Nerv tizimi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	65.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Nerv tizimi

Купить

Nerv tizimi
Reja:
1. Nerv tizimining ahamiyati va funktsiyasi
2. Qo`zg`alish va qitiqlanish
3. Bioelektrik hodisalar
4. Markaziy nerv tizimi
5. Vegetativ nerv tizimi
Fiziolog olim Pavlov nerv tizimining ikki muhim funktsiyasi oliy va tuban
funktsiyalari mavjudligini uqdirib o`tadi. Oliy funktsiya organizmni tashqi dunyo
bilan aloqasini bog`lab turadi. Oliy funktsiya oliy nerv faoliyati tomonidan amalga
oshirilib, unda katta miya yarim sharlari va po`stloq osti yadrolari ishtirok etadi.
Tuban funktsiya esa organizmdagi barcha to`qimalar, organ va sistemalar
ishini boshqarib boradi. Tuban funktsiya oliy nerv faoliyati va nerv-gumoral yo`li
bilan boshqariladi.
Nerv hujayrasi o`zining barcha o`simtalari bilan birga neyron deyiladi. Ha bir
neyronda yadro va tsitoplazma mavjud. Neyron tashqi tomondan yarim o`tkazgich
membrana pardasi bilan o`rab olingan bo`lib, u tufayli neyron ichida va
tashqarisida ionlar kontsentratsiyasi belgilangan normada saqlanadi. Qo`zg`alish
tufayli membrananing ionlar o`tkazish qobiliyati o`zgaradi, natijada u yerda
potentsiallar ayirmasi vujudga keladi. Barcha nerv hujayralari qon tomirlari bilan
yaxshi ta`minlangan bo`lib, u yerda qon harakati juda intensiv bo`ladi. Nerv
hujayrasining eng uzun o`simtasi akson deyiladi. U yumshoq po`st nevrolemma
bilan o`ralgan. Uning tagida Shvannov po`stlog`ining yadrosi joylashgan. Bu
qismlar nerv tolasi uchun ajratuvchi mielin po`stini hosil qiladi va trofik
funktsiyani bajaradi. Mielin po`sti oqsillar va lipidlardan iborat bo`lib, nerv
tolalarini bir biridan izolyatsiya qilish funktsiyasini bajaradi. Nerv tolasining ichki

tomonida neyrofibril tolalari bo`lib, ular nerv tolasini ancha baquvvat saqlaydi.
Shvannov hujayralari birikib nerv tolasi atrofida maxsus po`st hosil qiladi, ular
o`rtasida esa maxsus bo`shliqlar bo`lib, ma`lum suyuqlik bilan to`lgan. Shu oraliq
orqali membrana tashqi muhit bilan bog`lanadi. Renve xalqasida potentsiallar
generatsiyasi bo`lib, qo`zg`alishning navbatdagi tolaga o`tishini ta`minlaydi.
Nerv tolasini nerv hujayrasidan ajratsak, degeneratsiyalanadi. Lekin ma`lum
vaqt o`tishi bilan degeneratsiyalangan nerv tolasi harakatlanuvchan
muskullargacha qayta tiklanishi mumkin. Nerv tolasining sutkalik regeneratsiyasi
2-4 mm. Nerv tolasining yo`g`onligi 4-16 mikron bo`lishi mumkin. Odatda,
yo`g`on tolalardan ta`sirning o`tishi ingichka tolalarga qaraganda ancha tez
bo`ladi. Nerv tolasi muskul bilan birlashgandan keyin mielin po`stini yo`qotadi va
harakat blyashkalarini hosil qiladi.
Nerv tizimi umuman olganda butun bir organizmda moddalar almashinuvi
protsessini boshqarib, barcha organ va sistemalarning tuzilish, o`sishi va
rivojlanishini ta`minlab turadi.
Tiriklikning asosiy xususiyatlaridan biri berilgan ta`sirga nisbatan qo`zg`alish
hosil qilib, unga javob qaytarishidir. Natijada tirik organizmda qo`zg`alish yoki
tormozlanish ro`y beradi. Tashqi va ichki ta`sirlar 2 gruppaga adekvat va
noadekvat ta`sirlari bo`lish mumkin. Adekvat ta`sirlovchilar spetsifik (maxsus)
qo`zg`alish keltirib chiqaradi. Masalan, ko`rish retseptorlari uchun yorug`lik nuri,
eshitish uchun tovush to`lqinlari adekvat ta`sirlovchilardir. Qolgan barcha
qitiqlagichlarni noadekvat ta`sirlovchilar deyiladi. Noadekvat ta`sirlovchilarga
organizm moslashmagan bo`ladi. Bularga misol qilib yuqori kuchlanishdagi elektr
tokini, kuchli mexanik ta`sirni va boshqalarni olish mumkin. Noadekvat ta`sirlarga
qaraganda, adekvat ta`sirlarga javob reaktsiyasi tez va mukammalroq bo`ladi.
Bu ta`sirlarni barchasi organizmga ta`sir etganda uch xil funktsional holatni
keltirib chiqaradi: fiziologik tinchlik, qo`zg`alish va tormozlanish.
Fiziologik tinchlik holati deganda maxsus aktiv holat tushuniladi. Bu vaqtda
organizm tashqi va ichki ta`sirga qarshi tayyorgarlik ko`rib turadi. Shuning uchun

ham fiziologik tinchlik holatini nisbiy fiziologik tinchlik deb atash maqsadga
muvofiqdir.
Qo`zg`alish tirik to`qima, hujayra yoki ular to`plamining u yoki bu ta`sirga
nisbatan nisbiy tenglik holatdan qo`zg`alish holatiga o`tishidir. Qo`zg`alish
mahalliy va tarqaluvchan bo`ladi. Mahalliy qo`zg`alish faqatgina ta`sirlangan joy
atrofi bilan chegaralansa, tarqaluvchan qo`zg`alish butun bir nerv, muskul yoki
organ bo`ylab tarqaladi.
Tormozlanish ham aktiv protsess bo`lib, organizm spetsifik funktsional
holatining kuchsizlanishi yoki tamoman to`xtalishi tufayli yuzaga keladi. Har bir
tirik sistemaning tinchlik holatidan qo`zg`aluvchanlik holatiga o`tishi uchun ta`sir
etadigan kuchlar ma`lum pog`onaga yetishi kerak. Pog`ona kuchi biron bir
ta`sirlovchi ta`sir etganda dastlabki eng kuchsiz qo`zg`alishni yuzaga keltiradigan
kuch bo`lib u mahalliy yoki harakat potentsialini vujudga keltira oladi. Oqibatda
muskullar qisqarishi, bezlar shira ajratishi va boshqalar kuzatilishi mumkin.
Pog`ona kuchidan past kuchlarni pog`ona osti kuchi deyilib, uning ta`sirida faqat
mahalliy potentsial o`zgaradi, lekin to`qima yoki hujayrada spitsefik qo`zg`alish
hosil bo`lmaydi. Berilgan ta`sirga nisbatan olingan javobga qarab ta`sir kuchlari
maksimal, submaksimal va hakozo bo`lishi mumkin. Fiziologik tekshirishlarda
asosan qo`zg`aluvchanlik aniqlanadi, u esa ta`sirning pog`ona kuchi bilan
o`lchanadi. Qo`zg`alishni aniqlashda ta`sirni pog`ona kuchidan tashqari uni ta`sir
qilish vaqtining ham muhim ahamiyati bor. Bu sohada olimlar uzoq yillar
davomida ko`pgina kuzatishlar olib borganlar. Natijada ta`sirning kuchi va uning
ta`sir etish vaqti o`rtasidagi bog`lanishni ko`rsatuvchi egri chiziq aniqlangan.
Ta`sir etuvchi kuch bilan qo`zg`alishni yuzaga keltirish uchun ketgan vaqt
o`rtasida teskari bog`liqlik mavjud, ya`ni ta`sir etuvchi kuch qanchalik ko`p bo`lsa
qo`zg`alishni yuzaga keltirish uchun ketgan vaqt shuncha qisqa bo`ladi. Lekin bu
bog`liqlik ham ma`lum chegaragacha boradi va undan keyin ta`sir kuchi bilan unga
nisbatan javob uchun ketgan vaqt ma`lum qonuniyatga bo`ysunmaydi.
Dastlabki qo`zg`alish hosil bo`lishi uchun eng minimal ta`sir kuchiga
(chegaralanmagan vaqt ichida) reabaza deyiladi. Bir reabazaning dastlabki

qo`zg`alishini chaqirish uchun kerak bo`ladigan ta`sir etish vaqtiga foydali vaqt
deyiladi.
Frantsuz fiziologi Lapikning taklifi bilan ikki marta kuchaytirilgan
reabazaning dastlabki qo`zg`alishni chaqirish uchun ketgan vaqt xronoksiya deb
yuritila boshlandi. Tabiiy holatda xronoksiyani aniqlash uchun eng yaxshi
ta`sirlovchi bu doimiy tok kuchidir. Chunki uni o`lchamlari oson va ko`p
sharoitlarga to`g`ri keladi (kuchi, kuchlanishi va boshqalar). Elektr toki bilan ish
olib borilganda shu narsa e`tiborga olinishi kerakki, tokning qitiqlash gradienti tez
o`zgarib turishi kerak. Shunda uning samarasi yaxshi bo`ladi, aks holda tok
kuchini pog`ona kuchi bilan qancha ustun bo`lmasin qo`zg`alishni yuzaga keltira
olmasligi mumkin.
Yangi tug`ilgan bolalarda xronoksiya katta odamlarnikidan bir necha marta
yuqori bo`ladi. Bunday farq bola tug`ilgandan keyin taxminan 12 soatlarcha
kuzatilib, keyin asta sekin kuchsizlana boshlaydi.
Nerv va muskullardagi xronoksiya ularning funktsional xususiyatini
ko`rsatuvchi asosiy vositadir. Bola va katta odam organizmida nerv, muskul
apparatining turli xronoksiyaga ega bo`lishi ularda har xil gruppa nerv va
muskullarning turlicha rivojlanishini ko`rsatadi.
Har bir tirik to`qima va xujayra ma`lum bioelektrik aktivlikka ega. Biotok
ionlar assimmetriyasi tufayli membraning bir tomonida musbat zaryadlangan
kationlar, ikkinchi tomondan esa manfiy zaryadlangan ionlar to`planishi, natijasida
vujudga keladi. Biotok 3 xil ko`rinishda bo`ladi. Tinchlik potentsiali, mahalliy
potentsial va harakat potentsiali.
Tinchlik potentsiali-fiziologik tinchlik protsessida vujudga keladigan
membrana potentsialidir. Uning vujudga kelishi hujayra ichidagi tsitoplazma va
hujayra yuzasining suyuqligidagi ionlar to`plami tufayli bo`ladi. Hujayra ichida
kaliy ionlari, hujayralar aro suyuqlikda ancha ko`p, natriy ionlari esa tsitoplazmada
kam, hujayralararo suyuqlikda ko`p. Ma`lumki biron suyuqlikda ma`lum
miqdordagi kationlar bo`lsa, shuncha anionlar ham bo`ladi. Elektoroneytrallik

uchun zarur ionlar anorganik (Cl, HPO, HCO) va organik anionlar (oqsillar,
aminokislotalar) hisobidan bo`ladi. Bular tsitoplazmada moddalar almashinuvi
natijasida sodir bo`ladi. Lekin bunday elektroneytrallik uzoq vaqt saqlanmaydi.
Chunki fiziologik tinchlik holatida membranadan kaliy ionlarining o`tishi ancha
shiddatli bo`lib natriy ionining o`tishi ancha sekin bo`ladi. Shunday ekan
kontsentratsion gradient tufayli hujayra tashqarisiga musbat zaryadlangan ionlar
chiqib oladi. Yuqori molekulali organik ionlar esa membrana teshigidan tashqariga
chiqa olmaydi. Membraning ichki va tashqi tomonidan har xil zaryadlangan ionlar
to`planib, tinchlik potentsiali vujudga keladi. Uning nolga tenglashishi esa
xujayraning o`lganini ko`rsatadi.
Mahalliy potentsial-hujayraga biror ta`sir tufayli depolyarizatsiyalanish
natijasida membranada tinchlik potentsialining pasayib ketishidir. Natijada
membrana orqali ichkariga musbat zaryadlangan ionlarning kirishi kuchayadi.
Oqibatda membrananing ichki tomonida musbat zaryadlangan ionlar soni oshadi.
Qo`zg`alish to`xtatilishi bilan dastlabki potentsial qayta tiklanadi. Tinchlik
potentsialining bunday o`zgarishi nerv va muskul to`qimalarida qitiqlanish
berilgan joydagina sodir bo`ladi. Shuning uchun bunday potentsialni mahalliy
potentsial deyiladi. Mahalliy potentsial harakat potentsialini vujudga keltiradigan
pog`ona kuchidan 1,5-2 marta kuchsizroq ta`sir etganda yuz beradi.
Harakat potentsiali mahalliy potentsial ma`lum kritik nuqtaga yetgandan
keyin membrananing natriy ionlari o`tkazish qobiliyati oshib ketadi. Oqibatda
hujayra ichiga ko`plab natriy ionning kirishi sababli u yerda musbat zaryad ortib
hujayra tashqarisida manfiy zaryad kuchayadi. Natijada harakat potentsiali vujudga
keladi. Harakat potentsialining o`lchami natriy ionining hujayra ichiga qancha
kirishiga bog`liq. Qachonki natriy ionlarining kontsentratsiyasi hujayra ichida va
tashqarisida bir biriga tenglashsa natriyning membrana orqali o`tishi to`xtaydi. Bu
vaqtga kelib membrananing kaliy ionlarini tashqariga chiqarish xususiyati
kuchayib ketadi, oqibatda membrananing tashqi tomonida kaliy ioni ko`payib u
yerda musbat zaryadlanish, ichkarida manfiy zaryadlanish ro`y beradi. Natriy va
kaliy ionlarining bunday harakati aktiv natriy-kaliy nasosi ishtirokida bo`ladi.

Shuni ham aytib o`tish kerakki harakat va mahalliy potentsiallarning vujudga
kelishi uchun membrana tashqarisidagi muhitda Ca ionlari bo`lishi kerak. Harakat
potentsiali pog`ona kuchi va undan yuqori kuchlar bilan ta`sir etganda yuzaga
keladi. Harakat potentsiali nerv va muskul tolalari bo`ylab tarqalishi mumkin, lekin
bunda uning kuchi kamayadi. Shuning uchun ham bunday potentsial harakatni
dekrementsiz harakat deyiladi. Nerv va muskul to`qimasining ma`lum nuqtasida
yuzaga kelgan harakat potentsiali qo`shni nuqtalarni ham qo`zg`alishga olib keladi.
Odamlarda markaziy nerv tizimi, bir tomondan, barcha to`qima va
xujayralarni o`zaro bog`lab, ular integratsiyasini ta`minlasa, ikkinchi tomondan,
organizmni tashqi muhit bilan bog`lab turadi.
Nerv sistemasining asosiy ishlash mexanizmi refleksdir. Refleks
retseptorlarda yuzaga keladigan qo`zg`alishga nisbatan nerv markazlaridagi javob
reaktsiyasidir. Reflekslar shartli va shartsiz bo`ladi. Shartli reflekslar hayot
protsessida yuzaga keladi. Shartsiz reflekslar esa tug`ma bo`lib, nasldan-naslga
o`tadi. Eng asosiysi shartli refleksda ma`lum bir belgilangan qitiqlagich signal
darakchilik qiladi. Masalan: oddiy qo`ng`iroq itda dastlab hech qanday refleks
vujudga keltirmaydi. Agar itga ovqat berishdan oldin bir necha martalab
qo`ng`iroq chalinsa, u ma`lum signal ahamiyatiga ega bo`lib qoladi, ya`ni
qo`ng`iroq chalinishi bilan hayvon ovqat kutadi va so`lak bezlaridan so`lak
ajraladi- mana shu shartli refleksdir. Har qanday reflektor holat nerv markazi
qatnashmasdan amalga oshmaydi.
Nerv markazlari muayyan refleksni yuzaga chiqarish yoki muayyan
funktsiyani boshqarish uchun zarur bo`lgan neyronlar yig`indisiga nerv markazlari
deb ataladi. Nerv markazlarining o`ziga xos anatomik va fiziologik xususiyatlari
mohiyati, faoliyati bor. Nerv markazlarining anatomik mohiyati markaziy nerv
sistemasining ma`lum qismidagi nerv hujayralari to`plami bo`lib biror belgilangan
organ ishini idora qilinadi. Bunga misol qilib nafas olish markazi, qaysiki
markaziy nerv sistemasining uzunchoq miya qismida joylashgan nerv hujayralari
to`plamini olish mumkin. Nerv markazlarining fiziologik xususiyati birmuncha

kengroq tushuncha bo`lib, u markaziy nerv sistemasining turli qismlarini o`z ichiga
oladi. Masalan ovqatlanish refleksini olib qaraganda, uning yuz berishi uchun turli
tuman markazlar, bezlar va boshqa organlar ishga tushishi kerak. Nerv
markazlarining xususiyatlari qo`zg`alish va tormozlanishning yuzaga kelishi va
kechishida nerv markazlarida o`ziga xos holatlar, xususiyatlar yuzaga keladi.
Dastavval shu narsani qayd qilish kerakki, nerv markazlari orqali qo`zg`alishning
o`tish vaqti nerv tolasiga qaraganda davomliroqdir.
Nerv markazlarining o`ziga xos xususiyatlaridan yana biri shuki, qitiqlagich
o`z ta`sirini to`xtatganidan keyin ham qo`zg`alish jarayoni sodir bo`lib turadi.
Orqa miya va bosh miyaning turli qismlaridan ikki xil markazdan qochma
nerv tolalari chiqadi. Shundan birinchisi orqa miyaning oldingi shoxlarida
joylashgan harakat neyronlaridan chiqib uzilmasdan ko`ndalang targ`il
muskullargacha boradi. Ikkinchi esa orqa miyaning yosh shoxchalaridan chiqadi va
effektorlarga borguncha maxsus nerv ganglyalarda uzilib tugun hosil qiladi. Mana
shu ikkinchi guruppaga kiruvchi nerv sistemasi vegetativ nerv sistemasi deyiladi.
Vegetativ nerv tizimi o`z navbatida simpatik parasimpatik nerv tizimlarga
bo`linadi. Simpatik nerv sistemasi orqa miyaning bir-ikki ko`krak sigmentidan
boshlanib uch-to`rt bel sigmentigacha davom etadi. Parasimpatik nerv sistemasi
orqa miyaning ikki-uch dumg`aza sigmetlaridan va o`rta hamda uzunchoq miya
markazlaridan chiqadi. Simpatik nerv tolalari umurtqa pog`onasiga yaqin joyda
(chegara, simpatik stvol) va organlardan chetroqdagi maxsus chigalliklarda uzilib,
tugun hosil qilsa parasimpatik nerv tolalari bevosita organga kirish oldidan yoki
uning ichida uziladi.
Barcha vegetativ nerv tolalari ko`ndalang targ`il muskullarga boradigan
harakat nervlaridan quyidagi xususiyatlari: vegetativ nerv tolalarida
ta`sirlanishning ancha pastligi, qo`zg`alish latent davrining ancha davomiyligi,
qo`zg`alishning o`tish tezligini ancha sekinligi bilan farq qiladi.
Simpatik nerv tolalarining asosiy qo`zg`atuvchisi mediator moddalar
adrenalin va noradrenalin gormonlari bo`lsa, parasimpatik tolalarning qo`zg`atishi
atsetilxolindir. Ajralib chiqadigan mediatorlarning miqdoriga qarab tormozlanish

yoki qo`zg`alish yuzaga kelishi mumkin. Mediator moddalar sinaptik tugunlarda,
neyron tanalarida va nerv uchlarida hosil bo`ladi (sintez qilinadi).
Odam tanasida joylashgan hamma organlar sistemalari simpatik va parasimpatik
tolalar bilan to`liq ta`minlangan bo`lmaydi. Ba`zi bir organlar simpatik nerv
tolasining uchlari ko`proq bo`lsa (bachadon), ikkinchi bir xillarida parasimpatik
tolalar ko`p bo`ladi (bachadon qini). Sezuv organlari, ko`ndalang targ`il muskullar,
ter bezlari, ko`z qorachig`ini kengaytiruvchi muskullar, ko`pgina qon tomirlari,
siydik pufagi, taloq, buyrak usti bezlari va gipofiz faqat simpatik tolalar bilan
inervatsiya qilinsa, ko`z qorachig`ini toraytiruvchi muskullar faqat parasimpatik
nerv tolalari bilan idora qilinadi. Ingichka ichakning o`rta qismida parasimpatik
tolalar umuman bo`lmaydi. Vegetativ nerv sistemasi ikki xil funktsiyani bajaradi: 1
effektor-ishga tushirish. 2. Trofik-modda almashinuvi boshqarish.

Nerv tizimi

Купить

Похожие документы
Mahalliy og‘riqsizlantirish ahamiyati va qo‘llash usullari
Majlisiy va xoja hayoti va ijodi
Maktab geografiya darslarini rejalashtirish
Maktablarda tabiiy geografiya kursining metodikasi
Maktabning boshqarishning pedagogik asoslari