harkatlar strategiyasi. Toshkent.
O‘zbekiston. 2017 yil.
3.Mirziyoev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. Toshkent, 2021 yil.- 464 b.
4.Karimov I. A. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish
va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi. T. O‘zbekiston. 2010 y.
5.Bafoev Sh. Jamoatchilik nazorati demokratik huquqiy davlat va fuqarolik
jamiyati qurishning muhim omili sifatida // Ijtimoiy fikr. Inson huquqlari. – 2007
№ 1.
6.Mustafoev M. Jamoatchilik nazorati – jamiyat muvozanati // Muloqot 2004 y. №
4
7.Muxtorov N. Amnistiya aktlarini qo‘llanilishida jamoatchilik nazorati: davlat
boshqaruv organlari va fuqarolik jamiyati institutlarining hamkorligi // Fuqarolik
jamiyati – Grajdanskoe obщestvo – Civil Society. 2010 y. № 3
8.Nabiev T., Soleev A. O‘zini o‘zi boshqarish organlari jamoatchilik nazoratining
sub’ekti sifatida // Fuqarolik jamiyati – Grajdanskoe obщestvo – Civil Society.
2008 y. № 4
9.Nabiev F. X. Obespechenie i sovershenstvovanie obщestvennogo kontrolya v
programmnыx dokumentax politicheskix partiy Uzbekistana // Fuqarolik jamiyati
– Grajdanskoe obщestvo – Civil Society. 2010 № 3
10.Nabiev F. X. Ijtimoiy nazorat. Samarqand. 2016 yil.

Nazorat tizimini samarali qiluvchi omillar

Купить

Похожие документы
Mahalliy og‘riqsizlantirish ahamiyati va qo‘llash usullari
Majlisiy va xoja hayoti va ijodi
Maktab geografiya darslarini rejalashtirish
Maktablarda tabiiy geografiya kursining metodikasi
Maktabning boshqarishning pedagogik asoslari