Nemis tilida frazeologizmlar. frazeologik birlik va iboralarning shakllanishi

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	63.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Nemis tilida frazeologizmlar. frazeologik birlik va iboralarning shakllanishi

Купить

NEMIS TILIDA FRAZEOLOGIZMLAR. FRAZEOLOGIK BIRLIK VA
IBORALARNING SHAKLLANISHI
MUNDARIJA
KIRISH
I BOB. FRAZEOLOGIK BIRLIK VA IBORALARNING SHAKLLANISHI
1.1. Frazeologiyaning lingvistik kichik fan sifatida rivojlanishi
1.2. Frazeologik xususiyatlar
1.3. Frazeologizmlarning paydo bo'lishi
I bob bo’yicha xulosa
II BOB. NEMIS TILIDA FRAZEOLOGIZMLAR TAHLILI
2.1. Zamonaviy nemis tilining frazeologizmi
2.2. Nemis tilidagi frazeologizmlar o’zbek tilidagi frazeologizmlar bilan
sinonimiyasi
II bob bo’yicha xulosa
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI

KIRISH
Frazeologizmlar - bu hozirgi zamon frazeologik sistemasining asosiy birligi bo’lib,
tildagi mavjud so’z birikmalarining umumiy hisobidan juda qiyinchilik bilan
farqlanadigan ko’p aspektli til hodisasi xisoblanadi. Shuning uchun ham
tilshunoslikka oid adabiyotlarda frazeologizmlarning lingvistik mohiyati masalasi
hanuzgacha munozaraligicha qolmoqda. Sh. Balli frazeologiyaning asosiy belgisi
uning o’rnini o’sha iboraning ma’nosiga to’g’ri keladigan so’z bilan almashtirish
mumkin yoki mumkin emasligi, deb hisoblasa, B. A. Larin esa uning asosiy belgisi
frazeologik birliklarni tashkil qiluvchi alohida so’zlarning ma’nosidan o’sha
birliklar umumiy ma’nosining kelib chiqmasligidadir, deb hisoblaydi.
Frazeologizmlarning paydo bo’lishi inson tafakkuri bilan tilning leksik
imkoniyatlari o’rtasidagi nomutanosibliklarni kamaytirishga xizmat qiladi. Nemis
frazeologiyasi boy va shu bilan birga uzoq tarixga ega. Bunda sof nemis tilidagi
frazeologizmlar qatorida chet tilidan qabul qilingan, ya’ni internatsional
frazeologizmlar ham mavjud. Frazeologizmlarga faqatgina tilning “bezagi” sifatida
qarab bo’lmaydi. Dunyoda iboralarsiz tilning o’zi yo’q, xususan nemis tili
frazeologiyasi ham juda boy va o’zining ko’p asrlik tarixiga ega. Nemis tili
lingvistikasida frazeologiya nazariyasiga oid bir qator ilmiy ishlar mavjud.
Tilshunoslik tarixiga nazar tashlaydigan bo’lsak, Sharl Balli phraseologie
atamasini ‘stilistikaning so’z birikmalarini o’rganuvchi bo’limi’ ma’nosida kiritdi,
ammo mazkur atama G’arbiy Yevropa lingvistlarning asarlarida boshqa uch
ma’nolarda o’z aksini topdi:
1. so’z tanlash, ifoda shakli, ta’riflash;
2. til, bo’g’in, uslub;
3. ifoda, so’z birikmas i.

I BOB. Frazeologik birlik va iboralarning shakllanishi
1.1. Frazeologiyaning lingvistik kichik fan sifatida rivojlanishi
Ma’lumki, til fanining iboralarni o‘rganadigan bo‘limi frazeologiya deb ataladi.
Iboralar lingvistik terminologiya tili bilan aytsak, frazeologizmlardir.
Frazeologizm
qadimgi grek tilidan olingan bo‘lib, frasis-ibora, logos-tushuncha, ta’limot
demakdir. Frazeologizmni tilning leksik-semantik va sintaktik sathlaridan farq
qiluvchi alohida sathga xos birlik deyish frazeologik normani ham adabiy tilning
boshqa normalari qatorida hisobga olishni talab etadi. Shuning uchun ham izohli
lug‘atlarda frazeologizmlarni ham qayd etish butun dunyo tilshunosligida tan
olingan amaliyotdir .
Frazeologiya atamasi orqali, so’z birikmalarini o’rganuvchi tilshunoslik bo’limi,
boshqa, ma’lum tilning barcha barqaror birikmalari majmui tushuniladi. Tilning
lug’at tarkibini nafaqat boshqa so’zlar, balki barqaror so’z birikmalari ham tashkil
qiladi. Barqaror so’z birikmalari boshqa so’zlar bilan ibora tushunchasi vositasi
vazifasida xizmat qiladi. Barqaror so’z birikmalari o’zida tobe munosabatda
birikkan so’zlarni namoyon etadi.
Erkin birikkan so’z birikmasi ma’lum fikrlarni ifodalash uchun har bir ma’lum
nutq vaziyatlarining vazifasiga asosan tildagi muloqotlar davridagi mazkur tilning
grammatik qoidalariga asoslanib yaratiladi. Erkin birikmaning umumiy ma’nosi
o’sha birikmani tashkil etgan har bir so’z mazmunidan anglashiladi. Erkin birikma
tarkibiga hokim so’z va gapning mustaqil a’zosi vazifasini bajaradigan tobe so’z
kiritilgan. Shunday qilib, erkin birikma o’zida sintaktik bog’lanishni namoyon
etadi. Birikmadagi har bir bog’lanishlarning tobelik munosabati birikmaning
semantik mustaqilligini anglatadi va ular birlashgan holda turg’un birikmalarni
hosil qiladi.

Barqaror so’z birikmasi birikma tarkibidagi biror so’zni birikma ma’nosini
buzmasdan o’zgartirish mumkin bo’lmagan qat’iy muayyan so’zlardan tashkil
topgan bo’ladi. Barqaror birikma shaklan va muayyan ma’no jihatidan boshqa
birikmalardan ajralib turadi, u an’anaviy qo’llanishi va mazmun to’laligining
yuqori yoki quyi ekanligidan aniqlab olinadi. Turg’un so’z birikmasi nutq
paytidagi so’zlashuv jarayonida yaratilmaydi, lekin nutqda allaqachon qotib qolgan
va ma’lum mazmunda ishlatilayotgan bo’ladi. Barqaror so’z birikmasining
mazmunan to’liq tarkibi gapning mustaqil bo’lagini anglatmaydi, lekin barqaror
birikma bir butunlikda gapning bir bo’lagini barpo etadi, maqol bundan mustasno,
chunki uning tuzilishi butun boshli gap bilan teng bo’lishi mumkin.
Barqaror birikmali so’zlar tilning frazeologik birikmalari deb ham yuritiladi.
Frazeologik birikmalar ikki yoki undan ko’p so’zlardan tashkil topadi, u bir
tushunchani ifodalashi va bir so’zga ekvivalent bo’lishi mumkin, odatda u bir
so’zli sinonimik ekvivalentga ega bo’ladi, sintaktik jihatdan gapning bir bo’lagini
barpo etadi. Tuzilishiga ko’ra frazeologik birikmalar ulkan xilma-xillikni o’zida
namoyon etadi. Frazeologik birikmalarning tarkibi o’rtasidagi semantik
bog’lanishlar turlicha bo’lishi mumkin: bunday birliklar tarkibiga kiruvchi so’z
o’zining ma’no mustaqilligini yuqori yoki past darajada saqlab qoladi.
Frazeologizmlar nemis tilshunosligida o’rganila boshlagach, frazeologik birliklarni
tasniflash, tizimlashtirish masalasi ko’tarila boshlandi. Nemis tilshunos olimlari
frazeologizmlarni turlicha yondashuvlar asosida klassifikatsiyalashgan. Masalan,
M. D. Stepanova hamda I. I. Chernishyovalar frazeologizmlarning strukturaviy
hamda semantik jihatdan tasniflagan. Teo Shippan ham frazeologizmlarning ikki
turini ajratib ko’rsatgan, ya’ni frazeologik butunlik va turg’un birikmalar. Yana bir
tilshunos olim U. Fiks esa, frazeologizmlarni erkin gap bilan taqqoslaganda, fe’llar
ma’nosining mos kelishi yoki mos kelmasligiga ko’ra ikki turini farqlaydi. Demak,
tilshunos olimlar frazeologizmlarni turli xil jihatlarini o’rganishga urinishgan.
Barcha sohalarda bo’lgani kabi frazeologiya ham o’zining o’rganish obyektiga ega.
Frazeologiyaning o’rganish obyekti o’z navbatida shunday murakkab va o’ziga

xoski, uni o’rganish jarayonida yuqorida sanab o’tilgan tilshunoslik fanlari
rivojlanishiga yangi manbalar yaratadi. Frazeologiya nemis tilshunosligida
umuman olganda asosiy mavzu ekanligi allaqachon isbotlab ko’rsatib berilgan.
Avvalombor, muhokamada tasniflash masalasi turadi. Frazeologizmlarda so’z
yasalishidagidek struktur tiplari va yasalish elementlari (affikslar) ning alohida
sistemasi mavjud emas. Mavzu so’z gruppalari va gaplar haqida ketganligi tufayli
so’zlar uchun qo’llanila oladigan tasniflash kriteriyalari frazeologizmlarda to’liq
ko’chirilmaydi. Bu erda qandaydir tur klassifikatsiyasi haqida gap ketayotgani
yo’q, balki kamdan- kam uchraydigan hodisalar, ya’ni frazeologizmlarning
funksiyasi va mazmun- mohiyatidagi nuqtai-nazar, qarashlar, ularning turg’unligi
va boshqa til birliklari bilan o’zgaruvchanlik aloqalarini ko’rib chiqish haqida
ketmoqda. Frazeologik konstruksiya mohiyatining xarakterlanish bilan
aloqadorligi tasniflash kriteriyalari sifatida ko’rib chiqilgan. Bir tomondan
frazeologizmlardagi komponent sifatidagi qo’llanilayotgan so’larning ma’nolari
orasidagi ”noqonuniy” munosabat va boshqa tomondan esa, frazeologizmlarning
mutlaqo aniq qo’yilgan faktorlari, frazeologizmlarning ma’nolari semantik
klassifikatsiya kriteriyasini ko’rsatadi. Lekin kelib chiqish darajasida alohida
bo’linishini, farqlanishni qamrab ololmaganligi tufayli, boshqa keyingi funksional
va struktur kriteriyalarni ham o’ziga yaqinlashtiradi. Mavzuni va predmetni
aniqlash so’z va so’z yasalishi konstruksiyasi predmetini aniqlashdagi turli xil
muammolarga qaraganda biroz qiyinroq. Mana shuning uchun hamma
klassifikatsiya tajribalariga birinchi navbatda ana shu ta’sir ko’rsatadi.
Frazeologiya tilshunoslikning mustaqil sohasi sifatida tilda mavjud bo’lgan so’z
komplekslarining aniq kombinatsiyalarining barcha turlarini o’z ichiga qamrab
oladi. N. Teliya ham muammoli masala sifatida frazeologiyaning ko’rinishini
leksikologiya bilan yonma- yon mustaqil bo’lim sifatida ajratdi va til sistemasi
bo’limlarida batafsil asoslash bilan frazeologik qatlamning yuzaga kelishini rad
etadi va tilning leksik semantik birligi sifatida e’tirof etilgan so’zning muammoli
masalalaridan an’anaviy frazeologiyaning muammoli masalalarini ajratishni
frazeologik tadqiqotlarning kamchiliklaridan biri deb izoh berdi. Nemis

frazeologiyasining birinchi mustaqil umumiy ifodasi avval ham aytib o’tilganidek,
rus tilshunos olimi I. I. Chernyashevaga taalluqlidir. U “frazeologik birliklar”ni
(kamida bitta komponentning ma’nosi bilan) va frazeologik tipga xos bo’lmagan
“turg’un so’z komponentlar”ini bir-biridan farqlab berdi. Frazeologizmlarga xos
bo’lmagan turg’un so’z komlekslarini Chernyasheva “leksik birliklar”
“frazeologiyalashgan yasalish” (jm. einem Verhör/einer Prüfung unterziehen) va
“modellashgan yasalish” (in Verlegenheit sein/ zur Kenntnis bringen/nehmen)
kabilarga ajratgan. Ushbu klassifikatsiyadan I. I. Chernyasheva u qadar qoniqmadi.
U navbatdagi ishlarida frazeologiya masalalarin, predmetini aniqlash va tasniflash
bilan ochib berishga harakat qildi. Lekin keyingi ishlari tugallanmay qoldi. Uning
tugallanmay qolgan ishlari frazeologik birliklarning sinonimligi va ko’p
ma’noliligi, umumiy qoidalar bo’yicha frazeologik sistemaning rivojlanishi,
frazeologik yangi so’zlarning paydo bo’lishi kabi masalalar bilan bog’liq bo’lgan.
Nemis tilshunos olimi X. Burger ham frazeologizmlar masalalari bo’yicha ko’plab
ishlarni amalga oshirgan. U asosan idiomalarning stilistik aspektlariga va ularni
tarjima qilish masalalariga alohida e’tibor qaratgan. U frazeologizmlarning bir
guruhi sifatida idiomalarni sharhlab o’tgan. X. Burgerning fikricha, birikmaning
umumiy ma’nosi qoidadan mustasno tarzda talqin qilinadi. Bunda ko’rsatilgan
ko’chma ma’noli so’z birikmalari yoki ularning umumiy ma’nolari hech qanday
holatda komponentlarning erkin ma’nosidan tushunilmaydi.
Frazeologiya fanining tarix, adabiyotshunoslik, lisoniy mamlakatshunoslik va
tilshunoslikning bir qator boshqa fanlari leksikologiya, semantika, grammatika,
fonetika, stilistika, til tarixi, etimologiya, matn tilshunosligi va umumiy
tilshunoslik kabi fanlar bilan bog’liqlik jihatlari ham mavjud. Frazeologiya
leksemalardan tashkil topadi, leksemalar esa leksikologiyaning o’rganish obyekti
hisoblanadi. Frazeologiya komponentlarining tabiatini hamda ularning lisoniy
darajasini leksikologiyaning manbalariga tayanib aniqlash mumkin.

1.2. Frazeologik xususiyatlar
Frazeologizmlar tuzilishi, leksik–semantik, funksional–uslubiy va sintaktik
vazifalari, shuningdek, o‘ziga xos shakllanish xususiyatilariga ega bo‘lgan til
birligidir. Frazeologiya – tilshunoslikning biror tilga xos barqaror so‘z birikmalarni
va iboralarni o’rganadigan bo’lim.
Tilshunoslikda frazeologiya atamasi Sharl Balli tamonidan ishlatilib, stilistika fani
bilan qo’shib o’rganilgan, lekin frazeologiyani fan sifatida tan olish fikrini
bildirgan taniqli tilshunos olim prof. E. F. Polivonovdir. Shu fikrni qullab
quvvatlagan olimlardan yana biri mashhur tilshunos olim V.V.Vinogradovdir. U
o’zining qator ilmiy tadqiqotlarida rus tilidagi frazeologik birikmalar ta‘limotlarni
yig’adi va ularni semantik jihatdan guruhlarga bo’lib chiqadi. E.D.Polivanov va
V.V.Vinogradovlar tomonidan o’rtaga tashlangan frazeologiya haqidagi fikrlar
keyinchalik bu sohada ko’plab tadqiqotlarning yuzaga chiqishiga turtki bo’ldi.
Lekin hozirga qadar frazeologiyani fan sifatida qarash yoki qaramaslik haqidagi
fikrlar o’z yechimini to’laligicha topgan emas. Idioma frazeologizmlar, frazeologik
birikmalar va turg’un iboralar (maqol va matallar, gapga teng boshqa
frazeologizmlar) orasidagi bir qancha farqlarga qarab bir qancha olimlar
frazeologiyani 2 xil: tor va keng ma‘noda izohlaydilar. Uni keng ma‘noda
anglaganda (L.P.Smit, V.P.Jukov, V.N.Teliya, N.M.Shanskiy) frazeologiya ichiga
maqol va matallar, xalq og’zaki ijodiga mansub bo’lgan iboralar, bir qancha
so’zlashuv shakillarini (salomlashish, xayrlashish iboralarini) ham kiritishadi.
Ammo frazeologiyani keng ko’lamda tushunish masalasi haligacha ham o’z
yechimini topgani yo’q desak aslo mubolag’a bo’lmaydi.
Frazeologiyaning tilshunoslikning o’ziga xos sohasi sifatida rivojlanishi
mashaqqatli yo’llarni boshdan kechirdi. Hatto atoqli ingliz tilshunosi Smirnitskiy

ham frazeologiyaning alohida tilshunoslik sohasi ekanligi tarafdori bo’lgan. ―
Frazeologik birikmalar nazariyasi bilan leksikologiyaning bir bo’limi bo’lgan
frazeologiya o’rganishiga qaramasdan, u tilning sintaktik qismida o’rganilishi
zarur.
O‘zbek tilining frazeologik boyligini o‘rganishga bag‘ishlangan mukammal
tadqiqotlarga egamiz. Adabiy til lug‘at tarkibining taraqqiyoti va boyishi xalq
shevalari bilan uzviy va chambarchas bo‘g‘liqdir. Adabiy til normalarini
belgilashda xalq shevalarining leksik, fonetik va grammatik xususiyatlariga
suyanadi va ma’lum o‘ziga xos qonuniyatlar bilan rivojlanadi. Shunday ekan
milliy tilning xalq shevalaridagi ko‘chma ma’noli iboralarni o‘rganish ham hozirgi
o‘zbek adabiy tili taraqqiyotining, uning boyib borish yo‘llarini belgilovchi
omillardan biri bo‘ladi.
O‘tgan asrning 50-yillarigacha frazeologiya hali o‘zbek tilshunosligi tarkibida
mustaqil soha sifatida shakllanib yetmagan edi. Bu davrda frazeologiyaga doir
dastlabki ma’lumotlar turg‘un birikmalarga oid ilk nazariy fikrlar grammatika va
stilistikaga, ayrim o‘zbek shoirlari, yozuvchilarining badiiy mahorati tadqiqiga
bag‘ishlangan ishlarda ko‘zga tashlanadi. Bunday ishlar A.G‘ulomov, U.Tursunov,
V.Abdullayev, H.Zarif, N.Mallayev singari mashhur tilshunos va adabiyotshunos
olimlarning qalamiga mansubdir. Jumladan, A.Sa’diy, V.Abdullayev kabi
adabiyotshunoslarning A.Navoiy asarlarida turg‘un birikmalar, xalq iboralarining
qo‘llanilishiga oid fikrlari hozir ham o‘z qimmatini saqlab kelmoqda. O‘zbek
frazeologiyasiga doir dastlabki ishlar o‘tgan asrning 50-yillarining boshida yuzaga
keldi. Ular qatoriga Sh.Rahmatullayevning ishlarini kiritish mumkin. Masalan,
Sh.Rahmatullayev idiomatik so‘zlar haqidagi fikrini rivojlantirib, til birliklarini
etimologik jihatdan qo‘shma so‘zga teng idiomatik so‘zlar deb tahlil qilgan.Uning
“O‘zbek frazeologiyasining ba’zi masalalari” nomli monografiyasining yana bir
xarakterli tomoni shundaki, undan frazeologik omonimlarni frazeologik paronimlar
va frazeologik paraformalardan farqlashga harakat qilinganligidir.
Sh.Rahmatullayevning talqiniga ko‘ra o‘zaro frazeologik omonimlar va
frazeologik paronimlar shuningdek frazeologik omoformalar va frazeologik

paraformalar birbiriga shu qadar o‘xshash bo‘ladiki, ulardan biri o‘rniga
ikkinchisini xato ishlatib yuborish mumkin. Agar iboralar o‘zaro tarkibidagi biror
so‘z komponenti bilangina farq qilsa, ularni frazeologik paronimlar deb yuritish
mumkin bo‘ladi. Masalan, “ko‘nglini ko‘tarmoq” – “ko‘ngli ko‘tarildi” va
“ko‘nglini tog‘day ko‘tarmoq” – “ko‘ngli tog‘day ko‘tarildi”. Agar ba’zi iboralar
biri ikkinchisida yo‘q garmmatik shakllanish sistemasiga ega bo‘lsa, frazeologik
paraformalar haqida gapirish mumkin bo‘ladi. Masalan, “jon(i)kirdi” – “jonini
kirgizmoq” va “jon kirdi” –“jon kirgizmoq” kabilar. So‘nggi yarim asr davomida
frazeologiya jahon tilshunosligining diqqat markazida bo‘ldi, bir qator monogrfik
ilmiy izlanishlar natijasida uning ob’yekti aniqlandi, tadqiqot metodlari ishlab
chiqildi va bu fan tilshunoslikning boshqa sohalari qatorida o‘z o‘rnini
shakllantirdi. Hozirgi kunda bu termin ikki ma’noda qo‘llanilmoqda.
1. Tildagi frazeologik birikmalarning jami;
2. Turg‘un iboralarni o‘rganuvchi soha, fan.
Frazeologizmlarni nutqni bezovchi vosita sifatida o‘rganish umuman xato
hisoblanib, ular ham boshqa til birliklariga o‘xshab yuqori informativ shakldagi
xususiyatga ega bo‘lish bilan birgalikda, tilda nominativ va kommunikativ vazifa
bajaruvchi birliklar hisoblanadi. Frazeologizmlar universal til vositalari bo‘lib,
ularsiz til mavjud emas. Frazeologizmlarning stilistik imkoniyati o‘ta muhumdir.
Frazeologik stilistika, frazeologik birliklarning uslubiy xususiyatlarini tadqiq etadi
va bu sohada leksik uslubshunoslik tajribasiga, turli stilislik birliklar tahliliga
tayanadi. Zero, frazeologik birliklar tilda nominativ funksiya bajarish bilan bir
qatorda, malum bir emotsionallikka, ekspressiv o‘ziga xosliklarga ega ekanligi
bilan ajralib turadi. Til tarixi hamda etimologiya frazeologik birliklarning
etimologik tahlilida o‘ziga xos o‘rin egallaydi.
Tillardagi turg‘un iboralarning ilmiy tasnifi birinchi navbatda, frazeologizmlarga
berilgan atamalarni tartibga solishdan iborat bo‘lishi kerak. Tilshunoslikda turg‘un
so‘z birikmalarini ifodalash uchun turli terminlardan foydalanilmoqda. Mazkur
holat ushbu turg‘un so‘z birikmalari tabiatining murakkabligi bois yuzaga

kelmoqda. Ular semantik, struktural va funksional jihatdan murakkab
sanalishadi.shunga ko‘ra, frazeologizmlar struktural-semantik, stilistik, semantik,
kompleks, gapdagi sintaktik funksiyasi va boshqa prinsiplar asosida klassifikasiya
qilinadi. An’anaviy klassifikasiya usullaridan biri sifatida strukturalsemantik
tamoyil asosidagi klassifikasiya tan olinadi. Unga ko‘ra turg‘un so‘z birikmalari
juft so‘zlar, idiomalar, hikmatli so‘zlar (aforizmlar), maqollarga bo‘linadi. Turg‘un
so‘z birikmasi albatta kamida ikkita so‘zdan iborat bo‘lishi kerak. Juft so‘zlar bir
xil so‘z turkumiga tegishli bo‘lgan birliklardan tashkil topgan turg‘un frazeologik
ma’noli iboralar sanaladi. “Idioma” termini grek tilidan olingan bo‘lib, haqiqiy, asl
degan ma’nolarni ifodalaydi. Idiomalar turg‘un iboralar bo‘lib, voqea, hodisa va
predmetlarni ifodali tasvirlash maqsadida ishlatiladigan, ma’nosi ularni tashkil
qiladigan komponentlar ma’nolari yig‘indisidan kelib chiqmaydigan, yangi
frazeologik ma’no kasb etuvchi turg‘un birikmalardir. Ba’zi bir idiomalar ma’nosi
boshqa bir so‘z bilan ham ifodalanishi mumkin, lekin idiomadagi konnotativ
ma’no, stilistik o‘ziga xoslik mazkur sinonim so‘z bilan to‘la qamrab olinmaydi.

1.3. Frazeologizmlarning paydo bo'lishi
Frazeologiya tilshunoslikning mustaqil tarmog i sifatida 20-asrning 40-yillarida ʻ
rus tilshunosligida paydo bo lgan. Uning dastlabki shakllanishiga rus olimlari
ʻ
A.A.Potebnya, I.I.Sreznevskiy, A.A.Shaxmatov asarlarida asos solingan bo lsa,
ʻ
barqaror (turg un) so z birikmalarini alohida tilshunoslik bo limi - frazeologiyada
ʻ ʻ ʻ
o rganish masalasi 20-40-yillardagi o quv-metodik adabiyotlarda -
ʻ ʻ
Ye.D.Polivanov, S.Abakumov, L.A.Bulaxovskiy asarlarida ko tarib chiqilgan.
ʻ
Til har doim rivojlanishda va har doim harakatda bo’ladi, shu sababli
frazeologizmlar ham ko’payib zamoniga moslashgan holda yangi frazeologizmlar
kelib chiqadi. Frazeologizmlar bu, ikki yoki undan ortiq so’zlarning ma’lum bir
ma’noda ko’chma ma’noga ega bo’lgan holda birikkan so’zlardir.
Frazeologizmlarning paydo bo’lishi inson tafakkuri bilan tilning leksik
imkoniyatlari o’rtasidagi nomutanosibliklarni kamaytirishga xizmat qiladi. Nemis
frazeologiyasi boy va uzoq tarixga ega. Bunda sof nemis tilidagi frazeologizmlar
qatorida chet tilida qabul qilingan, ya’ni international frazeologizmlar ham mavjud.
Frazeologik birliklar kelib chiqishi jihatdan juda qadimiy bo’lsada, ularmi ilmiy va
amaliy tadqiq etish nisbatan yosh hisoblanadi. Frazeologiya atamasi yunoncha
phrasis- fraza, logos-tushuncha, talimot bo’lib, tilshunoslikning frazeologik
birliklarini o’rganuvchi bo’lim deb talqin qilinadi. Til ilmida esa ular frazeologizm,
frazeologik birlik, frazema, ibora, idioma, kabi terminlar ostida o’rganilib
kelingan. Frazeolagik birliklarni o’rganish va tadqiq etish tilshunos olimlarni
qadimdan qiziqtirib kelgan. XIX asrgacha iboralar lug’atshunoslik tarkibida
o’rganilib, bunda ularning faqat ma’nolari va etimologiyasi bayon etilgan.
Frazeologiya sohasini o’rganishning bir muncha qiyin tomonlari bo’lib avvalambor
tilshunoslikning bir qator fanlari leksikologiya, stilistika, fonetika, grammatika,

mantiq, mamlakatshunoslik va tarix kabi fanlar malumotiga suyangan holda
o’rganishni taqqazo etadi. Frazeologiya fani boshqa tilshunoslikning sohalariga
nisbatan biroz yosh soha hisoblanadi, XX asrning 50 yillaridan boshlap
leksikalagiyadan ajralib chiqa boshladi. Ushbu bo’limning mustaqil soha sifatida
bir qancha olimlarning beqiyos hissasi bor lekin tan olib aytishimiz kerak-ki bu
borada rus akademiki V. V. Vinagradovnming hizmatlari ko’zga ko’rinar darajada
ulkan. Hech ikkilanmay ushbu olimni “frazeologiya otasi” deb ham atashimiz
mumkin. Umuman olganda frazeologizmlar donishmand xalq mahsuli bo’lib tilni
bir qadar jozibador qilishga va shu bilan bir qatorda jahlni, piching, kinoyalarni
ta’sirli qilib ifodallashga yordam beradi. Frazeologizmlar faqatgina tilning bezagi
sifatida qarab bo’lmaydi. Dunyoda iboralarsiz tilning o’zi yo’q, xususan nemis tili
frazeologiyasi ham juda boy va o’zining ko’p asrlik tarixiga ega. Ko’plab tillarda
bo’lgani kabi nemis tilshunosligida ham bu sohada izlanishlar olib borgan
tilshunos olimlar talaygina. Frzaologiya sohasi rivoji hissa qo’shgan nemis
tilshunoslari jumaladan, U. Fiks, X. Burger T. Shippan, D. Stepanova, I.I.
Cherneshova, A. Rotkegel va boshqalar.
Jahon tilshunosligida frazeologizmlar keng ma’noda va tor ma’noda tushuniladi.
Frazeologiyaning keng ma’noda tushunuvchi olimlar uning tarkibida maqollar,
matallar va aforizmlarni kiritadilar, tor manoda frazeologiya tarafdorlari esa
frazeologogik birliklarni ko’chma manoli tufg’un birliklarni o’rganish bilan
cheklanadilar. Frazeologik material murakkab va ko’p aspektli bo’lgani uchun
keying yillarda u turli xil metodlar, usullar yordamida o’rganilmoqda. Bu o’rinda
frazeologik birliklarni o’rganishning quyidagi metod va usullarini alohida
ta’kidlashga to’g’ri keladi: Identifikatsiya metodi. Uning yirik vakillari sifatida
yetuk tilshunos olimlar Sharl Balli va A.V. Kuninlarni aytib o’tish joiz.
Kontekstologik metod. Uning vakili N.N. Amosova bo’lib, asosan matnlar
tarkibida keladigan frazeologik birliklarni o’rgangan. Shuningdek, variatsion
metod (V.L.Arxangelskiy), frazeologik applekatsiya metodi (V.P.Jukov),
strukturaltipologik metod (L.I.Rayzenzon, Y.K.Avaliani, Y.P.Solodub),
komparativ metod (S.G.Gavrin), iboralarni semantik doiralar asosida o’rganish

metodi (M.G.Tashev), leksema va frazemalarni denotativ va konnotativ semalarga
ajratib o’rganish metodi (M.M.Kopilenko) kabilar. Yuqorida sanab o’tilgan
metodlar bir-birini to’ldiradi va frazeologik birliklarning xilma-xil turlari,
paradigmatik va sintagmatik xususiyatlarini, valentlik imkoniyatlarini chuqurroq
tushunishga imkon beradi. Frazeologik birliklar mazmun planiga ko’ra leksik
birliklarga yaqin turadi, ifoda planiga ko’ra ular sintaktik birlik (so’z birikmasi,
gap)larga yaqindir. Ammo frazeologik birliklar so’zga ham, so’z birikmasiga ham,
gapga ham to’la ma’noda teng emas. Frazeologiya masalalarini o’rganish, bu
sohani tadqiq etish, uning mustaqil lingvistik soha sifatida shakllanishiga sabab
bo’ldi. Tilshunoslik fanini nazariy va amaliy jihatdan boyitdi. Lekin bundan
frazeologiya sohasiga doir o’rganilmagan muammolar qolmadi degan xulosa kelib
chiqarmaslik lozim.
Frazeologiyaning asosiy vazifalari yoki masalalari: frazeologik tarkibning
izchilligini aniqlash va shu munosabat bilan frazeologizmning belgi(lik)
xususiyatini o rganish; frazeologizmlar omonimiyasi, sinonimiyasi, antonimiyasi, ʻ
polisemiyasi va variantdorligini tavsiflash; frazeologizmlar tarkibida qo llanuvchi
ʻ
so zlar va ularga xos ma nolarning o ziga xos xususiyatlarini aniqlash;
ʻ ʼ ʻ
frazeologizmlarning so z turkumlari bilan o zaro munosabatlarini oydinlashtirish;
ʻ ʻ
ularning sintaktik rolini aniqlash; frazeologik birliklar tarkibida so zlarning yangi
ʻ
ma nolari hosil bo lishini o rganish va boshqa frazeologiya frazeologik birliklarni
ʼ ʻ ʻ
ajratish prinsiplarini, ularni o rganish, tasniflash va lug atlarda tavsiflash
ʻ ʻ
metodlarini ishlab chiqadi. Frazeologiyada ishlab chiqilgan o ziga xos, xilma-xil
ʻ
metodlar asosida tilning frazeologik tarkibi turlicha: struktursemantik, grammatik,
vazifaviy uslubiy asoslarga ko`ra tasnif etiladi. Struktursemantik tasnif prinsipi
asosiy hisoblanadi.

I bob bo’yicha xulosa
Xulosa qilib aytish mumkinki, tilshunoslikning bu ikki sohasi frazeologiya va
tarjima bir-biri bilan uzviy bog‘liq sohalardir. Shuning uchun ham
frazeologiyaning ajralmas qismi bo‘lmish frazeologik sinonimiya va ularning
o‘zbek tilida ifodalanishida tarjimonlar duch keladigan turli muammolar
zamonaviy tilshunoslikning dolzarb masalalari hisoblanadi.
Nemis tilshunos olimi X. Burger ham frazeologizmlar masalalari bo’yicha ko’plab
ishlarni amalga oshirgan. U asosan idiomalarning stilistik aspektlariga va ularni
tarjima qilish masalalariga alohida e’tibor qaratgan. U frazeologizmlarning bir
guruhi sifatida idiomalarni sharhlab o’tgan. X. Burgerning fikricha, birikmaning
umumiy ma’nosi qoidadan mustasno tarzda talqin qilinadi. Bunda ko’rsatilgan
ko’chma ma’noli so’z birikmalari yoki ularning umumiy ma’nolari hech qanday
holatda komponentlarning erkin ma’nosidan tushunilmaydi. Nemis tilshunosligida
frazeologiyaning alohida soha sifatida shakllanish jarayoni davom etmoqda va
ushbu sohada ko’plab yangiliklar olib borilmoqda. Shunga qaramasdan
frazeologiyaning yechilishi lozim bo’lgan muammoli qismlari, ushbu sohaning
naqadar chuqur o’rganish kerakligini yaqqol ko’rsatib bermoqda.
Frazemaning ifoda jihatiga uning tarkibidagi leksemalargina emas, balki
frazemaning doimiy tarkibiy qismi sifatida qatnashadigan morfemalar ham mansub
bo’ladi, chunki bunday morfemalar, o’rni bilan tuslovchi ham frazemaning ichki
grammatik qurilishiga mansub bo’ladi. Frazemani nutqda ishlatish munosabati
bilan qo’shiladigan morfemalargina uning ifoda jihatiga mansub bo’lmaydi .

II BOB. NEMIS TILIDA FRAZEOLOGIZMLAR TAHLILI
2.1. Zamonaviy nemis tilining frazeologizmi
G arbiy Yevropa va Amerika tilshunosligida frazeologiya tilshunoslikning alohida ʻ
bo limi sifatida ajratilmaydi so‘z birikmalarini chuqur tahlil qilishdan avval, so‘z
ʻ
birikmasi tushunchasiga alohida to‘xtalib o‘tsak. “So‘zlar tilda odatda alohida
tarzda emas, balki erkin sintaktik birikma tarzida mavjud bo‘ladi. Erkin sintaktik
birikmalar ikki yoki undan ortiq so‘zlarning grammatik birlashuvidir. Bunday
sintaktik so‘z birikmalari semantik nuqtai nazardan ham analiz qilinishi mumkin.
Chunki bunday so‘z birikmasining har bir komponenti o‘zining asl ma’nosida va
ko‘chma ma’noda bo‘lishi mumkin. Barcha so‘z birikmalarining umumiy ma’nosi
ularning komponentlari ma’nolarining birlashuvidan yuzaga keladi“.
Masalan, eine kluge Studentin, ein faule Studentin, ein gehorsame Studentin yoki
in die Schule gehen, in den Zoo gehen, ins Theater gehen va boshqalar. Bunday
so‘z birikmalari so‘zlashuv jarayonida yaratiladi. „Erkin so‘z birikmasi qo‘llanish
jarayonida o‘z ma’nosini yo‘qotishi va ko‘chma ma’no hisobiga turg‘un birikmaga
aylanishi mumkin. Masalan, Jemandem das Gesicht, die Hande, den Kopf,
waschen birikmalari o‘zining asl ma’nosida erkin sintaktik so‘z birikmasi sifatida
uchraydi va kimnidir yuzini, qo ‘llarini, boshini yuvmoq deb tarjima qilinadi.
Lekin Jemandem den Kopfwaschen birikmasi esa, ko‘chma ma’noda ibora sifatida
ishlatiladi va kimnidir koyimoq, tanbeh bermoq tarzida tarjima qilinadi. Yana bir
misol: Etwas (jemanden) in der Hand haben yoki halten birikmasi o‘zining asl
ma’nosida erkin sintaktik so‘z birikmasidir“ . Masalan, ein Buch in der Hand
halten. Ushbu jumla qo ‘lida kitob ushlab turmoq deb tarjima qilinadi. Ko‘chma
ma’noda esa u turg’un so‘z birikmasi hisoblanadi va kuchga ega bo‘lmoq
ma’nosini anglatadi. Ushbu turg‘un birikmani misol tarkibida ko‘rib chiqsak. Er

hielt ihm in der Hand, er konnte ihn vernichten! (H. Mann). Bu gapni Uning taqdiri
hozir uning qo‘lida, hoxlasa yo‘q qilib tashlashi mumkin, xoxlasa tirik qoldirishi
mumkin, xoxlasa unga yordam qo`lini cho`zishi mumkin deb tarjima qilinadi.
Quyidagi so‘z birikmasiga Ein Faden ein Band um den Finger wickeln ham
alohida tarzda qaralganda, o‘zining asl ma’nosida, ya’ni ipni yoki bantikni
barmog‘iga o‘ramoq tarzida tarjima qilinadi. Lekin ushbu birikmalar jumlalar
tarkibida o‘z ma’nosini yo‘qotib, ko‘chma ma’no kasb etadi. Va turg‘un ibora
sifatida qo‘llanadi.
Masalan, jemanden um den Finger wickeln birikmasi ko‘chma ma’noda kelgan
bo‘lib, kimnidir boshqarmoq, ba’zan esa, aldamoq ma’nosini anglatadi. „Erkin
so‘z birikmasining rivojlanish jarayoni turg‘unlikda tadrijiy usulda amalga oshadi.
Ba’zan uning turg‘un birikma yoki erkin so‘z birikmasi ekanligini aniq aytish
qiyin. Turg‘un so‘z birikmalari tilda nutq jarayonida mustaqil ravishda so‘z
tarkibining leksik elementi sifatida mavjud bo‘ladi va qo‘llanilishida alohida
so‘zlar ma’nosiga yaqin turadi. Ular nutq jarayonida yaratilmaydi, balki
tasvirlanadi“5 . Masalan, Das Schwarze Meer, in Bewegung bringen, dicke Luft va
boshqalar. So‘z birikmalari ham so‘zlar kabi lug‘at boyligiga kiritilgan va tilning
boyishiga xizmat qiladi. „Fan nuqtai nazaridan olib qaraganda, turg‘un so‘z
birikmalari ya’ni, frazeologizmlar mustahkam, o‘zgarmas so‘z gruppalari
hisoblanadi va nutqda alohida so‘zlarning ma’nosiga teng keladi. Turg‘un so‘z
birikmalarining ikki xil shakli mavjud: qo‘shimcha ma’no anglatadigan va
qo‘shimcha ma’no anglatmaydigan. Ularning komponentlari o‘zaro jamlanib,
umumiy ma’no kasb etadi va o‘zgarmas tarzda qoladi.6 Frazeologiya fan nuqtai
nazari ikki ma’noli bo‘lib, uning birinchi ma’nosi barcha ko‘chma ma’nodagi
turg‘un so‘z birikmalari (frazeologizmlar) ning umumlashmasi bo‘lsa, ikkinchi
ma’nosi esa, turg‘un so‘z birikmalari o‘rganiladigan tilshunoslikning bir bo‘limini
anglatadi. Frazeologiyaning turli xil muammolari bilan ko‘plab tilshunos olimlar
shug‘ullanib kelishmoqda. Nemis tilidagi ko‘plab ilmiy asarlar frazeologiyaning
dolzarb muammolariga bag‘ishlangan. U erda frazeologizmlar ma’nolarining
batafsil tushunchalari va ularning kelib chiqishi haqida ko‘plab muhim

ma’lumotlarni topish mumkin. Lekin frazeologizmlarning nazariy izohlari mavjud
emas. Ushbu asarlarda alohida tasvirlangan hususiyatlar mavjud bo‘lib, ulardan
asosiy ma’lumotlar olish uchun foydalanish mumkin.
2.2. Nemis tilidagi frazeologizmlar o’zbek tilidagi frazeologizmlar bilan
sinonimiyasi
S.K. Kensboyev frazeologiyani tor ma’noda tushunish uchun bevosita asos
bo’ladigan guruhlarni alohida ajratib ko’rsatgan. Tilshunoslikda “frazeologiyaning
obyekti alohida ajratilgan til birligi sifatida qo’llanuvchi turg’un so’z
birikmalaridir” degan fikr mavjud. Bu fikr olg’a surilgach, tilda “turg’un birikma”
tushunchasining mohiyatini ochib beruvchi ilmiy ishlar yuzaga keldi. Frazeologik
birliklar turg’un birikmalardan farq qiladi. Bu farqlar quyidagilar:
a) semantik yaxlitlik;
b) obrazlilik;
c) ko’chma ma’nolilik.
Har bir tilda mavjud bo’lgan frazeologizmlarning semantik, ya’ni ma’no jihatdan
va tarkibida kelgan so’zlardan kelib chiqib frazeologizmlarni ko’plab turlarga
bo’lib, ajratib chiqish mumkin, ya’ni insonlarning turmush tarzini, tashqi
qiyofasini, aql idrokini, hayotiy tajribasini, qiynchiliklari kabi frazeologizmlarga
ajratishimiz mumkin. Nemis va o’zbek tillarida fraazeologizmlar shu millatga
mansub insonlar hayot tarzi, yashash sharoitidan kelib chiqgan holda paydo bo’ladi
va tilimizda ishatiladi. Frazeologiya sohasida qiyosiy-tipologik tadqiqotlar olib
borish frazeologiyaning umumnazariy muammolarini hal etishga keng yo’l ochadi.
Umuman olganda frazeologik birikmalarning shakllanish manbalarini etimologik
jihatdan tahlil etishga nisbatan ancha keng mazmunga ega. Bu umumfilologik
muammo bo’lib, eng qadimgi, dastlabki filologik modellarning shakllanish
bosqichlarini aniqlash muhim semiotik masala sanaladi. Nemis tilidagi

frazeologizmlar o’zbek tilidagi frazeologizmlar bilan sinonim ham bo’ladi va
ularni qiyosiy tahlil usulda o’rganamiz. Masalan nemis tilidagi “Man empängt den
Mann nach dem Gewand und entlasst ihn nach dem Verstand” frazeologizmi
o’zbek tilidagi ”Kiyimiga qarab kutib olinadi va aqliga qarab kuzatib
qo’yiladi”frazeologizmi bilan qiyoslashimiz mumkin. Shuni alohida qayd etib
o’tish kerakki, frazeologizmlarni qo’llashda, iboralarning grammatik va leksik
negizida qandaydir o’zgarishlar ro’y beradi: masalan, pashshadan fil yasama! U
doim pashshadan fil yasaydi! Aus einer Mucke einen Elefanten machen! Er macht
immer aus seiner Mucke einen Elefanten! Wasser ins Meer tragen, Wasser ins
Haus tragen, Wasser in den Garten tragen (bekorchilik qilmoq). Xulosa qilib shuni
aytishimiz mumkinki, frazeologizmlarning asosiy tomoni shundaki, frazeologik
birikmalarning bir tildan ikkinchi tilga so’zma-so’z tarjima qilinmasligidadir,
chunki frazeologizmlarning ma’nosi birikma orasida ishtirok etuvchi so’zlarning
birlamchi ma’nosiga bog’liq emas.
Frazeologik sinonimlar ham frazeologiya sohasida muhim ahamiyat kasb etadi.
Frazeologizmlar yordamida har qanday fikrni ifoda etish mumkin bo‘lsa,
frazeologik sinonimlar ko‘magida ularni turli xil kontekstlarda turli stilistik
uslublarga ko‘ra qo‘llay olish mumkin.
Quyida odam tana a‘zolari bilan bog‘liq frazeologizmlar tahliliga to‘xtalib o‘tamiz,
jumladan, Auge, Haare, Kopf, Lippen, Mund, Nase, Ohr, Stirn, Zähne, Zunge
so‘zlari ishtirok etgan iboralar.
”Lippen” - ”lab” so‘zi bilan bog‘liq frazeologizmlarga ”j - m an den Lippen
hängen” frazeologizmini misol qilib ko‘rsatish mumkin. Ushbu iborani
”kimningdir labiga osilib turmoq” deb tarjima qilish va tushunish tarjima
qoidalariga mos keladimi degan savol har qanday tarjimon oldida turishi muqarrar,
albatta, agar u bu iboraga birinchi marta duch kelayotgan bo‘lsa. Tarjimon olimlar
ushbu iborani o‘zbek tiliga ”og’ziga qaramoq, og’ziga tikilmoq, maroq bilan
gapiga quloq solmoq” deb tarjima qilishni tavsiya etadilar. Agar so‘zlovchining
gaplarini tinglovchi maroq bilan tinglasa, shu tinglovchiga nisbatan nemis tilida

j - d hängt an j - s Mund, j - m an den Lippen hängen frazeologizmlari bir - biriga
sinonim tarzda qo‘llaniladi. Ushbu frazeologizmlar o‘zbek tiliga ”kimnidir maroq
bilan tinglamoq”, tarzida tarjima qilinishi ham mumkin edi. Bundan tashqari, ba‘zi
bir hollarda qo‘pol so‘zlashuv uslubida ”og’ziga kirib ketgudek tikilib o’tiribdi”
degan muqobili ham qo‘llaniladi. Bu muqobil ham so‘zlovchining gapini katta
qiziqish bilan tinglashni anglatadi.
Ushbu fikrlardan xulosa qilib aytish mumkinki, frazeologizmlarni bir tildan
ikkinchi bir tilga tarjima qilishda, uning tarkibidagi barcha komponentlar ham
to‘g’ridan - to‘g’ri yoki so‘zma - so‘z tarjima qilinavermas ekan. “j- d hängt an j -s
Mund” frazeologizmining o‘zbek tilidagi muqobili ”og’ziga qaramoq” va “og’ziga
tikilmoq” frazeologizmlarida faqatgina ” ”Mund” so‘zi ”og’iz”, deb to‘g’ri tarjima
qilingan va saqlanib qolgan, boshqa komponentlar esa o‘z lug‘aviy ma‘nolarini
yo‘qotib umuman boshqacha obrazli ma‘no kasb etib kelmoqda .
Frazeologizmlarning tarkibidagi komponentlar aksariyat hollarda ko‘chma
ma‘noga ega bo‘ladi. Ko‘chma ma‘noga ega bo‘lgan so‘z komponentlardan tarkib
topgan frazeologizmlar zamirida uning asl ma‘nosi yashiringan bo‘ladi.
Turli tillarda bir xil ma‘noga ega bo‘lib bir-biriga ekvivalent bo‘lib kela oladigan
sinonimlar ham mavjud. ”To‘liq ekvivalent deb turli tillarda bir xil ma‘noga ega
bo‘lgan frazeologizmlar tushuniladi”,- deb ta‘kidlab o‘tgan edi Borisova o‘z ilmiy
qarashlarida. Bunday frazeologizmlar turli tillarda mavjud bo‘lishi mumkin. Biroq,
har doim ham ularning ma‘nodoshlarining tarjimasi mos kelavermaydi. Masalan :
von Kopf bis Fuss, von Scheitel bis zur Sohle, von Wirbel bis zur Zehe. Ushbu
frazeologik sinonimlarning orasidan von Kopf bis Fuss iborasigina o‘zbek tiliga
tarjima qilinganda xuddi nemis tilidagi kabi ma‘noni anglatadi, chunki o‘zbek
tilida ham aynan „boshdan oyoq“ degan ibora mavjud va shu iboraga ekvivalent
bo‘la oladi. Boshqa frazeologizmlarning o‘zbek tilida aynan so‘zma – so‘z tarjima
qilinadigan ekvivalentlari mavjud bo‘lmasdan ularni nemis tilidan ona tilimizga
―batafsil, “butunlay, tamomila” deb tarjima qilish imkoni mavjud. Shuningdek,
ularni ibora sifatida tarjima qilmoqchi bo‘lsak, miridan sirigacha, ipidan

ignasigacha, qilidan quyrugi’gacha kabi iboralar bu frazeologizmlarni tarjima
qilishga ayni o‘rinli sinonim frazeologik birliklar hisoblanadi.

“von Kopf bis Fuss” iborasiga sinonim iboralar von Scheitel bis zur Sohle, von
Wirbel bis zur Zehe kabilarning o‘zbek tilidagi tarjimasi mutlaqo o‘sha tilde
anglashilayotgan ma‘noga mos kelmaydi, vaholanki ushbu iboralar ham “von Kopf
bis Fuss” frazeologik birikmasiga sinonim hisoblanadi.
Nemis tilidagi Grosse Augen machen, den Mund aufsperren kabi ma‘nodosh
frazeologik birikmalar ham bir - biriga kontekstda butunlay mos keluvchi
sinonimlar hisoblanadi va bosgqa ko‘pchilik frazeologizmlardan o‘zbek tilida ham
o‘z ekvivalentiga ega ekanligi bilan farq qiladi.
Ushbu iboralarning ona tilimizdagi ekvivalenti bo‘lib “Ko’zini katta - katta
ochmoq”, “og’zini ochmoq” frazeologizmlari hisoblanadi.
Yuqorida keltirib o‘tilgan shu ikki tillardagi frazeologizmlarning tarkibiy
komponentlari bir tildan boshqa tilga to‘g’ridan - to‘g’ri yoki so‘zma - so‘z tarjima
qilinishi mumkin. Bu ma‘nodosh frazeologizmlar “biror narsani ko‘rib yoki eshitib
hayron bo‘lmoq, angraymoq” degan ma‘nolarini o‘zida mujassam etadi (erstaunt,
verwundert sein). Ushbu iboralarning nemis tilida ham, o‘zbek tilida ham yana bir
qator sinonimlari mavjud. Masalan, nemis tilidagi plah wie ein Pfannkuchen sein,
ich denke, mich kratzt der Affe, von den Socken sein, j-n grob ansehen” iboralari
yuqoridagilarga sinonim bo‘lib kela oladi. Ammo ushbu iboralarning o‘zbek
tilidagi ekvivalentlari umuman boshqacha ko‘rinishga ega. Masalan, “xang–mang
bo’lmoq”, “lol qolmoq” frazeologizmlari fikrimiz dalili bo‘la oladi.

II bob bo’yicha xulosa
Ko‘rib chiqilgan frazeologik birikmalar tahlilidan xulosa qilib shuni aytish
mumkinki, obrazli ma‘no kashf etuvchi frazeologizmlar tarjimasi haqida so‘z
ketganda ularni va ularning ma‘nodoshlarini bir tildan boshqasiga o‘girishda
tarkibiy komponentlarning alohida anglatgan ma‘nolariga emas, balki o‘sha
komponentlarning bir butun bo‘lib berayotgan tub, asl ma‘nosiga diqqatni qaratish
zarur bo‘ladi.
Frazeologizmlarni o’rganish, tadqiq qilish chuqur malaka va bilim talab etib, ikki
tildagi frazeologizmlarning o’ziga xoslikni ochib berish ko’p izlanish va aniqlik
talab etadi. Frazeologizmlarning nutqimizda sosiy vazifasi bu muloqotga ma’noviy
ko’rk berish va yoinki , majoziy ma’noni boyitishdir.
Nemis tilshunosligida frazeologizmlarning o’ziga xosligi aynan yuqorida
ta’kidlanganidek, tarkibining ko’p qismlardan tashkil topganligi va turli so’z
turkumlarining uyg’unlashuvidan turg’un birikma sifatida paydo bo’lganligidadir.
Bu kabi tasniflarni kelgusi maqolalarimizda yanada to’ldirib borish
rejalashtirilmoqda .
F razeologizmlarning asosiy tomoni shundaki, frazeologik birikmalarning bir tildan
ikkinchi tilga so’zma-so’z tarjima qilinmasligidadir, chunki frazeologizmlarning
ma’nosi birikma orasida ishtirok etuvchi so’zlarning birlamchi ma’nosiga bog’liq
emas. Nemis va o’zbek tillarida frazeologizmlar va frazeologik birliklar ishlatilishi
jihatdan bir qancha guruhlarga ajratilgan, ya’ni qo’llanilishi chegaralangan
frazeologizmlar, eskirgan frazeologizmlar, dialektal frazeologizmlar , Ilmiy
frazeologizmlar, badiiy frazeologizmlar, so’zlashuv nutqi frazeologizmlari.

Til har doim rivojlanishda va har doim harakatda bo’ladi, shu sababli
frazeologizmlar ham ko’payib zamoniga moslashgan holda yangi frazeologizmlar
kelib chiqadi. Frazeologizmlar bu, ikki yoki undan ortiq so’zlarning ma’lum bir
ma’noda ko’chma ma’noga ega bo’lgan holda birikkan so’zlardir.
XULOSA
Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki, frazeologizmlar, shaklan o zlariga ʼ
o xshash sintaktik tuzilmalardan farqli ravishda, nutqda so zlarni erkin tanlash,
ʼ ʼ
almashtirish yo li bilan yuzaga kelmaydi. Frazeologik iboralarni turli tomondan
ʼ
o rganish va unga har tomonlama yondashish, uning xususiyatlarini ochish,
ʻ
umumlashtirish yangidan-yangi iboralar hisobiga tilimizni boyitish uchun xizmat
qiladi.
Frazeologizmlarning asosiy tomoni shundaki, frazeologik birikmalarning bir tildan
ikkinchi tilga so’zma-so’z tarjima qilinmasligidadir, chunki frazeologizmlarning
ma’nosi birikma orasida ishtirok etuvchi so’zlarning birlamchi ma’nosiga bog’liq
emas. Nemis va o’zbek tillarida frazeologizmlar va frazeologik birliklar ishlatilishi
jihatdan bir qancha guruhlarga ajratilgan, ya’ni qo’llanilishi chegaralangan
frazeologizmlar, eskirgan frazeologizmlar, dialektal frazeologizmlar , Ilmiy
frazeologizmlar, badiiy frazeologizmlar, so’zlashuv nutqi frazeologizmlari. Til har
doim rivojlanishda va har doim harakatda bo’ladi, shu sababli frazeologizmlar ham
ko’payib zamoniga moslashgan holda yangi frazeologizmlar kelib chiqadi.
Frazeologizmlar bu, ikki yoki undan ortiq so’zlarning ma’lum bir ma’noda
ko’chma ma’noga ega bo’lgan holda birikkan so’zlardir.
Frazeologizm, frazeologik birlik, frazema — ikki yoki undan ortiq so zdan tashkil
ʼ
topgan, ma noviy jihatdan o zaro bog liq so z birikmasi yoki gapga teng
ʼ ʼ ʼ ʼ
keladigan, yaxlitligicha ko chma ma noda qo llanadigan va bo linmaydigan,
ʼ ʼ ʼ ʼ
barqaror (turg un) bog lanmalarning umumiy nomi.
ʼ ʼ

$Nemis tilshunosligida frazeologiyaning alohida soha sifatida shakllanish jarayoni davom etmoqda va ushbu sohada ko’plab yangiliklar olib borilmoqda. Shunga qaramasdan frazeologiyaning yechilishi lozim bo’lgan muammoli qismlari, ushbu sohaning naqadar chuqur o’rganish kerakligini yaqqol ko’rsatib bermoqda.\ Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati: 1. Burger Harald. Idiomatik des Deutschen. Frankfurt am Main, Tübingen, Max Niemeyer Verlag, 1973 2. Furkat Raxmatov (2021). ПЕДАГОГИКАДА МАНТИҚ ИЛМИ . 3. Dilobar Abduxalilova, & Furkat Raxmatov (2021). WORTPAAREN IN DEUTSCHER UND USBEKISCHER SPRACHE UND IHR AUSDRUCK IN DER USBEKISCHEN SPRACHE. 4. Имяминова Ш . С . Немис тили фразеологияси T.: Mumtoz so’z, 2011 5. Чернышева И.И. Фразеология современного немецкого языка.1970, -149 c 6. Шербеков Б. Синонимия немецкого языка и ее} узбекский перевод 7. Анипкина Л.Н. Оценочные высказывания в прагматическом аспекте // Филологические науки. – М., 2000. 8. Ларин Б.А. O черки по фразеологии. Ученые зап. ЛГУ. Сер.филол.наук.Вып.24.Л.:1956 9. Internet saytlari 1. с yberleninka.ru/article/n/nemis-tilshunosligida-frazeologizmlarning-o- rganilishi/viewer$

2. https://ak.ambuizeler.com/4/4572633&var=205982
3. http://samxorfil.uz/images/source/pdf/2018/4/Sherbekov-Bahodir.pdf
4. https://cyberleninka.ru/article/n/frazeologizmlarning-asosiy-xususiyatlari-
italyan-tilidagi-iboralar-misolida/viewer
5.

Nemis tilida frazeologizmlar. frazeologik birlik va iboralarning shakllanishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish

Информация о документе

Продавец

Nemis tilida frazeologizmlar. frazeologik birlik va iboralarning shakllanishi

Похожие документы