Nazorat tizimining strukturasi va ijtimoiy regulyatorlar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	36.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Nazorat tizimining strukturasi va ijtimoiy regulyatorlar

Купить

Mavzu : Nazorat tizimining strukturasi va ijtimoiy regulyatorlar
Reja:
1.Nazorat tizimining strukturasi haqida.
2.O’zbekistondagi nazorat tizimining strukturasi haqida.
3.Nazorat tizimini samarali bo’lishida ‘’Mamlakatni modernizatsiyalash konsepsiyasi
va Harakatlar strategiyasi’’ ahamiyati va ijtimoiy regulyatorlik haqida.
4.Xulosa.
5.Foydalanilgan adabiyotlar.

1.Mustaqillik yillarida O‘zbekiston dunyoning rivojlangan mamlakatlari qatori
demokratik taraqqiyot yo‘lini tanladi va demokratik islohotlarni amalga oshirib,
fuqarolik jamiyatini shakllantirib, jahonda o‘zining munosib o‘rniga ega bo‘lmoqda.
Xalq hokimiyatini anglatadigan demokratiya va fuqarolik jamiyati ijtimoiy tartibni
o‘rnatishning eng maqbul yo‘li deb tan olingan. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
Shavkat Mirziyoev “Kuchli fuqarolik jamiyati barpo etishda jamoatchilik nazoratini
tizimli yo‘lga qo‘yish eng maqbul yo‘ldir”34 deya ta’kidlaydi. Chunki fuqarolik
jamiyatining asosiy funksiyasi ijroiya hokimiyat ustidan nazoratni amalga oshirish
hisoblanadi. Fuqarolik jamiyati nazoratining kuchliligi demokratik siyosiy
tartibotning kuchliligiga bog‘liq. Ayni paytda demokratiyaning kuchliligi fuqarolik
jamiyatining kuchliligiga bog‘liq. Ular bir-biriga bog‘liq va bir-birini taqozo etadi,
ularning birligi nazorat faoliyati bilan bog‘liq. Chunki demokratiya ham, fuqarolik
jamiyati ham nazorat faoliyati bilan bog‘liq. Adolatli ijtimoiy tartib barqarorligining
ta’minlanganligi xalq hokimiyatini amalga oshirishga va nazorat mexanizmiga, ya’ni
davlat va jamiyat nazoratiga bog‘liqdir. O‘zbekiston jahon hamjamiyati bilan
hamnafas bo‘lib, demokratik taraqqiyot yo‘lini tanladi va bu yo‘ldan og‘ishmay jadal
harakat qilmoqda. Demokratiya esa, yuqorida ta’kidlaganimizdek, nazorat faoliyati
bilan bog‘liq. Boshqacha qilib aytganda, demokratiya nazorat faoliyatida namoyon
bo‘ladi. Shuning uchun Mamlakatni modernizatsiyalash konsepsiyasi va Harakatlar
strategiyasida demokratiya talablaridan kelib chiqib, ijtimoiy tartibni o‘rnatish yo‘lida
davlat bilan birgalikda jamiyat nazoratini ham tashkil qilish vazifasi belgilab berildi.
Respublikamiz Birinchi Prezidenti Islom Karimov davlat nazorati funksiyalariga
nisbatan jamoatchilik nazoratining afzal va muhim ekanligiga to‘xtalib, jumladan,
quyidagilarni ta’kidlagan edi:
“Shuni unutmaylikki, biz davlatning nazorat funksiyalarini qancha kuchaytirsak,
nazorat bilan shug‘ullanuvchi davlat tuzulmalari va organlarini qancha ko‘paytirsak,
amaldorlarning zo‘ravonligi va korrupsiya shuncha avj olaveradi. Shuning uchun biz
jamoatchilik nazoratini, davlat faoliyati, shu jumladan, uning kuch ishlatuvchi
tuzulmalari faoliyati ustidan ham jamiyat nazoratini har tomonlama kuchaytirishga
alohida e’tibor qaratishimiz lozim. Bu masalada bundan boshqa muqobil yo‘l yo‘q
”.35 Mamlakatimizda shakllanayotgangan nazorat tizimi davlat va jamiyat nazorati

vositalaridan iborat bo‘lmoqda. Ushbu nazorat tizimining ishlab turishini
ta’minlaydigan mexanizmni shakllantirish qiyin kechmoqda. Har qanday mexanizmni
harakatga keltiradigan kirish qismi bo‘lgani kabi, nazorat mexanizmini harakatga
keltiradigan qism ham bo‘lishi lozim va bunday qism jamoatchilik nazorati
hisoblanadi. Xalq hokimiyati tamoyilini amalga oshirish mexanizmida jamoatchilik
nazorati hal qiluvchi rol o‘ynaydi deb aytish mumkin, chunki jamoatchilik nazorati
davlat va jamiyat nazorati vositalaridan iborat bo‘lgan nazorat mexanizmini harakatga
keltiradigan asosiy kuch hisoblanadi. Lekin buning uchun jamoatchilik nazoratining
o‘zini harakatga keltiradigan kuch bo‘lishi lozim va bunday kuchni topish bugungi
kunning eng dolzarb muammolaridan biridir. Jamiyat xalq hokimiyatini ifodalashi va
o‘z nazorat funksiyasini amalga oshirishi uchun uning siyosiy-huquqiy madaniyati
yuksak bo‘lishi lozim. Boshqacha qilib aytganda, xalq demokratiya sharoitida
yashashga qodir bo‘lishi kerak. Jamiyatning siyosiy-huquqiy madaniyati rivojlanish
darajasining hozirgi holati unga xalq hokimiyatini
amalga oshirish va nazorat mexanizmini to‘liq ishlatish uchun yetarli bo‘lmayapti.
Hozircha jamiyat hokimiyatni shakllantirish jarayonida faol ishtirok etmoqda, ammo
hokimiyatni nazorat qilish jarayonida faollik orqada qolmoqda. Xalq hokimiyatini
anglatadigan har ikkala jarayonda, ya’ni hokimiyatni shakllantirish va hokimiyatni
nazorat qilish jarayonida jamiyatning faolligi siyosiy- huquqiy madaniyatning
yuksakligini taqozo etadi. Mamlakatni modernizatsiyalash konsepsiyasi va Harakatlar
strategiyasida jamiyatning siyosiy va huquqiy madaniyatini oshirish borasida
kompleks chora-tadbirlar ishlab chiqish vazifasi belgilab berilgan. Ushbu vazifaning
ijrosini ta’minlash uchun O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi qoshidagi fuqarolik
jamiyati institutlariga ko‘maklashuvchi Parlament komissiyasi nazoratga doir bilimni
tadqiq va targ‘ib qilishga qaratilgan loyihani moliyaviy jihatdan qo‘llab-
quvvatlamoqda. Ushbu loyiha asosida nazoratga doir bilimni ishlab chiqadigan
tadqiqotlar olib borilmoqda va ziyolilar o‘rtasida targ‘ib qilishga qaratilgan tadbirlar
o‘tkazilmoqda. Ushbu tadqiqotlar nazorat tizimi, uning vositalari o‘rtasidagi
bog‘liqlikni kuchaytirish va nazorat mexanizmini harakatga keltirish omillarini
topishga qaratilgan. Ushbu omillar xalq hokimiyatini amalga oshiradigan va nazorat
mexanizmini harakatga keltiradigan jamoatchilik nazoratini kuchli qilishga xizmat

qiladi. Xalq hokimiyatini amalga oshirishga xizmat qiladigan omillarni topishga
qaratilgan tadqiqotlarda, nazorat, nazorat tizimi va nazorat mexanizmi
tushunchalarining mazmun-mohiyatini anglab olishga hamda davlat nazoratini,
jamiyat nazoratini, siyosiy partiyalar nazoratining nazorat tizimidagi o‘rnini o‘rganish
va uni yanada kuchaytirish masalalariga alohida e’tibor qaratilmoqda. Tadqiqotchilar
mamlakatda ijtimoiy tartib
o‘rnatilishi uchun davlat va jamiyat nazoratidan iborat bo‘lgan nazorat tizimi
shakllanishi lozimligini asoslab berishga harakat qilishmoqda. Qachon va qaerda
huquq va axloq normalariga rioya qilish borasida davlat va jamiyat o‘rtasida
hamkorlik va sheriklik o‘rnatilsa, o‘sha vaqtda va o‘sha joyda adolatli ijtimoiy tartib
o‘rnatilishi mumkin bo‘ladi. Mamlakatni modernizatsiyalash konsepsiyasi taklifi
asosida qabul qilingan ”Davlat hokimiyati va boshqaruv organlari faoliyatining
ochiqligi to‘g‘risida”gi, “O‘zbekistonda jamoatchilik nazorati to‘g‘risida”gi va
“Ijtimoiy sheriklik to‘g‘risida”gi qonunlar davlat va jamiyatning nazorat jarayonidagi
hamkorligi hamda sherikligiga huquqiy asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Tadqiqotlarda
nazorat tizimining samarali ishlashiga to‘siq bo‘lgan sabablar o‘rganilib, tahlil
qilinmoqda. Bunda jamiyatning siyosiy-huquqiy madaniyati zamon talabi darajasidan
biroz orqada qolayotganligi va aholining ayrim qismida befarqlik kayfiyati mavjudligi
ana shunday sabablar sifatida qayd qilindi. Ushbu sabablarni bartaraf etish ma’lum bir
vaqtni taqozo qiladigan va evolyusion tarzda amalga oshiriladigan jarayon ekanligi
ta’kidlandi. Chunki jamiyatning siyosiy- huquqiy madaniyatini oshirish va befarqlik
kayfiyatidan xalos etish, daxldorlik hissini shakllantirish insonning bilimi va
ma’naviyatini yuksaltirish bilan bog‘liq. Bilimni rivojlantirish ta’lim tizimiga bog‘liq,
ma’naviyatni rivojlantirish tarbiya tizimiga bog‘liq bo‘lgan evolyusion jarayondir.
Shuning uchun ta’lim va tarbiya tizimida odamlarda daxldorlik hissini
shakllantiradigan bilim va g‘oyalarni berish choralarini ko‘rish lozim.
Nazorat tizimining strukturasi bir-biriga gorizontal va vertikal bog‘liq bir qancha
elementlardan iborat bo‘lgan barqaror yaxlitlik bo‘lib, uning elementlaridan birining
ishlamasligi tizimning zaiflashuviga olib keladi. Ularning bir-biriga bog‘liqligi va
samarali ishlashi ommaviy axborot vositalari orqali beriladigan axborot bilan
ta’minlanadi. Umuman, jamiyatga axborot berish demokratiyaning namoyon

bo‘lishini va nazorat tizimi ishlashining muhim sharti hisoblanadi. Chunki
demokratiya namoyon bo‘lishi va nazorat sub’ektlari o‘z nazoratlarini amalga
oshirishlari uchun ular mamlakatda bo‘layotgan voqealardan xabardor bo‘lishlari
kerak. Adolatli ijtimoiy tartib qaror topishi uchun jamiyat hayotining barcha
sohalarida nazorat bo‘lishi lozim. Barcha sohalarda huquq va axloq normalariga rioya
etilishi nazorat qilinishi kerak, jumladan, rag‘batlantirish tizimida ham davlat va
jamiyatning sheriklikdagi nazorati o‘rnatilishi kerak. Iqtisodiy, siyosiy va ma’naviy
sohadagi yutuqlar uchun rag‘batlantirish odamlarni yanada samarali mehnat qilishga
undaydigan omil hisoblanadi. Ijtimoiy hayotning barcha sohalarida, jumladan,
rag‘batlantirish tizimida adolat bo‘lishi uchun nazorat mexanizmi muntazam ishlab
turishi lozim. Agar nazoratni faqat hakamlar hay’ati amalga oshirsa, adolatni
ta’minlash gumon bo‘ladi. Rag‘batlantirishda adolat kafolatlangan bo‘lishi uchun
nazoratda jamiyat ham ishtirok etishi lozim. Buning uchun tanlov jarayoni ommaviy
axborot vositalari orqali bevosita yoritilishi kerak. Bundan tashqari, g‘olib deb
topilgan va rag‘batlantirilgan odam o‘z g‘olibligini yoki rag‘batlantirishga
munosibligini jamiyatga OAVlari orqali isbotlab berishi lozimligi qat’iy belgilab
qo‘yilishi jamiyat nazoratini anglatadi va adolatning kafolati hisoblanadi.
Nazorat tizimining samarali ishlashi, eng avvalo, odamlardagi befarqlik kayfiyati
jilovlanib, daxldorlik hissi shakllanganligiga bog‘liq. Agar odamlarda daxldorlik hissi
bo‘lmasa va ular jamiyatga nisbatan befarq bo‘lib yashasa, bunday jamiyatda nazorat
tizimi yaxshi ishlamaydi. Chunki har qanday tizim ishlab turishi uchun, uni tashkil
etgan elementlar o‘rtasida o‘zaro bog‘liqlik bo‘lishi va bir element ikkinchisiga ta’sir
etib turishi kerak, aks holda tizim ishlamay qoladi. Masalan, nazorat tizimining asosiy
vositasi bo‘lgan deputatlar korpusi o‘zining nazorat funksiyasini amalga oshirishi
uchun ularning o‘zi nazorat ostida bo‘lishi kerak. Ularning nazoratini elektorat
amalga oshiradi, deputatni elektorat nazorat qilishi uchun esa unda ichki nazorat
bo‘lishi kerak. Ichki nazorat daxldorlik hissini shakllantiradi va xuddi shunday
daxldorlik hissi ichki nazoratni kuchaytiradi. Ichki nazorat kuchli bo‘lsa, nazorat
tizimi barqaror ishlab turadi. Har qanday mexanizmda bo‘lgani kabi, nazorat
mexanizmida ham harakatni boshlaydigan element bo‘ladi. Ana shu element
jamoatchilik nazoratidir va uni harkatlantiruvchi kuch – bu ichki nazoratdir. Ichki

nazorat ma’naviyat orqali yuzaga keladi. Ma’naviyat, obrazli qilib aytganda,
mexanizmni harakatga keltiradigan elektr energiya singari kuchdir. Elektr energiya
bo‘lmasa, mexanizm ishlamagani kabi ma’naviyat bo‘lmasa, nazorat mexanizmi ham
ishlamaydi. Muammo shundaki, elektr energiya ham, ma’naviyat ham ko‘zga
ko‘rinmaydi, shuning uchun ularni shakllantirish qiyin kechadi. Mamlakatni
modernizatsiyalash, ya’ni demokratik davlat va fuqarolik jamiyatining shakllanishi
murakkab evolyusion jarayon bo‘lib, bu maqsadga erishish odamlarning ongu
tafakkuriga demokratik va liberal g‘oyalarning singdirilishiga, eng avvalo,
xalqimizning ma’naviy yuksalishiga bog‘liqdir. O‘zbekiston
Respublikasi Birinchi Prezidenti I.A.Karimov insoniyat jamiyatida ma’naviyatning
o‘rni to‘g‘risida gapirib, ma’naviyatga shunday ta’rif berdi: “Ma’naviyat – insonni
ruhan poklanish, qalban ulg‘ayishga chorlaydigan, odamning ichki dunyosi, irodasini
baquvvat, iymon-e’tiqodini butun qiladigan, vijdonini uyg‘otadigan beqiyos kuch,
uning barcha qarashlarining mezonidir” 32 . Mana shunday yuksak ma’naviyatga ega
bo‘lgan jamiyat ijtimoiy tartibni o‘rnatishga qodir bo‘ladi. Jamiyat ma’naviyati har bir
odam ma’naviyatidan tashkil topganidek, jamiyatdagi tartib ham har bir odamning
shaxs sifatidagi tartibidan tashkil topadi. Ma’naviyat insonning o‘z ustidan bo‘lgan
hokimiyatini shakllantiradi, rivojlantiradi va tartibga soladi.
3. Mamlakatni modernizatsiyalash konsepsiyasi va Harakatlar strategiyasida davlatni
demokratlashtirish va jamiyatni liberallashtirish vazifalari belgilab
berilgan. Ana shu vazifalarni amalga oshirish jamiyatning siyosiy-huquqiy
madaniyatini oshirish va befarqlik kayfiyatining jilovlanib, daxldorlik hissining
shakllanganligiga bog‘liq. Konsepsiya va Strategiyaning mazmun-mohiyatini
tushunish uchun mamlakat davlat va jamiyatdan iborat ekanligini hamda ularning
funksiyalarini anglab olish lozim. Davlatning asosiy funksiyasi xilma-xil
manfaatlardan iborat bo‘lgan odamlar jamiyatini murosaga solib, kelishtirib va
jipslashtirib, taraqqiyot sari yetaklashdan iborat. Jamiyatning asosiy funksiyasi
taraqqiyot sari borishda huquq va axloq me’yorlariga rioya qilishni nazorat qilib,
ijtimoiy tartibni o‘rnatishda davlatga sherik bo‘lish. Bugungi kunda bizda kuchli
davlat va nisbatan kuchsiz jamiyat mavjud. Shuning uchun jamiyat o‘zining nazorat

funksiyasini to‘liq bajara olmayapti. Muammo shundaki, jamiyatni kuchli qilish faqat
evolyusion jarayon tarzida amalga oshirilishi mumkin. Chunki kuchli fuqarolik
jamiyati deganda kuchli fuqarolik jamiyati institutlari tushuniladi. Kuchli fuqarolik
jamiyati institutlari deganda esa, kuchli fuqarolar tushuniladi. Kuchli fuqaro deganda
bilim va ma’naviyati yuksak bo‘lgan hamda fuqarolik pozitsiyasi shaklanagan fuqaro
tushuniladi. Fuqaroni kuchli qilish faqat evolyusion tarzda amalga oshirilishi mumkin,
chunki insonning bilim va ma’naviyatini oshirish faqat evolyusion tarzda amalga
oshiriladi. Ta’kidlaganimizdek, ozod va obod, farovon jamiyat qurishning muhim
sharti – bu adolatli ijtimoiy tartib barqarorligining ta’minlanganlidir. Adolatli ijtimoiy
tartibni o‘rnatish muammosi qadimdan eng murakkab va eng dolzarb mavzu bo‘lib
kelgan va bugungi kunda ham shunday bo‘lib qolmoqda. Bugungi kunga kelib
insoniyat ijtimoiy tartib o‘rnatilishi uchun faqat yuqoridan amalga
oshiriladigan davlat nazorati yetarli emasligini anglab yetdi. Shuning uchun
Mamlakatni modernizatsiyalash konsepsiyasi va Harakatlar strategiyasida ijtimoiy
tartibni o‘rnatish yo‘lida davlat bilan birgalikda jamiyat nazoratini ham tashkil qilish
vazifasi belgilab berildi. Jamiyat o‘z nazorat funksiyasini amalga oshirishi uchun,
yuqorida ta’kidlaganimizdek, uning siyosiy va huquqiy madaniyati yuksak bo‘lishi
lozim. Mamlakatni modernizatsiyalash konsepsiyasi va Harakatlar strategiyasida
jamiyatning siyosiy va huquqiy madaniyatini oshirish borasida kompleks chora-
tadbirlar ishlab chiqish vazifasi belgilab berilgan. Ushbu vazifaning ijrosini
ta’minlash maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi qoshidagi fuqarolik
jamiyati institutlarini qo‘llab-quvvatlovchi Parlament komissiyasi nazoratga doir
bilimni targ‘ib qilishga qaratilgan loyihaga alohida e’tibor qaratmoqda. Ushbu loyiha
asosida Samarqand viloyatida o‘qituvchilar, nuroniylar va mahalla raislari o‘rtasida
nazoratga doir bilimni targ‘ib qiladigan tadbirlar o‘tkazildi. Tadbirlar nazorat tizimi
va uning vositalari o‘rtasidagi bog‘liqlikni kuchaytirish omillarini topishga qaratildi.
Insoniyat jamiyatining rivojlanish evolyusiyasiga nazar solsak, oddiylikning
murakkablashib borayotganiligiga guvoh bo‘lamiz. Hayot qanchalik murakkablashib
borsa, unda ijtimoiy tartibni o‘rnatish shunchalik murakkablashib boradi. Insoniyat
jamiyatining ilk davrlarida hayot oddiy bo‘lib, odamlar o‘rtasidagi munosabatlar
asosan bazaviy ehtiyoj bo‘lgan oziq-ovqat, kiyim-kechak va boshpanaga bo‘lgan

ehtiyojni qondirish borasida bo‘lgan. Bu davrlarda odamlar o‘rtasidagi
munosabatlarda tartibni ta’minlash uchun alohida ijtimoiy regulyatorlarga ehtiyoj
bo‘lmagan. Shuning uchun ijtimoiy tartibni o‘rnatish nisbatan osonroq bo‘lgan va
asosan stixiyali tarzda amalga oshirib kelingan. Asta- sekinlik bilan insoniyat jamiyati
rivojlanib borishi natijasida ijtimoiy tartibni o‘rnatishga xizmat qiladigan
regulyatorlarga ehtiyoj kuchayib borgan. Natijada uzoq evolyusion jarayonda
insoniyat jamiyatida ijtimoiy tartibni o‘rnatishga xizmat qiladigan ikkita ijtimoiy
regulyator paydo bo‘ldi. Ularning biri huquq bo‘lsa, ikkinchisi axloqdir. Bugungi
kunda ana shu huquq va axloq ijtimoiy tartibni o‘rnatadigan asosiy regulyatorlar
hisoblanadi. Ijtimoiy tartib o‘rnatilishi uchun odamlar o‘zaro munosabatda o‘z
harakatlarini tartibga solishlari kerak. Buning uchun ularda o‘z erkinliklarini cheklab
borishlari zaruriyati paydo bo‘ladi. Insoniyatning yovvoyilikdan varvarlikka,
varvarlikdan sivilizatsiyaga o‘tishi odamlarning erkini cheklab borishi bilan bog‘liq
ravishda kechgan. Boshqacha qilib aytganda, inson hayvondan farq qilishi uchun u
mutlaq erkin bo‘lishi kerak emas. Inson mutlaq erkin bo‘lsa, u hayvondan farq qilmay
qoladi, chunki hayvonlarda o‘z harakatini cheklaydigan regulyatorlar yo‘q va ular
o‘rtasidagi munosabatlarda tartib stixiyali ravishda ta’minlanadi. Masalan, ibtidoiy
jamiyat davrida odamlar o‘rtasidagi jinsiy munosabatlar biror bir normalar orqali
tartibga solinmagan promiskuitet tartibiga asoslangan. Bunda jinsiy munosabatlarda
hech qanday cheklov bo‘lmagan, barcha yoshdagi erkak va ayollar o‘rtasida jinsiy
munosabatlar bo‘lib turgan. Insoniy jamiyatning rivojlanib borishi jarayonida jinsiy
munosabatlarda cheklovlar o‘rnatila bordi va nihoyat nikoh instituti shakllandi. Xuddi
shunday, ijtimoiy hayotning barcha sohalarida odamlar o‘z ehtiyojlarini qondirish
jarayonida ma’lum bir me’yorlarga rioya qilib o‘z harakatlarini cheklash tartibi
shakllanib bordi.
Insoniyat jamiyatida tartib o‘rnatilishi uchun faqat odam o‘z harakatini o‘zi cheklab
borishi yetarli bo‘lmay qoldi. Buning uchun odam harakatini tashqaridan nazorat
qilinishi zaruriyati paydo bo‘ldi. Boshqacha qilib aytganda, odam o‘z xulqini tartibga
solishi, erkini cheklashi uchun faqat ichki nazorat yetarli emas, buning uchun tashqi
nazorat ham kerak. Nazorat shaklan yuqoridan va quyidan, mazmunan esa ichki va
tashqi tomondan amalga oshiriladi. Ichki nazorat odamning o‘zini o‘zi nazorat qilishi,

tashqi nazorat esa odam xulqining davlat va jamiyat tomonidan nazorat qilinishidir.
Yuqoridan bo‘lgan nazorat davlat nazorati, quyidan bo‘lgan nazorat esa jamiyat
nazoratidir. Qachon mamlakatda nazoratning shakli ham, mazmuni ham mavjud
bo‘lsa, o‘shanda ijtimoiy tatibning barqarorligini ta’minlashga qodir bo‘lgan nazorat
tizimi ham shakllanadi. Insoniyat jamiyati shunchalik murakkabki, faqat yuqoridan
bo‘lgan nazorat yoki faqat quyidan bo‘lgan jamiyat nazorati, yoki faqat ichki nazorat
ijtimoiy tartibni o‘rnata olmaydi. Buning uchun nazorat tizimining samarali ishlab
turishini ta’minlaydigan mexanizm ham shakllangan bo‘lishi kerak. Inson shunday
mavjudotki, u kim bo‘lishi va qaerda ishlashidan kat’i nazar, nazorat ostida bo‘lishi
kerak, chunki insonda tabiatan egoizm hususiyatlari mavjud. Egoizm esa nazoratni
taqozo etadi. Nazorat bo‘lmagan joyda odam o‘zi egoistik manfaatlarining quliga
aylana boradi va natijada u huquq va axloq me’yorlarini buzishga moyil bo‘ladi.
Shuning uchun barcha odamlar nazorat ostida bo‘lishlari kerak, hatto eng yuqori
lvozimdagi mansabdor shaxslar ham. Shuning uchun ijtimoiy tartib o‘rnatilishi faqat
davlat nazoratigina emas, balki davlat va jamiyat nazoratidan iborat bo‘lgan tizimga
bog‘liq. Agar biror bir kishi huquq va axloq normalarini buzsa, unga jazoni faqat
davlat emas, balki jamiyat ham berishi kerak, chunki agar
faqat davlat jazolashi kerak bo‘lsa, jinoyat jazosiz qolib ketishi mumkin. Chunki
yuqoridan kelgan davlat vakili bilan kelishib olish mumkin yoki pora berib sotib olish
mumkin, lekin tizim bilan na kelishib yoki tizimga na pora berib bo‘ladi. Insoniyat
jamiyati tabiatan nazoratga muhtoj, chunki, har bir odamda tabiatan egoizm bor va
jamiyat odamlar majmuidan iborat. Egoistik hususiyatlarga ega bo‘lgan odamlar
majmuidan iborat bo‘lgan insoniyat jamiyatida tartib o‘ratish muammosi eng
murakkab va eng dolzarb muammo bo‘lib qolmoqda. Ijtimoiy tartibning barqarorligi
jamiyatning rivojlanish darajasiga, odamlarning demokratiya sharoitida yashay olish
qobiliyatiga va fuqarolik jamiyatining kuchliligiga bog‘liqdir. Shuning uchun
O‘zbekiston Respublikasida ”Kuchli davlatdan – kuchli fuqarolik jamiyati sari”
tamoyili asosida demokratlashtirish va liberallashtirish jarayoni chuqurlashtirib
borilmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti I.A.Karimov tomonidan
2010 yil 12 noyabrda bayon qilingan mamlakatni modernizatsiyalash konsepsiyasida
ham asosiy e’tibor demokratlashtirish va liberallashtirishni takomillashtirish orqali

ijtimoiy tartibni barqarorlashtirish masalalariga qaratilgan. Demokratlashtirish va
liberallashtirishni yanada chuqurlashtirish nazorat tizimining samarali ishlashini
ta’minlaydigan mexanizmni shakllantirishga xizmat qiladi. Chunki demokratlashtirish
va liberallashtirish jamiyatning siyosiy va huquqiy madaniyatini oshirish bilan
bog‘liqdir. Siyosiy va huquqiy madaniyati yuksak odamda fuqarolik pozitsiyasi kuchli
bo‘ladi. Fuqarolik pozitsiyasi esa fuqarolik jamiyatini kuchli qilishning muhim
shartidir. Fuqarolik jamiyatining kuchliligi ijtimoiy
tartibning barqarorligini ta’minlaydigan muhim kafolatdir. “Kuchli davlatdan –
kuchli fuqarolik jamiyati sari” tamoyili asosida ishlab chiqilgan Mamlakatni
modernizatsiyalash konsepsiyasi va Harakatlar strategiyasi jamiyatning siyosiy va
huquqiy madaniyatini yuksaltirishni ustuvor vazifa sifatida belgilab berdi. Kuchli
fuqarolik jamiyati shakllanishi uchun demokratiya sharoitida yashay oladigan siyosiy
va huquqiy madaniyati yuksak avlod shakllanishi lozim. Ana shunday avlodning
shakllanishi fuqarolik jamiyatini kuchli qilishga xizmat qiladi. Fuqarolik jamiyatining
kuchliligi esa adolatli ijtimoiy tartibning barqarorligini ta’minlaydi. Ijtimoiy
tartibning barqarorligini ta’milash muammosi barcha vaqtlarda, barcha davlat
rahbarlarini va donishmandlarni o‘ylantirgan eng murakkab muammo bo‘lib kelgan.
Demak, ijtimoiy tartibning o‘rnatilishi fuqarolik jamiyatining kuchliliga bog‘liq ekan,
asosiy e’tiborni fuqarolik jamiyatini kuchli qilishga qaratish lozim.
4. Xulosa .
Jamiyatning siyosiy va huquqiy madaniyatini oshirishda nazoratga doir bilim alohida
ahamiyatga ega, chunki nazoratga doir bilim siyosiy va huquqiy bilimlarni qamrab
oladi. Boshqacha qilib aytganda, nazoratga doir bilimni targ‘ib qilish barobarida
jamiyatning siyosiy va huquqiy madaniyati oshib boradi. Siyosiy-huquqiy madaniyat
bir-biriga bog‘liq bo‘lgan nazorat tizimi vositalarini harakatga keltirishni va ularning
muntazam ishlab turishini ta’minlaydigan mexanizmni shakllantirishning muhim
sharti hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi huzuridagi Parlament
komissiyasi va fuqarolik jamiyati institutlarini ko‘llab-quvvatlash jamg‘armasining
“Ijtimoiy nazoratga doir bilimni targ‘ib qilish” loyihasini moliyalashtirishi ushbu
jarayonda muhim ahamiyatga ega. Chunki nazoratga doir bilim nazorat tizimining

samarali ishlashini va nazorat mexanizmining harakatga kelishini ta’minlaydigan
muhim omil hisoblanadi. Bugungi kunda nazoratga doir bilimni targ‘ib qilish, ertangi
kunda nazorat funksiyasini amalga oshirishga qodir bo‘lgan avlodni shakllantiradi.
Bunday avlod o‘z nazorat funksiyasini amalga oshira borib, ijtimoiy tartibni o‘rnatadi
va farovon jamiyatni qurishga qodir bo‘ladi.

IV . Bob . Foydalanilgan adabiyotlar .
1.Mirziyoev Sh.M. Ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash, muqaddas dinimizning sofligini
asrash – davr talabi mavzusidagi anjumanda so‘zlagan nutqi. 2017 yil 15 iyun .
2. Karimov I.A. Biz tanlagan yo‘l – demokratik taraqqiyot va ma’rifiy dunyo bilan
hamkorlik yo‘li. T.11-Toshkent: O‘zbekiston, 2003.-b.28-29 .
3.Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. –Toshkent. 2008yil.19-bet
4.F.X. Nabiev. Ijtimoiy nazorat. darslik. SamDU nashri, 2020 yil.

Nazorat tizimining strukturasi va ijtimoiy regulyatorlar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish